ॐ नमो सद्गुरु विश्वरुप । विश्वा सबाह्य तूं चित्स्वरुप ।
तुझें निर्धारितां रुप । तूं अरुप अव्यय ॥१॥
हे सद्गुरुराया! तू विश्वरूप आहेस, तुला मी नमस्कार करतो. या संपूर्ण विश्वाच्या आत व बाहेर तू चित्स्वरूप (ज्ञानरूप) भरलेला आहेस. तुझ्या स्वरूपाचा विचार केला असता तू अरूप आणि अविनाशी आहेस.
चराचर जें सावेव । ते तुज अरुपाचे अवेव ।
जीवशीव हे तुझी माव । अद्वयवैभव पैं तुझें ॥२॥
हे चराचर जग जे साकार दिसते, ते तुझ्या निराकार स्वरूपाचेच अवयव आहेत. जीव आणि शिव ही तुझीच माया असून, तुझे वैभव अद्वैत (एकमेव) आहे.
धृतपुतळी दिसे साकार । घृतपणें ते निराकार ।
तैसा तूं अव्यय अक्षर । जगदाकार भाससी ॥३॥
साजूक तुपाची बनवलेली बाहुली साकार दिसते, पण मूळ तुपाच्या रूपाने ती निराकारच असते; त्याप्रमाणे तू अविनाशी व अक्षर असून जगदाकाराने भासतोस.
ठसावलें जें दिसे जग । निर्धारितां तुझें अंग ।
अंग पाहतां तूं अनंग । अनंगाचा माग तुजमाजीं नाहीं ॥४॥
हे ठसठशीत दिसणारे जग सूक्ष्म विचाराने पाहिले असता तुझेच अंग आहे, आणि तुझे अंग पाहू गेले असता तू निराकार (अनंग) आहेस; तुझ्या ठिकाणी मदन किंवा आकाराचा मागमूसही नाही.
देखिजे तें तूं नव्हसी । नव्हे तें तूंचि होसी ।
होणें न होणें नाहीं तुजपाशीं । ऐसा तूं जगासी जगद्गुरु ॥५॥
जे डोळ्यांना दिसते ते तुझे खरे रूप नाही, आणि जे दिसत नाही ते तूच आहेस. उत्पत्ति व नाश तुझ्या ठिकाणी मुळीच नाहीत, असा तू जगाचा जगद्गुरु आहेस.
शब्द तुजहोनियां दूरी । तूं शब्दा सबाह्य अंतरीं ।
बोलका तूं चराचरीं । वेदशास्त्रीं तूं वक्ता ॥६॥
शब्द तुझ्यापासून दूर राहिले आहेत, तरीही तू शब्दाच्या आत-बाहेर व्यापून आहेस. सर्व चराचरात बोलणारा तूच आहेस आणि वेद-शास्त्रांमध्ये वक्ताही तूच आहेस.
उंसापासून गोडी दिसे । उंसा सबाह्य गोडीचि असे ।
गोडियेमाजीं ऊंस नसे । वेदांसी तुज तैसें सौजन्य ॥७॥
उसापासून गोडी मिळते व उसाच्या आत-बाहेर गोडीच असते, पण गोडीमध्ये ऊस नसतो; वेद आणि तुझे नाते अगदी तसेच आहे.
वेदांचा वक्ता तूंचि होसी । वेदीं प्रतिपादिजे तुम्हांसी ।
शेखीं वेदांसी नाकळसी । निःशब्दवासी गुरुराया ॥८॥
वेदांचा वक्ता तूच आहेस, वेदांमध्ये तुझेच वर्णन केले जाते; पण शेवटी वेदांनाही तू कळत नाहीस, कारण हे गुरुराया! तू शब्दरहित स्वरूपात राहणारा आहेस.
जेवीं कां निःशब्द अनाहतध्वनी । असे ध्वनिमात्रीं मिळूनी ।
तो अनाहत वाजविजे जनीं । ऐसें नाहीं कोणी वाजंत्र ॥९॥
ज्याप्रमाणे निःशब्द अनाहत ध्वनी सर्व ध्वनींमध्ये मिसळलेला असतो, पण तो अनाहत ध्वनी लोकांमध्ये वाजवून दाखवणारे कोणतेही वाद्य नाही.
तेवीं तूं वेदांचा वक्ता । सकळ शास्त्रां युक्तिदाता ।
परी वेदशास्त्रार्थसंमता । तुज तत्त्वतां न बोलवे ॥१०॥
त्याप्रमाणे तू वेदांचा वक्ता व सर्व शास्त्रांना युक्ती देणारा आहेस; परंतु वेद आणि शास्त्रांच्या अर्थाने तुझे यथार्थ स्वरूप शब्दांत सांगता येत नाही.
म्हणों तूं केवल निःशब्द । तंव निःशब्द आणि सशब्द ।
हाही मायिक अनुवाद । तूं एवंविध न कळसी ॥११॥
तुला निव्वळ निःशब्द म्हणावे, तर निःशब्द आणि सशब्द हाही मायेचाच विस्तार आहे; त्यामुळे तुझे मूळ स्वरूप असे सहज कळत नाही.
तूं न कळसीचि तत्त्वतां । ऐशिया युक्तींचा तूंचि विज्ञाता ।
ज्ञाताचि हें जंव स्थापूं जातां । तंव अज्ञानता असेना ॥१२॥
तू तत्त्वतः कळत नाहीस आणि अशा युक्तींना जाणणाराही तूच आहेस; परंतु तुला 'ज्ञाता' म्हणावे तर तुझ्याठायी अज्ञान उरतच नाही.
जेथ अज्ञानता नाहीं । तेथ ज्ञातेपण कैंचें कायी ।
हो कां मुख्यत्वें नोवरी नाहीं । तैं नोवरी पाहीं म्हणे कोण ॥१३॥
जिथे अज्ञानच नाही तिथे ज्ञातेपण कुठून असणार? मूळ नवरीच नसेल तर तिला 'नवरी' असे कोण म्हणेल?
ज्ञाता ना अज्ञाता । तूं बोलता ना नबोलता ।
तूं बहु ना एकुलता । तुझी अलक्ष्यता लक्षेना ॥१४॥
तू ज्ञाता किंवा अज्ञाता नाहीस, बोलणारा किंवा न बोलणारा नाहीस, अनेक किंवा एकटा नाहीस; तुझे अलक्ष्य स्वरूप ध्यानात येत नाही.
तूं निःशब्द निर्विकार । तू निगुण निरहंकार ।
हेंही म्हणतां पडे विचार । तूं जगदाकार जगदात्मा ॥ १५॥
तू शब्दरहित, विकाररहित, निर्गुण व निरहंकारी आहेस; असे म्हणतानाही विचार करावा लागतो, कारण तूच जगदाकार आणि जगदात्मा आहेस.
जगदाकारें तूं प्रसिद्ध । तेथ कोणाचें कोणा बाधे द्वंद्व ।
पर नाहीं मा परापराध । अतिविरुद्ध कोणासी ॥१६॥
तू जगदाकारानेच प्रसिद्ध आहेस, तिथे कोणाचा कोणाशी द्वेष असणार? कोणी परका नाही मग कोणाचा अपराध कसला? आणि अत्यंत विरुद्ध तरी कोणाला म्हणणार?
यापरी सद्गुरुनाथा । तुझे चरणीं द्वंद्वसमता ।
तेणें समसाम्यें निजकथा । श्रीभागवता चालविसी ॥१७॥
याप्रमाणे हे सद्गुरुनाथा! तुझ्या चरणी सर्व द्वंद्व सम पावतात; त्याच समभावाने तू भागवताची आत्मज्ञानाची कथा पुढे चालवतोस.
तेंचि श्रीभागवतीं । बाविसावे अध्यायाअंतीं ।
उद्धवें पुशिलें निजशांती । द्वंद्वसमाप्तिउपावो ॥१८॥
तेच श्रीभागवताच्या २२ व्या अध्यायाच्या शेवटी उद्धवाने अत्यंत शांतीने द्वंद्वातून मुक्त होण्याचा उपाय विचारला.
उद्धवें प्रश्न केला वाड । जेणें ब्रह्मज्ञानाची पुरे चाड ।
तो श्रीशुकासी लागला गोड । तेणें पुरे कोड परीक्षितीचें ॥१९॥
उद्धवाने असा श्रेष्ठ प्रश्न केला ज्यामुळे ब्रह्मज्ञानाची ओढ पूर्ण होते. तो प्रश्न श्रीशुकदेवांना गोड वाटला आणि त्यामुळे परीक्षित राजाचेही मनोरथ पूर्ण झाले.
ऐकोनि उद्धवाची प्रश्नोक्ती । शुक सुखावला आनंदस्फूर्ती ।
तो म्हणे सावध परीक्षिती । तुष्टला श्रीपती उद्धवासी ॥२०॥
उद्धवाचे प्रश्न ऐकून शुकदेव आनंदाने सुखावले. ते म्हणाले, "हे परीक्षिती राजा! सावध ऐक, श्रीपती (भगवान श्रीकृष्ण) उद्धवावर अतिशय प्रसन्न झाले."
ब्रह्मज्ञानाची निर्वाणस्थिती । ते जाण पां मुख्यत्वें शांती ।
ते उद्धवें पुशिली अतिप्रीतीं । तेणें श्रीपती संतोषला ॥२१॥
ब्रह्मज्ञानाची अंतिम सर्वोच्च स्थिती म्हणजेच मुख्यत्वे शांती होय; ती उद्धवाने अत्यंत प्रेमाने विचारल्यामुळे श्रीकृष्ण आनंदी झाले.
तो शांति आणि निवृत्ती । सांगेल चौं अध्यायोक्ती ।
ऐक राया परीक्षिती । ते मी तुजप्रती सांगेन ॥२२॥
ती शांती आणि निवृत्ती भगवंत पुढील चार अध्यायांत सांगणार आहेत. हे परीक्षित राजा, ती मी तुला सांगतो, तू ऐक.
ऐकें पांडवकुलदीपका । कौरवकुळीं कुलतिलका ।
तूं शांतीसी अधिकारी निका । निजात्मसुखा साधकू ॥२३॥
हे पांडवकुळाच्या दीपका व कौरवकुळाच्या कुलतिलका! तू शांतीचा आणि आत्मसुखाचा उत्तम अधिकारी साधक आहेस.
साधावया ब्रह्मप्राप्ती । तूं त्यक्तोदक श्रवणार्थीं ।
यालागीं शांति आणि निवृत्ती । ऐक नृपती हरि सांगे ॥२४॥
ब्रह्मप्राप्ती साधण्यासाठी तू अन्न-पाण्याचा त्याग करून श्रवणासाठी तयार झाला आहेस, म्हणून हे राजा! श्रीहरी जी शांती व निवृत्ती सांगत आहेत ती ऐक.
तेविसावे अध्यायीं निरुपण । दुर्जनीं क्षोभविलें मन ।
त्या मनासी ये क्षमा पूर्ण । तेंचि श्रीकृष्ण सांगेल ॥ २५॥
२३ व्या अध्यायामध्ये, दुर्जनांनी मन विचलित केले तरी त्याला पूर्ण क्षमा कशी प्राप्त होते, याचे निरूपण श्रीकृष्ण सांगतील.
भिक्षुगीतसंरक्षण । तें मनोजयाचें लक्षण ।
प्रकृतिजयाचें निरुपण । सांगेल संपूर्ण चोविसावा ॥२६॥
भिक्षुगीताचे रक्षण हे मन जिंकण्याचे लक्षण आहे, तर २४ वा अध्याय प्रकृतीवर (मायेवर) विजय मिळवण्याचे निरूपण सांगेल.
सांगोनि त्रिविध त्रिगुण । परी लक्षविलें निजनिर्गुण ।
हें गुणजयाचें निरुपण । सुलक्षण पंचविसावा ॥२७॥
२५ व्या अध्यायात तीन गुणांचे स्वरूप सांगून निर्गुण तत्त्वाची ओळख करून दिली आहे; हे त्रिगुणांवर विजय मिळवण्याचे उत्तम लक्षण निरूपित केले आहे.
सव्विसावा अध्यावो येथ । तो धडधडीत विरक्त ।
सांगोनियां ऐलगीत । स्त्रियादि समस्त विषयत्यागू ॥२८॥
२६ वा अध्याय अत्यंत वैराग्यपूर्ण असून, ऐलगीताद्वारे स्त्री व इतर सर्व विषयांचा त्याग कसा करावा हे सांगतो.
गुण विषय प्रकृति मन । या चहूंचें समाधान ।
चहूं अध्यायी विशद जाण । स्वमुखें श्रीकृष्ण सांगेल ॥२९॥
गुण, विषय, प्रकृती आणि मन या चौघांचे निवारण श्रीकृष्ण स्वतःच्या मुखाने पुढील चार अध्यायांत स्पष्टपणे सांगतील.
यापरी परीक्षितीस जाण । करोनियां सावधान ।
श्रीशुकयोगींद्र आपण । कथालक्षण निरुपी ॥३०॥
याप्रमाणे परीक्षित राजाला सावध करून शुकदेव योगींद्र कथेचे निरूपण करू लागले.
बादरायणिरुवाच - स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दशार्हमुख्यः ।
सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः ॥१॥
श्रीशुकदेव म्हणाले, "हे परीक्षिती! भागवतमौली उद्धवाची ही विनंती ऐकून, त्याच्या वचनांनी प्रसन्न झालेल्या श्रीकृष्णाने आपल्या या भक्ताच्या सांगण्याचा आदर करत त्याला उपदेश करण्यास सुरुवात केली."
शुक म्हणे परीक्षिती । ऐकोनि उद्धवाची विनंती ।
वचनें संतोषला श्रीपती । तो उद्धवाप्रती संबोधी ॥३१॥
शुकदेव म्हणतात, हे परीक्षिती! उद्धवाची विनंती ऐकून आणि त्याच्या वचनांनी प्रसन्न होऊन श्रीपती श्रीकृष्णाने उद्धवाला संबोधून उत्तर दिले.
कोटि जन्मांतीं केवल । द्विजत्वें पाविजे सत्कुळ ।
हें महापुण्याचें निजफळ । तेंचि निष्फळ हरिभक्तीविणें ॥३२॥
कोट्यवधी जन्मांनंतर सत्कुळात ब्राह्मण जन्म मिळणे हे मोठ्या पुण्याचे फळ आहे; पण हरिभक्तीशिवाय तो जन्म निष्फळ ठरतो.
सदा सफळ आंब्याचा रुख । त्यावरी उपजे कांवरुख ।
तो सफळींही निष्फळ देख । तैसे उत्तम लोक भजनेंवीण ॥३३॥
आंब्याचे झाड नेहमी फळांनी समृद्ध असते, पण त्यावर बांडगूळ उगवले की ते निष्फळ ठरते; तसेच भगवद्भजनाशिवाय उत्तम जन्माला आलेले लोक व्यर्थ असतात.
ते स्थिति नाहीं उद्धवापासीं । उत्तम जन्म यादववंशीं ।
सभासदता आल्याही हातासी । श्रीमदासी भुलेचिना ॥३४॥
परंतु उद्धवाची स्थिती तशी नव्हती. यादववंशात उत्तम जन्म आणि श्रीकृष्णाच्या सभेचे श्रेष्ठत्व मिळूनही तो संपत्तीच्या मदाला भुलला नाही.
झालियाही राज्यसंपत्ती । जो विसंबेना भगवद्भक्ती ।
भागवतमुख्यत्वाची प्राप्ती । त्यासीच निश्चितीं महाराजा ॥३५॥
राज्यसंपत्ती मिळूनही जो भगवद्भक्तीचा विसर पडू देत नाही, तोच खरोखर श्रेष्ठ भागवत (हरिभक्त) मानला जातो.
सगुण सुंदर पतिव्रता । अनुकूळ मिळालिया कांता ।
जो विसंबेना भगवत्पथा । भागवतमुख्यता त्या नांव ॥३६॥
सुंदर, गुणवान आणि अनुकूल पत्नी मिळूनही जो भगवद्मार्गापासून ढळत नाही, त्यालाच श्रेष्ठ भागवत म्हणतात.
इंहीं गुणीं अतियुक्त । विवेकेंसीं अतिविरक्त ।
श्रीकृष्णचरणीं अनुरक्त । मुख्य भागवत उद्धवू ॥३७॥
या सर्व गुणांनी युक्त, विवेकासह अत्यंत विरक्त आणि श्रीकृष्णाच्या चरणी अनुरक्त असलेला उद्धवच मुख्य भागवत आहे.
वयें धनें जें श्रेष्ठपण । तें श्रेष्ठत्व अतिगौण ।
भगवत्प्राप्ती ते श्रेष्ठ जाण । तेणें भाग्यें परिपूर्ण उद्धवू ॥३८॥
वय आणि धनाने मिळणारे श्रेष्ठपण अगदी गौण आहे; भगवत्प्राप्ती हेच खरे श्रेष्ठत्व असून, त्या भाग्याने उद्धव परिपूर्ण होता.
जो श्रीकृष्णाचा विश्वासी । श्रीकृष्ण एकांत करी ज्यासी ।
गुण ज्ञान सांगे ज्यापाशीं । त्याच्या भाग्यासी केवीं वानूं ॥३९॥
जो श्रीकृष्णाचा अत्यंत विश्वासी होता, ज्याच्याशी श्रीकृष्ण एकांत करत आणि ज्याला आपले गुण-ज्ञान सांगत, त्याच्या भाग्याचे वर्णन कसे करावे?
परब्रह्म जें कां साक्षात । जें उद्धवासी झालें हस्तगत ।
त्याच्या बोलामाजीं वर्तत । भाग्यें भाग्यवंत तो एक ॥४०॥
साक्षात परब्रह्मस्वरूप श्रीकृष्ण ज्या उद्धवाच्या स्वाधीन झाले होते आणि त्याच्या शब्दाप्रमाणे वागत होते, तोच एक खरोखर भाग्याचा शिरोमणी होय.
उद्धवभाग्य वानित वानित । शुक झाला सद्गदित ।
स्वानंदें वोसंडला तेथ । ठेला तटस्थ महासुखें ॥४१॥
उद्धवाच्या भाग्याचे वर्णन करता करता शुकदेव सद्गदित झाले आणि ब्रह्मानंदाच्या अतिशयाने महासुखात स्तब्ध झाले.
उद्धवभाग्याचा उद्रेक । सांगतां वोसंडला श्रीशुक ।
तें देखोनि कुरुनायक । जाहला आत्यंतिक विस्मित ॥४२॥
उद्धवाच्या भाग्याची थोरवी सांगताना शुकदेवांची झालेली ही अवस्था पाहून कुरुश्रेष्ठ परीक्षित राजा अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
ज्याचें निजभाग्य सांगतां । श्रीशुकासी होतसे अवस्था ।
उद्धव भाग्याचा तत्त्वतां । मजही सर्वथा मानला ॥४३॥
परीक्षित विचार करू लागला की, ज्याचे भाग्य सांगताना शुकदेवांची अशी अवस्था होते, तो उद्धव खरोखरच परम भाग्यवान आहे यात शंका नाही.
तंव शुक म्हणे रायासी । परम भाग्य तें उद्धवासी ।
तेणें विनवितां हृषीकेशी । वचनमात्रेंसीं तुष्टला ॥४४॥
तेव्हा शुकदेव राजाला म्हणाले, "उद्धवाचे भाग्य महान आहे, कारण त्याने विनंती करताच श्रीकृष्ण केवळ त्याच्या शब्दांवर प्रसन्न झाले."
उद्धवासी शांतीची चाड । तो प्रश्न श्रीकृष्णांसी झाला गोड ।
त्याचें पुरवावया कोड । निरुपण वाड सांगेल ॥४५॥
उद्धवाला शांतीची आवड होती, म्हणून त्याचा प्रश्न श्रीकृष्णांना फार गोड वाटला. त्याचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी ते आता सविस्तर निरूपण सांगतील.
परम शांतीचा अधिकारी । तूंचि एक निजनिर्धारीं ।
ऐसें उद्धवप्रेमपुरस्करीं । शांति श्रीहरि सांगत ॥४६॥
"तूच खरोखर परम शांतीचा खरा अधिकारी आहेस," असे म्हणत उद्धवाच्या प्रेमाचा गौरव करून श्रीहरी शांतीचा उपदेश करू लागले.
श्रीभगवानुवाच - बार्हस्पत्य स वै नात्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः ।
दुरुक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः ॥२॥
श्रीभगवान म्हणाले, "हे बृहस्पतीचे शिष्य उद्धवा! दुर्जनांनी मारलेल्या वाग्बाणांनी किंवा कटू शब्दांनी ज्याचे मन दुखावले गेले आहे, तो स्वतःला शांत ठेवू शकेल असा साधू या लोकात शोधूनही सापडणे कठीण आहे."
उद्धवा तू जें बोलिलासी । मीही सत्य मानीं त्यासी ।
दुर्जनीं केल्या अपमानासी । सहावया कोणासी शांति नाहीं ॥४७॥
श्रीकृष्ण म्हणाले, "हे उद्धवा! तू जे बोललास ते मीही सत्य मानतो. दुर्जनांनी केलेला अपमान सहन करण्याची शांती कोणाजवळही नाही."
देव पादुका वाहती शिरसीं । मुख्य इंद्र लागे ज्याच्या पायांसीं ।
अष्ट महासिद्धि ज्याच्या दासी । ब्रह्मज्ञान ज्यापाशीं वचनांकित ॥४८॥
देव ज्यांच्या पादुका मस्तकी धारण करतात, मुख्य इंद्र ज्यांच्या पाया पडतो, आठ महासिद्धी ज्यांच्या दासी आहेत आणि ब्रह्मज्ञान ज्यांच्या आज्ञेत आहे.
ऐसा देवगुरु बृहस्पती । उसका शिष्य तूं विवेकमूर्ती ।
यालागीं शांतीच्या साधक युक्ती । तूंचि निश्चितीं जाणसी ॥४९॥
असे देवांचे गुरु बृहस्पती, त्यांचे तू विवेकशील शिष्य आहेस; म्हणूनच शांती साध्य करण्याच्या युक्त्या तूच खरोखर जाणतोस.
शांति आकळावया उद्धवासी । आदरें सत्कारी हृषीकेशी ।
अनुमोदूनि त्याचे बोलासी । शुद्ध शांतीसी हरि सांगे ॥५०॥
उद्धवाला शांतीचे रहस्य समजण्यासाठी श्रीकृष्णाने त्याचा आदराने सत्कार केला आणि त्याच्या म्हणण्याला संमती देऊन शुद्ध शांतीचा उपदेश केला.
निंदा अवज्ञा हेळण । दुर्जनीं केलिया अपमान ।
हें साहे तो ईश्वर जाण । निजबोधें पूर्ण तो मद्रूप ॥५१॥
दुर्जनांनी केलेली निंदा, अवहेलना, टिंगळ आणि अपमान जो सहन करतो, तो ईश्वरतुल्य असून आत्मज्ञानाने पूर्ण माझ्याशी एकरूप झालेला असतो.
ज्यासी सर्वभूतीं निजात्मता । दृढ बाणलीसे तत्त्वतां ।
तो दुर्जनाचिया आघाता । साहे सर्वथा यथासुखें ॥५२॥
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये आत्मभाव ज्याच्याठायी दृढ बिंबला आहे, तो दुर्जनांचे प्रहार सहजतया आणि आनंदाने सहन करतो.
जो स्वयें होय अवघें जग । त्यासी लागतां उपद्रव अनेग ।
उठेना क्रोधाची लगबग । साहे अनुद्वेग यथासुखें ॥५३॥
जो स्वतःच सर्व जग बनला आहे, त्याला कितीही उपद्रव झाले तरी त्याच्या मनात क्रोधाची लाट उठत नाही; तो संताप न करता शांतपणे सर्व सहन करतो.
निजांगीं लागतां निजकर । नुठी क्रोधद्वेषांचा उद्गार ।
निजात्मता जो देखे चराचर । शांति त्याचें घर स्वयें रिघे ॥५४॥
स्वतःच्याच हाताचा स्पर्श स्वतःच्या शरीराला झाला तर संताप येत नाही; त्याप्रमाणे जो सर्व चराचरात आत्मभाव पाहातो, शांती स्वतःहून त्याच्या घरी वास करते.
उद्धवा ऐसा ज्यासी निजबोधू । त्यासी म्हणिजे सत्य साधू ।
तोचि साहे पराचा अपराधू । शांतिशुद्ध तो एक ॥५५॥
उद्धवा! असा ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्यालाच खरा साधू म्हणतात. तोच इतरांचे अपराध सहन करू शकतो आणि तोच शुद्ध शांतीचा पुतळा असतो.
नेणोनिया निजबोधातें । इतर जे सज्ञान ज्ञाते ।
ते न साहती द्वंद्वातें । ऐक तूतें सांगेन ॥५६॥
परंतु ज्यांना हा आत्मबोध झालेला नाही, असे इतर तथाकथित ज्ञानी लोक द्वंद्व सहन करू शकत नाहीत, ते तुला सांगतो ऐक.
न तथा तप्यते विद्धः पुमान्बाणैः सुमर्मगैः ।
यथा तुदनित मर्मस्था ह्मसतां परुषेषवः ॥३॥
शरीराच्या मर्मस्थानी बोचलेल्या अतितीक्ष्ण बाणांमुळे माणसाला जितकी वेदना होत नाही, तितकी तीव्र वेदना दुर्जनांच्या कटू वाग्बाणांमुळे मर्मावर आघात झाल्यावर होते.
तिख्याचे अतितिख बाण । जेणें घायें होती विकळ प्राण ।
त्याहूनि दुर्जनाचे वाग्बाण । अधिक जाण रुपती ॥५७॥
लोखंडाचे अत्यंत तीक्ष्ण बाण ज्याच्या जखमेने प्राण कासावीस होतात, त्याहूनही दुर्जनांचे कटू शब्दरूपी बाण अधिक खोल रुततात.
लोहाचे बाण जेथ लागती । तेचि अंगें व्यथित होती ।
परी वाग्बाणांची अधिक शक्ती । घायें भेदिती पूर्वज ॥५८॥
लोखंडाचे बाण शरीराला जिथे लागतात तेवढाच भाग दुखावतो, पण वाग्बाणांची शक्ती इतकी भयानक असते की ते पूर्वजांच्या कुळालाही दुखावून सोडतात.
लोहबाणाचे लागलिया घाये । ते पानपाल्या व्यथा जाये ।
परी वाग्बाण रुपल्या पाहें । तें शल्य राहे जन्मांत ॥५९॥
लोखंडाच्या बाणांची जखम वनस्पतींच्या औषधाने बरी होते, परंतु वाग्बाण रुतला की त्याची शल्य जन्मभर राहते.
वर्मस्पर्शाचें बासटें जाण । विंधितां निंदेचे वाग्बाण ।
तेणें भेदितांचि अंतःकरण । सर्वांगीं पूर्ण भडका उठी ॥६०॥
निंदेचे वाग्बाण जेव्हा मर्मावर आघात करतात, तेव्हा अंतःकरण भेदून जाऊन संपूर्ण शरीरात संतापाचा भडका उडतो.
दुर्जनाचिया दुरुक्ती । अपमानाची उद्धती ।
साहावयालागीं शांती । नव्हे निश्चितीं प्राकृतां ॥६१॥
दुर्जनांचे कटू शब्द आणि अपमानाची अरेरावी सहन करण्याची शांती सामान्य माणसांकडे अजिबात नसते.
ऐशिया रीतीं यथोचित । उद्धवाचें मनोगत ।
संलक्षूनि श्रीकृष्णनाथ । शांतीचा निश्चितार्थ सांगों पाहे ॥६२॥
याप्रमाणे उद्धवाच्या मनातील विचार ओळखून श्रीकृष्ण शांतीचा खरा सिद्धान्त सांगू लागले.
पूर्वी सांगीतलें निजशांतीसी । वेगीं साधीं म्हणे उद्धवासी ।
ते अटक वाटेल तयासी । अतिसंकोचासी पावेल ॥६३॥
पूर्व अध्यायात सांगीतलेली शांती त्वरित साध्य कर असे उद्धवाला म्हणावे, तर त्याला ते कठीण वाटून मन संकुचित होईल.
होतं उद्धवाचे मानसीं । हे शांति असाध्य सर्वांसी ।
जाणोनियां हृषीकेशी । सांगे इतिहासेंसीं भिक्षुगीत ॥६४॥
"ही शांती सर्वांसाठी असाध्य आहे" असा उद्धवाचा समज ओळखून श्रीकृष्णाने इतिहासासह भिक्षुगीत सांगण्यास सुरुवात केली.
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव ।
तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥४॥
श्रीकृष्ण म्हणाले, "हे उद्धवा! या संदर्भात ज्ञानी पुरुष एका अत्यंत पवित्र इतिहासाचे वर्णन करतात, तो मी तुला सांगतो; तू एकाग्र चित्ताने ऐक."
अशांतिक्षोभाचे चित्तमळ । क्षाळावया जी तत्काळ ।
इतिहासगंगा केवळ । अतिनिर्मळ कृष्णोक्ति ॥६५॥
अशांती आणि क्रोधाचा चित्तातील मळ तात्काळ धुवून टाकण्यासाठी श्रीकृष्णाची ही वाणी म्हणजे अत्यंत निर्मळ इतिहासगंगाच आहे.
श्रीकृष्णवदनब्रह्माद्रीं । श्रीभागवतऔदुंबरीं ।
जन्मली शांतिगोदावरी । निजमूळाकारीं निर्मळ ॥६६॥
श्रीकृष्णाचे मुखरूपी ब्रह्माद्री पर्वतावर आणि श्रीभागवतरूपी औदुंबराखाली ही शांतीरूपी गोदावरी तिच्या मूळ स्वरूपात अतिशय निर्मळपणे प्रगट झाली आहे.
ते गुप्त ओघें नारदगती । उद्धवगंगाद्वारीं व्यासोक्ती ।
तेचि शुकमुखकुशावर्ती । प्रकटे अवचितीं पवित्रपणें ॥६७॥
ती गुप्त ओघाने नारदांच्या मार्गाने, व्यासांच्या वाणीने उद्धवरूपी गंगाद्वारात आली आणि शुकदेवांच्या मुखरूपी कुशावर्तातून अत्यंत पवित्रपणे प्रगट झाली.
तया पवित्र ओघाचिये गती । श्रद्धाधृती समरसे भक्ती ।
त्याचि अरुणा वरुणा सरस्वती । हे संगमप्राप्ती जेथ होय ॥६८॥
त्या पवित्र प्रवाहात श्रद्धा, धैर्यासोबत भक्ती मिसळते; तिथेच अरुणा, वरुणा व सरस्वती या नद्यांचा संगम होतो.
तेणें शांतिगंगेची स्थिती । भरुनि उथळे अतिउन्नती ।
तेथ श्रवणार्थी बुडी देती । ते पवित्र होती निजक्षम ॥६९॥
त्यामुळे शांतीची गंगा तुडुंब भरून वाहते; तिथे श्रवण करणारे साधक डुबकी मारतात आणि क्षमाशील होऊन पवित्र होतात.
ते शांतिगंगा अतिविख्यात । उद्धव करावया पुनीत ।
प्रकट करी श्रीकृष्णनाथ । भिक्षुगीतविन्यासें ॥७०॥
ती प्रसिद्ध शांतिगंगा उद्धवाला पावन करण्यासाठी श्रीकृष्ण भिक्षुगीताच्या रूपाने प्रगट करत आहेत.
केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।
स्मरता घृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥५॥
"दुर्जनांनी अपमानित केल्यावर, धैर्याने आपल्याच पूर्वकर्मांच्या फळाचे स्मरण करत एका संन्याशाने जे गीत गायिले, ते मी तुला सांगतो."
उद्धवा कोणी एक संन्यासी । दुर्जनीं उपद्रवितां त्यासी ।
म्हणे क्षयो होय दुष्टकर्मासी । येणें संतोषें मानसीं क्षमावंत ॥७१॥
उद्धवा! एका संन्याशाचा दुर्जनांनी छळ केला असता तो म्हणाला, "माझ्या दुष्कर्मांचा नाश होत आहे," या आनंदाने त्याने मनात सर्वांना क्षमा केली.
आपुले अंगींचे मळ । पुढिलीं क्षाळितां सकळ ।
जो क्रोधेंसीं करी तळमळ । तो मूर्ख केवळ आत्मघाती ॥७२॥
आपल्या अंगावरचा मळ जेव्हा दुसरे धुवून काढतात, तेव्हा रागाने तळमळणारा माणूस हा निव्वळ मूर्ख आणि आत्मघाती असतो.
लोक म्हणती ज्यासी दुर्जन । संन्यासी म्हणे ते माझे स्वजन ।
माझे दोषांचें निर्दळण । यांचेनि धर्में जाण होतसे ॥७३॥
ज्यांना जग दुर्जन म्हणते, त्यांना तो संन्यासी आपले आप्त मानत असे; कारण त्यांच्यामुळेच माझ्या दोषांचा नाश होत आहे, असा त्याचा भाव होता.
संमुख कोणी निंदा करिती । तेणें अत्यंत सुखावे चित्तीं ।
म्हणे मज तुष्टला श्रीपती । पापाची निष्कृती सहजें होय ॥७४॥
कोणी समोर निंदा केली तर त्याचे चित्त आनंदी होत असे; तो म्हणे, "माझ्यावर श्रीहरी प्रसन्न झाला आहे, ज्यामुळे पापांचे क्षालन सहज होत आहे."
ऐसेनि विवेकें तत्त्वतां । शांतीसी ढळों नेदी सर्वथा ।
चढोनि निजधैर्याचे माथां । गायिली गाथा ते ऐक ॥७५॥
अशा विवेकाने त्याने शांतीला कधीही ढळू दिले नाही; धैर्याच्या शिखरावर अधिष्ठित होऊन त्याने गायलेली गाथा तू ऐक.
उद्धवासी म्हणे श्रीकृष्णनाथा । ये अर्थी होईं सावचित ।
अतिलोभी तो अतिविरक्त । झाला तो वृत्तांत सांगेन ॥७६॥
श्रीकृष्ण उद्धवाला म्हणाले, "आता लक्ष देऊन ऐक. एक अत्यंत लोभी माणूस पुढे कसा परम विरक्त झाला, ती कथा सांगतो."
अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढयतमः श्रिया ।
वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः ॥६॥
"अवंती (उज्जयिनी) नगरीत एक अत्यंत धनवान ब्राह्मण राहत होता. तो शेती व व्यापार करून जीविका चालवत असे; परंतु तो अतिशय कंजूष, कामी, लोभी आणि अत्यंत रागीट होता."
मालवदेशीं अवंतिनगरीं । तेथ ब्राह्मण वसे गृहद्वारीं ।
कृषिवाणिज्यवृत्तीवरी । जीविका करी निरंतर ॥७७॥
माळवा देशातील अवंती नगरीत एक ब्राह्मण राहात असे. तो शेती आणि व्यापाराच्या वृत्तीवर आपली उपजीविका करत असे.
गांठीं धनधान्यसमृद्धी । अमर्याद द्रव्यसिद्धी ।
परी अतिशयें कृपणबुद्धी । पोटाही त्रिशुद्धी न खाय ॥७८॥
त्याच्याकडे भरपूर धनधान्य आणि अपार संपत्ती होती; पण तो इतका अत्यंत कंजूष होता की स्वतःच्या पोटालाही नीट खात नसे.
पोटा सदा खाय कदन्न । तेंही नाहीं उदरपूर्ण ।
तेथ स्त्रीपुत्रादि दासीजन । जठरतर्पण न पावती ॥७९॥
तो नेहमी वाईट अन्न खायचा, तेही पोटभर नाही; मग तिथे पत्नी, मुले आणि नोकरचाकर यांना पोटभर अन्न मिळणे शक्यच नव्हते.
न करी नित्यनैमित्य । स्वप्नीं नेणे धर्मकृत्य ।
देव ब्राह्मण अतिथी तेथ । सदा जात पराङमुख ॥८०॥
तो नित्य-नैमित्तिक कर्मे करत नसे, धर्माचे नावही त्याला ठाऊक नव्हते. देव, ब्राह्मण व अतिथी त्याच्या दारावरून नेहमी विन्मुख होऊन परत जात.
कवडी एक लाभू पाहे । तैं मातापित्यांचें श्राद्ध आहे ।
तें सांडूनि अंत्यजगृहा जाये । न मनी भये स्पर्शाचें ॥८१॥
एका पैशाचा जरी लाभ होत असेल, तर आई-वडिलांचे श्राद्ध सोडून तो अस्पृश्याच्या घरी जाण्यासही कचरत नसे.
मी उत्तम हा हीनवर्ण । हे धनलोभें गिळी आठवण ।
हाता येतां देखोनि धन । स्वीकारी अन्न पतिताचें ॥८२॥
धनलोभापोटी तो स्वतःचे उच्च कुळ विसरून जाई; पैसा मिळतोय हे पाहिले की तो पतित माणसाचे अन्नही स्वीकारत असे.
धनकामासाठीं देख । न मनी पाप महादोख ।
कवडीच्या लोभें केला मूर्ख । नाठवे नरकमहापातू ॥८३॥
पैशासाठी त्याने पाप-पुण्याचा विचार सोडला होता. पैशाच्या लोभाने त्याला इतके मूर्ख बनवले होते की त्याला नरकाच्या घोर यातनांचेही भान राहिले नव्हते.
यापरी तो कर्मभ्रष्ट । अकर्म करी क्रियानष्ट ।
अतिवंचक महाशठ । केवल नष्ट धनलोभी ॥८४॥
याप्रमाणे तो कर्मभ्रष्ट, दुराचारी, महाठग, कपटी आणि केवळ संपत्तीचा अतिलोभी होता.
त्या धनलाभाचा अवरोधू । होतां देखोनि खवळे क्रोधू ।
गोत्यादि ब्रह्मवधू । करावया सिद्ध स्वयें होय ॥८५॥
त्याच्या धनलाभात कोणी अडथळा आणला की तो संतापाने लाल होत असे; प्रसंगी गाई किंवा ब्राह्मणाची हत्या करायलाही तो मागेपुढे पाहत नसे.
धनकामीं क्रोधाची वस्ती । धनापाशीं पापें असती ।
धनलोभीं ज्यासी स्थिती । कदर्युवृत्ति त्या नांव ॥८६॥
जिथे पैशाची हाव असते तिथे क्रोध राहतो, आणि धनाच्या मागे पाप उभे असते. अशा वृत्तीत जगणाऱ्याला 'कदर्यु' (कंजूष/नराधम) म्हणतात.
ऐसें धन सांचिलें फाडोवाडें । उसकाही व्यय जैं करणें पडे ।
तैं प्राणांतचि येऊनि घडे । विचार पुढें असेना ॥८७॥
त्याने अलोट संपत्ती साठवली होती; पण तीतून एक पैसा जरी खर्च करावा लागला तर त्याच्या जिवावर येत असे.
वानराचे गालींचे चणे । हाता न येती जितां प्राणें ।
तैसा द्रव्याचा व्ययो करणें । तेंचि मरणें कदर्या ॥८८॥
माकडाच्या गालात साठवलेले चणे जसे जिवंतपणी काढून घेता येत नाहीत, तसा पैसा खर्च करणे म्हणजेच त्या कदर्युचा मृत्यूच होता.
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाडवात्रेणापि नार्चिताः ।
शून्यावसथ आत्माऽपि काले कामरैनर्चितः ॥७॥
"त्याचे नातेवाईक, अतिथी, ब्राह्मण आणि अगदी त्याचे स्वतःचे कुटुंब यांनाही त्याने कधी अन्नाचा एक कण दिला नाही; स्वतःच्या शरीरालाही योग्य वेळी योग्य भोगाने सुखी केले नाही, त्यामुळे त्याचे घर अगदी ओसाड झाडासारखे होते."
घरींचा भात वेंचेल कांहीं । यालागीं वैश्वदेव करणें नाहीं ।
तेथ अतिथि आलिया पाहीं । कोणे समयीं कोण पूजी ॥८९॥
घरातील अन्न संपेल या भीतीने तो वैश्वदेव (देवपूजा) करत नसे; मग तिथे आलेल्या अतिथीचा सत्कार कोण आणि कधी करणार?
अतिथि आलिया जाण । ऐसे बोल बोले आपण ।
जे वचनमात्रें जाती प्राण । त्यासी मागे कोण अन्नोदक ॥९०॥
घरी पाहुणा आला की तो इतके कडू शब्द बोलायचा की ऐकणाऱ्याचे प्राण कासावीस होत; मग त्याच्याकडे अन्न-पाणी कोण मागणार?
देखोनि त्याचिया घरासी । ब्रह्मचारी नित्य उदासी ।
आशा त्यजिली संन्यासीं । जेवीं राजहंसीं गोमय ॥९१॥
त्याचे घर पाहून ब्रह्मचारी लांबूनच निघून जात, संन्याशांनी त्याच्याकडून आशेचा त्याग केला होता, जसे राजहंस शेणाकडे फिरकत नाहीत.
भिकारीं सांडिलें उसका द्वार । अतिथीं डावलिलें निरंतर ।
पाहुणा दूरी पाहे बिढार । निराशी पितर सर्वदा ॥९२॥
भिकाऱ्यांनी त्याचे दार सोडले, अतिथींनी त्याला कायमचे टाळले, पाहुणे लांबूनच पळत आणि त्याचे पितर नेहमी उपाशी व निराश राहत.
दारा न ये कोरान्नकर । घर सांडूनि गेले उंदिर ।
काउळीं वोसंडिलें तें घर । चिडियां साचार न मिळे दाणा ॥९३॥
दारात भिक्षा मागणारा येत नसे, घरातील उंदीरही पळून गेले, कावळ्यांनी ते घर सोडले आणि चिमण्यांनाही तिथे दाणा मिळत नसे.
मुंग्यांसी पडे नित्य लंघन । तिंहीं धरिलें बिढार आन ।
पोटा ना खाय जो आपण । तेथ कथा कोण इतरांची ॥९४॥
मुंग्यांना दररोज उपास घडत असल्याने त्यांनी दुसरीकडे बिऱ्हाड हलवले. जो स्वतः पोटाला खात नव्हता, तिथे इतरांची काय कथा!
अत्यंत भूक लागल्या पोटीं । चणेही न खाय जगजेठी ।
तेथ कायसी सेवकांची गोठी । कावलीं पोटीं स्त्रीपुत्रें ॥९५॥
पोटात कडकडून भूक लागली तरी हा महाकंजूष फुटाणेही खात नसे; मग तिथे नोकरांची काय कथा, त्याची पत्नी आणि मुलेही भुकेने व्याकुळ असत.
जैं वमन घडे त्यासी । तैं न करी फळाहारासी ।
अधिक वेंचू कोण सोशी । यालागीं उपवासी स्वयें पडे ॥९६॥
उलट्या (उलटी) झाल्या तरी तो फलाहार करत नसे, कारण खर्च कोण सोसणार! म्हणून तो सरळ उपाशीच राहायचा.
तेथ कुळगुरुचा सन्मान । कुळधर्म गोत्रभोजन ।
व्याही जांवई यांचा मान । धनलोभी जाण कदा न करी ॥९७॥
अशा ठिकाणी कुलगुरूचा सन्मान, कुलधर्म, गोत्रजांचे जेवण किंवा व्याही-जावयाचा मान तो धनलोभी कधीच करत नसे.
ऋतुकाळें फळें येती पूर्ण । त्यांसीं दृष्टिभेटी हाटीं जाण ।
परी जिव्हेसी आलिंगन । प्राणांतीं आपण हों नेदी ॥९८॥
ऋतूनुसार बाजारात येणारी फळे तो केवळ डोळ्यांनी पाहत असे; पण जिभेला त्याची चव जिवाच्या आकांतानेही घेऊ देत नसे.
मातेचें स्तनपान सेविलें । तेंचि क्षीर रसना चाखिलें ।
पुढें दूधचि वर्जिलें । व्रत धरिलें धनलोभें ॥९९॥
लहानपणी आईचे दूध प्यायलो तेवढीच दुधाची चव; पुढे पैशाच्या लोभापोटी त्याने दूध पिणेच सोडून दिले.
रस रसनेचें माहेर । तेणेंवीण ते गादली थोर ।
धनलोभ अतिनिष्ठुर । करितां करकर भेटों नेदी ॥१००॥
रस हा जिभेचे माहेरघर, पण त्याच्याविना जिभेचे हाल झाले. धनलोभ इतका निष्ठुर होता की जीभ ओरडली तरी तो रस चाखू देत नसे.
वस्त्रें मळकीं अतिजीर्ण । मस्तक सदा मलिन ।
मुखीं वास निघती जाण । स्वप्नींही पान न खाय ॥१॥
त्याचे कपडे मळके व फाटके असत, डोके अस्वच्छ असे, मुखातून दुर्गंधी येत असे आणि स्वप्नातही तो तांबूल (पान) खात नसे.
सण वार दिवाळी दसरा । तैं जुने जोंधळे धाडी घरा ।
अन्नेंविण पीडी लेंकुरां । कदर्यु खरा या नांव ॥२॥
दिवाळी-दसऱ्यासारख्या सणाला तो घरात जुने ज्वारीचे दाणे पाठवून लहान मुलांना अन्नाविना पीडा देई; त्यालाच खरा 'कदर्यु' म्हणतात.
धनलोभी धर्महीन । देखोनि कदर्युवर्तन ।
विमुख झाले स्वजन । तेंचि निरुपण हरि सांगे ॥३॥
त्या धनलोभी, धर्महीन कदर्युचे वर्तन पाहून त्याचे नातेवाईकही त्याच्यापासून दुरावले; तेच निरूपण श्रीकृष्ण पुढे सांगतात.
दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।
दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥८॥
"त्या दुराचारी आणि कंजूष ब्राह्मणाचा त्याच्याच पुत्रांनी, भावांनी, पत्नीने, मुलींनी आणि सेवकांनी तिरस्कार केला. ते सर्व दुःखी होऊन त्याच्याशी कधीही प्रेमाने वागत नसत."
नाहीं स्वधर्मी निजशीळ । दानधर्म खुडी सकळ ।
अत्यंत धनलोभी केवळ । त्यासी दुःशीळ बोलिजे ॥४॥
ज्याच्याकडे स्वधर्माचे आचरण नाही, ज्याने सर्व दानधर्म बंद केला आहे आणि जो केवळ पैशाचा भुकेला आहे, त्याला 'दुःशील' (दुराचारी) म्हणतात.
अन्नआच्छादनेंवीण । कुटुंबेसहित आपण ।
जो कदर्थवी निजप्राण । कदर्यु पूर्ण त्या नांव ॥५॥
अन्नावस्त्राविना कुटुंबासह स्वतःच्या जिवाचे हाल हाल करतो, त्याला 'पूर्ण कदर्यु' म्हणतात.
कदर्यु नरासी तंव देख । मुख्य स्त्री होय विमुख ।
स्वजन आणि सेवक । पुत्रही पराङ्मुख होती त्यासी ॥६॥
अशा कंजूष माणसाची पत्नी सर्वात आधी त्याच्याविरुद्ध होते; मग आप्त, सेवक आणि स्वतःची मुलेही त्याच्यापासून तोंड फिरवतात.
आपले जे कां सखे बंधू । तेही करुं लागती विरोधू ।
द्रव्यविभागाचा संबंधू । कलह सुबद्धू आरंभे ॥७॥
त्याचे सखे भाऊही त्याच्याशी वैर करतात आणि संपत्तीच्या वाटणीवरून जोरदार भांडणे सुरू होतात.
गांठीं असोनि अमित धन । न करी माहेरसणबोळवण ।
कन्या क्षोभोनियां जाण । शाप दारुण त्या देती ॥८॥
अमाप संपत्ती असूनही तो मुलींचे माहेरपण करत नसे, त्यामुळे संतापून मुली त्याला दारुण शाप देत असत.
गोत्रज सदा चिंतित । हा मरे तैं जेवूं दूधभात ।
आप्त ते झाले अनाप्त । अवघे अनहित वांछिती ॥९॥
नातेवाईक नेहमी विचार करत की हा केव्हा मरतो आणि आम्ही दूध-भात खातो; अशा प्रकारे सगळे आप्त त्याचे वाईटच चिंतित असत.
जयाचिया द्रव्यासी जाण । नाहीं धर्माचें संरक्षण ।
तें काळेंचि होय क्षीण । तेंचि लक्षण हरि सांगे ॥११०॥
ज्याच्या संपत्तीला धर्माचे रक्षण नसते, ती काळाच्या ओघात कशी नष्ट होते, याचे लक्षण श्रीकृष्ण पुढे सांगतात.
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः ।
धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥९॥
"याप्रमाणे इहलोक आणि परलोक या दोघांनाही अंतरलेल्या, धर्म आणि काम यांपासून वंचित झालेल्या आणि भूतासारख्या संपत्तीचे रक्षण करणाऱ्या त्या ब्राह्मणावर पंचमहाभूत/पंचभागी (देव, ऋषी, पितर, मनुष्य, भूते किंवा ५ उत्तराधिकारी) संतप्त झाले."
खाय ना जेवी ना लावी हात । ठेव्यापाशीं जैसें भूत ।
तैंसें याचें यक्षवित्त । असे राखत ग्रहो जैसा ॥११॥
तो स्वतः खात नव्हता, कोणाला देत नव्हता; गाडलेल्या द्रव्यावर बसलेल्या भूतासारखा किंवा ग्रहासारखा तो त्या धनाचे रक्षण करत असे.
केवल धर्मकामरहित । धनलोभी जैसें भूत ।
त्या नांव बोलिजे यक्षवित्त । जीवाहून आप्त अर्थ मानी ॥१२॥
जो धर्म आणि रास्त उपभोगाशिवाय केवळ भूतासारखा पैशावर बसून राहतो, त्याला 'यक्षवित्त' म्हणतात; तो जिवाहून जास्त पैशावर प्रेम करतो.
स्वशरीरीं भोग नाहीं जाण । तेणें इहलोक झाला शून्य ।
नाहीं स्वधर्मकर्म पंचयज्ञ । परलोक शून्य तेणें झाला ॥१३॥
त्याने स्वतःच्या शरीराला सुख दिले नाही म्हणून इहलोक व्यर्थ गेला, आणि पंचमहायज्ञांसारखे धर्मकर्म केले नाही म्हणून परलोकही शून्य ठरला.
यज्ञाचे पंच विभागी । यज्ञभाग न पवे त्यांलागीं ।
ते कोपोनियां पंचविभागी । वित्तनाशालागीं उद्यत ॥१४॥
यज्ञाचे जे पाच वाटेकरी (देव, पितर, अतिथी इत्यादी) आहेत, त्यांना त्यांचा भाग न मिळाल्याने संतापून ते त्याच्या संपत्तीचा नाश करायला उठले.
पावोनि ब्राह्मणजन्म वरिष्ठ । धनलोभें स्वधर्मनष्ट ।
तो होय उभय लोकीं भ्रष्ट । पावे कष्ट कृपणत्वें ॥१५॥
श्रेष्ठ ब्राह्मण जन्म मिळूनही धनलोभाने स्वधर्म सोडणारा माणूस दोन्ही लोकांत भ्रष्ट होतो आणि कंजुषपणामुळे घोर कष्ट भोगतो.
करितां अतिआयास । जोडला अर्थ बहुवस ।
त्यासी अधर्में आला नाश । तोही विलास हरि सांगे ॥१६॥
अत्यंत कष्टाने साठवलेली संपत्ती अधर्मामुळे कशी नष्ट झाली, ती लीला श्रीकृष्ण पुढे सांगतात.
तदवध्यानविस्त्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद ।
अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं ब्रह्वायासपरिश्रमः ॥१०॥
"त्या पंचभाग्यांच्या अवहेलनेमुळे त्याचे पूर्वपुण्य क्षीण झाले आणि अत्यंत कष्टाने मिळवलेली त्याची ती अथांग संपत्ती नष्ट झाली."
पंचयज्ञदेवता सकळ । येणें उपेक्षिल्या केवल ।
तिंहीं द्रव्यलाभाचें मूळ । पुण्यक्षयें तत्काळ छेदिलें ॥१७॥
त्याने सर्व पंचयज्ञांतील देवतांचा अनादर केला, त्यामुळे त्यांनी त्याच्या संपत्तीचे मूळ असलेले पुण्यच तात्काळ नष्ट करून टाकले.
द्रव्यप्राप्तिपुण्यदिवाकर । अस्तमाना गेला तो भास्कर ।
मग द्रव्यलाभाचा अंधकार । अधर्में थोर दाटला ॥१८॥
पुण्यरुपी सूर्य मावळताच अधर्माचा काळोख दाटून आला आणि त्याच्या संपत्तीचा मार्ग अंधकारमय झाला.
प्रयासें संचिली संपत्ती । तिसी अधर्मअंधाराची ये राती ।
क्षोभल्या पंचधा यज्ञमूर्ती । पंचधा पावती महानाश ॥१९॥
कष्टाने साठवलेल्या संपत्तीला अधर्माची रात्र वैरी झाली; पाचही यज्ञदेवता कोपल्यामुळे त्याचा पाचही बाजूंनी नाश झाला.
जो सुखी न करी कुटुंबालागीं । जो निजात्मा निववीना नाना भोगीं ।
जो द्रव्य न वेंची धर्मालागीं । त्यासी पंचविभागी ऊठती ॥१२०॥
जो कुटुंबाला सुखी करत नाही, स्वतः भोग भोगत नाही आणि धर्मासाठी पैसा खर्च करत नाही, त्याच्यावर पाच संकटे (वाटेकरी) तुटून पडतात.
दायाद चोर राजा आगी । अधर्में रोग संचरे अंगीं ।
हे पांचजण विभागी । द्रव्यनाशालागीं पावती ॥२१॥
नातेवाईक, चोर, राजा, आग आणि अधर्मामुळे अंगात शिरलेले रोग हे पाच वाटेकरी त्याची सर्व संपत्ती नष्ट करतात.
नाहीं द्विजपूजा श्रद्धायुक्त । नाहीं लौकिकक्रिया उचित ।
नाहीं दानादि धर्म वेदोक्त । द्रव्यक्षयो तेथ आवश्यक ॥२२॥
जिथे ब्राह्मणांची पूजा नाही, योग्य लौकिक आचार नाही आणि वेदोक्त दानधर्म नाही, तिथे संपत्तीचा नाश ठरलेलाच असतो.
जेथ नाहीं वडिलांसी सन्मान । जेथ नाहीं पंचमहायज्ञ ।
जेथ गुरुसीं करी अभिमान । तेथ क्षयो जाण उद्धवा ॥२३॥
उद्धवा! जिथे वृद्धांचा सन्मान नाही, पंचमहायज्ञ नाहीत आणि गुरूशी अहंपणा केला जातो, तिथे विनाश निश्चित असतो.
ज्यांसी परांचा द्वेष सदा । जे बोलती परापवादा ।
जे चढती धनगर्वमदा । तेथ क्षयो सदा उद्धवा ॥२४॥
जे नेहमी इतरांचा द्वेष करतात, निंदा करतात आणि पैशाच्या गर्वाने माजतात, त्यांचा नाश ठरलेला असतो.
त्याच द्रव्यक्षयाचें लक्षण । ग्रंथाधारीं निरुपण ।
स्वयें सांगताहे श्रीकृष्ण । दयाळू पूर्ण निजभक्तां ॥२५॥
त्या संपत्तीच्या नाशाचे लक्षण दयाळू श्रीकृष्ण आपल्या भक्ताला ग्रंथाच्या आधारे सांगत आहेत.
ज्ञातयो जगृहुः किञ्चित् किञ्चिद्दस्यव उद्धव ।
दैवतः कालतः किञ्चिद्ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥११॥
"हे उद्धवा! त्या नावमात्र ब्राह्मणाची (ब्रह्मबंधूची) संपत्ती काही नातेवाइकांनी बळकावली, काही चोरांनी लुटली, काही दैवामुळे व काळाच्या ओघात नष्ट झाली आणि काही राजाने जप्त केली."
स्त्री पुत्र होऊनि एक । तिंहीं ठेवा नेला कित्येक ।
गोत्रज मिळोनि सकळिक । बलात्कारें देख वांटा नेला ॥२६॥
पत्नी आणि मुले एक होऊन त्यांनी काही गुप्त धन लांबवले; तर नातेवाइकांनी एकत्र येऊन जबरदस्तीने आपला वाटा लाटला.
चोरीं फोडोनियां घर । काढूनि नेलें भांडार ।
आगी लागोनियां घर । वस्तु अपार जळाल्या ॥२७॥
चोरांनी घर फोडून सर्व खजिना लुटून नेला, तर घराला आग लागून अपार मौल्यवान वस्तू जळून खाक झाल्या.
हिंसाळ्यानें गेलें शेत । प्रवर्त बुडाला जेथींचा तेथ ।
विश्वासू ठेवा घेऊनि जात । खतखूत हारपलें ॥२८॥
गारपिटीने शेतातील पिके उद्ध्वस्त झाली, व्यापार बुडाला, विश्वासाने ठेव ठेवलेला माणूस ते धन घेऊन पळाला आणि सर्व कागदपत्रे गहाळ झाली.
भांडीं ठेविला कापूर उडे । समुद्रामाजीं तारुं बुडे ।
पातिकरावरी घाला पडे । चहूंकडे अपावो ॥२९॥
भांड्यात ठेवलेला कापूर उडून जावा तसे पैसे उडून गेले, समुद्रात जहाजे बुडाली, त्याच्यावर चहूबांजूंनी संकटांची धाड पडली.
ठक येऊनि एकांतीं । मुलाम्याचीं नाणीं देती ।
धनलोभाचे काकुळती । हातींची संपत्ती त्यांसी दे ॥१३०॥
भामट्यांनी एकांतात येऊन त्याला बनावट नाणी दिली आणि पैशाच्या लोभापायी त्याने हातातली खरी संपत्ती त्यांना देऊन टाकली.
स्वचक्रपरचक्रविरोधधाडी । खणती लावूनि घर फोडी ।
तळघरींचे ठेवे काढी । भरोनि कावडी धन नेती ॥३१॥
युद्धाच्या आणि दंगलींच्या धाडीत शत्रूंनी घर खोदून तळघरातील गुप्त धन कावडी भरभरून लुटून नेले.
पानी रिघे पेंवाआंत । तेणें धान्य नासे समस्त ।
धटू झोंबोनि हरी शेत । दैवहत तो झाला ॥३२॥
धान्याच्या कोठारात पाणी शिरून सर्व धान्य कुजले, दबंग लोकांनी त्याच्या शेतावर ताबा मिळवला; असा तो सर्वस्वाने दैवहत झाला.
गोठणीं सेणयां रोगू पडे । निमाले गायीम्हशींचे वाडे ।
उधारें नेले ठाणबंदी घोडे । तो रणीं पडे महायुद्धीं ॥३३॥
गोठ्यात रोगाची साथ येऊन गाई-म्हशींचे वाडेच्या वाडे उद्ध्वस्त झाले; उधारीवर नेलेला घोडेस्वार युद्धात मारला गेल्याने ते पैसेही बुडाले.
भूमिनिक्षेप जे करुं जाती । ते आपणियाकडे धूळी ओढिती ।
तेथ घालूनि निजसंपत्ती । तोंडीं माती स्वयें घाली ॥३४॥
तो जमिनीत धन गाडायला जायचा, पण दैव फिरल्यामुळे स्वतःच्याच हाताने तोंडावर माती ओढून घेण्यासारखी त्याची अवस्था झाली.
बुद्धि सांगती वाड वाड । येथूनि तोंडीं घाला दगड ।
ऐसे ठेवे बुजिले दृढ । त्याची चाड धरुं गेला ॥३५॥
लोकांनी त्याला नको त्या सल्ल्यांनी फसवले, त्यांनी जिथे जिथे खड्डे बुजवून पैसे पुरले ते सर्व ठिकाण नष्ट झाले.
ठेवे ठेविले जे अनेक । ते पृथ्वीनें गिळिले निःशेख ।
भाग्य झालें जैं विमुख । झाले अनोळख ते ठाय ॥३६॥
त्याने ठिकठिकाणी पुरून ठेवलेले सर्व धन जमिनीत गायब झाले; नशीब फिरले की स्वतः गाडलेल्या जागाही आठवेनाशा झाल्या.
अधर्में अदृष्ट झालें क्षीण । विपरीत भासे देहींचें चिन्ह ।
पालटला निजवर्ण । ब्राह्मपण लक्षेना ॥३७॥
अधर्मामुळे त्याचे नशीब पूर्ण क्षीण झाले, शरीराची कांती बदलली आणि त्याचे ब्राह्मणत्व ओळखू येईनासे झाले.
देखे तो पुसे ज्ञाति कोण । तो सांगे जरी मी ब्राह्मण ।
ऐक त्याचें न मनी मन । वर्णाग्रपण मावळलें ॥३३॥
जो पाही तो विचारे की तू कोणत्या जातीचा आहेस? तो 'मी ब्राह्मण आहे' असे सांगे, पण त्याच्या अवतारावरून कोणीही विश्वास ठेवत नसे.
एवं निःशेष नासलें धन । ब्रह्मवर्चस्व गेलें जाण ।
म्लानवदन हीनदीन । खेदखिन्न अतिदुःखी ॥३९॥
याप्रमाणे त्याचे सर्व धन नष्ट झाले, चेहऱ्याचे तेज निघून गेले आणि तो अत्यंत लाचार, दुःखी व म्लानमुखाने भटकू लागला.
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।
उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥१२॥
"अशा रीतीने संपत्ती नष्ट झाल्यावर, धर्म व सुखाला पारखा झालेला तो ब्राह्मण नातेवाइकांनी नाकारल्यामुळे अथांग चिंतेच्या गर्तेत पडला."
गेलें शेत निमाली कुळवाडी । घर पाडिलें परचक्रधाडीं ।
धन नासलें नाहीं कवडी । अधर्माचे जोडी हे दशा ॥१४०॥
शेती गेली, घर परचक्राच्या धाडीत उद्ध्वस्त झाले, हातात एक कवडीही उरली नाही; अधर्माच्या कमाईची अशी दशा झाली.
नाहीं स्वधर्मकर्म ना दान । विहित भोग न करी आपण ।
त्या धनलोभ्याचें नासलें धन । जेवीं कां स्वप्न रंकाचें ॥४१॥
ज्याने धर्म केला नाही, दान दिले नाही आणि स्वतः भोग भोगला नाही; त्या कंजूषाचे धन भिकाऱ्याला पडलेल्या स्वप्नासारखे नाहीसे झाले.
दैव झालें पराङ्मुख । त्या हतभाग्याची दशा देख ।
स्त्रीपुत्रें झालीं विमुख । तिंहीं निःशेख दवडिला ॥४२॥
नशीब फिरल्यावर त्या अभाग्याची अशी दशा झाली की, पत्नी आणि मुलांनी त्याला घरातून हाकलून दिले.
ऐक धनलोभाच्या ठायीं । इष्ट मित्र पूर्वीचि नाहीं ।
गोत्रजांसी त्याचें सुख कायी । दवडिला पाहीं उपेक्षितू ॥४३॥
पैशाच्या लोभापायी त्याला मित्र तर आधीच नव्हते; नातेवाइकांनाही त्याचा काय लळा असणार? त्यांनीही त्याला झिडकारून दूर केले.
निंदा प्रत्यक्ष करिती लोक । रांडा पोरें थुंकती देख ।
खावया नाहीं निःशेख । मागतां भीक मिळेना ॥४४॥
लोक त्याच्या तोंडावर निंदा करत, लहान मुले-स्त्रिया त्याच्यावर थुंकत; खायला अन्न नव्हते आणि भीक मागितली तरी कोणी देत नसे.
भिकेलागीं जेथ जेथ गेला । म्हणती काळमुखा येथें कां आला ।
होता धनलोभें भुलला । भला नागविला ईश्वरें ॥४५॥
तो भीक मागायला जिथे जिथे जाई, तिथे लोक म्हणत, "हे काळतोंड्या, इथे कशाला आलास? पैशाच्या मदात माजला होतास, देवाने तुला बरोबर नागवले!"
यापरी धिक्कारिती लोक । धन जाऊनि झाला रंक ।
चिंतावतीं पडला देख । दुःखें महादुःख पावला ॥४६॥
अशा प्रकारे सर्व लोक त्याचा धिक्कार करत. धन गेल्यावर तो कंगाल झाला आणि चिंतेच्या खाईत पडून महादुःख भोगू लागला.
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः ॥
खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत् ॥१३॥
"संपत्ती नष्ट झाल्यामुळे अतिशय दुःखी झालेला तो ब्राह्मण, गळा भरून येऊन जेव्हा दीर्घकाळ चिंता करत सुस्कारे टाकत होता, तेव्हा त्याच्या मनात तीव्र वैराग्य (निर्वेद) उत्पन्न झाले."
धनलोभ्याचें गेलें धन । धनासवें न वचेचि आठवण ।
तें आठवतां फुटताहे मन । तळमळी जाण अतिदुःखें ॥४७॥
त्याचे धन गेले पण धनाचा ध्यास गेला नव्हता; पैशांची आठवण येताच त्याचे मन फुटून जाई आणि तो असह्य दुःखाने तळमळत असे.
कांटा रुतल्या भुजंगकपाळीं । पुच्छ तुटल्या सापसुरळी ।
हो कां जळावेगळी मासोळी । तैसा तळमळी अतिदुःखें ॥४८॥
नागाच्या कपाळात काटा रुतावा, सापाची शेपूट तुटावी किंवा पाण्याबाहेर मासा तळमळावा, तसा तो प्रचंड दुःखाने तळमळत होता.
मनें आठवितांचि धन । हृदयीं चालिलें स्फुंदन ।
अश्रुधारा स्त्रवती नयन । मूर्च्छापन्न क्षणक्षणां ॥४९॥
संपत्तीची आठवण येताच त्याचे हृदय धडधडू लागे, डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागत आणि तो क्षणाक्षणाला मूर्च्छित होत असे.
पोटीं दुःखें अति चरफडे । धाय मोकलूनियां रडे ।
उठे बैसे पाहे पडे । लोळे गडबडे आरडत ॥१५०॥
पोटात असह्य वेदना होऊन तो मोठ्याने आक्रंदन करत रडे; उठे, बैसे, खाली पडे आणि जमिनीवर लोळून आरडाओरडा करे.
मग म्हणे रे कटकटा । झालों एक वेळ करंटा ।
अहा विधायता दुष्टा । काय अदृष्टा लिहिलेंसी ॥५१॥
मग तो म्हणाला, "अरेरे! मी असा कसा अभागी झालो? हे दुष्ट विधात्या, तू माझ्या नशिबात हे काय लिहून ठेवलेस!"
मज ठावो नाहीं कोणीकडे । विचार संभवेना पुढें ।
अतिदुःख आलें जी रोकडें । तेणें विचारें रडे महादुःखी ॥५२॥
"मला आता कुठेही आश्रय उरला नाही, पुढे काही सुचत नाही, उघड्या डोळ्यांनी इतके महादुःख पाहावे लागत आहे," असे म्हणून तो रडू लागला.
हें अल्पदुःख पावलों येथें । पुढें थोर दुःख आहे मातें ।
यम दंडील निष्ठुर घातें । कोण तेथें सोडवी ॥५३॥
"इथे तर हे थोडेच दुःख भोगतो आहे, पुढे यमलोकात याहून भयानक दुःख माझी वाट पाहत आहे; तिथे यम जेव्हा निष्ठुरपणे मारेल तेव्हा मला कोण सोडवणार?"
म्यां नाहीं दीधलें दान । मी नाहीं स्मरलों नारायण ।
मज येती नरक दारुण । तेथ कोण सोडवी ॥५४॥
"मी आयुष्यात कधी दान दिले नाही, नारायणाचे स्मरण केले नाही; मला घोर नरकाची शिक्षा मिळणार, तिथून मला कोण वाचवणार?"
म्यां नाहीं केले पंचमहायज्ञ । नाहीं दीधलें अतिथींसी अन्न ।
नाहीं केलें पितृतर्पण । माझें दुःख कोण निवारी ॥५५॥
"मी पंचमहायज्ञ केले नाहीत, अतिथीला अन्न दिले नाही, पितरांचे तर्पण केले नाही; माझे हे दुःख आता कोण दूर करणार?"
म्यां नाहीं केली द्विजपूजा । नाहीं भजलों अधोक्षजा ।
नाहीं वंदिलें वैष्णवरजा । माझे दुःखसमाजा कोण नाशी ॥५६॥
"मी ब्राह्मणांची पूजा केली नाही, भगवंताचे भजन केले नाही, संतांच्या चरणाची धूळ मस्तकी घेतली नाही; माझ्या या दुःखाच्या डोंगराला कोण नष्ट करणार?"
मी सर्वथा अकर्मकारी । बुडालों बुडालों अघोरीं ।
धांव पाव गा श्रीहरी । मज उद्धरीं दीनातें ॥५७॥
"मी संपूर्ण दुराचारी निघालो! मी अघोर नरकात बुडत आहे! हे श्रीहरी, धावून ये आणि माझ्यासारख्या दीनाचा उद्धार कर!"
कृष्णा माधवा मुरारी । अच्युता अनंता श्रीहरी ।
गरुडध्वजा गोवर्धनधारी । मज उद्धरीं दीनातें ॥५८॥
"हे कृष्णा! हे माधवा! हे मुरारी! हे अच्युता, अनंता, श्रीहरी, गोवर्धनधारी! माझ्यासारख्या अभागी दीनाचा उद्धार कर!"
तुवां रक्षिलें प्रल्हादासी । अंबरीषासी गर्भवासीं ।
उदरीं राखिलें परीक्षितासी । तैसें मज दीनासी उद्धरीं ॥५९॥
"तू प्रल्हादाचे रक्षण केलेस, अंबरीषासाठी गर्भवास सोसलास, गर्भात परीक्षिताला वाचवलेस; तसेच या दीनालाही तार!"
तुवां तारिलें अहल्येसी । उद्धरिलें नष्टा अजामिळासी ।
उडी घातली गजेंद्रासी । तेणें वेगेंसी मज तारीं ॥१६०॥
"तू अहल्येचा उद्धार केलास, पापी अजामिलाला तारलेस आणि गजेंद्राच्या धावेला धावलास; त्याच वेगाने मलाही वाचव!"
महादोषांची श्रेणी । नामें तारिली कुंटिणी ।
तेणें लाघवें चक्रपाणी । मज दुष्टालागोनी उद्धरीं ॥६१॥
"मोठमोठ्या पातकी पिंगला गणिकेला तुझ्या नामाने तारले; हे चक्रपाणी! त्याच लीलेने या दुष्टाचा उद्धार कर!"
जळो जळो हा धनकाम । गेलें वृथा माझें जन्म ।
फुकाचें जें रामनाम । तें मी अधम न म्हणेंचि ॥६२॥
"माझ्या या पैशाच्या हावेचा धिक्कार असो! माझे आयुष्य व्यर्थ गेले. जे रामनाम मोफत मिळणारे होते, ते मी अधमाने कधी घेतलेच नाही."
रामनामाच्या प्रतापासाठीं । जळती महापापांच्या कोटी ।
थोर अधम मी एक सृष्टीं । नाम वाक्पुटीं न म्हणेंचि ॥६३॥
"ज्या रामनामाच्या प्रतापाने करोडो पापे जळून भस्म होतात, ते नाव जिभेवर न आणणारा मी या जगातील सर्वात मोठा पापी आहे."
ऐसा मानोनि अपराध । अनुतापें करितां खेद ।
उपजला अतिनिर्वेद । तेंचि गोविंद स्वयें सांगे ॥६४॥
असा स्वतःच्या अपराधांचा पश्चात्ताप करत अत्यंत खेद वाटल्यामुळे त्याच्या मनात परम वैराग्य (निर्वेद) उपजले; तेच श्रीकृष्ण पुढे सांगत आहेत.
स चाहेदमिदं कष्टं वृथाऽऽत्मा मेऽनुतापितः ।
न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः ॥१४॥
"तो ब्राह्मण म्हणाला, 'अरेरे! किती हे कष्ट! मी व्यर्थच स्वतःला संतापात जाळले. ज्या धनाच्या प्राप्तीसाठी मी इतके हाल सोसले, ते धन ना धर्माच्या कामी आले ना सुखाच्या!'"
हात चुरुनि म्हणे कटकटा । ब्राह्मणदेहो मोक्षाचा वांटा ।
तो लाहोनि मी अतिकरंटा । धनलोभचेष्टा नाडलों ॥६५॥
तो हात चोळून कपाळाला हात लावत म्हणाला, "अरेरे! ब्राह्मण जन्म हा मोक्षाचा मार्ग होता; पण मी अभागी पैशाच्या लोभापायी पार फसला गेलो."
जेणें देहें लाभे मोक्षसुख । त्या देहासी म्यां दीधलें दुःख ।
धनलोभी मी परम मूर्ख । मजऐसा आणिक असेना ॥६६॥
"ज्या शरीराने मोक्षाचे सुख मिळवायचे होते, त्या शरीराला मी केवळ दुःख दिले. माझ्यासारखा परम मूर्ख धनलोभी या जगात दुसरा कोणी नसेल."
न वेंचितां धर्मकामासी । अर्थ जोडिला सायासीं ।
त्या अर्थाची दशा ऐसी । अतिदुःखेंसीं मज फळला ॥६७॥
"धर्मासाठी किंवा उपभोगासाठी एक पैसाही खर्च न करता कष्टाने मिळवलेला पैसा असा नष्ट झाला आणि शेवटी मला केवळ महादुःख देऊन गेला."
बाप धनलोभाचें कवतिक । नाहीं इहलोक ना परलोक ।
थितें अंतरलें मोक्षसुख । भोगवी नरक अनिवार ॥६८॥
"धनलोभाची गंमत पाहा! त्याने मला इहलोक आणि परलोक दोन्हीकडून उघडे पाडले; हाताशी आलेले मोक्षसुख हिरावून घेतले आणि आता टाळता न येणारा नरक भोगायला लावला."
देखें ज्या नरकाचे ठायीं । आकल्प बुडतां ठावो नाहीं ।
धनलोभ घाली तैसें ठायीं । तें म्यां नरदेहीं जोडिलें ॥६९॥
"ज्या नरकात कल्पांतापर्यंत बुडून राहिले तरी सुटका नाही, अशा जागी या धनलोभाने मला ढकलले; हे मी या मानवी जन्मात कमावले!"
तो जन्मला ब्राह्मणदेहीं । तो पूज्य होय लोकीं तिहीं ।
मोक्ष लागे त्याच्या पायीं । म्यां अभाग्यें तोही नाशिला ॥१७०॥
"ब्राह्मण कुळात जन्मलेला माणूस तिन्ही लोकांत पूज्य असतो आणि मोक्ष त्याच्या पाया पडतो; पण मी दुर्दैवी माणसाने तो श्रेष्ठ जन्मही मातीमोल केला."
लोभें जें धन संचिलें । तें निःशेष नासोनि गेलें ।
परी मजलागीं अतिदुःखी केलें । बांधोनि दीधलें महानरका ॥७१॥
"लोभाने साठवलेले धन तर पूर्ण नष्ट झाले, पण मला मात्र अत्यंत दुःखी करून महानरकाच्या दावणीला बांधून दिले."
उत्तम देहो झाला प्राप्त । तो धनलोभें केला व्यर्थ ।
आयुष्य गेलें हातोहात । अतिसंतप्त अनुतापें ॥७२॥
"उत्तम नरदेह मिळूनही तो पैशाच्या हावेपोटी व्यर्थ घालवला; पाहता पाहता आयुष्य निघून गेले," असे म्हणत तो पश्चात्तापाने होरपळून निघाला.
धनलोभींचे अचाट । वृथा गेले माझे कष्ट ।
वैराग्य उपजलें उद्भट । अतिचोखट सविवेक ॥७३॥
"माझे सर्व कष्ट वाया गेले," या विचारातून त्याच्या मनात अत्यंत तीव्र, शुद्ध आणि विवेकयुक्त वैराग्य प्रगट झाले.
धनलोभी जो कां नर । तो सकळ दुःखांचें भांडार ।
धनबद्धक तो पामर । स्वमुखें साचार निंदीत ॥७४॥
"धनलोभी माणूस हा सर्व दुःखांची खाण आहे आणि तो पामर आहे," असे म्हणत तो स्वतःच स्वतःची निंदा करू लागला.
प्रायेणार्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।
इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५॥
"कंजूष माणसांची संपत्ती त्यांना कधीही सुख देत नाही; ती इहलोकी स्वतःला ताप देणारी आणि मृत्यूनंतर नरकात ढकलणारी ठरते."
प्रायशा जे धनबद्धक । त्यांसी इहलोकीं नाहीं सुख ।
धनरक्षणीं अतिदुःख । तें जातां देख प्राणान्त ॥७५॥
जे केवळ पैशाला घट्ट धरून ठेवतात, त्यांना इहलोकात कधीच सुख मिळत नाही; पैशाच्या रक्षणात भयंकर चिंता असते आणि तो निघून गेला की जिवाचा अंत होतो.
धनागमनीं अतिकष्ट । धनरक्षणीं कलह श्रेष्ठ ।
धननाशें होय हृदयस्फोट । इहलोकीं कष्ट धनलोभ्या ॥७६॥
पैसा मिळवताना अथांग कष्ट, तो जतन करताना घरातील भांडणे आणि पैसा बुडाला की छाती फाटून मरणे; हीच धनलोभ्याची इहलोकीची अवस्था असते.
यापरी इहलोकीं दुःख । अधर्में खुंटला परलोक ।
मरतां उरीं आदळे नरक । आवश्यक धनलोभ्या ॥७७॥
अशा प्रकारे इहलोकात दुःख आणि अधर्मामुळे परलोक बंद; मेल्यानंतर धनलोभी माणसाच्या नशिबी नरक अटळ असतो.
जो धर्म करीना स्वयें न खाये । जो मजसारिखा कदर्यु होये ।
त्यासी चढतें वाढतें दुःख पाहें । नाहीं सुखसोये कदर्या ॥७८॥
जो धर्म करत नाही, स्वतः खात नाही आणि माझ्यासारखा कंजूष बनतो, त्याचे दुःख दिवसेंदिवस वाढतच जाते; त्याला सुखाचा लेशही मिळत नाही.
लोभाची वस्ती जिये ठायीं । तेथ स्वप्नींही सुख नाहीं ।
लोभ अतिशयें निंद्य पाहीं । तें आपण स्वमुखेंही सांगत ॥७९॥
जिथे लोभाचा वास असतो तिथे स्वप्नातही सुख नसते; लोभ हा अत्यंत नीच आहे, हे तो स्वतःच्या मुखाने सांगू लागला.
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः ।
लोभः स्वल्पोऽति तान् हन्ति श्वित्रो रुपमिवेप्सितम् ॥१६॥
"जसे पांढऱ्या कोडाचा (श्वित्र) एक लहानसा डाग अत्यंत सुंदर रूपाला विद्रूप करून टाकतो; तसा एक लहानसा लोभही यशस्वियांचे शुद्ध यश आणि गुणिजनांचे प्रशंसापात्र गुण समूळ नष्ट करतो."
रणीं पडतां मुख्य धुरेसी । जो अंगें विभांडी त्या रणीसी ।
खांदीं वाऊनि आणी रायासी । येवढी कीर्ति ज्यासी जोडली ॥१८०॥
युद्धाच्या मैदानात जो शत्रूचा धुव्वा उडवतो आणि राजाला संकटातून वाचवून स्वतःच्या खांद्यावर वाहून आणतो, अशी ज्याने मोठी कीर्ती मिळवली आहे.
लोभ संचरोनि त्यापाशीं । एक शेत मागवी रायासी ।
तेचि अपकीर्ति होय त्यासी । जग उपहासी मूर्खत्वा ॥८१॥
पण त्याच्या मनात लोभ शिरला आणि त्याने बक्षीस म्हणून राजाकडे एक छोटे शेत मागितले, तर तीच त्याची अपकीर्ती ठरते आणि जग त्याच्या मूर्खपणावर हसते.
त्यासी न मागतां राजा जाण । करुं पाहे आपणासमान ।
त्यासी लोभें आणोनि नागवण । मूर्खपण स्थापिलें ॥८२॥
राजा त्याला न मागताच स्वतःच्या बरोबरीचे स्थान देणार होता; पण लोभाने त्याला भिकारी बनवून त्याचे मूर्खपण सिद्ध केले.
स्वयें करितां कन्यादान । सकळ कुळ होय पावन ।
तेथेंही लोभें घेतां धन । अधःपतन धनलोभिया ॥८३॥
कन्यादान केल्याने सर्व कुळ पावन होते; पण तिथेही पैशाचा लोभ धरून हुंडा किंवा पैसे घेतले तर त्या लोभ्याचे अधःपतन होते.
दाता देऊनियां दान । दानप्रसंगें उपार्जी धन ।
तेंचि दात्यासी दूषण । लोभ लांछन दानासी ॥८४॥
दान धर्म करताना जर पैशाची अपेक्षा ठेवली, तर ते दात्याला दूषण ठरते; लोभ हा दानाला लागलेला कलंक आहे.
वेदशास्त्रें करुनि पठण । पंडित झाले अतिसज्ञान ।
तेही धनलोभें छळिले जाण । ज्ञानाभिमान प्रतिष्ठे ॥८५॥
वेद-शास्त्रांचे अध्ययन करून जे पंडित ज्ञानी झाले, त्यांनाही पैशाच्या, प्रतिष्ठेच्या आणि ज्ञानाच्या अहंपणाच्या लोभाने फसवले.
देहप्रतिष्ठेचिये सिद्धी । पंडित-पंडितां वादविधी ।
नाना छळणोक्ती विरोधीं । ठकिले त्रिशुद्धी ज्ञाते लोभें ॥८६॥
स्वतःच्या मोठेपणासाठी पंडितां-पंडितांमध्ये वादविवाद आणि छळवादी बोलणे सुरू होते; अशा प्रकारे ज्ञानी लोकही लोभाच्या जाळ्यात अडकतात.
सविवेक सज्ञान ज्ञात्यासी । लोभ आणी निंदास्पदासी ।
इतरांची गति काइसी । ते लोभाची दासी होऊनि ठाती ॥८७॥
विवेकवादी ज्ञानी पुरुषालाही लोभ निंदनीय बनवतो; मग सामान्य माणसांची काय कथा? ते तर लोभाचे गुलामच बनतात.
लोभ शुद्धीसी करी अशुद्ध । लोभ तेथ निंदास्पद ।
तोचि दृष्टांत विशद । ऐक प्रसिद्ध सांगत ॥८८॥
लोभ हा शुद्धाला अशुद्ध बनवतो आणि माणसाला निंदेचे पात्र ठरवतो; त्याचाच एक स्पष्ट दृष्टांत तो सांगतो, ऐक.
कुलशील अतिसुकुमार । रुपें सर्वांगमनोहर ।
नाकीं श्वेतता अणुमात्र । निंद्य सुंदर तेणें होय ॥८९॥
अत्यंत कुलीन, सुंदर व सर्वांगसुंदर स्त्रीच्या नाकावर जर कोडाचा एक लहानसा पांढरा डाग पडला, तर त्या डागामुळे ते सौंदर्य निंद्य ठरते.
तेवीं अल्पही लोभाची जे वस्ती । नाशी गुणौदार्ययशःकीर्ती ।
लोभाऐसा त्रिजगतीं । कर्ता अपकीर्ती आन नाहीं ॥१९०॥
त्याप्रमाणे मनामध्ये अगदी थोडा जरी लोभ राहिला, तर तो माणसाचे गुण, औदार्य व कीर्ती नष्ट करतो. तिन्ही लोकांत लोभासारखा अपकीर्ती आणणारा दुसरा कोणी नाही.
धनलोभीं सदा विराधू । धनलोभ तोडी सखे बंधू ।
धनलोभाऐसा नाहीं बाधू । अतिअशुद्धू आणिक असेना ॥९१॥
पैशाचा लोभ नेहमी भांडणे लावून देतो, सख्या भावांचे नाते तोडतो; धनलोभासारखा दुसरा कोणताही मोठा अडथळा किंवा अशुद्धता नाही.
अर्थस्य साधने सिद्ध उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।
नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥१७॥
"धन मिळवणे, ते वाढवणे, जतन करणे, खर्च करणे, नष्ट होणे आणि उपभोगणे; या सर्व अवस्थांमध्ये माणसाला केवळ कटकट, भीती, चिंता आणि भ्रमच प्राप्त होतो."
प्रथम शिणावें द्रव्य जोडितां । दुसरें शिणावें तें वाढवितां ।
द्रव्य जरी झालें उत्कर्षतां । तरी लोभ सर्वथा पुरे न म्हणे ॥९२॥
पैसा कमावताना आधी कष्ट सोसावे लागतात, मग तो वाढवताना कष्ट; आणि संपत्ती कितीही वाढली तरी लोभाचे समाधान कधीच होत नाही.
द्रव्यालागीं भावार्थतां । जैसी कष्टती सर्वथा ।
तैसा जरी कष्टे परमार्था । तैं ब्रह्म तत्त्वतां खेळणें होय ॥९३॥
माणूस पैशासाठी जेवढ्या निष्ठेने कष्ट उपसतो, तितके कष्ट जर त्याने परमार्थासाठी घेतले, तर परब्रह्म त्याच्या हातातील खेळणे बनेल!
एवं कष्टीं जोडल्या द्रव्यासी । रक्षणीं अतिचिंता मानसीं ।
अतिशय लागली जीवासी । अहर्निशीं धुकधुकी ॥९४॥
कष्टाने जोडलेल्या पैशाचे रक्षण करताना मनात मोठी चिंता असते; रात्रंदिवस जिवाला भीतीची धडधड लागलेली असते.
स्त्री पुत्र हो माता पिता । त्यांसी पातिजेना सर्वथा ।
आपणाहूनि परता । विश्वासू अर्था मानेना ॥९५॥
स्वतःची पत्नी, मुले, आई किंवा वडील यांच्यावरही तो अजिबात विश्वास ठेवत नाही; स्वतःव्यतिरिक्त त्याला पैशाच्या बाबतीत कोणीही विश्वासाचा वाटत नाही.
विसरोनियां निजघाता । चोरापासोनि राखे वित्ता ।
वित्तरक्षणीं निजचिंता । तिन्ही अवस्था एकाग्र ॥९६॥
स्वतःच्या जिवाच्या धोक्याची तमा न बाळगता तो चोरांपासून पैशाचे रक्षण करतो; आणि जागृती, स्वप्न व सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांत त्याचे चित्त केवळ धनाच्या चिंतेत एकाग्र असते.
ऐसी एकाग्रता करुनी । जरी लागता भगवद्भजनीं ।
तरी वश्य होता चक्रपाणी । अर्धक्षणीं साधका ॥९७॥
अशी एकाग्रता जर त्याने भगवंताच्या भजनात लावली असती, तर चक्रपाणी श्रीकृष्ण अर्ध्या क्षणात त्याला प्रसन्न झाला असता!
उचितानुचित विवाहासी । द्रव्य वेंचितां उदरासी ।
अतिशय होय कासाविसी । धनव्ययो त्रासासी उपजवी ॥९८॥
मुलाबाळांचे विवाह किंवा पोटापाण्याचा खर्च करताना एक रुपया जरी घालवावा लागला, तरी त्याच्या जिवाची काहिली होते; पैशाचा खर्च त्याला भयंकर त्रास देतो.
एवं जोडूनि रक्षितां द्रव्यासी । अवचटें नाश होय जैं त्यासी ।
ते अतिभ्रम चढे मानसीं । होती धनपिशीं बद्धक ॥९९॥
अशा प्रकारे साठवलेल्या आणि जपलेल्या पैशाचा जर अचानक नाश झाला, तर त्याच्या डोक्यात वेड चढते आणि तो पैशाच्या ध्यासाने पूर्ण पछाडला जातो.
द्रव्यार्जनीं वसे प्रयास । द्रव्यरक्षणीं चिंतेचा वास ।
द्रव्यव्ययीं वळसा त्रास । भ्रमाचा रहिवास धननाशीं ॥२००॥
पैसा मिळवण्यात कष्ट, जतन करण्यात चिंता, खर्च करण्यात त्रास आणि पैसा नष्ट झाल्यावर वेडेपणा; हेच धनाचे मूळ स्वरूप आहे.
आदिमध्यावसानीं पाहीं । द्रव्य तें समूळ अपायी ।
तेथ सुखाचा लेश नाहीं । हें ऐसें पाहीं मज जाहलें ॥१॥
सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी संपत्ती ही संपूर्ण संकटाचेच मूळ आहे; त्यात सुखाचा लेशही नाही, हे आज मला स्वतःला भोगावे लागले.
आयास-त्रास-चिंतेसहित । धनापाशीं भ्रम नांदत ।
अर्थ तितुका अनर्थयुक्त । तोचि अर्थ स्वयें सांगे ॥२॥
कष्ट, त्रास आणि चिंतेसह पैशाच्या मागे वेडेपणाच राहतो. 'अर्थ' (पैसा) हा सर्वथा 'अनर्थ' घडवणारा आहे, हे तो स्पष्ट करतो.
स्तेय हिंसाऽनृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः ।
भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥१८॥
"चोरी, हिंसा, असत्य, दंभ, काम, क्रोध, गर्व, मद, भेदभाव, वैर, अविश्वास, स्पर्धा आणि व्यसने (असे १५ अनर्थ पैशापोटी निर्माण होतात)."
अर्थ सर्वांगें अनर्थभूत । हें माझें वचन त्रिसत्य ।
पृथ्वीमाजीं जे जे अनर्थ । ते ते अर्थांत उपजती ॥३॥
पैसा हा सर्व बाजूंनी अनर्थ घडवणारा आहे, हे माझे वचन तंतोतंत सत्य आहे; जगात जे जे अनर्थ घडतात, ते सर्व पैशामधूनच जन्माला येतात.
पुसाल अर्थीचे अनर्थ । ते सांगतां असंख्य अनंत ।
संक्षेपें सांगेन येथ । पंधरा अनर्थ अर्थासी ॥४॥
पैशामुळे होणारे अनर्थ सांगायचे तर ते अगणित आहेत; पण थोडक्यात मी पैशाचे मुख्य १५ अनर्थ सांगतो.
प्रथम अनर्थ अर्थासी । चोरी वसे अर्थापाशीं ।
अर्थु नाहीं गा जयापाशीं । चोरापासून उसकी भय नाहीं ॥५॥
पैशाचा पहिला अनर्थ म्हणजे चोरी ही पैशाजवळच राहते; ज्याच्याकडे पैसा नाही, त्याला चोराचे अजिबात भय नसते.
द्रव्य नाहीं ज्याच्या हातीं । त्यातें देखोनि चोर भिती ।
कांहीं मागेल आम्हांप्रती । म्हणोनि लपती त्या भेणें ॥६॥
ज्याच्या हातात पैसा नाही त्याला पाहून चोरच उलट घाबरतात, की हाच आमच्याकडे काही मागेल म्हणून ते लपून बसतात!
अतर्क्य नेत्रांतरें नेणें । कां धातुवादें सर्वस्व घेणें ।
परस्व भोळ्यांनीं बुडवणें । कां विजनीं हरणें सर्वस्व ॥७॥
नजरेचे पारख नसणे, भामटेगिरीने सर्वस्व लाटणे, भोळ्या लोकांना फसवून त्यांचे पैसे बुडवणे किंवा एकांतात गाठून लुटणे.
मार्गीं पडलें धन पराचें । स्वयें जाणोनि अमकियाचें ।
नाहीं देणें त्यासी साचें । हेंही चोरीचें लक्षण ॥८॥
रस्त्यात पडलेले धन दुसऱ्या कोणाचे आहे हे ठाऊक असूनही त्याला परत न देणे, हेसुद्धा चोरीचेच लक्षण आहे.
स्वर्णस्तेयें नरकप्राप्ती । ऐसे विवेकीही चोरी करिती ।
मा इतरांची कायशी गती । चोरीची वस्ती धनापाशीं ॥९॥
सोने चोरल्याने नरक मिळतो हे ठाऊक असूनही ज्ञानी मानले जाणारे लोकही चोरी करतात; मग इतरांची काय कथा? म्हणून चोरी ही पैशाच्या आश्रयानेच राहते.
जगीं महापापिणी चोरी । तीस कोणी बैसों नेदी द्वारीं ।
ते राहिली सुवर्णामाझारीं । धन तेथ चोरी निश्चित ॥२१०॥
चोरी ही जगात महापापी मानली जाते, तिला कोणी दारात उभे करत नाही; म्हणून ती सोन्या-नाण्यात जाऊन बसली आहे. जिथे धन तिथे चोरी ठरलेलीच आहे.
देखतांचि त्या धनासी । विकल्पी होती संन्यासी ।
इतरांची कथा काइसी । चोरी धनापाशीं स्वयें नांदे ॥११॥
ते धन पाहताच संन्यासी पुरुषांचे मनही विचलित होते; मग इतरांची काय कथा! पैशाजवळ चोरी स्वतः वास करते.
प्रथम अनर्थलक्षण । धनापाशीं चोरी जाण ।
धन हिंसेचें आयतन । तेंही निरुपण अवधारीं ॥१२॥
पैशाचे पहिले अनर्थलक्षण म्हणजे चोरी; आता धन हे हिंसेचे मूळ घर कसे आहे, ते ऐक.
धनालागीं द्वंद्व दारुण । पुत्रपौत्र मारिती जाण ।
धनालागीं घेती प्राण । सुहृदपण सांडोनी ॥१३॥
पैशासाठी भयानक भांडणे होतात, मुले-नातवंडे एकमेकांना मारतात; आपुलकी सोडून लोक पैशासाठी प्राण घेतात.
धनलोभाचें कवतिक । कन्या बापासी देतसे विख ।
पितृघाताचें न मानी दुःख । निष्ठुर देख धनलोभ ॥१४॥
धनलोभाची रीत पाहा, मुलगी बापाला विष देते आणि बाप मारल्याचे दुःखही मानत नाही; धनलोभ इतका निष्ठुर असतो!
धनलोभी सांडी बापमाये । स्त्री घेऊनि वेगळा राहे ।
तेथही धनलोभ पाहें । वैर होये स्त्रीपुरुषां ॥ १५॥
पैशाच्या लोभाने मुलगा आई-वडिलांना सोडून पत्नीसह वेगळा राहतो; आणि तिथेही पैशावरून पती-पत्नीमध्ये वैर निर्माण होते.
धनलोभाची नवलपरी । पुत्र पित्यातें जीवें मारी ।
पिता पुत्रातें संहारी । कठिण भारी धनलोभ ॥१६॥
लोभाची नवलकथा अशी की, मुलगा बापाचा जीव घेतो आणि बाप मुलाचा संहार करतो; पैशाची हाव अतिशय कठीण असते.
जे नवमास आहे उदरांत । जे सदा सोशी नरकमूत ।
ते मातेचा करी घात । द्रव्यानिमित्त निजपुत्र ॥१७॥
नऊ महिने पोटात वाढवले, जिने विष्ठा-मूत्र सांभाळले, त्या स्वतःच्या आईचा घातही मुलगा पैशासाठी करतो!
अभिनव धनलोभाची त्राय । नवल तें मी सांगों काय ।
पोटींचा पुत्र मारी माय । ऐसा अनर्थ होय धनासाठीं ॥१८॥
या धनलोभाचा विचित्र कारभार मी काय सांगू? स्वतःच्या पोटी जन्मलेला मुलगा आईला मारतो, असा अनर्थ पैशामुळे घडतो.
एवं हिंसा ते हे संपूर्ण । दुसरें अनर्थलक्षण ।
आतां असत्याचें विंदान । तेंही निरुपण स्वयें सांगे ॥१९॥
याप्रमाणे हिंसा हे पैशाचे दुसरे अनर्थलक्षण आहे. आता 'असत्य' (खोटेपणा) कसा जन्माला येतो, ते तो स्वतः सांगतो.
असत्य जन्मलें अर्थाच्या पोटीं । अर्थबळें तें दाटुगें सृष्टीं ।
अर्थासवें असत्य उठी । असत्याची गांठी अर्थेंसीं ॥२२०॥
खोटेपणा हा पैशाच्या पोटीच जन्माला आला आहे आणि पैशाच्या बळावरच तो जगात माजला आहे; पैशासोबत खोटेपणा उभा राहतो आणि दोघांची पक्की गाठ आहे.
तो अर्थ असे जयापाशीं । कां अर्थअपेक्षा जयासी ।
तेथ असत्य वसे कुटुंबेंसीं । धन तें मिरासी मिथ्यात्वीं ॥२१॥
ज्याच्याकडे पैसा आहे किंवा ज्याला पैशाची आशा आहे, तिथे खोटेपणा आपल्या संपूर्ण कुटुंबासह वास करतो; धनाचा वारसा खोटेपणातच असतो.
अर्थबळ थोर असत्यासी । मिथ्या बोलवी बापासी ।
धनलोभें झकवी मातेसी । सत्यत्व धनापाशीं असेना ॥२२॥
खोटेपणाला पैशाचे मोठे बळ असते; ते बापाला खोटे बोलायला लावते, आईला फसवायला लावते. पैशाजवळ सत्य कधीच टिकत नाही.
क्रयविक्रयीं धनलोभें जाण । मिथ्या बोलती साधारण ।
परी वेदशास्त्रसंपन्न । धनार्थ सज्ञान बोलती मिथ्या ॥२३॥
खरेदी-विक्रीत सामान्य लोक पैशासाठी खोटे बोलतातच; पण वेद-शास्त्र शिकलेले ज्ञानी पुरुषही पैशासाठी असत्य बोलतात!
वेदींचा आठव न येत पूर्ण । तो संभावनेलागीं जाण ।
म्हणवी मी वेदसंपन्न । करावया यजन नीचाचें ॥२४॥
वेदांचे पूर्ण स्मरण नसतानाही, केवळ दक्षिणेसाठी आणि नीच माणसाचे यज्ञ-याग करण्यासाठी 'मी वेदसंपन्न आहे' असे खोटे सांगणारे ज्ञानी बनतात.
भाग देऊनि मध्यस्था । मी चतुःशास्त्रीं विख्याता ।
ऐसें मिथ्यात्वें छळी पंडिता । राजद्रव्यार्थालागुनी ॥२५॥
दलालाला हिस्सा देऊन 'मी चार शास्त्रांत पारंगत आहे' असे सांगून, राजाचा पैसा मिळवण्यासाठी पंडितही खोटेपणाने लोकांना फसवायला लागतात.
विरक्त म्हणविती परमार्थी । तेथही असत्यें घातली वस्ती ।
नाथिल्या सिद्धि दाविती । अर्थप्राप्तीलागोनी ॥२६॥
स्वतःला विरक्त आणि परमार्थी म्हणवणाऱ्या लोकांतही खोटेपणा शिरतो; पैशाच्या प्राप्तीसाठी ते नसलेल्या सिद्धींचे ढोंग रचून दाखवतात.
अर्थी असत्याचा बडिवारु । सद्भावें केला जो सद्गुरु ।
त्यासी मिथ्या नास्तिक विचारु । एकान्तीं नरु प्रतिपादी ॥२७॥
पैशामध्ये खोटेपणाचा इतका पसारा असतो की, ज्याला श्रद्धेने सद्गुरू मानले, त्या गुरूजवळही एकांतात माणूस नास्तिक आणि खोटे विचार मांडतो.
अर्थ नाहीं जयापाशीं । ना अर्थकल्पना जयासी ।
असत्य स्पर्शेना तयासी । कदाकाळेंसीं कल्पांतीं ॥२८॥
ज्याच्याकडे पैसा नाही आणि ज्याला पैशाची अपेक्षाही नाही, त्याला कल्पांतापर्यंत खोटेपणा कधी स्पर्शही करू शकत नाही.
अर्थापाशीं असत्य जाण । उसका सांगीतलें लक्षण ।
आतां अर्थापाशीं दंभ संपूर्ण । तेही वोळखण अवधारीं ॥२९॥
पैशाजवळ खोटेपणा कसा राहतो हे पाहिले; आता पैशामुळे निर्माण होणारा 'दंभ' (ढोंग) कसा असतो, ते ऐक.
पोटीं नाहीं परमार्थ । धरोनियां अर्थस्वार्थ ।
स्वयें म्हणविती हरिभक्त । या नांव निश्चित भजनदंभू ॥२३०॥
मनात परमार्थाचा लेशही नसताना, केवळ पैशाच्या स्वार्थासाठी स्वतःला 'हरिभक्त' म्हणवून घेणे, यालाच 'भजनदंभ' म्हणतात.
धन जोडावयाकारणें । टिळे माळा मुद्रा धारणें ।
धनेच्छा उपदेश देणें । या नांव जाणणें दीक्षादंभू ॥३१॥
पैसा कमावण्यासाठी टिळे, माळा, मुद्रा धारण करणे आणि धनाच्या आशेने लोकांना उपदेश देणे, याला 'दीक्षादंभ' म्हणतात.
देखोनि धनवंत थोरु । उसका उपदेशीं अत्यादरु ।
नेमूनि गुरुपूजाकरभारु । सांगे मंत्रू तो दांभिक ॥३२॥
श्रीमंत माणूस दिसला की त्याच्या उपदेशाचा अतिशय आव आणणे आणि गुरुपूजेची मोठी दक्षिणा ठरवून त्याला मंत्र देणे, हा दांभिकपणा आहे.
जयांपासोनि होय अर्थप्राप्ती । ते समर्थ शिष्य आवडती ।
दीन शिष्यातें उपेक्षिती । हे दांभिकस्थिती गुरुत्वा ॥३३॥
ज्यांच्याकडून पैसा मिळतो ते श्रीमंत शिष्य आवडणे आणि गरीब शिष्यांचा तिटकारा करणे, ही गुरुपदाला लागलेली दांभिक स्थिती आहे.
गुरुसी द्यावें तनु मन धन । ऐसें उपदेशूनि जाण ।
जो द्रव्य संग्रही आपण । तें दांभिकपण गुरुत्वा ॥३४॥
"गुरूला तन, मन, धन अर्पण करावे" असा उपदेश करून स्वतः मात्र संपत्ती गोळा करणे, हे गुरूचे दांभिकपण आहे.
जेथ धनलोभ गुरुपाशीं । तो काय तारील शिष्यासी ।
धनलोभाची जाती ऐसी । करी गुरुत्वासी दांभिक ॥३५॥
जिथे गुरूच पैशाचा भुकेला आहे, तो शिष्याला काय व कसला वेश तारणार? धनलोभाची जातच अशी आहे की ती गुरुत्वाला दांभिक बनवते.
आखाडभूतीऐसा जाण । गुरुपाशील न्यावया धन ।
उपदेश घे होऊनि दीन । तो दांभिक जाण शठ शिष्य ॥३६॥
गुरूजवळील संपत्ती हडपण्यासाठी आखाडभूती (कपटी साधू) सारखा लाचार होऊन उपदेश घेणारा शिष्य हा महाकपटी व दांभिक असतो.
गुरुपदेशें शिकोनि युक्ती । स्वयें ज्ञानाभिमाना येती ।
गुरुतें मानी प्राकृतस्थिती । तोही निश्चितीं दांभिकू ॥३७॥
गुरूच्या उपदेशाने युक्ती शिकून स्वतःला ज्ञानी मानणे आणि गुरूलाच सामान्य माणूस समजणे, असा शिष्य नक्कीच दांभिक असतो.
मी एक सधन सज्ञान । ऐसा सूक्ष्मरुप ज्ञानाभिमान ।
करी गुरुआज्ञेचें हेळण । हेंही लक्षण दंभाचें ॥३८॥
"मीच एक श्रीमंत आणि ज्ञानी आहे" असा सूक्ष्म ज्ञानाचा अहंकार धरून गुरूच्या आज्ञेची अवहेलना करणे, हेही दंभाचेच लक्षण आहे.
अहं ब्रह्म हेही स्फूर्ती । न साहे जेथ स्वरुपस्थिती ।
तेथ मी ज्ञाता हे धोंगडी युक्ती । स्फुरे निश्चितीं सूक्ष्मदंभें ॥३९॥
जिथे स्वरूपस्थितीत 'अहं ब्रह्मास्मि' ही स्फूर्तीही उरत नाही, तिथे "मी ज्ञानी आहे" हे ढोंग रचणे हा सूक्ष्म दंभ आहे.
जीवासी देहाचें मध्यस्थान । तेथ दंभाचें अधिष्ठान ।
त्यासी मिळोनियां मन । ज्ञानाभिमान उपजवी ॥२४०॥
जिवाच्या देहबुद्धीच्या ठिकाणीच या दंभाचे मुख्य स्थान असते; आणि मन त्याला सामील होऊन ज्ञानाचा अहंकार निर्माण करते.
नवल दंभाचें कवतिक । आम्ही अग्निहोत्री याज्ञिक ।
तेचि जीविका करुनि देख । नाडले वेदपाठक धनलोभें ॥४१॥
हे आश्चर्य पहा! आम्ही अग्निहोत्री आणि याज्ञिक आहोत असा दंभ करून, वेदपाठक ब्राह्मणांनी धनलोभापोटी त्यालाच आपली उपजीविका बनवली आणि ते ठकवले गेले.
सोडोनि परमार्थाची पोथी । ब्रह्मज्ञान सांगे नाना युक्तीं ।
तेही ज्ञाते दंभें नाडिजेती । द्रव्यासक्ती धनलोभें ॥४२॥
परमार्थाचा मूळ मार्ग सोडून देऊन, केवळ नाना युक्त्यांनी ब्रह्मज्ञान सांगणारे ज्ञातेही द्रव्याच्या आसक्तीने व धनलोभाच्या दंभाने नाडले जातात.
मंत्रतंत्रांची कथा कोण । मुख्य गायत्री वेंचिती ब्राह्मण ।
आम्ही स्वधर्मनिष्ठापावन । म्हणती जन दांभिक ॥४३॥
इतर मंत्र-तंत्रांची काय कथा! मुख्य गायत्री मंत्रसुद्धा हे ब्राह्मण पैशासाठी विकतात आणि वर स्वतःला स्वधर्मनिष्ठ व पावन म्हणवून घेतात, असे हे दांभिक लोक आहेत.
दंभें नाडिले संन्यासी । लौकिक राखणें पडे त्यांसी ।
ज्यालागीं मुंडिले शिसीं । त्या अर्थासी विसरले ॥४४॥
दंभाने संन्याशांनाही नाडले आहे. त्यांना लौकिक प्रतिष्ठा जपावी लागते; ज्या आत्मज्ञानासाठी त्यांनी डोके मुंडण केले, त्या मूळ हेतूलाच ते विसरून गेले.
दृष्टि सूनि अन्नसन्मान । संन्यासी करिती शौच स्नान ।
शुद्ध न करवेचि निजमन । वादव्याख्यान अतिदंभें ॥४५॥
उत्कृष्ट अन्न आणि सन्मान मिळवण्यावर दृष्टी ठेवून हे संन्यासी शौच-स्नान करतात; पण स्वतःचे मन मात्र शुद्ध करत नाहीत, उलट अति दंभाने वाद आणि व्याख्याने करत बसतात.
घ्यावया परद्रव्य परान्न । कां देहप्रतिष्ठेलागीं जाण ।
मिथ्या दाखवी सात्त्विकपण । हें दंभलक्षण पैं चौथें ॥४६॥
दुसऱ्याचे द्रव्य, दुसऱ्याचे अन्न मिळवण्यासाठी किंवा देहाच्या प्रतिष्ठेसाठी खोटेच सात्त्विकपण दाखवणे, हे दंभाचे चौथे लक्षण आहे.
द्रव्यापाशीं वसे काम । अतिशयें अतिदुर्गम ।
द्रव्य तेथ कामसंभ्रम । अतिविषम सांगात ॥४७॥
द्रव्याच्या ठिकाणी अत्यंत दुर्गम असा 'काम' (वासना) वास करतो. जिथे द्रव्य असते, तिथे कामाचा भ्रम निर्माण होतो; ही जोडी अत्यंत कठीण व त्रासदायक आहे.
द्रव्य नसतां अपेक्षाकाम । तो सबाह्य करवी अतिश्रम ।
अनेक कष्टांचें विषम । अतिदुर्गम भोगवी ॥४८॥
द्रव्य नसताना असलेली अपेक्षारूप वासना माणसाकडून आतून-बाहेरून अत्यंत श्रम करवून घेते आणि त्याला अनेक कष्टांचे कठीण प्रसंग भोगावयास लावते.
धन झालिया उन्मादकाम । करुं लागे अगम्यागम ।
उपजवी नाना अधर्म । निंद्य कर्म धनवंता ॥४९॥
धन प्राप्त झाल्यावर कामवासनेचा उन्माद होतो; माणूस न जाण्यायोग्य ठिकाणी जाऊ लागतो. धनवानाकडून ही वासना नाना प्रकारचे अधर्म व निंद्य कर्म करवून घेते.
कामु जडलासे धनेंसीं । तो सदा छळी धनवंतासी ।
काम खवळे धनापाशीं । अहर्निशीं मुसमुशित ॥२५०॥
काम हा धनाशी जडलेला असतो, तो धनवानाला सदैव छळतो. धना जवळ काम रात्रंदिवस मुसमुसून खवळलेला असतो.
धनापाशीं अति उद्धतू । काम पांचवा अनर्थू ।
काम तेथ निश्चितू । क्रोध नांदतू सैन्येंसीं ॥५१॥
धनाजवळ असणारा हा अति उद्धट काम हा पाचवा अनर्थ आहे. आणि जिथे काम असतो, तिथे क्रोध आपल्या सैन्यासह नक्कीच वास करतो.
कामप्राप्तीसी आडवी काडी । होतां क्रोधाची पडे उडी ।
खवळला अति कडाडी । तपाच्या कोडी निर्दाळित ॥५२॥
कामप्राप्तीत अगदी काडीएवढा जरी अडथळा आला, तरी क्रोधाची उडी पडते. खवळलेला क्रोध कडाडून उठतो आणि कोट्यवधी तपांचा नाश करतो.
जप तप निष्ठा नेम । शिणोनि साधलें दुर्गम ।
क्रोध अति खवळल्या परम । ते करी भस्म क्षणार्धें ॥५३॥
कष्ट सोसून अत्यंत दुर्गम असा जप, तप, निष्ठा व नियम जे साध्य केले असतात, ते अति खवळलेला संताप क्षणार्धात भस्म करून टाकतो.
धनाकडे कोणी दावी बोट । तेथ क्रोध उठी अचाट ।
वाढवी प्राणान्त कचाट । क्रोध अतिदुष्ट धनेंसीं ॥५४॥
कोणी जर धनाकडे बोट दाखवले (नजर टाकली), तर तिथे अचाट क्रोध निर्माण होतो. धनाशी जोडलेला हा अतिदुष्ट क्रोध प्राणांत संकट उभे करतो.
धनागमनीं अवरोधू । कां धनव्ययाचा संबंधू ।
ते संधीं खवळे क्रोधू । अतिविरोधू उन्मत्त ॥५५॥
धन येण्यात काही अडथळा आला किंवा धन खर्च होण्याचा प्रसंग आला, की त्या वेळेस उन्मत्त झालेला संताप अतिशय खवळतो आणि टोकाचा विरोध करतो.
धनापाशीं क्रोध समर्थू । हा सहावा अतिअनर्थू ।
धनापाशीं गर्व अद्भुतू । तेंचि निश्चितू सांगत ॥५६॥
धनाजवळ अत्यंत समर्थ असणारा क्रोध हा सहावा मोठा अनर्थ आहे. आता धनाजवळ असणारा अद्भुत 'गर्व' कसा असतो, तेच स्पष्ट सांगतो.
धनगर्वाचिये पुष्टी । सखा बाप नाणी दृष्टी ।
मातेतें म्हणे करंटी । इतरांच्या गोष्टी त्या काय ॥५७॥
धनगर्वाच्या उन्मादात माणूस सख्या बापालाही खिजगणतीत धरत नाही, आईला 'कमनशिबी/दरिद्री' म्हणतो, मग इतरांचे काय विचारणे!
सिद्ध साधक तापसी । त्यांतें देखोनि उपहासी ।
म्हणे करंटे ते होती संन्यासी । हरिदासासी विटावी ॥५८॥
तो सिद्ध, साधक व तापसी लोकांना पाहून त्यांचा उपहास करतो; 'कमनशिबी लोकच संन्यासी होतात' असे म्हणतो आणि हरिदासांचा विटंबना/तिटकारा करतो.
अंगीं धनाचें समर्थपण । त्याहीवरी जैं झालें ज्ञान ।
तैं गर्वाचा ताठा चढे पूर्ण । जेवीं घारें धारणू गिळिला ॥५९॥
अंगात धनाचे सामर्थ्य आणि त्यात जर थोडे ज्ञान जोडले गेले, तर गर्वाचा ताठा असा पूर्ण चढतो, जसे घारीने संपूर्ण जगच गिळल्यासारखा तो ऐट मारतो.
धनज्ञानगर्वाची जाती कैसी । गर्व करी सद्गुरुसी ।
त्याच्या वचनातें हेळसी । शेखीं धिक्कारेंसीं निर्भर्त्सी ॥२६०॥
या धन आणि ज्ञानाच्या गर्वाची जात अशी वाईट आहे की, तो थेट सद्गुरूंवरही गर्व करतो, त्यांच्या वचनाची अवहेलना करतो आणि शेवटी त्यांचा धिक्कार करून निंदा करतो.
धनज्ञानगर्वाचें लक्षण । देखे सद्गुरुचे अवगुण ।
गुरुसी ठेवी मूर्खपण । मी एक सज्ञान हें मानी ॥६१॥
धन व ज्ञानाच्या गर्वाचे लक्षण हेच की, तो सद्गुरूंचे दोष पाहतो, गुरूंना मूर्ख ठरवतो आणि स्वतःलाच एक श्रेष्ठ ज्ञानी मानतो.
जो भ्रांत म्हणे सद्गुरुसी । गुरु मानी त्यातें द्वेषी ।
बाप गर्वाची जाती कैशी । देखे गुणदोषांसी सर्वांच्या ॥६२॥
जो सद्गुरूंना 'भ्रमिष्ट' म्हणतो, जो त्याला गुरु मानतो त्याचा द्वेष करतो; गर्वाची जात अशी विचित्र आहे की, तो सर्वांचे गुण-दोषच शोधत बसतो.
नवल गर्वाची पैं काहणी । गुणू सर्वथा सत्य न मानी ।
दोष पडतांचि कानीं । सत्य मानी निश्चित ॥६३॥
गर्वाची गोष्ट ही नवलच आहे, तो कोणाचाही गुण अजिबात खरा मानत नाही; पण कोणाचा दोष कानावर पडताच त्याला मात्र तुरंत खरे मानतो.
सात्त्विक ये गर्वितापुढें । त्यासी सर्वथा मानी कुडें ।
अतिसात्त्विकता दृष्टी पडे । तरी मानी वेडें अर्बुज ॥६४॥
या गर्विष्ठापुढे एखादा सात्त्विक माणूस आला, तर तो त्याला कपटी मानतो; आणि अति सात्त्विक माणूस दिसला, तर त्याला मूर्ख आणि वेडा समजतो.
अंगीं भवंडी भरे लाठी । तैं भूमी लागे ललाटीं ।
साष्टांग नमावया सृष्टीं । पात्र गर्वदृष्टीं दिसेना ॥६५॥
अंगात गर्वाची झाड किंवा घमेंड भरली की कपाळ जमिनीला टेकवून साष्टांग नमस्कार घालण्यासाठी या जगात कोणी पात्र आहे, असे या गर्विष्ठाच्या दृष्टीला दिसतच नाही.
तेथें कोण दे सन्मान श्रेष्ठा । कायसी वृद्धाची प्रतिष्ठा ।
धनगर्वें चढला ताठा । मी एक मोठा ब्रह्मांडीं ॥६६॥
तिथे श्रेष्ठ व्यक्तीचा सन्मान कोण करणार? वृद्धांची प्रतिष्ठा ती काय राखणार? धनगर्वाने असा ताठा चढलेला असतो की, 'या विश्वात मीच एक मोठा आहे' असे त्याला वाटते.
एक गुरुसेवाविश्वासकू । निजसेवा झाला वश्यकू ।
त्यासी गर्व चढे मी सेवकू । तो अतिबाधकू सेवका ॥६७॥
एखादा गुरुसेवेवर विश्वास ठेवणारा असतो आणि आपल्या सेवेने गुरूंचा कृपापात्र होतो; पण त्याला जर 'मी मोठा सेवक आहे' असा गर्व चढला, तर तो गर्व त्या सेवकाला अत्यंत घातक ठरतो.
ऐसा अतिगर्वें उन्नद्ध । हा सातवा गर्वबाध ।
आतां धनापाशीं महामद । तोही संबंध द्विज सांगे ॥६८॥
असा अति गर्वाने उन्मत्त होणे हा सातवा 'गर्व' नावाचा अनर्थ आहे. आता धनाजवळ असणारा महामद (मद) कसा असतो, त्याचा संबंध तो ब्राह्मण सांगतो.
ज्यासी चढे धनमदू । तो उघडे डोळां होय अंधू ।
कानीं नायके शब्दबोधू । धनमदें स्तब्धू सर्वदा ॥६९॥
ज्याला धनमद चढतो, तो डोळे उघडे असूनही आंधळा होतो; कानाने उपदेशाचे शब्द ऐकत नाही आणि धनमदाने सदैव स्तब्ध व बेफिकीर बनतो.
धनमदें अतिअहंता । धनमदें उद्धतता ।
धनमदें अद्वातद्वता । करी सर्वथा अधर्म ॥२७०॥
धनमदाने अत्यंत अहंकार वाढतो, उद्धटपणा येतो, भलतेसलते बोलणे घडते आणि माणूस सर्व प्रकारे अधर्म करू लागतो.
धनमद अति अपवित्र । तो चढल्या होय अतिदुस्तर ।
न म्हणे पात्र अपात्र । विचरे विचित्र योनीसी ॥७१॥
धनमद अत्यंत अपवित्र आहे. तो चढला की पार करणे कठीण होते; तो योग्य-अयोग्य (पात्र-अपात्र) पाहत नाही आणि कुविचारी वर्तनाने वागू लागतो.
जो धनमदा वश होय । तो न मानी कोणाचेंही भय ।
न जावें तेथ स्वयें जाय । न खावें तें खाय यथेष्ट ॥७२॥
जो धनमदाच्या आहारी जातो, तो कोणाचीही भीती बाळगत नाही. जिथे जाऊ नये तिथे स्वतः जातो आणि जे खाऊ नये ते भरपूर खातो.
न धरावा तो संग धरी । न करावें तें कर्म करी ।
न बोलावें तें उच्चारी । जनभीतरीं उद्धतू ॥७३॥
जो धरू नये तो संग धरतो, करू नये ते कर्म करतो, बोलू नये ते उच्चारतो आणि लोकांमध्ये अत्यंत उद्धटपणे वागतो.
न देखे आपुलें केलें । परापवाद स्वयें बोले ।
नायके बापाचें शिकविलें । वेडें केलें धनमदें ॥७४॥
तो स्वतःचे दुष्कृत्य पाहत नाही, दुसऱ्यांची निंदा स्वतः करतो, बापाचे शिकवणे ऐकत नाही; धनमदाने त्याला पूर्ण वेडे करून सोडलेले असते.
शिकविलें तें नायके । वारिलें तें करी आवश्यकें ।
साधुनिंदा निजमुखें । यथासुखें जल्पत ॥७५॥
शिकवलेले ऐकत नाही, ज्याला मनाई केली आहे ते नक्की करतो आणि आपल्या मुखाने साधूंची निंदा मनास वाटेल तशी बडबडत राहतो.
न मानी स्वयाती स्वाचारु । न मानी दोष अनाचारु ।
न मानी वडिलांचा विचारु । धनमदें थोरु मातला ॥७६॥
तो स्वतःच्या जातीचा आचार मानत नाही, अनाचाराला दोष समजत नाही, मोठ्यांचे विचार मानत नाही; असा तो धनमदाने फार माजलेला असतो.
आधींच तारुण्यें अतिलाठा । वरी धनमदें चढला ताठा ।
यापरी मातला मोठा । न चाले वाटा सुपंथीं ॥७७॥
आधीच तारुण्याचा अति उन्माद, त्यात धनमदाचा चढलेला ताठा; याप्रकारे तो प्रचंड माजतो आणि सन्मार्गाने मुळीच चालत नाही.
स्त्रीकामें अतिविव्हळ । न विचारी कुळशीळ ।
न म्हणे सकाळ सांज वेळ । विचरे केवळ खरु जैसा ॥७८॥
स्त्रीच्या कामातुर्तेने अति व्याकुळ झालेला तो कुल आणि शील यांचा विचार करत नाही; सकाळ, संध्याकाळ काही न मानता केवळ गाढवासारखा फिरत राहतो.
अभिलाषूनि परनारी । दिवसा विचरे दुपारीं ।
गतालकाही अंगीकारी । भय न धरी पापाचें ॥७९॥
परस्त्रीची अभिलाषा धरून तो ऐन दुपारी भटकतो, पतित स्त्रीचाही स्वीकार करतो आणि पापाची कसलीही भीती बाळगत नाही.
जो मातला करुनि मद्यपान । तो मद तत्काळ उतरे जाण ।
त्याहूनि धनमद दारुण । आल्याही मरण उतरेना ॥२८०॥
मद्यपान करून जो माजतो, त्याचा मद काही वेळाने उतरतो; पण धनमद त्याहून दारुण आहे, मरण आले तरी तो उतरत नाही.
अकर्म करितां आपण । तेंचि निजघातें घेईल प्राण ।
हेही नाठवे आठवण । धनमदें जाण भुलला ॥८१॥
आपण जे कुकर्म करत आहोत, तेच आपला घात करून प्राण घेईल, याचेही भान त्याला राहत नाही; धनमदाने तो पार भुललेला असतो.
महाअनर्थी धनमद जाण । हें आठव्या अनर्थाचें लक्षण ।
आतां धनापाशीं भेद पूर्ण । तेंचि निरुपण द्विज सांगे ॥८२॥
धनमद हा मोठा अनर्थ आहे, हे आठव्या अनर्थाचे लक्षण आहे. आता धनाजवळ असणारा पूर्ण 'भेद' कसा असतो, त्याचेच निरूपण तो ब्राह्मण सांगतो.
भेद जन्मला धनाचे कुशीं । धन तेथ भेदाची मिराशी ।
भेद सपरिवार धनापाशीं । अहर्निशीं जागत ॥८३॥
भेदाचा जन्म धनापोटीच झाला आहे; जिथे धन असते तिथे भेदाचा अधिकार असतो. हा भेद आपल्या सर्व परिवारासह धनाजवळ रात्रंदिवस जागत बसतो.
हाता आलिया बहु धन । मातेहूनि राखे भिन्न ।
पित्यासी करी वंचन । स्त्रियेसीही जाण कळों नेदी ॥८४॥
पुष्कळ धन हाती आले की माणूस आईपासूनही ते लपवून ठेवतो, बापाला फसdisto आणि आपल्या पत्नीलासुद्धा कळू देत नाही.
अर्थ पुत्रासी अतर्क्यता । तेथ इतरांची कोण कथा ।
भेदू तो अर्थापरता । जगीं सर्वथा असेना ॥८५॥
पैशाच्या बाबतीत स्वतःच्या मुलालाही संशय येतो, तिथे इतरांची काय कथा! धनापेक्षा वेगळा भेद जगात कुठेही नाही.
माथां साहोनि शस्त्रघात । बंधु बंधूसी रणीं साह्य होत ।
तेचि बंधू अनाप्त होत । वांटितां अर्थविभाग ॥८६॥
डोक्यावर शस्त्राचे वार सहन करून जो भाऊ रणांगणात भावाला मदत करतो, तेच भाऊ संपत्तीची वाटणी करताना परके व शत्रू बनतात.
मित्र मित्रांसी वेंचिती प्राण । तेथें प्रवेशोनियां धन ।
विकल्पा आणी मित्रपण । भेद दारुण धनापाशीं ॥८७॥
जे मित्र एकमेकांसाठी प्राण द्यायला तयार असतात, तिथे धनाने प्रवेश केला की मैत्रीत संशय व मतभेद निर्माण होतात. असा हा भेद धनाजवळ दारुण असतो.
आपणचि गांठीं बांधिलें धन । तें क्षणक्षणां पाहे आपण ।
येथवरी धनापाशीं जाण । विकल्प पूर्ण नांदत ॥८८॥
स्वतःच गाठीला बांधलेले धन माणूस क्षणोक्षणी संशयाने तपासून पाहतो; इथे स्पष्ट दिसते की धनाजवळ संशय पूर्णपणे वास करतो.
ऐसा धानापाशीं भेदू जाण । हें नववें अनर्थलक्षण ।
अतिशयें अतिनिर्वाण । वैर दारुण धनेंसीं ॥८९॥
असा धनाजवळ असणारा भेद हा नववा अनर्थ आहे. आता धनाशी जडलेले अत्यंत भयंकर व दारुण 'वैर' कसे असते, ते सांगतो.
धनापाशीं वैर पूर्ण जाण । हें अंगें भोगूनि आपण ।
सांगे कदर्यु ब्राह्मण । वैरलक्षण धनाचें ॥२९०॥
धनाजवळ पूर्ण वैर वास करते; हे स्वतः अनुभवल्यामुळे तो कदर्यू ब्राह्मण धनाचे वैराचे लक्षण सांगत आहे.
पित्यापुत्रांमाजीं विरोधू । पाडितो हा द्रव्यसंबंधू ।
वैरी करी सखे बंधू । तो हा प्रसिद्धू धनलोभ ॥९१॥
हा द्रव्याचा संबंध बाप आणि मुलामध्ये विरोध निर्माण करतो आणि सख्या भावांना एकमेकांचे वैरी बनवतो, असा हा धनलोभ प्रसिद्ध आहे.
आपुल्या कळवळयाचे सुहृद । त्यांसी धनलोभ पाडी द्वंद्व ।
धनास्तव अतिसुबुद्ध । वैर विरुद्ध सर्वांसी ॥९२॥
आपल्या जिवाभावाच्या आप्तांमध्ये हा धनलोभ भांडण लावून देतो. धनाच्या पायी अति बुद्धिवान माणसेही सर्वांशी शत्रूत्व पत्करतात.
प्राणाहूनि पढिये मित्रू । त्यांसी धनलोभ करी शत्रू ।
धनलोभ अतिअपवित्रू । वैरी दुस्तरु जगीं हा ॥९३॥
प्राणापेक्षा प्रिय असलेल्या मित्रालाही धनलोभ शत्रू बनवतो. हा धनलोभ अत्यंत अपवित्र आणि जगात पार करायला कठीण असा वैरी आहे.
बंधुकलहें धन वांटितां । अधिक न य आपुल्या हाता ।
तैं वांटा करिती जे धर्मतां । त्या साधूंसी तत्त्वतां वैर चाळी ॥९४॥
भावाभावांच्या भांडणात धन वाटताना आपल्या हाती जास्त आले नाही, तर जे मध्यस्थ धर्मबुद्धीने वाटणी करतात, त्या साधू पुरुषांशीही हा धनलोभ वैर पेटवतो.
जिचे उदरीं जन्मला आपण । जिचें सदा केलें स्तनपान ।
ते मातेसी धनलोभें जाण । वैर संपूर्ण चालवी ॥९५॥
ज्या आईच्या पोटी आपण जन्म घेतला, जिचे दुग्धपान केले, त्या आईशीसुद्धा धनलोभामुळे माणूस पूर्ण वैर करतो.
आपली जे कां निजजननी । अर्थ तीतें करी वैरिणी ।
बाहेर घाली घरांतूनी । मुख परतोनी पाहेना ॥९६॥
आपली जी जन्मदात्री आई आहे, तिला पैशामुळे माणूस वैरी बनवतो; तिला घराबाहेर घालवून देतो आणि तिचे तोंडही वळून पाहत नाही.
ज्याचेनि तुटे भवबंधन । ज्याचेनि बोलें होइजे पावन ।
त्या सद्गुरुसी अबोला जाण । धनाभिमान धरवित ॥९७॥
ज्यांच्यामुळे संसाराचे बंधन तुटते आणि ज्यांच्या शब्दांनी माणूस पावन होतो, त्या सद्गुरूशीही धनाचा अभिमान अबोला (शत्रुत्व) धरायला लावतो.
धनाभिमानाचा बडिवार । सद्गुरुमाजीं पाडी वैर ।
धनाभिमानी अणुमात्र । नव्हे निर्वैर कोणासी ॥९८॥
धनाभिमानाचा प्रताप असा आहे की, तो सद्गुरूशीही वैर पाडतो. धनाभिमानी माणूस कोणाशीही अणुमात्रही वैरमुक्त राहू शकत नाही.
जें हें सांगीतलें निरुपण । त्या नांव वैर संपूर्ण ।
हें दहावें अनर्थलक्षण । अविश्वासी धन तें ऐक ॥९९॥
हे जे निरूपण सांगितले, त्यालाच 'पूर्ण वैर' म्हणतात; हे दहावे अनर्थलक्षण आहे. आता धन हे कसे 'अविश्वासी' आहे, ते ऐक.
धनाभिमानाचा विलास । न मानी पित्याचा विश्वास ।
पूर्ण बंधूचा अविश्वास । केवीं सुहृदांस पातेजे ॥३००॥
धनाभिमानाचा असा प्रभाव असतो की, तो बापाचा विश्वास धरत नाही, भावावर पूर्ण अविश्वास ठेवतो, मग इतर मित्रांवर कसा विश्वास ठेवणार?
’आत्मा वै पुत्रनामासि’ । जो साचार धणी सर्वस्वासी ।
त्या पातेजेना निजपुत्रासी । अतिअविश्वासी धनलोभ ॥१॥
'पुत्र हा स्वतःचाच आत्मा आहे' आणि जो खरोखर सर्व संपत्तीचा वारस आहे, त्या स्वतःच्या पुत्रावरही हा अति अविश्वासी धनलोभ विश्वास ठेवू देत नाही.
धर्म अर्थ काम संपूर्ण । त्रिसत्य सत्य हें वचना ।
पूर्वजांची भाक निर्वाण । देऊनि आपण जे परणी ॥२॥
धर्म, अर्थ आणि काम या सर्व बाबतीत मी तुझ्याशी एकनिष्ठ राहीन, हे शब्द त्रिवार सत्य आहेत अशी पूर्वजांची शपथ घेऊन ज्या स्त्रीशी विवाह केला;
जिणें जीवू प्राण सर्वस्वेंसीं । साचार अर्पिला भ्रतारासी ।
ऐशियेही धर्मपत्नीससी । अविश्वासी धनलोभ ॥३॥
जिने आपला जीव, प्राण आणि सर्वस्व खरोखर पतीला अर्पण केले आहे, अशा धर्मपत्नीवरही हा धनलोभ अविश्वास निर्माण करतो.
जे उदरीं वाहे नवमासीं । जे सर्वदा विष्ठामूत्र सोशी ।
धनलोभाची जाती कैशी । तेही मातेसी न विश्वासे ॥४॥
जी नऊ महिने पोटी वाढवते आणि बाळपणी सर्व विष्ठा-मूत्र सहन करते, त्या आईवरही धनलोभाची जात अशी वाईट आहे की, तो अविश्वास करतो.
धनाभिमान ये जयापाशीं । तो विश्वासेना सद्गुरुसी ।
इतरांची कथा कायसी । पूर्ण अविश्वासी धनमानी ॥५॥
ज्याच्याजवळ धनाभिमान येतो, तो सद्गुरूंवरही विश्वास ठेवत नाही; मग इतरांची काय कथा! धनमानी माणूस पूर्ण अविश्वासी असतो.
अविश्वासाचें मुख्य कारण । धन आणि दुसरी स्त्री जाण ।
तेथ मोहावलें ज्याचें मन । तो अतिसंपन्न अविश्वासें ॥६॥
अविश्वासाचे मुख्य कारण धन आणि दुसरी स्त्री हे आहे. जिथे यांचे मन मोहित झाले, तो माणूस अविश्वासाने पूर्ण भरलेला असतो.
जो धनमानी आणि स्त्रीजित । त्यासी विमुख होय हृदयस्थ ।
त्यातें सद्गुरुही उपेक्षित । परम अनर्थ अविश्वासें ॥७॥
जो धनाचा गर्विष्ठ आणि स्त्रीच्या आहारी गेलेला असतो, त्याला अंतर्यामी असणारा परमेश्वर विन्मुख होतो; सद्गुरूही त्याला सोडून देतात. अविश्वास हा मोठा अनर्थ आहे.
सकळ दोषां मुकुटमणी । अविश्वास बोलिला पुराणीं ।
जो प्रकटतां अर्धक्षणीं । करी धुळदाणी वृत्तीची ॥८॥
अविश्वास हा सर्व दोषांचा मुकुटमणी (राजा) आहे असे पुराणात सांगितले आहे. तो प्रकट होताच अर्ध्या क्षणात माणसाच्या मनःशांतीची धुळधाण करतो.
अविश्वासा अभिमान भेटे । तैं मुक्ताची मुक्तता तुटे ।
मग विकल्पाचेनि नेटें । घाली उफराटें देहबंदीं ॥९॥
अविश्वासाला जेव्हा अभिमानाची साथ मिळते, तेव्हा मुक्ताची मुक्तताही संपते; मग संशयाच्या जोरावर तो माणसाला देहबंधनात उलट अडकवतो.
अविश्वासें कवळिल्या चित्ता । अभिमानें म्हणे मी ज्ञाता ।
तेव्हां उभउभ्यां पळे आस्तिकता । देखे नास्तिकता सर्वत्र ॥३१०॥
अविश्वासाने चित्त व्यापले की अभिमानाने माणूस 'मी ज्ञानी आहे' म्हणतो; तेव्हा उघड्या डोळ्यांनी आस्तिकता पळून जाते आणि सर्वत्र नास्तिकताच दिसू लागते.
अविश्वास येतां पहा हो । सकुंटुंब पळे सद्भावो ।
मग लोकत्रयीं अभावो । नांदवी निर्वाहो विकल्पेंकरुनी ॥११॥
अविश्वास आला की सद्भाव आपल्या कुटुंबासह पळून जातो. मग तिन्ही लोकांत संशयाच्या जोरावर तो सर्वत्र अश्रद्धाच नांदवतो.
वाडेकोडें अविश्वासी । विकल्पू नांदे अहर्निशीं ।
जेथ रिगाव अविश्वासासी । विकल्प त्यासी नागवी ॥१२॥
अविश्वासी माणसाच्या ठायी रात्रंदिवस संशय अति लाडावलेला असतो. जिथे अविश्वासाचा शिरकाव होतो, तिथे संशय त्याला पूर्ण लुटतो (सर्वनाश करतो).
अंगोवांगीं अविश्वास । परमाथराष्ट्र पाडी वोस ।
सद्गुरुचेही दावी दोष । न मनी विश्वास ब्रह्माचा ॥१३॥
कणाकणात भरलेला अविश्वास परमार्थाचे राज्य उजाड करतो. तो सद्गुरूंचेही दोष दाखवतो आणि ब्रह्माच्या सत्यावर विश्वास ठेवत नाही.
यालागीं सकळ दोषांचा राजा । अविश्वासाहूनि नाहीं दुजा ।
तो रिगोनियां निजपैजा । विभांडी वोजा महासिद्धि ॥१४॥
म्हणूनच सर्व दोषांचा राजा अविश्वासासारखा दुसरा कोणी नाही. तो शिरकाव करून आपल्या हट्टाच्या जोरावर मोठ्या सिद्धींचाही नाश करतो.
जिकडे अविश्वासें चाली केली । तिकडे परमार्था पळणी झाली ।
विकल्पाची धाडी आली । ते संधी नागवली बहुतेकें ॥१५॥
जिकडे अविश्वासाने वाटचाल केली, तिकडून परमार्थ पळून गेला; संशयाची धाड आली की त्या प्रसंगी बहुतेक सगळे लुटले जातात.
सिद्धाचें गेलें सिद्धिभूषण । साधकें सपाई नागवलीं जाण ।
रानभरी झाले साधारण । श्रद्धेचें उद्यान छेदिलें ॥ १६॥
सिद्धांचे सिद्धीचे भूषण निघून गेले, साधक पूर्णपणे लुटले गेले, सामान्य लोक रानोमाळ भटकू लागले आणि श्रद्धेचे उद्यान कापून टाकले गेले.
यमनियमांचीं नगरें जाळी । क्रोधू तापसा करी होळी ।
मोक्षफळें सफळिता केळी । समूळ उन्मळी मोहगजू ॥१७॥
अविश्वास यम-नियमांची नगरे जाळून टाकतो; संताप तापस्यांची होळी करतो आणि मोक्षरूपी फळांनी फुललेली केळी मोह रूपी हत्ती मुळासकट उपटून टाकतो.
शमदमाचें घरटें । खाणोनि सांडिलें आव्हाटे ।
वोस विवेकाचे चोहटे । कोणी ते वाटे वागेना ॥१८॥
शम आणि दम (मन व इंद्रिय निग्रह) यांचे घर खोदून भलतीकडे फेकून दिले; विवेकाचे चौक उजाड झाले आणि कोणीही त्या वाटेने जाईनासे झाले.
व्रतोपवास यांचीं साजिरीं । निष्काम उपवनें चौफेरीं ।
तीं जाळिलीं उपराउपरी । नानापरी विकल्पें ॥१९॥
व्रतांचे व उपवासांचे सुंदर निष्काम बगीचे चौफेरी फुलले होते, ते विविध संशयांनी एकामागून एक जाळून भस्म केले.
ऐशिया अविश्वासासी । ज्ञानाभिमानी आले भेटीसी।
विकल्पें अभय देऊनि त्यांसी । आपणियापाशीं राहविलें ॥३२०॥
अशा अविश्वासाला जेव्हा ज्ञानाचा अभिमान धरणारे भेटायला आले, तेव्हा संशयाने त्यांना अभय देऊन स्वतःजवळच ठेवले.
ऐशिया अविश्वासापुढें । परमार्थ काइसें बापुडें ।
विकल्पाचें बळ गाढें । तो करी कुडें तत्काळ ॥२१॥
अशा अविश्वासापुढे बिचारा परमार्थ काय टिकणार? संशयाचे बळ इतके मोठे आहे की, तो तात्काळ वाईट कृत्य करवून घेतो.
पोटांतून जो अविश्वासी । तो सदा देखे गुणदोषांसी ।
अखंड द्वेषी परमार्थासी । हा त्यापाशीं स्वभावो ॥२२॥
जो आतूनच अविश्वासी असतो, तो सतत इतरांचे गुण-दोष पाहतो आणि अखंड परमार्थाचा द्वेष करतो; हा त्याचा स्वभावच बनतो.
यापरी अविश्वासी । बद्धवैर पडे परमार्थासी ।
यालागीं जो पोटींचा अविश्वासी । हांसल्याही त्यापाशीं न वचावें दीनीं ॥२३॥
याप्रकारे अविश्वासी माणसाचे परमार्थाशी पक्के वैर पडते; म्हणून जो मनातून अविश्वासी आहे, तो हसला तरीही दीनाने त्याच्याजवळ जाऊ नये.
सकळ दोषांमाजीं समर्थ । सकळ दोषांचें राजत्व प्राप्त ।
तो हा अकरावा अनर्थ । असे नांदत धनामाजीं ॥ २४॥
सर्व दोषांमध्ये अत्यंत समर्थ आणि सर्व दोषांवर राज्य करणारा हा अकरावा अनर्थ (अविश्वास) धनामध्ये नांदत असतो.
अकराही इंद्रियांसी । पूर्ण करी अविश्वासेंसी ।
यालागीं अकरावें स्थान यासी । वस्ति अविश्वासासी मनामाजीं ॥२५॥
हा अकराही इंद्रियांना पूर्ण अविश्वासाने भरून टाकतो; म्हणूनच या अविश्वासाचे अकरावे स्थान मनाच्या ठिकाणी वसलेले आहे.
मुख्यत्वें स्पर्धेचें आयतन । बहुविद्या कां बहुधन ।
हेंचि स्पर्धेचें जन्मस्थान । येथूनि जाण तें वाढे ॥२६॥
मुख्यत्वे स्पर्धा उत्पन्न होण्याचे ठिकाण म्हणजे भरपूर विद्या किंवा भरपूर धन; हेच स्पर्धेचे उगमस्थान आहे आणि येथूनच ती वाढते.
विद्या झालिया संपन्न । पंडित पंडितां हेळण ।
मुख्य गुरुशीं स्पर्धा करी जाण । हें स्पर्धालक्षण विद्येचें ॥२७॥
विद्या संपन्न झाली की पंडित दुसऱ्या पंडिताचा उपहास करतो आणि मुख्य गुरूशीही स्पर्धा करू लागतो; हे विद्येच्या स्पर्धेचे लक्षण आहे.
गांठीं झालिया धन । स्पर्धा खवळे दारुण ।
कुबेर परधनें संपन्न । मी स्वसत्ता जाण धनाढय ॥२८॥
गाठीला धन जमा झाले की भयंकर स्पर्धा खवळते; 'कुबेर हा दुसऱ्याच्या (देवांच्या) धनाने श्रीमंत आहे, पण मी स्वतःच्या सत्तेने श्रीमंत आहे' असा अहंकार होतो.
माझिया निजधनापुढें । गणितां अल्प गंगेचे खडे ।
माझिये धनाचेनि पडिपाडें । कोण बापुडें उभें राहे ॥२९॥
'माझ्या स्वतःच्या धनाव्यतिरिक्त गंगेतील खडेही अल्प वाटतील; माझ्या धनाच्या बरोबरीने कोणता बिचारा माणूस उभा राहू शकेल?'
मग जे जे देखे धनवंत । ते ते हेळूनि सांडी तेथ ।
यापरी स्पर्धा अद्भुत । धरुनि अर्थ उल्हासे ॥३३०॥
मग जो जो धनवंत दिसतो, त्याला त्याला तो तुच्छ मानून टाकून देतो; अशा प्रकारे धनाचा आश्रय घेऊन अद्भूत स्पर्धा उफाळून येते.
एवं धरुनियां अर्थ । स्पर्धा बारावा अनर्थ ।
सदा नांदे धनाआंत । तो हा वृत्तांत सांगीतला ॥३१॥
अशा प्रकारे धनामुळे निर्माण होणारी 'स्पर्धा' हा बारावा अनर्थ सतत धनाच्या आत नांदत असतो, हा वृत्तांत सांगितला.
आतां तीन अर्थांचा मेळा । एके पदीं झाला गोळा ।
तोही नांदे धनाजवळा । ऐक वेगळा विभाग ॥३२॥
आता तीन अनर्थांचा समूह एकाच पदात एकत्र झाला आहे, तोही धनाजवळच असतो; त्याचा हा वेगळा विभाग ऐक.
स्त्री द्यूत आणि मद्यपान । या तिहींतें वाढवी धन ।
हे तीन अनर्थ दारुण । धनवंता पूर्ण आदळती ॥३३॥
स्त्री, जुगार आणि मद्यपान या तिन्हींना धन वाढवते; हे तीन भयंकर अनर्थ धनवानावर पूर्णपणे कोसळतात.
जो कां पुरुष निर्धन । तो स्त्रियेस जडिसासमान ।
देखोनि निर्धनाचें वदन । प्रत्यक्ष जाण स्त्री थुंकी ॥३४॥
जो पुरुष निर्धन असतो, तो पत्नीला अडगळीच्या वस्तूसारखा वाटतो; निर्धनाचे तोंड पाहून पत्नी प्रत्यक्ष थुंकते.
धनहीन पुरुषाचे घरीं । कलहो स्त्री-पुरुषांमाझारीं ।
निर्भर्त्सूनि नानापरी । दवडी घराबाहेरी पुरुषातें ॥३५॥
धनहीन पुरुषाच्या घरी पती-पत्नीमध्ये सतत भांडणे होतात; पत्नी नाना प्रकारे धिक्कार करून पुरुषाला घराबाहेर हाकलून देते.
धनवंता पुरुषासी । स्त्री लवोटवो करी कैसी ।
कुटका देखोनि शुनी जैसी । हालवी पुच्छासी कुंकात ॥३६॥
पण पुरुष धनवंत असला की पत्नी त्याची कशी सेवा-चाकरी करते! जशी भाकरीचा तुकडा पाहून कुत्री भुंकत-भुंकत शेपूट हलवते.
त्या धनाची झालिया तुटी । स्त्री वसवसोनि लागे पाठी ।
आतां नावडती तुमच्या गोठी । रागें उठी फडफडोनी ॥३७॥
त्या धनाचा तुटवडा झाला की पत्नी चिडचिड करत पाठीस लागते; 'आता मला तुमच्या गोष्टी आवडत नाहीत' असे म्हणून रागाने उठून निघून जाते.
दिवसा पोरांची तडातोडी । रात्रीं न सोसे तुमची वोढी ।
हाती नाहीं फुटकी कवडी । जळो गोडी जिण्याची ॥३८॥
'दिवसा मुलांची धावपळ-कटकट आणि रात्री तुमची ओढ सोसत नाही! हातात फुटकी कवडी नाही, जळले हे जिणे!' असे ती म्हणते.
ऐशापरी कडोविकडी । निर्भर्त्सूनि दूरी दवडी ।
निर्धन पुरुषाची आवडी । न धरी गोडी स्वदारा ॥३९॥
अशा प्रकारे टोकाचा धिक्कार करून तिला दूर लोटते; स्वतःची पत्नीही निर्धन पुरुषाची आवड किंवा गोडी धरत नाही.
यापरी निर्धन पुरुषासी । स्वस्त्री वश्य नव्हे त्यासी ।
स्त्रीबाधा धनवंतासी । अहर्निशीं निवार ॥३४०॥
याप्रकारे निर्धन पुरुषाला स्वतःची पत्नी वश होत नाही; पण धनवानाला मात्र स्त्रीची बाधा रात्रंदिवस अनिवार्यपणे छळते.
लक्षूनि धनवंत नर । वेश्या मिरवी शृंगार ।
हावभाव चमत्कार । त्यासी धनाढय थोर भाळले ॥४१॥
धनवंत पुरुषाला पाहून वेश्या शृंगार सजवते, हावभाव व नखरे दाखवते; आणि मोठे धनवंत तिला भाळतात (मोहित होतात).
वेश्याकामसंगें जाण । अखंड लांचावलें मन ।
तद्योगें मद्यपान । करिती सधन धनमदें ॥४२॥
वेश्येच्या कामसंगाने मन सतत लाचावते; आणि त्याच्या योगाने धनवंत लोक धनमदाने मद्यपान करू लागतात.
मद्यपानें जो उन्मत्त । तो स्वेच्छा खेळे द्यूत ।
एवं हेही तिन्ही अनर्थ । जाण निश्चित अर्थासी ॥४३॥
मद्यपानाने जो उन्मत्त होतो, तो मर्जीनुसार जुगार खेळतो. अशा प्रकारे हे तिन्ही अनर्थ धनाशीच निश्चित जोडलेले आहेत, हे जाण.
अर्थापाशीं पंधरा अनर्थ । ते सांगीतले इत्थंभूत ।
सुखाचा लेशु येथ । नाहीं निश्चित धनवंता ॥४४॥
धनापाशी असणारे पंधरा अनर्थ जसेच्या तसे सांगितले; इथे धनवानाला सुखाचा लेशही मुळीच नाही.
एते पञ्चदशानर्था ह्मर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥१९॥
हे पंधरा अनर्थ माणसांना धनाच्या मुळाशी असणारे मानले गेले आहेत; म्हणूनच कल्याण इच्छिणाऱ्याने 'अर्थ' नावाच्या या अनर्थाचा लांबूनच त्याग करावा.
एवं हे पंधराही अनर्थ । मूर्ख अथवा पंडित ।
जे अर्थसंग्रह करित । अवश्य हे तेथ उठती ॥४५॥
अशा प्रकारे हे पंधराही अनर्थ, मग तो मूर्ख असो की पंडित, जे धनाचा संग्रह करतात तिथे नक्कीच निर्माण होतात.
त्यासी नाम मात्र हा अर्थ । येर्हथवीं मूर्तिमंत अनर्थ ।
यालागीं श्रेयार्थी जे हरिभक्त । तिंहीं निश्चित त्यागावा ॥४६॥
त्याला नाव मात्र 'अर्थ' (पैसा) आहे, एरव्ही तो मूर्तिमंत 'अनर्थ' आहे! म्हणूनच कल्याण इच्छिणाऱ्या हरिभक्तांनी त्याचा निश्चित त्याग करावा.
जेवीं कां बोळ हुंगेना माशी । ढेंकुण न ये तेलापाशीं ।
वोळंबा न लगे अग्नीसी। तेवीं जो अर्थासी नातळे ॥४७॥
जशी माशी कडवट बोळाला हुंगत नाही, ढेकूण तेलापाशी येत नाही, अग्नीला जशी ओळख/ओळंबा लागत नाही, तसा जो धनाला स्पर्शही करत नाही;
जेवीं कां अग्नीमाजीं लवण पडे । तें तडफडोनि बाहेर उडे ।
तेवीं मोक्षाचिये चाडे । जो त्यागी रोकडें निजधन ॥४८॥
जसे अग्नीमध्ये मीठ पडले की ते तडतडून बाहेर उडते, तसा मोक्षाच्या इच्छेने जो स्वतःचे धन तात्काळ त्यागून देतो;
बचनाग मुखीं घालितां आपण । क्षणार्ध दावी गोडपण ।
तोचि परिपाकीं आणी मरण । तैसा अर्थ जाण अनर्थी ॥४९॥
जसे विष तोंडात घातले की क्षणभर गोड लागते, पण शेवटी ते मरण आणते; तसा पैसा हा अनर्थकारक आहे, हे जाण.
यालागीं जो मोक्षार्थी । तेणें अर्थ न धरावा हातीं ।
काया वाचा चित्तवृत्ती । अर्थ निश्चितीं त्यागावा ॥३५०॥
म्हणूनच जो मोक्ष इच्छिणारा आहे, त्याने हातात पैसा धरू नये; काया, वाचा आणि चित्तवृत्तीने धनाचा निश्चित त्याग करावा.
अर्थमूळ सकळ भेद । पूर्वी बोलिला एवंविध ।
तोचि पुनःपुनः गोविंद । करुनि विशद सांगत ॥५१॥
सर्व भेदांचे मूळ अर्थ (पैसा) आहे, हे पूर्वी जसे सांगितले, तेच भगवान गोविंद पुन्हा पुन्हा स्पष्ट करून सांगत आहेत.
भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा । एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः ॥२०॥
एका फुटक्या कवडीवरून भाऊ, पत्नी, आई-वडील आणि मित्र वेगळे होतात; जे आधी अत्यंत स्नेही होते, ते सर्व लगेच शत्रू बनतात.
इष्टमित्रांचें मित्रत्व मोडी । बंधुबंधूंचा स्नेह विघडी ।
सुहृदांचें सौजन्य तोडी । फुटकी कवडी अर्थाची ॥५२॥
धनाची एक फुटकी कवडीसुद्धा मित्रांची मैत्री मोडते, भावाभावांतील प्रेम बिघडवते आणि आप्तांचे सौजन्य तोडून टाकते.
पित्यापुत्रांमाजीं विरोधू । पाडितो हा द्रव्यसंबंधू ।
स्त्रीपुत्रांमाजीं द्वंद्व । तो हा जाण अर्थसंबंध ॥५३॥
हा द्रव्याचा संबंध बाप आणि मुलामध्ये विरोध पाडतो, पत्नी आणि मुलांमध्ये भांडण लावून देतो, हा द्रव्याचा संबंध असा आहे हे जाण.
काकिणी म्हणजे वीसकवडी । ते आप्तांचा स्नेह तोडी ।
त्यांतील एक फुटकी कवडी । भेदू पाडी सुहृदांसी ॥५४॥
काकिणी म्हणजे वीस कवड्या, त्या आप्तांचे प्रेम तोडतात; त्यातील एक फुटकी कवडीसुद्धा जवळच्या आप्तांमध्ये भेद निर्माण करते.
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्रन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥२१॥
अत्यंत थोड्या पैशासाठी हे लोक रागाने खवळून, क्रोधाने पेटून, स्नेह सोडून देतात आणि स्पर्धेपोटी लगेच एकमेकांचा घात करतात.
अतिअल्प अर्थासाठीं । सुहृदता सांडोनि पोटीं ।
कोपें खवळला उठी । शस्त्रमुठी उद्यत ॥५५॥
अत्यंत थोड्या पैशासाठी मनात असणारा स्नेह बाजूला सारून, माणूस रागाने खवळून उठतो आणि हातात शस्त्र धरून सिद्ध होतो.
तेथें आप्त होऊनि अनाप्त । परस्परें करिती घात ।
अर्थ अनर्थी प्राणांत । निजस्वार्थघातकू ॥५६॥
तिथे आप्त असूनही परके बनतात, परस्परांचा घात करतात. असा हा पैसा अनर्थकारक, प्राणांत संकट आणणारा आणि स्वतःच्या मूळ हिताचा घात करणारा आहे.
जितां अर्थ अनर्थ करी । मेल्या ने नरकद्वारीं ।
उत्तम देहाची बोहरी । अर्थ करी ते ऐक ॥५७॥
जिवंत असताना पैसा अनर्थ करतो आणि मेल्यावर नरकाच्या दारात नेतो; उत्तम मनुष्यदेहाची तो कशी माती करतो, ते ऐक.
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्रन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥२२॥
देवांनाही दुर्मिळ असा मनुष्यजन्म आणि त्यातही श्रेष्ठ ब्राह्मणत्व मिळवून, जे त्याचा अनादर करून आत्महिताचा घात करतात, ते वाईट गतीला जातात.
कोटि जन्मांचें शुद्ध सुकृत । तेणें कर्मभूमीं नरदेह प्राप्त ।
तेथेंही वर्णाग्र्य समर्थ । सत्कुळप्रसूत ब्राह्मणत्वें ॥५८॥
कोट्यवधी जन्मांचे शुद्ध पुण्य जमल्यावर या कर्मभूमीत मनुष्यजन्म मिळतो; त्यातही श्रेष्ठ, समर्थ आणि सत्कुलात जन्मलेले ब्राह्मणत्व प्राप्त होते.
ऐसें जन्म पावावया येथ। अमरही मरण मागत ।
इंद्रादि देव जे स्वर्गस्थ । तेही वांछित हें जन्म ॥५९॥
असा जन्म इथे मिळण्यासाठी देवही मृत्यूची इच्छा करतात; स्वर्गात असणारे इंद्रादी देवसुद्धा या जन्माची इच्छा धरतात.
जे सत्यलोकपर्यंत । ऐश्वर्य पावले अद्भुत ।
तेही हें जन्म वांछित । उत्कंठित अहर्निशीं ॥३६०॥
ज्यांना सत्यलोकापर्यंतचे अद्भूत ऐश्वर्य मिळाले आहे, तेही रात्रंदिवस उत्सुकतेने या मनुष्यजन्माची इच्छा करतात.
येथ करितां भगवद्भक्ती । पायां लागती चारी मुक्ती ।
यालागीं हे जन्मप्राप्ती । अमर मागती अहर्निशीं ॥६१॥
इथे भगवंताची भक्ति केली असता चारी मुक्ती पायाशी लागतात; म्हणूनच देव रात्रंदिवस या जन्माची मागणी करतात.
ऐसें उत्तम जन्म पावोनी । अतिअभाग्य मी त्रिभुवनीं ।
निजस्वार्थातें उपेक्षूनी । भुललों धनीं धनलोभें ॥६२॥
असा उत्तम जन्म मिळवूनही मी तिन्ही लोकांत अत्यंत कमनशिबी ठरलो, जो स्वतःच्या आत्महिताकडे दुर्लक्ष करून धनलोभापोटी धनातच भुलून राहिलो.
धनलोभाचिया भ्रांती । कां लोकेषणा लौकिकस्थिती ।
जो उपेक्षी भगवद्भक्ती । अशुभ गती तयासी ॥६३॥
धनलोभाच्या भ्रमाने किंवा लोकांच्या इच्छेपोटी (लौकिकासाठी) जो भगवद्भक्तीची उपेक्षा करतो, त्याला वाईट गती मिळते.
तेचि कैशी अशुभ गती । धनलोभ्यां नरकप्राप्ती ।
चौर्याैयशीं लक्ष योनींप्रती । गर्भ भोगिती अतिदुःखें ॥६४॥
ती वाईट गती कशी असते? तर धनलोभ्यांना नरकाची प्राप्ती होते आणि ऐंशी-चौऱ्यांशी लक्ष योनींमध्ये ते अत्यंत दुःखाने गर्भवास भोगतात.
जया ब्राह्मणजन्माआंत । स्वर्गमोक्ष सहजें प्राप्त ।
तेचि अर्थीचा इत्यर्थ । स्वयें सांगत धनलोभी ॥६५॥
ज्या ब्राह्मणजन्मामध्ये स्वर्ग आणि मोक्ष सहज प्राप्त होतात, त्याचाच खरा आशय तो पूर्वचा धनलोभी ब्राह्मण स्वतः सांगत आहे.
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनथस्य धामनि ॥२३॥
स्वर्ग आणि मोक्षाचे द्वार असलेला हा मनुष्यजन्म मिळवून कोणता मरणधर्मा माणूस अनर्थाचे घर असलेल्या धनात आसक्त होईल?
ब्राह्मणें करितां स्वधर्म । वासना झळंबे स्वर्गकाम ।
तैं इंद्रचंद्रादिकांचें धाम । पावे द्विजोत्तम सहजचि ॥६६॥
ब्राह्मणाने स्वतःचा धर्म आचरला आणि मनात स्वर्गाची इच्छा असेल, तर तो श्रेष्ठ ब्राह्मण सहजपणे इंद्र-चंद्रांचे स्थान प्राप्त करतो.
ज्याचिया याजनस्थिती । इतरांसी होय स्वर्गप्राप्ती ।
एवं स्वर्ग तो ब्राह्मणांच्या हातीं । त्यांसी ते गती सहजचि ॥६७॥
ज्याच्या यज्ञ करण्याच्या अधिकाराने इतरांना स्वर्गप्राप्ती होते; असा स्वर्ग ज्या ब्राह्मणाच्या हाती आहे, त्याला ती गती मिळणे सहजच आहे.
सांडूनि ईषणात्रयासी । निष्काम स्वधर्म ज्या द्विजासी ।
मोक्ष लागे त्याच्या पायांसी । तिष्ठे अहर्निशीं आज्ञाधारी ॥६८॥
तीनही एषणा (पुत्र, वित्त, लोक इच्छा) सोडून जो ब्राह्मण निष्काम स्वधर्म आचरतो, मोक्ष त्याच्या पाया पडतो आणि रात्रंदिवस त्याची आज्ञा पाळायला उभा असतो.
तो अनुग्रही जयांसी । ते पावती निजमोक्षासी ।
एवढें सामर्थ्य ब्राह्मणापाशीं । अनायासीं सहजचि ॥६९॥
तो ज्याच्यावर कृपा करतो, ते निजमोक्षाला पावतात; एवढे सामर्थ्य ब्राह्मणाजवळ सहजच उपलब्ध असते.
स्वर्ग जयाची पायरी । मोक्ष ज्याचा आज्ञाधारी ।
एवढी ब्राह्मणत्वाची थोरी । धनलोभावारी नाशिती ॥३७०॥
स्वर्ग ज्याची पायरी आहे आणि मोक्ष ज्याचा आज्ञाधारक आहे, एवढी ब्राह्मणत्वाची थोरवी लोक धनलोभाच्या पायी नष्ट करतात.
ब्राह्मणजन्म पावल्या जाण । निःशेष खुंटे जन्ममरण ।
तेथ मी नाडलों जाण । जोडूनि धन धनलोभें ॥७१॥
ब्राह्मणजन्म मिळाला की जन्म-मरण पूर्णपणे थांबते; पण तिथे मी धनलोभाने पैसा साठवून फसला गेलो.
दुर्लभ येथें माणुसपण । त्यामाजीं अतिदुर्लभ ब्राह्मण्य ।
तेंही पावोनि मी आपण । धनलोभें पूर्ण नागवलों ॥७२॥
या जगात मनुष्यजन्म दुर्मिळ, त्यातही ब्राह्मणत्व अति दुर्मिळ; ते मिळूनही मी स्वतः धनलोभाने पूर्णपणे लुटला गेलो.
पावोनि ब्राह्मणशरीर । धनें नाडले थोरथोर ।
अर्थ अनर्थाचें मुख्य घर । दुःख दुर्धर वाढवी ॥७३॥
ब्राह्मणशरीर मिळवूनही धनाने मोठ्या मोठ्यांना नाडले आहे. हा पैसा अनर्थाचे मुख्य घर आहे आणि तो कठीण दुःख वाढवतो.
अर्थ अनर्थाचें भाजन । तें निःशेष त्यागावें धन ।
वैराग्यें तापला पूर्ण । स्वयें ब्राह्मण बोलत ॥७४॥
पैसा हा अनर्थाचे पात्र आहे, म्हणून त्या धनाचा पूर्ण त्याग करावा; असा वैराग्याने पूर्ण तापलेला तो ब्राह्मण स्वतः सांगत आहे.
आशंका ॥ दैवें जोडिलें संपत्तीसी । नेऊनि सांडावें बिदीसी ।
कां घालावें जळप्रवाहेंसीं । त्याग अर्थासी तो कैसा ॥७५॥
(शंका) दैवाने मिळालेल्या संपत्तीला काय रस्त्यावर फेकून द्यावे? की पाण्याच्या प्रवाहात फेकावे? धनाचा खरा त्याग कसा करावा?
तें अर्थत्यागनिरुपण । स्वयें सांगताहे ब्राह्मण ।
जे असतील सधन । तिंहीं सावधान परिसावें ॥७६॥
त्या धनाच्या त्यागाचे निरूपण तो ब्राह्मण स्वतः सांगत आहे; जे श्रीमंत असतील त्यांनी ते लक्षपूर्वक ऐकावे.
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन्बन्धूंश्च भागिनः । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥२४॥
दैवाने मिळालेल्या धनातून देव, ऋषी, पितर, प्राणी, नातेवाईक, भाऊ आणि वाटेकरी यांना योग्य हिस्सा न देता आणि स्वतःही न भोगता, यक्षासारखे धन साठवणारा अधोगतीला जातो.
दैवें जोडिलिया धन । आचरावे पंचमहायज्ञ ।
करावें भगवत्पूजन । उल्हासें जाण महोत्साहें ॥७७॥
दैवाने धन प्राप्त झाले असता पंचमहायज्ञ करावेत, मोठ्या उत्साहाने व आनंदाने भगवंताचे पूजन करावे.
स्वयें करावें पितृतर्पण । षण्णवति श्राद्धें जाण ।
पितर उद्धरावे आपण । गयावर्जन करोनियां ॥७८॥
स्वतः पितृतर्पण करावे, ९६ श्राद्धे करावीत आणि गयावर्जन (गया श्राद्ध) करून आपल्या पितरांचा उद्धार करावा.
जित्यां पितरां त्रिकाळीं नमन । कदा न करावें हेळण ।
त्यांची अवज्ञा आपण । प्राणांतीं जाण न करावी ॥७९॥
जिवंत आई-वडिलांना तिन्ही काळ नमस्कार करावा, त्यांची कधीही अवहेलना करू नये आणि प्राणांत आला तरी त्यांची अवज्ञा करू नये.
त्यांसी गौरवूनि आपण । यथारुचि द्यावें अन्न ।
यथाशक्ति द्यावें धन । सेवेनें संपूर्ण सुखी करावीं ॥३८०॥
त्यांचा गौरव करून त्यांना आवडीनुसार अन्न द्यावे, यथाशक्ती धन द्यावे आणि सेवेने त्यांना पूर्ण सुखी करावे.
पिता स्वयमेव नारायण । माता प्रत्यक्ष लक्ष्मी आपण ।
ऐसें भावें ज्याचें भजन । सुपुत्र जाण तो एक ॥८१॥
वडील हे स्वयं नारायण आणि आई प्रत्यक्ष लक्ष्मी आहे, अशा भावाने जो सेवा करतो, तोच एक खरा सुपुत्र होय.
ज्याचे सेवेनें सुखी पितर । तेंचि पितृतर्पण साचार ।
जितां अवज्ञा तो अनाचार । मेल्या श्राद्धविचार तो लौकिक ॥८२॥
ज्याच्या सेवेने माता-पिता सुखी होतात, तेच खरे पितृतर्पण होय. ते जिवंत असताना त्यांची अवज्ञा करणे हा अनाचार आहे आणि मेल्यावर श्राद्ध घालणे हा केवळ लौकिक व्यवहार आहे.
जो पितृवचन अविश्वासी । तेणें केल्या पापराशी ।
जो पितृवचन विश्वासी । मोक्ष त्यापाशीं वोळंगणा ॥८३॥
जो आई-वडिलांच्या शब्दावर अविश्वास ठेवतो, त्याने पापाच्या राशी केल्या; आणि जो पितृवचनावर विश्वास ठेवतो, मोक्ष त्याच्या घरी सेवेला उभा असतो.
जितमृतपितृतर्पण । ते सांगीतली उणखूण ।
या नांव गा पितृभजन । ऋषिपूजन तें ऐक ॥८४॥
जिवंत आणि मृत पितरांचे तर्पण कसे करावे, त्याचे गुपित सांगितले; यालाच पितृभजन म्हणतात. आता ऋषिपूजन ऐक.
सन्मानें आणूनि ब्राह्मण । श्रद्धा कीजे चरणक्षाळण ।
चरणतीर्था अभिवंदन । सबाह्य जाण स्वयें कीजे ॥८५॥
सन्मानाने ब्राह्मणाला आणून श्रद्धेने त्यांचे पाय धुवावेत आणि त्यांच्या चरणतीर्थाला मनाने व शरीराने वंदन करावे.
धूपें दीपें यथोक्त पूजन । यथारुचि तृप्ति सदन्न ।
यथाशक्ति द्यावें धन । ऋषिपूजन या नांव ॥८६॥
धूप-दीपाने शास्त्रोक्त पूजन करावे, आवडीनुसार उत्तम अन्न देऊन तृप्त करावे आणि यथाशक्ती धन द्यावे; यालाच ऋषिपूजन म्हणतात.
ब्राह्मण तेचि ऋषीश्वर । ब्राह्मणें तृप्त सनत्कुमार ।
ब्राह्मणमुखें शाङर्गधर । धाला ढेंकर देतसे ॥८७॥
ब्राह्मण हेच ऋषींचे श्रेष्ठ रूप आहेत; ब्राह्मणांच्या तृप्तीने सनत्कुमार तृप्त होतात आणि ब्राह्मणाच्या मुखाद्वारे स्वयं भगवान श्रीकृष्ण तृप्त होऊन ढेकर देतात.
बंधु स्वगोत्र स्वजन । त्यांची दरिद्रपीडा दारुण ।
निरसावी देऊनि धन । हा मुख्य धर्म जाण श्रेष्ठत्वें ॥८८॥
भाऊ, गोत्रातील लोक व आपले नातेवाईक यांचे भयंकर दारिद्र्य धनाचा उपयोग करून दूर करावे; हाच मुख्य व श्रेष्ठ धर्म आहे.
कुटुंब पीडूनि आपण । अन्यत्रां द्यावें अन्नधन ।
तोचि अधर्म परिपूर्ण । शुद्ध पुण्य तें नव्हे ॥८९॥
स्वतःच्या कुटुंबाला दुःखात ठेवून इतरत्र अन्न-धन देणे हा पूर्णपणे अधर्म आहे, ते शुद्ध पुण्य नव्हे.
कुटुंबासी यथोचित । सुखी करुनि समस्त ।
याहूनि उरला जो अर्थ । तो श्रेयार्थ वेंचावा ॥३९०॥
स्वतःच्या कुटुंबाला योग्य प्रकारे सुखी करून, त्यातून जो पैसा उरेल, तो कल्याणाच्या (सत्कार्याच्या) मार्गी खर्च करावा.
अतिथि आलिया देख । अन्न द्यावें आवश्यक ।
तो झालिया पराङ्मुख । पुण्य निःशेष हरासे ॥९१॥
दारात पाहुणा (अतिथी) आला असता त्याला नक्की अन्न द्यावे; तो जर विन्मुख होऊन निघून गेला, तर सर्व पुण्य नष्ट होते.
सकळ दीनांमाजीं जाण । अतिश्रेष्ठ अन्नदान ।
दीनास देऊनि सन्मान । द्यावें सदन्न अतिश्रद्धा ॥९२॥
सर्व दुःखी-दरिद्री लोकांमध्ये अन्नदान हे अत्यंत श्रेष्ठ आहे; गरिबांना सन्मान देऊन अति श्रद्धेने उत्तम अन्न द्यावे.
कुटुंब सुखी करी आपण । स्वेच्छा दे दीनभोजन ।
परी कदर्थवी जो निजप्राण । तोही दारुण अधर्म ॥९३॥
कुटुंबाला सुखी करून, इच्छेने गरिबांना भोजन देऊन, जो स्वतःच्या जीवाला मात्र अन्न न देता छळतो, तेही भयंकर अधर्म आहे.
जैसें कीजे दीनतर्पण । त्यांत आपणही एक दीन ।
तेथ न करुनि अधिकशून्य । करावें भोजन समभागें ॥९४॥
जसे गरिबांना तृप्त करतो, त्यात स्वतःलाही एक गरीब मानून, कमी-जास्त न करता सर्वांसोबत समभागाने जेवावे.
पंक्तीमाजीं प्रपंचपण । तें अन्नदानीं अतिविघ्न ।
यालागीं करावें भोजन । समभागीं आपण सकळांसीं ॥९५॥
जेवणाच्या पंक्तीत भेदभाव करणे हे अन्नदानात मोठे विघ्न आहे; म्हणूनच सर्वांना समान भाग देऊन स्वतःही भोजन करावे.
धनाचा सद्वययो खरा । द्यावें अनाथप्रेतसंस्कारा ।
अर्पावें दीनांच्या उद्धारा । धाडावें घरा अयाचितांच्या ॥९६॥
धनाचा खरा चांगला उपयोग म्हणजे अनाथ मृतदेहांचे संस्कार करणे, गरिबांच्या उद्धारासाठी मदत करणे आणि न मागणाऱ्यांच्या घरी गुप्तपणे मदत पाठवणे.
अंध पंगु मुके दीन । यांसी संरक्षी जो आपण ।
त्याचेंचि सार्थक धन । शुद्ध पुण्य तयाचें ॥९७॥
आंधळे, अपंग, मुके आणि गरीब यांचे जो रक्षण करतो, त्याच्याच धनाचे सार्थक होते आणि तेच शुद्ध पुण्य होय.
साधुसज्जनां विचंबू अडी । तो विचंबू जो सधन तोडी ।
त्याच्या निजधर्माची गुडी । उभारे रोकडी वैकुंठीं ॥९८॥
साधू-सज्जनांच्या मार्गातील अडचणी व संकट जो श्रीमंत दूर करतो, त्याच्या धर्माची गुढी थेट वैकुंठात उभारली जाते.
दुर्बळ जो कां भगवद्भक्त । त्यासी संरक्षी जो धनवंत ।
तेणें तुष्टला भगवंत । त्यातें उद्धरीत भक्ताआधीं ॥९९॥
जो धनवंत एखाद्या दुर्बळ भगवद्भक्ताचे रक्षण करतो, त्याच्यावर भगवान प्रसन्न होतात आणि इतर भक्तांच्याही आधी त्याचा उद्धार करतात.
सकळमंगळां मंगळ पूर्ण । सकळ कल्याणांचें कल्याण ।
ते हे सद्गुरुश्रीचरण । तेथ निजधन जयांचें अर्पे ॥४००॥
सर्व मंगळांचे परम मंगळ आणि सर्व कल्याणांचे कल्याण म्हणजे सद् गुरूंचे श्रीचरण; तिथे ज्यांचे धन अर्पण होते,
तयांच्या निजधर्माचें निशाण । सत्यलोकीं लागलें जाण ।
वैकुंठीं कैलासीं संपूर्ण । भेरीनिशाण त्राहाटिलें ॥१॥
त्यांच्या धर्माचा ध्वज थेट सत्यलोकात फडकतो आणि वैकुंठ व कैलासात त्यांच्या नावाचा नगारा वाजवला जातो.
स्वधर्में जोडलें निजधन । जो करी सद्गुरुसी अर्पण ।
तोचि कर्मीं निष्कर्म जाण । परम पावन तो एक ॥२॥
स्वधर्माने मिळवलेले धन जो सद्गुरूंना अर्पण करतो, तोच कर्मात असूनही निष्कर्म (कर्मबंधनातून मुक्त) होतो आणि तोच एक परम पावन आहे.
जो चढत्यावाढत्या भगवद्भक्ती । गुरुसी अर्पी निजसंपत्ती ।
त्यातें अंगीकारुनि लक्ष्मीपती । आपुली निजभक्ती त्यासी दे ॥३॥
जो वाढत्या भगवद्भक्तीने आपली संपत्ती गुरूंना अर्पण करतो, त्याचा स्वीकार करून लक्ष्मीपती भगवान त्याला आपली निजभक्ती प्रदान करतात.
ज्यासी अनन्य गुरुभक्ती । त्याच्या द्वारीं चारी मुक्ती ।
दासीत्वें उभ्या असती । त्यापासोनि श्रीपती परता नव्हे ॥४॥
ज्याची गुरूवर अनन्य भक्ती आहे, त्याच्या दारात चारी मुक्ती दासीसारख्या उभ्या राहतात आणि भगवान श्रीकृष्ण त्याच्यापासून कधीही दूर होत नाहीत.
ज्याचें तनु मन धन । गुरुचरणीं अर्पे पूर्ण ।
त्यासी भवभयाचें भान । कल्पांतीं जाण दिसेना ॥५॥
ज्याचे तन, मन आणि धन सद्गुरूंच्या चरणी पूर्णपणे अर्पण झाले आहे, त्याला कल्पांतातही संसारभयाचे भान उरत नाही.
दैवें जोडली जे संपत्ती । ते वेंचोनि ऐशा निगुतीं ।
अर्थें परमार्थप्राप्ती । सभाग्य लाहती निजनिष्ठा ॥६॥
दैवाने मिळालेली संपत्ती अशा युक्तीने खर्च करून, पैशाच्या माध्यमातून परमार्थाची प्राप्ती तेच भाग्यवान मिळवतात ज्यांची निष्ठा दृढ आहे.
ऐसे न वेंचोनि धन । स्वयाति कुटुंब पीडी पूर्ण ।
जो पोटा न खाय आपण । तें यक्षधन संचित ॥७॥
अशा प्रकारे धन न खर्च करता जो आपल्या नातेवाईकांना व कुटुंबाला दुःखी ठेवतो आणि स्वतःही पोटभर खात नाही, त्याचे साठवलेले धन यक्षाच्या धनासारखे व्यर्थ आहे.
एवं कदर्थूनि निजप्राण । जें संचिलें यक्षधन ।
तें अधःपातासी कारण । दुःख दारुण धनलोभ्या ॥८॥
अशा प्रकारे स्वतःच्या जीवाला त्रास देऊन जे यक्षधन साठवले, ते अधोगतीला कारण ठरते आणि धनलोभ्याला कठीण दुःख देते.
म्हणे मीही याच निष्ठा । यक्षवित्तें झालों करंटा ।
हातींचा स्वार्थ गेला मोटा । वंचलों कटकटा निजमोक्षा ॥९॥
तो ब्राह्मण म्हणाला, 'मीही याच वृत्तीने यक्षधन साठवून अभागी बनलो! माझ्या हातून मुख्य आत्महित निघून गेले आणि अरेरे, मी निजमोक्षाला अंतरलो!'
सांचोनियां यक्षवित्त । म्यां माझें केलें अनहित ।
ऐसा तो खेदयुक्त । कष्टें बोलत निजदुःख ॥४१०॥
'यक्षधन साठवून मी माझेच अहित केले,' असा तो खेदयुक्त होऊन कष्टाने आपले दुःख सांगत होता.
व्यर्थयाऽर्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला यन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥२५॥
व्यर्थ धनाच्या इच्छेने ज्या उन्मत्त माणसाचे आयुष्य, वय आणि बळ निघून गेले, ज्याच्या तरुणपणात आत्महित साध्य झाले नाही, तो म्हातारा झाल्यावर काय साधणार?
निजभोगविवर्जित । शिणोनि काया वाचा चित्त ।
कष्टें मिळवावया वित्त । झालों उन्मत्त अविवेकी ॥११॥
स्वतःच्या भोगांचा त्याग करून, शरीर, वाणी व चित्त थकवून, कष्टाने पैसा मिळवण्यासाठी मी अविवेकी व उन्मत्त बनलो.
करितां वित्ताचे आयास । गेलें तारुण्य बळ आयुष्य ।
शरीर क्षीण झालें निःशेष । तरी वित्ताचा शोष शमेना ॥१२॥
धनाचा त्रास सहन करताना तारुण्य, बळ आणि आयुष्य निघून गेले; शरीर पूर्णपणे क्षीण झाले, तरी धनाचा हाव/तहान शमेना.
अर्थें अर्थ वाढवितां । अनिवार वाढली चिंता ।
तेथें विसरलों निजस्वार्था । अर्थलोभता कदर्यू ॥१३॥
पैशाने पैसा वाढवताना अमर्याद चिंता वाढली; तिथे मी कदर्यू बनून धनलोभात स्वतःच्या मूळ आत्महितालाच विसरून गेलो.
जेणें वित्तें जीवितें साचार । भूतदया परोपकार ।
करुनियां विवेकी नर । भवाब्धिपरपार पावले ॥१४॥
ज्या धनाने व जिण्याने विवेकवादी माणसांनी भूतदया व परोपकार करून संसारसमुद्राचा पार गाठला;
मज निर्दैवाचें येथ । वृथा वित्त वृथा जीवित ।
आयुष्यही गेलें व्यर्थ । निजस्वार्थ बुडाला ॥१५॥
माझ्यासारख्या अभाग्याचे इथे धनही व्यर्थ गेले आणि जिणेही व्यर्थ गेले; आयुष्य फुकट गेले आणि आत्महित पूर्ण बुडाले.
म्हणाल असतां जीवें जीत । साधूनि घेऊं निजस्वार्थ ।
तें आतां न चले येथ । अर्थ सामर्थ्य दोनी गेलीं ॥१६॥
'तुम्ही जिवंत आहात तोवर आत्महित साधून घ्या' असे म्हणाल, तर ते आता शक्य नाही; कारण पैसा आणि अंगातील सामर्थ्य दोन्ही निघून गेले आहेत.
अधर्मास्तव गेलें वित्त । जरेनें गिळिलें सामर्थ्य ।
केवल मी जरठ येथ । दैवहत उरलों असें ॥१७॥
अधर्मामुळे धन निघून गेले, म्हातारपणाने अंगातील ताकद गिळून टाकली; आता मी केवळ एक दैवहत, वृद्ध माणूस म्हणून उरलो आहे.
कटकटा जोडितां अर्थ । लोक नाडले समस्त ।
ऐसें जाणोनि प्रस्तुत । स्वयें सांगत कदर्यु ॥१८॥
'अरेरे! पैसा मिळवताना सर्व लोक फसले गेले,' हे ओळखून कदर्यू ब्राह्मण आता स्वतःचे अनुभव सांगत आहे.
कस्मात्संक्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयाऽथहया सकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः ॥२६॥
विद्वान माणूससुद्धा व्यर्थ धनाच्या इच्छेने सतत का कष्टी होतो? नक्कीच हा सर्व लोक कोणाच्या तरी मायेने पूर्ण मोहित झालेला आहे.
येथ अज्ञानाची कोण गती । जे अर्थ अनर्थी म्हणती ।
तेही अर्थार्थी होती । ज्ञाते भ्रमती अर्थासी ॥१९॥
इथे अज्ञानांची काय कथा! पण जे पैशाला अनर्थ म्हणतात, ते ज्ञानीसुद्धा पैशाचे अभिलाषी होतात आणि पैशासाठी भटकतात.
ऐसे भ्रमले जे सज्ञान । तेही अर्जावया धन ।
युक्तायुक्त प्रयत्नन । अनुदिनीं जाण स्वयें करिती ॥४२०॥
असे भ्रमित झालेले ज्ञानी लोकसुद्धा धन मिळवण्यासाठी दररोज योग्य-अयोग्य (बरे-वाईट) प्रयत्न स्वतः करत असतात.
सज्ञान भ्रमावया कारण । ईश्वराची माया पूर्ण ।
अघटघटी जीचें लक्षण । त्या धनी सज्ञान मोहिले ॥२१॥
ज्ञानी लोक भ्रमित होण्याचे कारण ईश्वराची पूर्ण माया हीच आहे; अशक्य ते शक्य करणे हे जिचे लक्षण आहे, त्या मायेने ज्ञानी लोकांनाही धनात मोहित केले आहे.
कृष्णमाया मोहिले पंडित । नव्हे म्हणाल हा इत्यर्थ ।
ते जोडिताति अर्थ । निजसुखार्थ भोगेच्छा ॥२२॥
'कृष्णाच्या मायेने पंडितांना मोहित केले' हा केवळ सांगण्याचा हेतू नाही, तर ते स्वतःच्या सुखासाठी व भोगेच्छेसाठी धन साठवतात हे प्रत्यक्ष दिसते.
भोगांमाजीं जे म्हणती सुख । ते जाणावे केवळ मूर्ख ।
येच अर्थीचा विवेक । कदर्यु देख बोलत ॥२३॥
विषयांच्या भोगात जे सुख मानतात, त्यांना केवळ मूर्ख समजावे; याच विषयाचा विवेक कदर्यू ब्राह्मण स्पष्ट सांगत आहे.
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः ॥२७॥
मृत्यूने गिळल्या जाणाऱ्या माणसाला धनाने वा धन देणाऱ्याने काय मिळणार? भोगाने वा भोग देणाऱ्याने काय मिळणार? किंवा जन्म देणाऱ्या कर्मांनी काय साधणार?
कटकटा वर्णाग्र्यें पूज्य पहा हो । त्या द्विजासी भुलवी मायामोहो ।
भोगीं वाढविजे जो देहो । तोचि पहा हो नश्वर ॥२४॥
अरेरे, जो श्रेष्ठ वर्णाचा आणि पूजनीय ब्राह्मण आहे, त्यालाही मायेचा मोह भुलवतो! भोगांनी जो देह वाढवला जातो, तोच देह मुळात नश्वर आहे.
त्या देहासी जे नाना भोग । तोच त्यासी क्षयरोग ।
धन जोडणें अनेग । तोचि मार्ग निर्धनत्वा ॥२५॥
त्या देहाला जे विविध भोग दिले जातात, तोच त्याच्यासाठी क्षयरोग ठरतो; आणि खूप धन साठवणे हाच शेवटी निर्धन होण्याचा मार्ग ठरतो.
तें धन मिळे अनायासीं । यालागीं धनवंत उपासी ।
अर्थ जोडोनियां प्रयासीं । भोगितां कामासी सुख काय ॥२६॥
धन सहज मिळत नाही, म्हणून धनवंत उपाशी राहतो; अत्यंत कष्टाने धन मिळवून विषयांचा उपभोग घेण्यात काय सुख आहे?
कामसुख कामिनीमेळीं । सुखार्थ स्त्रियेतें प्रतिपाळी ।
तेचि नानापरी सळी । देतां किंकळी सुटेना ॥२७॥
स्त्रीच्या संगतीतील कामसुखासाठी माणूस तिचे पालनपोषण करतो; पण तीच स्त्री नाना प्रकारे त्रास देते, तेव्हा सुटकेचा मार्ग उरत नाही.
स्त्रीपुत्रकामभोगादिक । तेणें देहासी द्यावें सुख ।
तो देहोचि मरणोन्मुख । नित्य अंतक लागला ॥२८॥
स्त्री, मुले, काम आणि भोग इत्यादींनी देहाला सुख द्यावे, तर तो देह स्वतःच मरणाच्या दारात उभा आहे आणि त्याला सतत काळाचा धाक लागलेला आहे.
जे जे अतिक्रमे घडी । ते ते काळ वयसा तोडी ।
येथ कोण भोगाची गोडी । धनकामें वेडीं सज्ञानें केलीं ॥२९॥
जो जो क्षण निघून जातो, तो तो काळ आयुष्य कमी करत असतो; इथे भोगांची काय गोडी उरली? धन आणि वासनेने ज्ञानी लोकांनाही वेडे करून सोडले आहे.
सर्पमुखीं दर्दुर जातां । तो दर्दुर होय माशा खाता ।
तेणें न सुटे सर्पग्रासता । जाण तत्त्वतां जयापरी ॥४३०॥
जसे सापाच्या तोंडात गेलेला बेडूक सापाच्या पोटात जाता जाताही समोरच्या माश्या खात असतो, पण त्यामुळे त्याची सापाच्या तावडीतून सुटका होत नाही;
तेवीं नानाभोगमेळें । देहींचा मृत्यु मागें न टळे ।
हें जाणोनि आंधळे । धनकामें झाले सज्ञान ॥३१॥
त्याप्रमाणे विविध भोगांच्या सेवनाने देहाचा मृत्यू टळत नाही; हे जाणूनही ज्ञानी लोक धन आणि वासनेपोटी आंधळे झाले आहेत.
स्वयें कर्ता तोचि मरणधर्म । त्यासी कोण निववी भोगकाम ।
हा केवल मायेचा भ्रम । भ्रमले परम महासिद्ध ॥३२॥
स्वतः कर्म करणारा देहच मरणधर्मा आहे, त्याला भोगेच्छा काय शांती देणार? हा केवळ मायेचा भ्रम आहे आणि यात मोठे महासिद्धही भ्रमित झाले आहेत.
धनें होईल परलोक । तोही भोगू दुःखदायक ।
भोगक्षयें कर्ममूर्ख । येती देख अधःपाता ॥३३॥
धनाने स्वर्गलोक मिळेल असे वाटत असेल, तर तो भोगही शेवटी दुःखदायकच आहे; भोग संपल्यावर ते कर्मात अडकलेले मूर्ख पुन्हा अधोगतीला येतात.
करितां भोग्य काम्य कर्म । पुढती मरण पुढती जन्म ।
भोगणें पडे अविश्रम । हें दुःख परम धनकामा ॥३४॥
सकाम कर्मे केल्याने पुन्हा मरण आणि पुन्हा जन्म; असा अखंड त्रास भोगावा लागतो. धन आणि वासना धरणाऱ्याला हे भयंकर दुःख आहे.
धनकामासी निजसुख । सर्वात्मना नाहीं देख ।
मीही ऐसाचि होतों मूर्ख । निजभाग्यें देख धन गेलें ॥३५॥
धन आणि कामाची आवड धरणाऱ्याला आत्मसुख मुळीच मिळत नाही; मीही असाच मूर्ख होतो, पण माझ्या भाग्याने माझे धन निघून गेले!
नूनं मे भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः ॥२८॥
सर्वदेवमय असणारे श्रीभगवान हरि नक्कीच माझ्यावर प्रसन्न झाले आहेत, ज्यांनी मला या दशेला आणले आणि मला आत्मज्ञानाची नौका असणारे वैराग्य दिले.
मी पूर्वी होतों अतिअभाग्य । आतां झालों अतिसभाग्य ।
मज तुष्टला श्रीरंग । विवेकवैराग्य पावलों ॥३६॥
मी पूर्वी अत्यंत कमनशिबी होतो, पण आता अतिशय भाग्यवान झालो आहे; माझ्यावर भगवान श्रीरंग प्रसन्न झाले आहेत आणि मला विवेक व वैराग्य प्राप्त झाले आहे.
माझें संचित जें कां धन । तेंचि माझें मुख्य अज्ञान ।
तें हरीनें हरोनि आपण । कृपा पूर्ण मज केली ॥३७॥
माझे जे साठवलेले धन होते, तेच माझे मुख्य अज्ञान होते; ते हारीने स्वतः हरण करून माझ्यावर पूर्ण कृपा केली.
भक्तांचें अज्ञान हरी । याचिलागीं नांवें तो ’हरी’ ।
तेणें कृपा करुन पुरी । विवेक अंतरीं उपजविला ॥३८॥
जो भक्तांचे अज्ञान हरण करतो, म्हणूनच त्याचे नाव 'हरी' आहे; त्याने पूर्ण कृपा करून माझ्या अंतःकरणात विवेक निर्माण केला.
वैराग्य विवेकावीण आंधळें । विवेक वैराग्यावीण पांगळें ।
ते माझे हृदयीं जावळीं फळें । एक वेळे उपजविलीं ॥३९॥
वैराग्य विवेकाशिवाय आंधळे आहे आणि विवेक वैराग्याशिवाय पांगळा आहे; ही दोन्ही जुळी फळे देवाने माझ्या हृदयात एकाच वेळी निर्माण केली.
ऐशी हरीनें कृपा करुनी । माझें धनेंसीं अज्ञान हरुनी ।
विवेक वैराग्य यें दोनी । माझे हृदयभुवनीं प्रकाशिलीं ॥४४०॥
अशी श्रीहरीने कृपा करून माझे धनावरील अज्ञान नष्ट केले आणि विवेक व वैराग्य हे दोन्ही माझ्या हृदयमंदिरात प्रकाशमान केले.
परी कोणे काळें कोणे देशीं । कोण समयविशेषीं ।
हरि कृपा करितो कैशी । हें कोणासी कळेना ॥४१॥
पण कोणत्या काळात, कोणत्या देशात आणि कोणत्या विशेष प्रसंगी श्रीहरी कशी कृपा करतो, हे कोणालाही कळत नाही.
भक्तांचें हरावया चित्त । हरि हरितो त्यांचें वित्त ।
वित्तत्यागें करुनि सुचित । दे विवेकयुक्त वैराग्य ॥४२॥
भक्तांचे चित्त आपल्याकडे ओढण्यासाठी श्रीहरी त्यांचे धन हरण करतो आणि धनत्यागाच्या द्वारे त्यांचे मन शांत करून त्यांना विवेकयुक्त वैराग्य देतो.
ऐसें घेतेदेतें विंदान । ब्रह्मादिकां अतर्क्य जाण ।
यालागीं तो भगवंत पूर्ण । त्यासी साशी गुण वशवर्ती ॥४३॥
असे देण्या-घेण्याचे भगवंताचे कौशल्य ब्रह्मादिकांनाही अतर्क्य आहे; म्हणूनच तो परिपूर्ण भगवंत आहे आणि सर्व गुण त्याला वश असतात.
त्याचें अचिंत्यानंतरुप । परी मजलागीं झाला सकृप ।
माझें धनेंसीं निरसूनि पाप । ज्ञानदीप उजळला ॥४४॥
त्याचे रूप अचिंत्य व अनंत आहे, तरी तो माझ्यावर कृपाळू झाला; माझे धनाच्या रूपातील पाप नष्ट करून त्याने ज्ञानाचा दिवा उजळला.
हो कां कृपा उपजली भगवंता । परी म्यां वंचिल्या यज्ञदेवता ।
त्या क्षोभल्या करिती घाता । हेंही सर्वथा घडेना ॥४५॥
'जरी भगवंताची कृपा झाली, तरी मी यज्ञदेवतांना फसवले आहे; त्या कोपून माझा घात करतील,' असे मुळीच घडणार नाही.
करीं चक्र धगधगित । ज्याचा पाठिराखा हरि समर्थ ।
विघ्नाचा वारा न रिघे तेथ । देव वंदीत तयासी ॥४६॥
हातात धगधगते चक्र धरणारा समर्थ श्रीहरी ज्याचा पाठीराखा आहे, तिथे विघ्नाचा वाराही शिवत नाही आणि देवही त्याला वंदन करतात.
देवीं वंदूनि प्रल्हादासी । शांत करविलें नृसिंहासी ।
तो पाठिराखा नरहरि ज्यासी । विघ्न त्यापाशीं रिघे केवीं ॥४७॥
देवांनी प्रल्हादाला वंदन करून नृसिंहाला शांत करायला लावले; तो नरहरी ज्याचा पाठीराखा आहे, त्याच्याजवळ विघ्न कसे येणार?
जेणें देवांचिया कोडी । क्षणें सोडविल्या बांदवडी ।
त्याचे भक्तांची लोंव वांकडी । देवें बापुडीं केवीं करिती ॥४८॥
ज्याने कोट्यवधी देवांना एका क्षणात कैदेतून सोडवले, त्याच्या भक्ताचे केसही बिचारे देव कसले वाकडे करणार?
जो सकळ देवांचा नियंता । ज्याचे चरण देव वंदिती माथां ।
तो भगवंत साह्य असतां । विघ्न सर्वथा बाधीना ॥४९॥
जो सर्व देवांचा नियंता आहे, ज्याच्या चरणांवर देव डोके टेकवतात, तो भगवंत पाठीशी असताना विघ्न अजिबात बाधा आणू शकत नाही.
ज्याचेनि बळें वाढले देव । देव जयाचे अवयव ।
तो हरि तुष्टला स्वयमेव । तेथ विघ्नसंभव कोणाचा ॥४५०॥
ज्याच्या बळाने देव सामर्थ्यवान झाले, देव ज्याचे अवयव आहेत, तो श्रीहरी स्वतः प्रसन्न झाल्यावर तिथे विघ्न येण्याचा संभवच कोणाचा?
सर्वदेवमय श्रीहरी । इंद्रचंद्ररुपें माझा हरी ।
ऐशिया मज दीनावरी । विघ्न संसारीं असेना ॥५१॥
सर्वदेवमय असणारा श्रीहरी इंद्र-चंद्राच्या रूपाने माझाच हरी आहे; अशा माझ्यासारख्या दीनावर संसारात कसलेही विघ्न उरणार नाही.
ऐशिये कृपेचें कारण । ये जन्मीं नाहीं साधन ।
हें माझें पूर्वील जुनें ऋण । देवापाशीं जाण ठेविलें होतें ॥५२॥
अशा कृपेचे कारण या जन्मीचे साधन नाही, तर हे माझे पूर्वजन्मीचे जुणे पुण्य देवाला अर्पण केलेले ठेव म्हणून होते.
पूर्वीं कोण जन्मीं कोण देशीं । तीर्थक्षेत्रीं कोण वंशीं ।
कोण आचरलों सत्कर्मासी । तेणें हृषीकेशी तुष्टला ॥५३॥
पूर्वी कोणत्या जन्मात, कोणत्या देशात, कोणत्या तीर्थक्षेत्री आणि कोणत्या वंशात मी कोणते सत्कर्म आचरले होते, त्याने हा हृषीकेश प्रसन्न झाला.
मातें अतिदुःखी देखोन । हरि तुष्टला कृपापूर्ण ।
त्याचे कृपेस्तव जाण । विवेकसंपन्न मी झालों ॥५४॥
मला अत्यंत दुःखी पाहून श्रीहरी कृपापूर्वक प्रसन्न झाला आणि त्याच्या कृपेमुळेच मी विवेकसंपन्न झालो.
हो कां धनक्षयें झालें दुःख । तेणें दुःखें पावलों निजसुख ।
भवाब्धि तरावया देख । वैराग्यविवेक दृढ तारुं ॥५५॥
धन नष्ट झाल्याने जे दुःख झाले, त्या दुःखानेच मी आत्मसुख प्राप्त केले; संसारसमुद्र तरून जाण्यासाठी विवेक व वैराग्य हेच दृढ जहाज आहे.
हरिखें वोसंडूनि ब्राह्मण । म्हणे उरले आयुष्येनि जाण ।
वृथा जावों नेदीं अर्ध क्षण । करीन निर्दळण सुखदुःखां ॥५६॥
आनंदाने ओसंडून जात तो ब्राह्मण म्हणाला, 'उरलेल्या आयुष्याचा अर्धा क्षणही मी व्यर्थ जाऊ देणार नाही; सुख-दुःखाचा पूर्ण नाश करीन.'
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङगमात्मनः । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि ॥२९॥
म्हणूनच मी उरलेल्या आयुष्यात सावधान राहून आत्मज्ञानासाठी स्वतःचे शरीर कृश करीन, जेणेकरून आत्मस्वरूपात माझी सिद्धी होईल.
काइसा भवभयाचा पाड । घेईन कोटि जन्मांचा सूड ।
नासल्या आयुष्याचा कैवाड । करीन निवाड येणें देहें ॥५७॥
संसाराच्या भीतीची काय कथा! मी कोट्यवधी जन्मांचा सूड घेईन आणि वाया गेलेल्या आयुष्याचा हिशोब याच देहाने पूर्ण करीन.
देहासी आली वार्धक्यता । परी वृद्धत्व नव्हे माझिया चित्ता ।
तेणें चित्तें चिंतूनि भगवंता । भवबंध आतां छेदीन ॥५८॥
देहाला म्हातारपण आले आहे, पण माझ्या चित्ताला म्हातारपण आलेले नाही; त्या चित्ताने भगवंताचे चिंतन करून मी आता संसारबंधन तोडून टाकीन.
उरले आयुष्यें येथ । कळिकाळाचे पाडीन दांत ।
गर्भदुःखाचें खणोनि खत । मरणाचा घात मी करीन ॥५९॥
उरलेल्या आयुष्यात मी कळिकाळाचे दात पाडीन, गर्भवासाच्या दुःखाचे खत खणून टाकीन आणि मृत्यूचाच घात करीन.
जेणें देहें सत्यानृत । कर्में आचरलों समस्त ।
तें देह मी शोषीन येथ । विदेहस्थ निजभावें ॥४६०॥
ज्या देहाने मी खरे-खोटे सर्व कर्म केले, ते शरीर मी इथे आत्मज्ञानाच्या योगाने शोषून (कृश करून) विदेहस्थिती प्राप्त करीन.
घालूनि निजबोधाची धाडी । फोडीन देहाची बांदवडी ।
तोडूनि सुखदुःखांची बेडी । उभवीन गुढी सायुज्याची ॥६१॥
आत्मज्ञानाचा हल्ला करून मी देहरूपी कैदखाना फोडून टाकीन, सुख-दुःखाची बेडी तोडून सायुज्य मुक्तीची गुढी उभारीन.
आजी वैराग्यविवेकयुक्त । मी निजस्वार्थी सावचित्त ।
जो जो साधीन परमार्थ । तो तो हस्तगत मज होय ॥६२॥
आज विवेक व वैराग्याने युक्त होऊन मी आत्महितासाठी सावधान झालो आहे; आता जो जो परमार्थ मी साधेन, तो तो मला प्राप्त होईल.
मजचि साधे निजस्वार्थ । हाचि नेम नाहीं येथ ।
जो जो वैराग्यविवेकयुक्त । त्यासी परमार्थ आंदणा ॥६३॥
'केवळ मलाच आत्महित साधेल' असा नियम नाही; तर जो जो विवेक आणि वैराग्याने युक्त असेल, त्याला परमार्थ सहज प्राप्त होतो.
वैराग्यविवेकाचें लक्षण । देहगेहस्त्रियादि धन ।
असतां आसक्त नव्हे मन । वैराग्य पूर्ण या नांव ॥६४॥
विवेक आणि वैराग्याचे लक्षण हेच की देह, घर, स्त्री व धन हे सर्व असूनही मन त्यात आसक्त होत नाही; यालाच पूर्ण वैराग्य म्हणतात.
म्यां जो आरंभ केला पहा हो । यासी देवोदेवीसमुदावो ।
येणेंसहित देवाधिदेवो । मज साह्य होवो हें प्रार्थित ॥६५॥
मी जो हा मार्ग सुरू केला आहे, त्याला सर्व देव-देवतांचा समूह आणि देवाधिदेव परमेश्वर मला साह्य करो, अशी प्रार्थना करतो.
तत्र मामनुमोदेरन् देवास्त्रिभुवनेश्वराः । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खटवाङगः समसाधयत् ॥३०॥
तिन्ही लोकांचे स्वामी असणारे देव माझ्या या निश्चयाला अनुमोदन देवोत; राजा खटवांगाने एका मुहूर्तात ब्रह्मलोक साध्य केला होता.
इंद्रियअधिष्ठात्री देवता । मज साह्य होतू समस्ता ।
सिद्धि पावावया परमार्था । इंद्रियजयता मज द्यावी ॥६६॥
इंद्रियांच्या अधिष्ठात्री असणाऱ्या सर्व देवता मला साह्य करोत; परमार्थ सिद्धीसाठी मला इंद्रियांवर विजय मिळवण्याचे सामर्थ्य देवोत.
जो त्रिभुवनेश्वर विख्यात । तो साह्य झालिया भगवंत ।
देवता साह्य होती समस्त । त्या अंतर्भूत हरिरुपीं ॥६७॥
जो तिन्ही लोकांचा स्वामी म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो भगवंत पाठीशी उभा राहिला की सर्व देवता आपोआप साह्य होतात; कारण त्या सर्व श्रीहरीच्या रूपातच सामावलेल्या आहेत.
देवतारुपें भावूनि हरी । सकळ देवांची सेवा करीं ।
साह्य होऊनि दीनोद्धारीं । मज भवसागरीं तारावें ॥६८॥
देवतांच्या रूपात श्रीहरीलाच पाहून मी सर्व देवांची सेवा करतो; त्यांनी दीनाचा उद्धार करण्यासाठी साह्य करून मला या संसारसमुद्रातून तारावे.
म्हणाल वयसेचा शेवट । केवळ झालासी तूं जरठ ।
वार्धकीं हे खटपट । वृथा कष्ट कां करिशी ॥६९॥
'तुझ्या आयुष्याचा शेवट आला आहे, तूं पार म्हातारा झाला आहेस; मग म्हातारपणात ही कसरत कशाला? हे व्यर्थ कष्ट का करतोस?' असे म्हणाल.
ऐसा न मानावा अर्थ । खटवांगराजा विख्यात ।
मुहूर्तें साधिला परमार्थ । निजस्वार्थ फावला ॥४७०॥
पण असा विचार करू नये; प्रसिद्ध खटवांग राजाने एका मुहूर्तात परमार्थ साध्य केला होता आणि आपले आत्महित साधले होते.
त्याहूनि माझें तंव येथ । आयुष्य असेल बहुत ।
देव साह्य होत समस्त । निमेषें परमार्थ साधीन ॥७१॥
त्याच्यापेक्षा माझे आयुष्य नक्कीच थोडे जास्त उरले असेल; सर्व देव साह्य होत आहेत, मी एका निमिषात परमार्थ साधेन.
आजी विवेकवैराग्य जैसें आहे । हें जैं निर्वाहलें राहे ।
तैं कळिकाळ बापुडें काये । म्यां जिंतिला होये संसार ॥७२॥
आज माझ्याकडे जसे विवेक व वैराग्य आहे, ते जर टिकून राहिले, तर बिचारा कळिकाळ काय करणार? मी संसाराला जिंकल्यासारखेच आहे.
हा पूर्वी कैसा होता येथ । आतां पालटलें याचें वृत्त ।
झाला विवेकवैराग्ययुक्त । आश्चर्यें सांगत श्रीकृष्ण ॥७३॥
'हा आधी कसा होता आणि आता याचे वर्तन कसे बदलले! हा विवेक-वैराग्याने कसा युक्त झाला,' हे श्रीकृष्ण अत्यंत आश्चर्याने सांगत आहेत.
श्रीभगवानुवाच--इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः ॥३१॥
श्रीभगवान म्हणाले--असा मनाशी विचार करून तो अवंतीचा श्रेष्ठ ब्राह्मण हृदयातील सर्व गाठी (अहंकार-ममता) तोडून शांत, भिक्षू आणि मुनी झाला.
ऐसा तो अवंतीचा ब्राह्मण । अतिकदर्यु होता जाण ।
त्याच्या हातींचें गेलिया धन । वैरायचिन्ह पालटलें ॥७४॥
असा तो अवंती नगराचा ब्राह्मण, जो आधी अत्यंत कदर्यू (चिक्कू/लोभी) होता; त्याच्या हातातील धन निघून गेल्यावर त्याच्यातील वैराग्याची लक्षणे बदलली.
यालागीं वैराग्यविवेक चित्तीं । झाल्या आंदणी ब्रह्मप्राप्ती ।
कृष्ण सांगे उद्धवाप्रती । निजात्मस्थिती साधावया ॥७५॥
म्हणूनच चित्तात विवेक व वैराग्य आले की ब्रह्मप्राप्ती सहज शक्य होते, हे श्रीकृष्ण उद्धवाला आत्मस्थिती साध्य करण्यासाठी सांगत आहेत.
पूर्वी होता ब्राह्मणाधम । धनलोभी निंद्यकर्म ।
तोचि झाला द्विजोत्तम । विवेकें परम वैरागी ॥७६॥
जो आधी ब्राह्मणांमध्ये अधम, धनलोभी व निंद्य कर्म करणारा होता, तोच विवेकाने परम वैरागी बनून द्विजांमध्ये श्रेष्ठ ठरला.
पूर्वी केलिया निश्चितार्था । मी साधीन सर्वथा ।
ऐशिया अतिउल्हासता । निजपरमार्था साधक ॥७७॥
'माझ्या पूर्वीच्या निश्चित हेतूला मी नक्की साधेन' अशा अत्यंत उत्साहाने तो आत्मपरमार्थाचा साधक बनला.
माझिया दुःखाचें कारण । माझा मीचि झालों जाण ।
धरितां काम लोभ धनाभिमान । दुःख दारुण मज माझें ॥७८॥
'माझ्या दुःखाचे कारण मी स्वतःच बनलो होतो; काम, लोभ व धनाभिमान धरल्यामुळे मला माझेच भयंकर दुःख झाले.
मज दुःख देऊनि गेलें धन । धन तें दुःखाचें भाजन ।
स्त्रीपुत्रार्थ सलोभी आपण । तिंहींच जाण मज दवडिलें ॥७९॥
मला दुःख देऊन धन निघून गेले, ते धन दुःखाचे पात्रच होते; आणि मी स्वतः स्त्री-पुत्रांच्या लोभात पडलो होतो, त्यांनीच मला घराबाहेर घालवून दिले.
धरावा ज्ञातीचा अभिमान । तंव स्वयातीं मी सांडिलों जाण ।
मजसी विमुख झाले स्वजन । त्यांचा लोभ कोण मज आतां ॥४८०॥
आपल्या जातीचा अभिमान धरावा, तर नातेवाईकांनी मला सोडून दिले; माझे आप्त माझ्याशी विन्मुख झाले, मग मला आता त्यांचा कसला लोभ उरणार?
स्त्री पुत्र स्वजन धन । यांच्या लोभाचें मुख्य कारण ।
माझा मज देहाभिमान । त्यासी माझें नमन साष्टांग ॥८१॥
स्त्री, मुले, आप्त आणि धन यांच्या लोभाचे मुख्य कारण म्हणजे माझा स्वतःचा देहाभिमान; त्या देहाभिमानाला माझे साष्टांग नमस्कार असो!
नमन स्त्रीपुत्रादि धनांसी । नमन स्वयातिस्वजनांसी ।
नमन देहाभिमानासी । संबंध तुम्हांआम्हांसी असेना ॥८२॥
स्त्री, मुले व धनाला नमस्कार असो! नातेवाईकांना नमस्कार असो! देहाभिमानाला नमस्कार असो! आता तुमच्यात व माझ्यात काहीही संबंध उरलेला नाही.
जेवीं कां जळा आणि चंद्रबिंबासी । एकत्र वास दिसे दोहींसी ।
परी चंद्र अलिप्त जळेंसीं । तेंवीं संबंध तुम्हांसीं मज नाहीं ॥८३॥
जसे पाणी आणि चंद्राचे प्रतिबिंब एकत्र दिसतात, तरी चंद्र पाण्यापासून अलिप्त असतो; तसा माझा व तुमचा आता काहीही संबंध नाही.
जेवीं कां अखंड अहर्निशीं । छाया जडलीसे रुपासी ।
तैं रुप न बैसे निजच्छायेसी । तेवीं संबंधू तुम्हांसीं मज नाहीं ॥८४॥
जशी रात्रंदिवस सावली रूपाशी जडलेली असते, तरी रूप सावलीवर जाऊन बसत नाही; तसा तुमचा व माझा संबंध राहिलेला नाही.
जेवीं तारुण्य ये देहापाशीं । तेणें तारुण्यें देहो मुसमुशी ।
शेखीं तारुण्य सांडी देहासी । तेवीं म्यां तुम्हांसी सांडिलें ॥८५॥
जसे देहात तारुण्य येते आणि ते शरीराला टवटवी आणते, पण शेवटी तारुण्य शरीराला सोडून जाते; तसे मी तुम्हाला सोडून दिले आहे.
वनीं वसंताचें रिगवणें । वनश्री शोभा मिरवी तेणें ।
तो वसंतू जेवीं सांडी वनें । तेवीं म्यां सांडणें अहंममता ॥८६॥
जसा वनात वसंत ऋतू येतो आणि वनाची शोभा वाढवतो, पण नंतर वसंत वनाला सोडून जातो; तशी मी अहंकार व ममता सोडून दिली आहे.
बाप सवैराग्य विवेक । त्याग करविला अलोलिक ।
देहाभिमाना तिळोदक । दीधलें देख ममतेसी ॥८७॥
या अद्भुत विवेक-वैराग्याने काय विलक्षण त्याग करवला! त्याने देहाभिमानाला तिळाचे पाणी दिले (त्याग केला) आणि ममतेलाही सोडून दिले.
जेवीं भ्रष्टलिया पुत्रासी । पिता घटस्फोटें त्यागी त्यासी ।
तेवीं त्यागूनि देहाभिमानासी । स्वयें संन्यासी तो झाला ॥८८॥
जसा भ्रष्ट झालेल्या मुलाला बाप घटस्फोट (नाता तोडणे) करून त्यागून देतो, तसा देहाभिमानाचा त्याग करून तो स्वतः संन्यासी बनला.
जेवीं कां ये फळ परिपाकातें । सांडी जन्मल्या निजदेहातें ।
देंठ न धरी त्या फळातें । फळ देंठातें धरीना ॥८९॥
जसे फळ पूर्ण पिकले की ते स्वतःच्या देहाला (देठाला) सोडून देते; देठ फळाला धरून ठेवत नाही आणि फळही देठाला धरून ठेवत नाही;
तेवीं हा न धरी अहंतेसी । अहंता लाजिली न ये यापाशीं ।
हाही देहाभिमानासी । सद्भावेंसीं नातळे ॥४९०॥
त्याप्रमाणे हा अहंकाराला धरून ठेवत नाही आणि अहंकारही लाजून याच्याजवळ येत नाही; हाही भावपूर्वक देहाभिमानाला स्पर्श करत नाही.
जळीं जेवीं पद्मिनीपान । असोनि जळेंसीं अलिप्त जाण ।
तेवीं नातळोनि देहाभिमान । संन्यासग्रहण विध्युक्त ॥९१॥
जसे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्यापासून अलिप्त असते; तसे देहाभिमानाला न शिवता त्याने विधीवत संन्यास ग्रहण केला.
अन्य संन्यासी करोनि होम । जाळिला म्हणती क्रोधकाम ।
शेखीं तिळतूप होय भस्म । क्रोधकाम संचले ॥९२॥
इतर संन्यासी होम करून 'काम-क्रोध जाळले' असे म्हणतात; पण शेवटी तीळ व तूप भस्म होते आणि काम-क्रोध मात्र मनात साचूनच राहतात.
तैशी नव्हेच याची होमस्थिती । जाळिल्या विकल्पाच्या वृत्ती ।
कामक्रोधांची पूर्णाहुती । केली अहंकृतीसमवेत ॥९३॥
पण याची होमाची स्थिती तशी नव्हती, त्याने संशयाच्या वृत्तीच जाळून टाकल्या; आणि अहंकारासह काम-क्रोधांची पूर्णाहुती देऊन टाकली.
होमूनि निजस्वभावासी । झाला त्रिदंडी संन्यासी ।
आज्ञा घेऊनि गुरुपाशीं । सुखें सुखवासी विचरत ॥९४॥
स्वतःच्या स्वभावाचाच होम करून तो त्रिदंडी संन्यासी झाला आणि गुरूंची आज्ञा घेऊन पूर्ण आनंदाने सुखपूर्वक भटकू लागला.
स चचार महीमेतां सयंतात्मेन्द्रियानिलः । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङगोऽलक्षितोऽविशत् ॥३२॥
मन, इंद्रिये आणि प्राण नियंत्रणात आणून तो अलिप्त व अलक्षित (कोणाच्याही ओळखीत न येणारा) राहून भिक्षेसाठी नगर व गावांमध्ये पृथ्वीवर फिरू लागला.
जिणोनियां मनपवन । सांडोनिया मानाभिमान ।
परमानंदें परिपूर्ण । पृथ्वीमाजीं जाण विचरत ॥९५॥
मन आणि प्राणाला जिंकून, मान-अभिमान सोडून, परमानंदाने परिपूर्ण होऊन तो पृथ्वीवर संचार करू लागला.
ज्यासी नावडे देहसंगती । त्यासी कैंचा संगू सांगाती ।
एकला विचरे क्षिती । आत्मस्थिती निजबोधें ॥९६॥
ज्याला स्वतःच्या देहाचीही संगती आवडत नाही, त्याला इतर साथीदारांची सोबत कशी असणार? तो आत्मज्ञानाच्या स्थितीत एकटाच पृथ्वीवर फिरत असे.
अखंड वसे वनांतरीं । भिक्षेलागीं निघे नगरीं ।
खेट खर्वट ग्रामीं पुरीं । भिक्षा करी यथाप्राप्त ॥९७॥
तो अखंड वनात राहत असे आणि केवळ भिक्षेसाठी नगरात, लहान-मोठ्या गावांमध्ये जात असे आणि जसे मिळेल तशी भिक्षा स्वीकारत असे.
मी एक भिक्षेसी येता । हा नेम न करी सर्वथा ।
अलक्ष्य येवोनि अवचितां । जें आलें हाता तेणें सुखी ॥९८॥
'मी भिक्षेला येत आहे' असा नियम तो मुळीच करत नसे; कोणाच्या लक्षात न येता अचानक येऊन जे हाती पडेल त्यानेच सुखी राहत असे.
पंचागार सप्तागार । हाही नेम नाहीं निर्धार ।
कोणेविखींचा अहंकार । अणुमात्र धरीना ॥९९॥
पाच घरी किंवा सात घरीच भिक्षा मागायची, असाही नियम नव्हता; तो कोणत्याही गोष्टीचा अणुमात्रही अहंकार धरत नसे.
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः । दृष्टवा पर्यभवन् भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः ॥३३॥
हे भल्या उद्धवा! त्या वृद्ध, अवधूत भिक्षूला पाहून दुष्ट लोकांनी नाना प्रकारे त्याचा छळ व अपमान केला.
न करी देहमळक्षाळण । मुसलवत करी स्नान ।
यालागीं तो धूसरवर्ण । अवधूतपण या हेतू ॥५००॥
तो शरीराचा मळ धुवून काढत नसे, मुसळासारखे अंगावरून फक्त पाणी घेत असे; म्हणूनच तो धुळीने माखलेला धूसर रंगाचा अवधूत झाला होता.
ऐसा विचरतां पृथ्वीसी । अवचटें आला अवंतीसी ।
अतिवृद्ध आणि संन्यासी । अवधूतवेषी देखिला ॥१॥
अशा प्रकारे पृथ्वीवर संचार करत तो संन्यासी सहजपणे अवंती (उज्जयिनी) नगरीत आला. तो अत्यंत वृद्ध होता आणि अवधूत वेशातील संन्यासी म्हणून लोकांना दिसला.
संन्यास घेतलिया जाण । पूर्वभूमिका अवलोकन ।
एक वेळां करावी आपण । पद्धतिलेखन आचार्याचें ॥२॥
संन्यास ग्रहण केल्यानंतर आचार्यांच्या पद्धतीनुसार आणि नियमांनुसार आपल्या पूर्वश्रमीच्या राहणीचे किंवा पूर्वभूमिकेचे एकदा तरी अवलोकन करावे.
ते नगरींचे म्हणती जन । अरे हा कदर्यु ब्राह्मण ।
याचें हारपल्या धन । संन्यासी जाण हा झाला ॥३॥
त्या नगरातील लोक म्हणू लागले, "अरे, हा तोच कदर्यु नावाचा (लोभी) ब्राह्मण आहे! याचे सर्व धन नष्ट झाल्यामुळेच हा आता संन्यासी बनला आहे."
हें ऐकोनियां अतिदुर्जन । त्यासभोंवते मीनले जाण ।
परस्परें दावूनि खूण । विरुद्ध छळण मांडिलें ॥४॥
हे ऐकून अत्यंत दुष्ट लोक त्याच्याभोवती जमा झाले आणि परस्परांना खुणावून त्याला विविध प्रकारे त्रास देऊन छळू लागले.
त्यासी बहुसाल उपद्रवितां । क्षणार्ध पालट नव्हे चित्ता ।
क्रोधा न येचि सर्वथा । अतिवेवेकता महाधीरु ॥५॥
त्या लोकांनी त्याला खूप उपद्रव दिला, तरीही त्याच्या चित्तात क्षणभरासाठीही बदल झाला नाही. अत्यंत विवेकी आणि धैर्यवान असल्यामुळे तो मुळीच रागावला नाही.
त्याच्या उपद्रवाची कथा । आणि त्याची सहनशीलता ।
तुज मी सांगेन तत्त्वतां । सावधानता अवधारीं ॥६॥
त्याला झालेल्या उपद्रवाची कथा आणि त्याची सहनशीलता मी तुला एकाग्रतेने सांगतो, तू ती सावधपणे ऐक.
दृष्टि ठेवूनि येथींच्या अर्था । विवेकें कुशळ होय श्रोता ।
अर्थ धरी भावार्थता । शांति तत्वतां तो लाभे ॥७॥
या कथेच्या मूळ हेतूवर लक्ष ठेवून जो श्रोता विवेकाने हे ऐकतो आणि त्याचा भावार्थ लक्षात घेतो, त्याला खरोखरच परम शांती प्राप्त होते.
विवेकचित्तचकोरचंद्रा । भागवतभाग्यें शुद्धमुद्रा ।
शांतिसौभाग्यनरेंद्रा । ऐक सुभद्रा उद्धवा ॥८॥
हे उद्धवा! तू विवेकयुक्त चित्त असणाऱ्या चकोरांसाठी चंद्रासारखा आहेस, भागवताच्या भाग्याने शुद्ध स्वरूप असलेला आणि शांतीच्या सौभाग्याचा राजा आहेस, तू हे कल्याणकारी चरित्र ऐक.
आकळावया निजशांतीसी । कृष्ण संबोधी उद्धवासी ।
ऐसें सावध करोनि त्यासी । म्हणे दशा ते ऐसी शांतीची ॥९॥
आत्मशांतीचे मर्म समजण्यासाठी श्रीकृष्ण उद्धवाला सावध करत म्हणाले, "शांतीची लक्षणे आणि तिची अवस्था कशी असते ते ऐक."
अवरोधितां जीविकेसी । सन्मान देतां अपमानेंसीं ।
जो सर्वथा न ये क्षोभासी । शांति त्यापाशीं तें ऐक ॥५१०॥
उपजीविकेची साधने हिरावून घेतली किंवा सन्मानाऐवजी अपमान केला तरी जो मुळीच क्षुब्ध किंवा क्रोधित होत नाही, खरी शांती त्याच्याजवळच असते.
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् ।
पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ॥३४॥
काही लोकांनी त्याचा त्रिदंड हिसकावून घेतला, काहींनी भिक्षापात्र व कमंडलू नेला, काहींनी आसन, जपमाळ आणि काहींनी त्याची गोधडी व वस्त्रे पळवून नेली.
दुर्जनीं वेढूनि संन्यासी । छळणार्थ लागती पायांसी ।
तेणें नमनप्रसंगेंसीं । करिती स्पर्शासी अवघेही ॥११॥
दुष्ट लोकांनी संन्यासाला वेढले आणि छळण्याच्या उद्देशाने ते त्याच्या पाया पडू लागले. नमन करण्याच्या बहाण्याने ते सर्वजण त्याला स्पर्श करत होते.
एक म्हणती वृद्ध संन्यासी । एक म्हणती किती चातुर्मासी ।
एक पुसती संप्रदायासी । कोणे गुरुनें तुम्हांसी मुंडिलें ॥१२॥
काहीजण म्हणत, "हा वृद्ध संन्यासी आहे," तर काही विचारत, "याचे किती चातुर्मास झाले?" काहीजण त्याच्या संप्रदायाबद्दल विचारत, "तुला कोणत्या गुरूने संन्यास दिला (मुंडण केले)?"
एक खुणाविती एकांसी । पूर्वभूमी पुसा यासी ।
एक म्हणती यापाशीं । धनसंग्रहासी पुसा रे ॥१३॥
काहीजण एकमेकांना खुणावून म्हणत, "याला याच्या पूर्वश्रमीच्या घराविषयी विचारा," तर काही म्हणत, "याने कुठे धन लपवून ठेवले आहे ते विचारून घ्या."
एक म्हणती अहो स्वामी । तुमची कवण पूर्वभूमी ।
तुम्ही व्यापारी कीं उदिमी । कोणे ग्रामीं निवासू ॥१४॥
काहीजण त्याला विचारू लागले, "अहो स्वामी, तुमचे मूळ गाव कोणते? तुम्ही व्यापारी होतात की उद्योगी? आणि तुमचे राहण्याचे ठिकाण कोणते होते?"
एक म्हणती कांहीं आहे धन । एक म्हणती आतां निर्धन ।
एक म्हणती न करा छळण । विरक्त पूर्ण संन्यासी ॥१५॥
काहीजण म्हणत, "याजवक अजून काही धन आहे," काही म्हणत, "आता हा पूर्ण निर्धन झाला आहे," तर काहीजण (उपहासाने) म्हणत, "अहो, यांना त्रास देऊ नका, हे पूर्ण विरक्त संन्यासी आहेत."
ऐसें करितां छळण । संन्यासी अनुद्वेग जाण ।
निःशब्दवादें धरिलें मौन । कांहीं वचन न बोले ॥१६॥
अशा प्रकारे लोक छळ करत असतानाही संन्यासी मुळीच उद्विग्न झाला नाही; त्याने मौन बाळगले आणि तो एक शब्दही बोलला नाही.
एक म्हणती त्रिदंडा कारण । हा पूर्वी होता अतिसधन ।
कोरुनि भरिलें असेल धन । हेंचि लक्षण त्रिदंडा ॥१७॥
काही लोक म्हणत, "हा पूर्वी खूप श्रीमंत होता, याने आपल्या त्रिदंडातच आतून जागा कोरून धन भरून ठेवले असावे, म्हणूनच हा त्रिदंड धरून आहे."
एक म्हणती सहस्त्रदोरीं । कंथा केली असे अतिथोरी ।
एक म्हणती त्यामाझारीं । धन शिरोवेरीं खिळिलेंसे ॥१८॥
काहीजण म्हणत, "ह्याची गोधडी हजारो धाग्यांनी शिवलेली खूप मोठी आहे, तिच्या आत टोकापर्यंत धन लपवून ठेवले असणार."
एक म्हणती काय पाहतां तोंड । येणें मांडिलेंसे पाखंड ।
ऐसा निर्भर्त्सिता वितंड । एकें त्रिदंड हरितला ॥१९॥
काहीजण म्हणाले, "याचे तोंड काय पाहता? याने ढोंग मांडले आहे!" असा अनादर आणि वितंडवाद करत एकाने त्याचा त्रिदंड हिसकावून घेतला.
एकें हरितलें पाणिपात्र । एकें नेलें पीठ पवित्र ।
एकें नेलें अक्षरसूत्र । काषायवस्त्र तें एकें ॥५२०॥
एकाने त्याचे भिक्षापात्र पळवले, एकाने पवित्र आसन नेले, एकाने जपमाळ पळवली तर दुसऱ्या एकाने त्याचे भगवे वस्त्र हिसकावून घेतले.
एक म्हणे हा माझा ऋणायित । भला सांपडला येथ ।
म्हणोनि कंथेसी घाली हात । कौपीनयुक्त तेणें नेली ॥२१॥
एकजण म्हणाला, "हा माझा कर्जदार आहे, चांगला सापडला!" असे म्हणून त्याने त्याच्या गोधडीला हात घातला आणि लंगोटासकट सर्व वस्त्रे काढून नेली.
ऐसें करितांही दुर्जन । त्याचें गजबजीना मन ।
कांहीं न बोले वचन । क्षमेनें पूर्ण निजधैर्य ॥२२॥
दुष्ट लोकांनी असा छळ केला तरीही त्याचे मन विचलित झाले नाही. तो अत्यंत धैर्याने व क्षमाशीलतेने शांत राहिला आणि काहीही बोलला नाही.
तो म्हणे जाणेंयेणें हीं दोनी । केवळ अदृष्टाअधीनी ।
यालागीं मागण्याची ग्लानी । न करुनि मुनी निघाला ॥२३॥
"वस्तूंचे येणे आणि जाणे हे केवळ प्रारब्धाच्या आधीन आहे," असा विचार करून, गेलेल्या वस्तूंचा कोणताही शोक न करता तो मुनी पुढे निघून गेला.
संन्यासी जातां देखोनी । सभ्य सभ्य शठ येऊनी ।
साष्टांग नमस्कार करुनी । अतिविनीतपणीं विनवित ॥२४॥
संन्यासी निघून चालला आहे हे पाहून काही दुष्ट लोक सभ्यपणाचे नाटक करत आले आणि साष्टांग नमस्कार घालून अत्यंत नम्रतेचे ढोंग करत विनवणी करू लागले.
मग म्हणती हरहर । अपराध घडला थोर ।
मातले हे रांडपोर । पात्रापात्र न म्हणती ॥२५॥
मग ते म्हणाले, "अरेरे! मोठा अपराध घडला. ही उनाड मुले माजली आहेत, त्यांना योग्य-अयोग्य समजत नाही."
स्वामी कोप न धरावा मनीं । वस्त्रें घ्यावीं कृपा करुनी ।
परतविला पायां लागूनी । पूर्ण छळणीं छळावया ॥२६॥
"स्वामी, मनात राग धरू नका आणि कृपा करून ही वस्त्रे परत घ्या," असे सांगून, त्याच्या पाया पडून त्याला पूर्णपणे छळण्याच्या उद्देशाने त्यांनी परत थांबवले.
प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः ।
संन्यासी आणूनि साधुवुत्ती । दंडकमंडलू पुढें ठेविती ।
एक वस्त्रें आणोनि देती । एक ते नेती हिरोनी ॥२७॥
ते दुष्ट लोक साधूची वृत्ती दाखवून संन्याशाला परत आणून त्याच्यापुढे दंड-कमंडलू ठेवत असत, काहीजण वस्त्रे आणून देत असत, तर दुसरे ते पुन्हा हिसकावून घेऊन जात असत.
एक ते म्हणती वृद्ध संन्यासी । याचीं वस्त्रें द्यावीं यासी ।
एक म्हणती या शठासी । दंडितां आम्हांसी अतिपुण्य ॥२८॥
काहीजण म्हणत, "हा वृद्ध संन्यासी आहे, याची वस्त्रे याला देऊन टाका," तर काही म्हणत, "या ढोंग्याला शिक्षा करण्यातच आम्हाला मोठे पुण्य मिळेल."
वस्त्रें न देती उपहासीं । संन्यासी निघे सावकाशीं ।
एक परतवूनि त्यासी । देऊनी वस्त्रांसी जा म्हणती ॥२९॥
अशा प्रकारे उपहास करत त्यांनी त्याला वस्त्रे दिली नाहीत. संन्यासी शांतपणे पुढे निघू लागला, तेव्हा काहींनी त्याला पुन्हा परत फिरवून "वस्त्रे घेऊन जा" असे म्हटले.
एक धांवूनि हाणे माथां । वस्त्रें हिरोनि जाय परता ।
एक म्हणती द्या रे आतां । वृद्ध कां वृथा शिणवाल ॥५३०॥
एकाने धावत येऊन त्याच्या डोक्यावर मारले आणि वस्त्रे हिसकावून दूर निघून गेला. काहीजण म्हणाले, "अरे द्या रे आता, या वृद्धाला उगाच का त्रास देता?"
यावरी संन्यासी आपण । गेला वस्त्रें वोसंडून ।
करोनिया संध्यास्नान । भिक्षार्थ जाण निघाला ॥३१॥
यानंतर तो संन्यासी स्वतःच त्या वस्त्रांचा त्याग करून निघून गेला आणि संध्यास्नान आटोपून भिक्षेसाठी निघाला.
अन्न च भैक्ष्यसंपन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे ॥३५॥
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ।
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥३६॥
भिक्षेत मिळालेले अन्न नदीकाठी बसून खात असताना ते पापी लोक त्याच्या डोक्यावर लघवी करत, थुंकत, त्याला मौन सोडायला लावत आणि तो न बोलल्यास त्याला मारहाण करत.
भिक्षा मागोनि संपूर्ण । शास्त्रविभागें विभागून ।
सरितातटीं करितां भोजन । तें देखोनि दुर्जन तेचि आले ॥३२॥
संपूर्ण भिक्षा मागून, शास्त्राच्या नियमानुसार तिचे भाग करून तो नदीकाठी भोजन करत होता; ते पाहून तेच दुष्ट लोक पुन्हा तेथे आले.
अरे हा संन्यासी नव्हे साचा । कदर्यु आमुचे गांवींचा ।
होय नव्हे न बोले वाचा । हा ठकपणाचा उपावो ॥३३॥
ते म्हणाले, "अरे, हा खरा संन्यासी नाही! हा तर आमच्या गावचा तोच कदर्यु आहे. हो किंवा नाही असे काहीच बोलत नाही, हा सर्व फसवणुकीचा उपाय आहे."
यासी बोलविल्याविण राहे । तो याचाचि दासीपुत्र होये ।
ऐशी शपथ करुनि पाहें । आले समुदायें तयापाशीं ॥३४॥
"जो याच्याकडून वदवून घेणार नाही, तो याचा दासीपुत्र ठरेल," अशी शपथ घेऊन ते सर्वजण घोळक्याने त्याच्याजवळ आले.
एक म्हणे याचें मान । उडवीन मी न लागतां क्षण ।
हा जेणें करी शंखस्फुरण । तो उपावो जाण मी जाणें ॥३५॥
एकजण म्हणाला, "मी क्षणात याचा गर्व उतरवेन. हा ज्या उपायाने मोठ्याने ओरडेल (शंखस्फुरण करेल), तो उपाय मला चांगला ठाऊक आहे."
तो महापापी अतिदुर्मती । जेवतां त्याचे मस्तकीं मुती ।
तरी क्रोध न ये त्याचे चित्तीं । निजात्मस्थितीं निवाला ॥३६॥
त्या अतिपापी आणि दुष्ट बुद्धीच्या माणसाने तो जेवत असताना त्याच्या डोक्यावर लघवी केली, तरीही त्याच्या चित्तात क्रोध आला नाही; तो आपल्या आत्मस्थितीत शांतच राहिला.
जरी अंतरीं क्रोध आला । तरी तो अशांतचि झाला ।
बाहेरी न बोलेचि बोला । लोकलाजे भ्याला पोटास्थे ॥३७॥
जर त्याच्या मनात राग आला असता, तर तो अशांतच झाला असता. बाहेरून न बोलणे हे केवळ लोकलाजेस्तव किंवा पोटासाठी (ढोंग) असू शकते.
तैसा नव्हे हा संन्यासी । धोऊनि सांडिलें निजलाजेसी ।
निजशांतीची दशा कैशी । क्रोध मानसीं वोळेना ॥३८॥
पण हा संन्यासी तसा नव्हता; त्याने लोकलाज पूर्णपणे सोडून दिली होती. त्याच्या आत्मशांतीची स्थिती अशी होती की मनात क्रोधाचा अंकुरही उमटत नव्हता.
आंत एक बाह्य एक । या नांव मुख्य दांभिक ।
तैसा संन्यासी नव्हे देख । सबाह्य चोख निजशांति ॥३९॥
मनात एक आणि बाहेर दुसरेच असणे यालाच खरे ढोंग म्हणतात. पण हा संन्यासी तसा नव्हता; तो आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे निर्मळ व शांत होता.
तंव ते दुर्जन म्हणती । अरे हा न बोले निश्चितीं ।
संमुख मुखावरी थुंकिती । अति निंदिती नोकूनी ॥५४०॥
मग ते दुष्ट लोक म्हणाले, "अरे, हा मुळीच बोलत नाही." असे म्हणून त्यांनी त्याच्या तोंडावर थुंकले आणि वाईट शब्दांत त्याची तीव्र निंदा केली.
एक हाणिती लाता । एक टोले देती माथां ।
एक म्हणती न बोलतां । यासी सर्वथा न सोडा ॥४१॥
काहींनी त्याला लाथा मारल्या, काहींनी डोक्यावर ठोसे मारले, तर काही म्हणाले, "हा बोलत नाही तोपर्यंत याला मुळीच सोडू नका."
तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः ।
बन्धन्ति रज्ज्वा तं केचिद्बध्यतां बध्यतामिति ॥३७॥
इतर काही लोक त्याला शब्दांनी धमकावत "हा चोर आहे" असे म्हणू लागले आणि काहींनी "याला बांधा, बांधा" असे म्हणत दोरीने बांधून टाकले.
आणिक एक दुरुनि जाण । वर्मी विंधिती वाग्बाण ।
याच्या वेषाचें लक्षण । आम्हीं संपूर्ण जाणीतलें ॥४२॥
काहीजण लांबूनच मर्मावर लागणारे शब्दबाण मारत होते आणि म्हणत होते, "याने घातलेल्या वेशाचे लक्षण आम्ही पूर्ण ओळखले आहे."
याच्या वेषाचा विचारु । शठ नष्ट दांभिक थोरु ।
भिक्षामिसें हिंडे हेरु । धरा चोरु निश्चितीं ॥४३॥
"याच्या या वेशाचा विचार केला तर हा मोठा दुष्ट आणि दांभिक आहे. भिक्षेच्या बहाण्याने हा गुप्तहेर म्हणून फिरत आहे, या चोराला नक्की पकडा."
ऐसे विकल्पवाक्यें गर्जती । एक बांधा बांधा म्हणती ।
एक दृढदोरीं बांधिती । दोहीं हाताई अधोमुख ॥४४॥
असे संशयास्पद शब्द उच्चारत ते गर्जना करू लागले. काहीजण "बांधा बांधा" म्हणू लागले, तर काहींनी त्याचे दोन्ही हात पाठीमागे बांधून त्याला पक्क्या दोरीने बांधले.
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः ।
क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोज्झितः ॥३८॥
काहीजण त्याचा अनादर करत टोमणे मारू लागले, "हा धर्माचे ढोंग करणारा दुष्ट आहे! सर्व धन नष्ट झाल्यामुळे आणि आप्तांनी हाकलून दिल्यामुळे याने हा संन्यासाचा मार्ग स्वीकारला आहे."
त्याचें पूर्ववृत्त जे जाणती । ते अपमानूनि निंदिती ।
पूर्वी कदर्यू याची ख्याती । हा आम्हांप्रती संन्यास मिरवी ॥४५॥
ज्यांना त्याचा भूतकाळ माहीत होता, ते त्याचा अपमान करून निंदा करत म्हणाले, "पूर्वी हा कदर्यु म्हणून प्रसिद्ध होता आणि आता आमच्यासमोर संन्यासाचा आव आणत आहे."
येणें सूक्तासूक्तीं संचिलें धन । अधर्में वित्त झालें क्षीण ।
स्वजनीं सांडिला दवडून । पोटासी अन्न मिळेना ॥४६॥
"याने योग्य-अयोग्य मार्गाने धन साठवले होते, पण अधर्मामुळे ते सर्व नष्ट झाले. नातेवाईकांनी याला पळवून लावले आणि आता याला पोटाला अन्न मिळेनासे झाले आहे."
अन्न मिळावया पोटासी । झाला कपटवेष संन्यासी ।
लाज नाहीं या निर्लज्जासी । योग्यता आम्हांसी दावितां ॥४७॥
"पोटासाठी अन्न मिळावे म्हणूनच हा कपटाने संन्यासी बनला आहे. या निर्लज्जाला जराही लाज नाही, आणि आम्हांला आपली योग्यता दाखवत आहे!"
पूर्वीलागूनि हा वंचकू । आतां झाला संन्यासी दांभिकू ।
याचें मत नेणे हा भोळा लोकू । महाठकू दृढमौनी ॥४८॥
"हा पूर्वीपासूनच फसवणारा होता, आता दांभिक संन्यासी बनला आहे. भोळे लोक याचे मूळ स्वरूप जाणत नाहीत, हा दृढ मौन धारण केलेला मोठा भोंदू आहे."
हो कां बहुरुप्याचीं सोंगें जैसीं । तेवीं हा उत्तमवेषें संन्यासी ।
होऊनि ठकूं आला आम्हांसी । मारितां यासी दोष नाहीं ॥४९॥
"जसे बहुरूपी वेगवेगळे सोंग घेतात, तसेच हा उत्तम वेश परिधान करून संन्यासी बनून आम्हाला फसवायला आला आहे, याला मारले तरी काही दोष लागणार नाही."
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव ।
मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः ॥३९॥
(ते उपहासाने म्हणाले) "अहो! हा पर्वतासारखा धैर्यवान आणि महान दिसतोय. बगळ्याप्रमाणे दृढ निश्चय करून मौन धारण करून आपला स्वार्थ साधत आहे."
हा दांभिकांमाजीं महाबळी । धरिल्या वेषातें प्रतिपाळी ।
आम्हीं पीडितां न डंडळी । जेवीं कां वाहटोळीं महामेरु ॥५५०॥
"हा ढोंग्यांमध्ये खूप मोठा आहे, धारण केलेल्या वेशाचे काटेकोर पालन करत आहे. आम्ही त्रास दिला तरी वादळात महामेरू पर्वत ढळत नाही, तसा हा ढळत नाही."
याच्या धैर्याचें शहाणपण । साधावया अन्नआच्छादन ।
बकाच्या ऐसें धरिलें मौन । स्वार्थ पूर्न लक्षूनी ॥५१॥
"याच्या धैर्याचे हे शहाणपण केवळ अन्न आणि वस्त्र मिळवण्यासाठी आहे. आपला स्वार्थ पूर्ण साधण्यासाठी याने बगळ्यासारखे मौन धरले आहे."
बक गिळावया मासा । मौन धरोनि राहे जैसा ।
हाही जाणावा तैसा । भोळ्या माणसां नाडील ॥५२॥
"मासा गिळण्यासाठी बगळा जसा शांत उभा राहतो, तसाच हासुद्धा आहे. हा भोळ्या लोकांना फसवेल."
आतां हा धनलोभार्थ जाणा । पूर्वील उपद्रव नाणी मना ।
तेचि झालीसे दृढ धारणा । उपद्रवगणना या नाहीं ॥५३॥
"आता हा धनाच्या लोभाने पूर्वीचे त्रास मनात आणत नाही. त्याची वृत्ती अशी पक्की झाली आहे की तो या त्रासांची काहीच गणती करत नाही."
एक म्हणती धैर्यमूर्ती । म्हणोनियां लाता हाणिती ।
एक ते नाकीं काडया खुपसिती । याची निजशांती पाहों पां ॥५४॥
काहीजण "हा धैर्याचा पुतळा आहे" असे म्हणून त्याला लाथा मारत, तर काहीजण "याची शांती पाहू या" म्हणून त्याच्या नाकात काड्या खुपसत.
ऐसवैसे उपद्रवती । नानापरी उपहासिती ।
तरी द्वेष नुपजे चित्तीं । निजशांती निश्चळू ॥५५॥
असे विविध उपद्रव देत त्यांनी त्याची नाना प्रकारे टवाळी केली, तरीही त्याच्या मनात कोणाबद्दलही द्वेष निर्माण झाला नाही; त्याची आत्मशांती अचल राहिली.
जंव जंव देखती त्याची शांती । तंव तंव दुर्जन क्षोभा येती ।
नाना उपद्रव त्यासी देती । तेंचि श्रीपती सांगत ॥५६॥
जशी जशी त्याची शांती ते पाहत, तसतसे ते दुष्ट लोक अधिकच संतप्त होत आणि त्याला विविध त्रास देत; तेच आता श्रीकृष्ण सांगत आहेत.
इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च ।
तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥४०॥
अशा प्रकारे काहीजण त्याची हसून टवाळी करत, काहींनी त्याला दुर्गंधीयुक्त वारे सोडले (अपानवायू सोडला), आणि काहींनी त्या ब्राह्मणाला खेळण्यासारखे बांधून अडकवून ठेवले.
कदर्या बाणली पूर्ण शांती । ऐसे एक उपहासिती ।
एक नाकीं चुना लाविती । एक मुख माखिती काजळें ॥५७॥
"या कदर्युला पूर्ण शांती लाभली आहे!" असे म्हणून काहीजण उपहास करत. काहींनी त्याच्या नाकाला चुना लावला, तर काहींनी त्याच्या तोंडाला काजळ फासले.
एक अतिशठ साचोकारे । पुढां ठाकोनि पाठिमोरे ।
शर्धा करिती अधोद्वारें । नाकीं तोंडीं भरे दुर्गंध ॥५८॥
काही अत्यंत दुष्ट लोक त्याच्यापुढे किंवा पाठीमागे उभे राहून अपानवायू सोडत, ज्यामुळे त्याच्या नाकात आणि तोंडात दुर्गंधी भरत असे.
तरी त्याचिया निजस्थिती । अणुमात्र क्षोभ न्य चित्तीं ।
तोचि संन्यासी त्रिजगतीं । ज्याची ढळेना शांती क्षोभविल्याही ॥५९॥
तरीही त्याच्या आत्मस्थितीत किंवा चित्तात अणुमात्रही राग आला नाही. त्रास दिला तरी ज्याची शांती ढळत नाही, तोच तिन्ही लोकांत खरा संन्यासी होय.
एवं क्षोभेना त्याचें मन । देखोन खवळले दुर्जन ।
त्यासी गळां शृंखला निरोधन । आणिला बांधून चौबारा ॥५६०॥
अशा प्रकारे त्याचे मन विचलित होत नाही हे पाहून ते दुष्ट लोक अधिकच खवळले. त्यांनी त्याच्या गळ्यात लोखंडी साखळी बांधून त्याला अडकवले आणि चौकात आणून बांधले.
यासी वोळखा रे कोणी तुम्ही । हा धनलोभी जो अकर्मी ।
तो आजी सांपडविला आम्हीं । अतिअधर्मी दांभिक ॥६१॥
"अहो, याला ओळखता का कोणी? हा धनलोभी, दुराचारी, अत्यंत अधर्मी आणि दांभिक माणूस आज आम्ही पकडला आहे!"
जेवीं गारुडी बांधी माकडा । तेवीं संन्यासी बांधिला गाढा ।
मिळोनियां चहूंकडा । मागांपुढां वोढिती ॥६२॥
जसा गारुडी माकडाला बांधतो, तसे त्यांनी संन्यासाला घट्ट बांधले आणि चहूबाजू एकत्र येऊन त्याला मागे-पुढे ओढू लागले.
एक ओढिती पूर्वेसी । एक ओढिती पश्चिमेसी ।
संन्यासी हांसे निजमानसीं । सुख सर्वांसी होये येणें ॥६३॥
काहीजण त्याला पूर्वेकडे ओढत, तर काही पश्चिमेकडे. संन्यासी मनातल्या मनात हसत विचार करे, "यामुळे सर्वांना आनंद मिळत आहे, हे चांगलेच आहे."
देह प्रारब्ध भोगी जाण । याचा मजसी संबंध कोण ।
येणें विवेकें क्षमापूर्ण । कोणाचें मन दुखवीना ॥६४॥
"हे शरीर स्वतःचे प्रारब्ध भोगत आहे, माझा याच्याशी काय संबंध?" या विवेकाने परिपूर्ण क्षमा धारण करून त्याने कोणाचेही मन दुखावले नाही.
जेथ स्वगोत्र सोइरे स्वजन । जिंहीं दीधला अतिसन्मान ।
त्यांदेखतां अपमान । अनुद्विग्न जो साहे ॥६५॥
जेथे स्वतःचे नातेवाईक आणि आप्त स्वकीय आहेत—ज्यांनी पूर्वी अत्यंत सन्मान दिला होता—त्यांच्यासमोर झालेला अपमान जो कोणत्याही उद्वेगाशिवाय सहन करतो,
त्यापाशीं शांति संपूर्ण । उद्धवा निश्चयेंसीं जाण ।
ज्याचें लोकेषणे लाजे मन । अशांति जाण ते ठायीं ॥६६॥
हे उद्धवा! निश्चितपणे जाणून घे की पूर्ण शांती त्याच्याजवळच असते. पण ज्याचे मन लोकांच्या निंदेला किंवा मान-अपमानाला घाबरते, तेथे अशांतीच असते.
ऐसा क्षोभवितां पहा हो । क्षोभा न चढे त्याचा भावो ।
त्या संन्याशाचा अभिप्रावो । स्वयें देवाधिदेवो सांगत ॥६७॥
असा कितीही राग आणला तरी ज्याचा भाव विचलित होत नाही, त्या संन्यासाचा मुख्य विचार काय होता, हे स्वतः देवाधिदेव श्रीकृष्ण सांगत आहेत.
एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।
भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥४१॥
अशा प्रकारे त्याने भौतिक, दैविक आणि दैहिक असे जे जे दुःख प्रारब्धामुळे समोर आले, ते सर्व स्वतःचे भोग समजून सहन केले.
भिक्षुक बोले निजविवेक । त्रिविध प्रारब्धें बांधले लोक ।
तेणें भोगणें पडे आवश्यक । रावो रंक सुटेना ॥६८॥
तो भिक्षुक आपल्या विवेकाने म्हणाला, "सर्व लोक त्रिविध प्रारब्धाने बांधलेले आहेत. त्यामुळे राजा असो वा रंक, प्रत्येकाला ते भोगणे भागच आहे, त्यातून कोणी सुटत नाही."
भूतांची पीडा ते भौतिक । देवांची पीडा ते दैविक ।
देहीं उपजती ज्वरादिक । हे पीडा देख दैहिक ॥६९॥
प्राण्यांकडून होणारा त्रास म्हणजे अधिभौतिक दुःख, ग्रहादिकांमुळे होणारा त्रास म्हणजे आधिदैविक दुःख आणि शरीरात उत्पन्न होणारे ताप इत्यादी आजार म्हणजे आध्यात्मिक (दैहिक) दुःख होय.
यापरी त्रिविध दुःख । प्रारब्ध झालें जनक ।
तें भोगितां मानी असुख । तो केवळ मूर्ख अतिमंद ॥५७०॥
अशा प्रकारे त्रिविध दुःखांचे मूळ कारण प्रारब्धच आहे. ते भोगताना जो दुःखी होतो, तो केवळ अत्यंत मंदबुद्धी मूर्ख होय.
जे भोग आले प्रारब्धेंसीं । तेथें साह्य केल्या हरिहरांसी ।
भोग न चुकती प्राण्यासी । हें जाणोनि संन्यासी क्षमावंत ॥७१॥
जे भोग प्रारब्धाने वाट्याला आले आहेत, ते भोगताना स्वतः हरि किंवा हर (विष्णू वा शिव) मदतीला आले तरी प्राण्याचे भोग टळत नाहीत, हे जाणून तो संन्यासी क्षमाशील राहिला.
कृष्ण साह्य पांडवांसी । ते भोगिती नष्टचर्यासी ।
तेथें साह्य केल्या हरिहरांसी । प्रारब्ध कोणासी टळेना ॥७२॥
श्रीकृष्ण पांडवांच्या पाठीशी असतानाही पांडवांना संकटांचे आणि वनवासाचे भोग भोगेच लागले. ईश्वर मदतीला असला तरी प्रारब्ध कोणालाही टळत नाही.
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमैः ।
पातयद्भिः स्वधर्मस्थो धृतीमास्थाय सात्त्विकीम् ॥४२॥
त्या अधमांकडून त्रस्त केला गेलेला तो संन्यासी सात्त्विक धैर्याचा आश्रय घेऊन स्वधर्मात स्थिर राहिला आणि त्याने ही गाथा (गीत) गायली.
दुर्जनांच्या उपद्रवाहातीं । निजशांति न सांडीच यती ।
धरोनियां सात्त्विकी धृती । स्वधर्मस्थिती न ढळेचि ॥७३॥
दुष्ट लोकांच्या उपद्रवातही त्या यतीने आपली आत्मशांती सोडली नाही. सात्त्विक धैर्य धरून तो आपल्या स्वधर्मापासून मुळीच ढळला नाही.
तेणें भिक्षूनें गायिली गाथा । ते तुज मी सांगेन आतां ।
उद्धवा अतिसावधानता । तो बोध तत्त्वतां अवधारीं ॥७४॥
त्या भिक्षूने जी गाथा गायली, ती मी आता तुला सांगतो. हे उद्धवा! अत्यंत एकाग्रतेने तो तत्त्वबोध तू ऐक.
तो बोधू धरितां चित्तीं । द्वंद्वसाम्या पावे स्थिती ।
सहजें उल्हासे निजशांति । सायुज्यमुक्ती घर रिघे ॥७५॥
तो बोध चित्तात धारण केला असता सुख-दुःखादी द्वंद्वांमध्ये समतेची स्थिती प्राप्त होते. सहजपणे आत्मशांती प्रकट होते आणि सायुज्यमुक्ती घरात चालून येते.
जगीं उद्धवाचें भाग्य पूर्ण । ज्यासी श्रीकृष्ण करी सावधान ।
काय बोलिला भिक्षु आपण । तें निरुपण अवधारीं ॥७६॥
जगात उद्धवाचे भाग्य पूर्ण आहे, ज्याला स्वतः श्रीकृष्ण सावध करून उपदेश करत आहेत. तो भिक्षू स्वतः काय म्हणाला, ते निरूपण ऐक.
द्विज उवाच-नायं जनो मे सुखदुःखहेतुर्न देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः ।
मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत् ॥४३॥
तो ब्राह्मण म्हणाला, "हे लोक, देवता, आत्मा, ग्रह, कर्म किंवा काळ माझ्या सुख-दुःखाला कारण नाहीत. ज्ञानी लोक मनालाच याचे मुख्य कारण मानतात, जे या संसारचक्राला फिरवत राहते."
सुजन दुर्जन साधारण । ऐसे जे त्रिविध जन ।
माझ्या सुखदुःखांसी कारण । सर्वथा जाण ते नव्हती ॥७७॥
सज्जन, दुर्जन आणि सामान्य असे तिन्ही प्रकारचे लोक माझ्या सुख-दुःखाला मुळीच कारण नाहीत.
जन तितुके पांचभौतिक । माझाही देहो तोचि देख ।
जनांसी मज सहजें ऐक्य । उपजे सुखदुःख मनापाशीं ॥७८॥
सर्व लोक पंचमहाभूतांचे बनलेले आहेत आणि माझा देहही तसाच आहे. त्यामुळे माझ्यात आणि लोकांत सहजच ऐक्य आहे; मूळ सुख-दुःख तर मनामुळेच उत्पन्न होते.
देवता सुखदुःखदायक । ऐसें म्हणावें आवश्यक ।
तीं दैवतें मनःकाल्पनिक । त्याचें सुखदुःख मजसी न लगे ॥७९॥
देवता सुख-दुःख देतात असे मानले, तरी त्या देवता मनाच्या कल्पनेनेच निर्माण झालेल्या आहेत. त्यामुळे त्यांचे सुख-दुःख मला शिवत नाही.
देवतारुपें मन आपण । मनें कल्पिले देवतागण ।
ते जैं सुखदुःखें देती जाण । तैं मुख्य कारण मन झालें ॥५८०॥
मन स्वतःच देवतांचे रूप घेते आणि मनानेच देवतांचे समूह कल्पिले आहेत. जेव्हा त्या देवता सुख-दुःख देतात, तेव्हा त्याचे मुख्य कारण मनच ठरते.
जेथ जैसा मनाचा सद्भावो । तेथ तद्रूपें भासे देवी देवो ।
जेथ मनाचा विकल्प पहा हो । तेथ थिता देवो दिसेना ॥८१॥
जिथे मनाचा जसा भाव असतो, तिथे देव-देवता तशाच रूपात भासतात. पण जिथे मनात संशय किंवा विकल्प असतो, तिथे समोर असलेला देवही दिसत नाही.
यालागीं सकळ देवता । त्या जाण मनःकल्पिता ।
त्यांपासाव सुखदुःखव्यथा । ते मनाचे माथां निश्चित ॥८२॥
म्हणून सर्व देवता या मनःकल्पित आहेत असे जाण. त्यांच्यापासून होणारी सुख-दुःखाची व्यथा ही नक्कीच मनामुळेच उत्पन्न होते.
आत्मा सुखदुःखांसी कारण । हें समूळ मिथ्यावचन ।
आत्म्याचे ठायीं द्वैतभान । त्रिशुद्धी जाण असेना ॥८३॥
आत्मा सुख-दुःखाचे कारण आहे हे म्हणणे पूर्णपणे खोटे आहे; कारण आत्म्याच्या स्वरूपात द्वैताचे भान अजिबात नसते.
मी एक सुखदुःखांचा दाता । हा एक सुखदुःखांचा भोक्ता ।
हें आत्म्याचे ठायीं तत्त्वतां । जाण सर्वथा असेना ॥८४॥
"मी सुख-दुःख देणारा आहे आणि हा भोगणारा आहे" असा भाव आत्म्याच्या ठिकाणी कधीही नसतो.
जन्मकाळींचे ग्रह दारुण । म्हणों सुखदुःखांसी कारण ।
ग्रहांचा ग्रहो मन आपण । जन्ममरण भोगवी ॥८५॥
जन्मवेळचे दुष्ट ग्रह सुख-दुःखाला कारण आहेत असे म्हटले, तर ग्रहांचाही महाग्रह हे मनच आहे, जे जन्म-मरणाचे भोग भोगायला लावते.
ग्रहांची ग्रहगती देहान्तवरी । मनाची ग्रहगती त्याहूनि थोरी ।
दुःख भोगवी नाना प्रकारीं । जन्मजन्मांतरीं सोडीना ॥८६॥
ग्रहांची पीडा ही देहाच्या अंतापर्यंतच असते, पण मनाची पीडा त्याहून मोठी असते; ती विविध प्रकारचे दुःख भोगवते आणि जन्मजन्मांतरीही सोडत नाही.
दुष्ट ग्रह चारी दिवस पीडी । मनाची पीडा जन्मकोडी ।
दुष्ट ग्रहो भोगूनि सोडी । मन न सोडी कल्पांतीं ॥८७॥
दुष्ट ग्रह चार दिवस त्रास देऊन शांत होतात, पण मनाची पीडा करोडो जन्म टिकते. दुष्ट ग्रह भोग भोगवून सोडतात, पण मन कल्पांतापर्यंत सोडत नाही.
जैं मन न धरी देहाभिमान । तैं ग्रहांची पीडा मानी कोण ।
यालागीं सुखदुःखां कारण । मनचि जाण महाग्रहो ॥८८॥
जेव्हा मन देहाभिमान धरत नाही, तेव्हा ग्रहांच्या पीडेला कोण मानतो? म्हणूनच सुख-दुःखाला कारण असणारा 'मन' हाच खरा महाग्रह आहे.
येथ निजकर्म दुःखदायक । हेंही म्हणतां न ये देख ।
कर्म कर्मबंधमोचक । तें दुःखदायक घडे केवीं ॥८९॥
आपले कर्म दुःखदायक आहे असेही म्हणता येत नाही; कारण निष्काम कर्म तर बंधनातून मुक्त करणारे असते, मग ते दुःखदायक कसे ठरेल?
स्वकर्म शुद्ध स्वाभाविक । त्यासी मनें करुनि सकामिक ।
नानापरी अतिदुःख । योनि अनेक भोगवी ॥५९०॥
आपले कर्म हे शुद्ध व स्वाभाविक असते, पण मन त्याला कामनावृत्त (सकाम) बनवते आणि त्यामुळेच अनेक योनींमध्ये नाना प्रकारचे दुःख भोगे लागते.
हो कां कर्माचेनि क्रियायोगें । जैं मनःसंकल्प कर्मी न लगे ।
तैं सुखदुःखांचीं अनेगें । विभांडी वेगें निजकर्म ॥९१॥
कर्माच्या आचरणात जेव्हा मनाचा संकल्प मिसळत नाही, तेव्हा ते निष्काम कर्म सुख-दुःखाच्या अनेक पाशांना क्षणात नष्ट करून टाकते.
देह सुखदुःखांसी काय जाणो । आत्मा सुखदुःख सर्वथा नेणे ।
येथ सुखदुःखांचे गाडे भरणें । मनें भोगवणें निजसत्ता ॥९२॥
जड देहाला सुख-दुःखाचे काही ज्ञान नसते आणि आत्मा सुख-दुःख अजिबात जाणत नाही. येथे सुख-दुःखांचे साठे निर्माण करून ते स्वतःच्या सत्तेने भोगवणारे केवळ मनच आहे.
येथ सुखदुःखदायक । मनचि झालें असे एक ।
मनाअधीन होऊनि लोक । मिथ्या सुखदुःख भोगिती ॥९३॥
म्हणून येथे सुख-दुःख देणारे केवळ मनच एक आहे. लोक मनाच्या अधीन होऊन या मिथ्या सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.
काळ सुखदुःखांचा दाता । हेंही न घडे गा सर्वथा ।
मनःसंकल्पसंकेता । काळाची सत्ता लागली ॥९४॥
काळ सुख-दुःखाचा दाता आहे असे म्हणणेही सर्वथा अयोग्य आहे; कारण काळाची सत्तासुद्धा मनाच्या संकल्प-विकल्पावरच अवलंबून असते.
अजरामर असतां आपण । मनें घेतलें मज आहे मरण ।
तेथचि काळ लागला जाण । क्षणें क्षण निर्दाळित ॥९५॥
आपण स्वतः अजरामर असूनही मनाने "मला मरण आहे" असे मानले, की तिथेच काळ पाठीमागे लागतो आणि क्षणाक्षणाला नष्ट करू लागतो.
आपुलेनि हातें आपण । पठाडे खोंविलें दाभण ।
रात्रीं रुततांचि तें जाण । सर्पभयें प्राण सांडिला ॥९६॥
जसे एखाद्याने स्वतःच्या हाताने पाठीवर सुई किंवा दाभण टोचून ठेवले, आणि रात्री ते रुतल्यावर "मला साप चावला" या भीतीने प्राण सोडला;
त्यासी सर्प नाहीं लागला । मा विखें केवीं तो घारला ।
परी निजशंके स्वयें निमाला । तैसा काळ लागला जनासी ॥९७॥
त्याला साप चावलेलाच नव्हता, मग विषाने तो कसा मरेल? पण तो केवळ स्वतःच्या संशयानेच मेला. तसाच हा काळ लोकांच्या पाठीमागे लागला आहे.
एकासी सर्प झोंबला पाठीसी । काय रुतलें म्हणे सांगातियासी ।
तो म्हणे कांटी लागली होती कैसी । ते म्यां अनायासीं उपडिली ॥९८॥
एकाच्या पाठीला खरोखरच साप चावला, पण तो सोबत्याला म्हणाला, "माझ्या पाठीत काय रुतले?" सोबती (युक्तीने) म्हणाला, "काटा रुतला होता, तो मी काढून टाकला."
तो नव्हे सर्पा साशंक । यालागीं त्यासी न चढेचि विख ।
निजव्यापारीं देख । यथासुख वर्तत ॥९९॥
त्याला सापाची शंकाच आली नाही, म्हणून त्याला विष चढले नाही आणि तो आनंदात आपले काम करत राहिला.
त्यासी सांगोनि बहुकाळें खूण । देतां सर्पाची आठवण ।
तत्काळ विषें आरंबळोन । आशंका प्राण सांडिला ॥६००॥
खूप वेळानंतर त्याला खूण पटवून "तुला साप चावला होता" याची आठवण करून देताच, संशयामुळे तात्काळ विष चढून त्याने प्राण सोडला.
तेवीं निर्विकल्पपुरुखा । उठी संकल्पाची आशंका ।
ते काळीं काळू देखा । बांधे आवांका निर्दळणीं ॥१॥
त्याचप्रमाणे निर्विकल्प पुरुषाच्या मनात जेव्हा संकल्पाची शंका उठते, तेव्हाच काळ त्याला आपल्या नाशाच्या पाशात बांधतो.
निःशंकपणें साचार । ज्याचें मन म्हणे मी अमर ।
त्याचें काळ वर्जी घर । काळ दुर्धर मनःशंका ॥२॥
ज्याचे मन निसंशयपणे "मी अमर आहे" असे मानते, काळाला त्याचे घर सोडावे लागते. खरी भीती काळाची नसून मनाच्या संशयाचीच असते.
जो निर्विकल्प निजनिवाडें । काळ सर्वथा न ये त्याकडे ।
नश्वर नाहीं मा तयापुढें । काळ कोणीकडे रिघेल ॥३॥
जो आत्मज्ञानाने पूर्णपणे निर्विकल्प झाला आहे, त्याच्याकडे काळ मुळीच येत नाही. त्याच्या दृष्टीने काहीही नश्वर उरलेले नसल्यामुळे काळ कुठे प्रवेश करणार?
यापरी गा काळ देख । नव्हे सुखदुःखदायक ।
सुखदुःखांचें जनक । मनचि एक निश्चित ॥४॥
म्हणून हे उद्धवा! काळ हा सुख-दुःखाचा दाता नाही; सुख-दुःखाला जन्म देणारे नक्कीच एक मनच आहे.
मनःकल्पित संसार जाण । मनें कल्पिलें जन्ममरण।
संसारचक्रीं आवर्तन । मनास्तव जाण पुनःपुनः ॥५॥
हा संसार मनाचा कल्पिलेला आहे, जन्म आणि मरणही मनानेच कल्पिले आहे. या संसारचक्रात फिरणे हे पुन्हा पुन्हा मनामुळेच घडते.
हे साही प्रकार जाण । म्हणती सुखदुःखांसी कारण ।
विचारितां हें अप्रमाण । मनोजन्य सुखदुःखें ॥६॥
लोक (जन, देव, आत्मा, ग्रह, कर्म, काळ) या सहा गोष्टींना सुख-दुःखाचे कारण मानतात, पण विचार केला असता हे सर्व खोटे ठरते; सुख-दुःखाची उत्पत्ती केवळ मनापासूनच होते.
नवल लाघवी कैसें मन । शुद्धि उपजवी मीपण ।
चिद्रूपा लावूनि जीवपण । सुखदुःखें जाण भोगवी ॥७॥
हे मन किती विलक्षण आणि जादूगार आहे! ते शुद्ध आत्मस्वरूपात 'मीपण' उत्पन्न करते आणि चिद्रूप आत्म्याला 'जीवपण' लावून सुख-दुःख भोगायला लावते.
डोळींचा कणू अल्प एक । तो शरीरासी दे अतिदुःख ।
तेवीं वासनामात्रें मन देख । दारुण सुखदुःख भोगवी ॥८॥
डोळ्यात गेलेला एक लहानसा कण जसा संपूर्ण शरीराला तीव्र वेदना देतो, तसेच हे मन केवळ वासनेच्या योगाने भयंकर सुख-दुःख भोगवते.
म्हणाल येथ अविद्या एक । ते होय सुखदुःखदायक ।
अविद्या ब्रह्म असतां देख । मनेंवीण सुखदुःख कदा नुपजे ॥९॥
जर तुम्ही म्हणाल की अविद्या ही सुख-दुःखाला कारण आहे, तर ब्रह्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अविद्या असली तरी मनाशिवाय सुख-दुःख कधीही उत्पन्न होत नाही.
अविद्या ब्रह्म असतां पाहीं । मन लीन सुषुप्तीच्या ठायीं ।
तेव्हां सुखदुःखचि नाहीं । भोग कोणेंही कंहीं देखिजेना ॥६१०॥
गाढ झोपेत (सुषुप्तीत) अविद्या हजर असतानाही जेव्हा मन लीन झालेले असते, तेव्हा कोणतेही सुख-दुःख जाणवत नाही आणि कोणताही भोग दिसत नाही.
मन दुश्चित जेव्हां पाहीं । तेव्हां जो भोग भोगिजे देहीं ।
तें सुखदुःख न पडे ठायीं । स्वयें स्वदेहीं देखिये ॥११॥
जेव्हा मन दुश्चित्त (अन्यत्र) असते, तेव्हा शरीराला मिळणारा भोग किंवा सुख-दुःख स्वतःच्या देहात असूनही जाणवत नाही.
यालागीं सुखदुःखांचें कारण । मनचि आपण्या आपण ।
तेणें लावूनि जन्ममरण । भोवंडी दारुण भवचक्रीं ॥१२॥
म्हणूनच स्वतःच्या सुख-दुःखाला मन हेच एकमेव कारण आहे. तेच जन्म-मरण लावून या भयंकर संसारचक्रात फिरवत राहते.
भवचक्रीं प्रत्यावर्तन । कोणे रीती करवी मन ।
तेचि अर्थीचें निरुपण । भिक्षु आपण्या आपण निरुपी ॥१३॥
हे मन संसारचक्रात कशा प्रकारे फिरवते, याचेच निरूपण तो भिक्षू आता स्वतःशीच स्पष्ट करत आहे.
मनो गुणान्वै सृजते बलीयस्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि ।
शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति ॥४४॥
अत्यंत बलवान असलेले मन स्वतःच्या सत्तेने गुणांची निर्मिती करते. त्या गुणांपासून सात्त्विक (शुक्ल), तामसिक (कृष्ण) आणि राजसिक (लोहित) अशी विविध कर्मांची रचना होते आणि त्या कर्मांनुसार मानवाला तशाच प्रकारच्या गती (योनी) प्राप्त होतात.
मनें कल्पोनि निजसत्तें । उपजवी नाना वृत्तींतें ।
त्याचि त्रिगुणा होती येथें । गुणविभागातें गुणवृत्ती ॥१४॥
मन स्वतःच्या सामर्थ्याने विविध वृत्तींची कल्पना करते. त्याच वृत्ती त्रिगुणांच्या विभागणीनुसार सत्त्व, रज आणि तम गुणांच्या रूपात प्रकट होतात.
सत्त्वरजतमादि गुणीं । सुरनरतिर्यगादि योनी ।
मनें त्रिभुवन उभवूनी । संसारभुवनीं स्वयें नांदे ॥१५॥
सत्त्व, रज आणि तम या गुणांद्वारे देव, मनुष्य, पशु-पक्षी इत्यादी अनेक योनी निर्माण करून मनाने हे तिन्ही लोक उभे केले आहेत आणि तो स्वतः या संसारात वावरत आहे.
त्या मनाची प्रौढी गाढी । क्षणें रची क्षणें मोडी ।
मन ब्रह्मादिकां भुली पाडी । इतर बापुडीं तीं कायी ॥१६॥
त्या मनाची शक्ती अत्यंत अगाध आहे; ते क्षणात सृष्टी रचते आणि क्षणात मोडून टाकते. हे मन ब्रह्मादिकांसारख्यांना मोहात पाडते, मग इतर सामान्य जीवांची काय कथा!
मनाचा बलात्कार कैसा । निर्गुणीं पाडी गुणाच्या फांसा ।
लावूनि जीवपणाचा झांसा । संसारवळसा आवर्ती ॥१७॥
मनाचा जबरदस्तीचा प्रभाव असा आहे की तो निर्गुण आत्म्याला गुणांच्या पाशात बांधतो, त्याला 'जीवपणाची' भुलथाप देऊन संसाराच्या चक्रात फिरवतो.
केवळ विचारितां मन । तें जड मूढ अचेतन ।
त्याचें केवीं घडे स्त्रजन । तेंचि निरुपण सांगत ॥१८॥
पण विचार केला तर मन हे स्वतः जड, मूढ आणि अचेतन आहे. मग त्याच्याकडून या संसाराची निर्मिती कशी घडते? याचेच निरूपण पुढे सांगितले आहे.
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे ।
मनः स्वलिङगं परिगृह्य कामान् जुषन्निबद्धो गुणसङगतोऽसौ ॥४५॥
आत्मा निष्क्रिय (इच्छारहित) आहे, पण मनाच्या चेष्टेने तो क्रियाशील वाटतो. तो स्वयंप्रकाश, माझा सखा असलेला ईश्वर या सर्वांचा साक्षी म्हणून पाहत असतो. जीव मनाला स्वतःचे स्वरूप मानून वासनांचा उपभोग घेतो आणि गुणांच्या संगामुळे संसारात बांधला जातो.
आत्मा चित्स्वरुप परिपूर्ण । निःसंग निर्विकार निर्गुण ।
त्यासी संसारबंधन । सर्वथा जाण घडेना ॥१९॥
आत्मा हा परिपूर्ण चैतन्यस्वरूप, निःसंग, निर्विकार आणि निर्गुण आहे; त्याला संसाराचे बंधन मुळीच शक्य नाही.
जो स्वप्रकाशें प्रकाशघन । निजतेजें विराजमान ।
जो परमात्मा परिपूर्ण । त्यासी क्रियाचरण कदा न घडे ॥६२०॥
जो स्वतःच्या प्रकाशाने परिपूर्ण, निजतेजाने विराजमान असा परिपूर्ण परमात्मा आहे, त्याच्याकडून कोणतीही क्रिया घडणे अशक्य आहे.
विचारितां निजनिवाडें । मनाचें जडत्वचि जोडे ।
त्यासीही संसार न घडे । भवबंध घडे तो ऐका ॥२१॥
नीट विचार केला तर मन हे जड सिद्ध होते, त्यामुळे जड मनालाही स्वतःचा असा संसार असू शकत नाही. मग हा संसारबंध कसा निर्माण होतो, ते ऐका.
नवल मनाचें विंदान । शुद्धीं उपजवी मीपण ।
तेचि वस्तूसी जीवपण । सगुणत्वा जाण स्वयें आणी ॥२२॥
मनाची लीला अद्भुत आहे! ते शुद्ध आत्मस्वरूपात 'मीपण' उत्पन्न करते आणि त्याच आत्मवस्तूला 'जीव' बनवून सगुणत्वात आणते.
मनःसंकल्पाचें बळ । शुद्धासी करी शबळ ।
लावूनि त्रिगुणांची माळ । भवबंधजाळ स्वयें बांधे ॥२३॥
मनाच्या संकल्पाचे बळ शुद्ध आत्म्याला मलीन (शबळ) करते आणि त्याला त्रिगुणांची माळ घालून संसारबंधनात बांधून टाकते.
जेवीं घटामाजील घटजळ । आकळी अलिप्त चंद्रमंडळ ।
तेवीं मनःसंकल्पें केवळ । कीजे शबळ चिदात्मा ॥२४॥
जसे मडक्यातील पाणी अलिप्त असलेल्या चंद्राच्या प्रतिबिंबाला धरून ठेवते, तसेच मनाच्या संकल्पाने हा शुद्ध चिदात्मा मलीन भासू लागतो.
घटींचें हालतां जीवन । चंद्रमा करी कंपायमान ।
तेवीं शुद्धासी जन्ममरण । मनोजन्य सुखदुःखें ॥२५॥
मडक्यातील पाणी हलले की चंद्र हलल्यासारखा दिसतो, तसेच मनाच्या विकारांमुळे शुद्ध आत्म्याला जन्म-मरण आणि सुख-दुःख प्राप्त झाल्यासारखे वाटतात.
आत्मा स्वप्रकाश चित्स्वरुप । मन जड कल्पनारुप ।
तें मानूनि आपुलें स्वरुप । त्याचें पुण्यपाप स्वयें भोगी ॥२६॥
आत्मा हा स्वयंप्रकाश चैतन्यस्वरूप आहे आणि मन हे जड व कल्पनाव्रत आहे; पण जीव त्या मनालाच आपले स्वरूप मानून त्याचे पुण्य व पाप स्वतः भोगतो.
जीवाचा आप्त आवश्यक । सुहृद सखा परमात्मा एक ।
तो मनाजीवाचा नियामक । द्रष्टा देख साक्षित्वें ॥२७॥
जीवाचा खरा आप्त, सुहृद आणि सखा एक परमात्माच आहे. तो मन आणि जीव या दोघांचा नियामक असून साक्षीरूपाने पाहणारा द्रष्टा आहे.
अविद्या प्रतिबिंबे नेटका । जीव जो कां माझा सखा ।
तो मनोभ्रमें भ्रमोनि देखा । भोगी सुखदुःखां मनोजन्य ॥२८॥
अविद्येचे प्रतिबिंब पडलेला जीव हा माझा सखा असून तो मनाच्या भ्रमात पडल्यामुळे मनापासून उत्पन्न होणारी सुख-दुःखे भोगत राहतो.
मनाची एकात्मता परम । जीवासी पडला थोर भ्रम ।
आपण असतांही निष्कर्म । कर्माकर्म स्वयें भोगी ॥२९॥
मनाशी तादात्म्य पावल्यामुळे जीवाला मोठा भ्रम निर्माण होतो आणि तो स्वतः अकर्ता (निष्कर्म) असूनही कर्माची फळे स्वतः भोगतो.
सूळीं जीव मनाचा नियंता । तोचि मनाच्या एकात्मता ।
मनाचिया सुखदुःखव्यथा । आपुले माथां नाथिल्या सोशी ॥६३०॥
मूळतः जीव हा मनाचा नियंता (स्वामी) आहे, पण तोच मनाशी एकरूप झाल्यामुळे मनाच्या काल्पनिक सुख-दुःखाच्या व्यथा निष्कारण स्वतःच्या माथ्यावर सहन करतो.
जेवीं अतिआप्तता प्रधान । रायासी लावी दृढबंधन ।
मग राजा तो होय दीन । तो भोगवी तें आपण सुखदुःख भोगी ॥३१॥
जसा एखादा अत्यंत जवळचा प्रधान राजालाच बंधनात टाकतो आणि मग राजा लाचार होऊन तो प्रधान देईल ती सुख-दुःखे भोगू लागतो;
ते दशा झाली जीवासी । मनें संसारी केलें तयासी ।
मग नाना जन्ममरणें सोशी । अहर्निशीं सुखदुःखें ॥३२॥
तीच अवस्था जीवाची झाली आहे. मनाने त्याला संसारी बनवले आहे आणि त्यामुळे तो रात्रंदिवस अनेक जन्म-मरणे व सुख-दुःखे सहन करत आहे.
त्या मनासी निग्रहो न करितां । जीवाची न चुके व्यथा ।
मनाचेनि छंदें नाचतां । साधनें सर्वथा व्यर्थ होती ॥३३॥
त्या मनाचा निग्रह (ताबा) केल्याशिवाय जीवाची दुःखाची व्यथा संपणार नाही; मनाच्या तालावर नाचत राहिल्यास सर्व साधने पूर्णपणे व्यर्थ ठरतात.
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।
सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥४६॥
दान, स्वधर्म, नियम, यम, शास्त्रश्रवण, सत्कर्म आणि उत्तम व्रते या सर्वांचा शेवटचा हेतू मनाचा निग्रह करणे हाच आहे. मनाची समाधी (एकाग्रता) हाच श्रेष्ठ योग आहे.
न लक्षितां मनोनियमन । सर्वस्वही दिधल्या दान ।
एक मी दाता होय अभिमान । तेणें दानें मन दाटुगें होय ॥३४॥
मनाचा निग्रह न करता सर्वस्वाचे दान केले, तरी "मी दाता आहे" असा अहंकार वाढतो आणि त्या दानाने मन अधिकच प्रबल व माजोरटे बनते.
चुकोनि मनोनिग्रहाचें वर्म । आचरतां वर्णाश्रमधर्म ।
तेणें उल्हासे मनोधर्म । माझें स्वकर्म अतिश्रेष्ठ ॥३५॥
मनोनिग्रहाचे वर्म न जाणता वर्णाश्रमधर्माचे आचरण केले, तर "माझे आचरण अत्यंत श्रेष्ठ आहे" असा मनाचा अहंकार अधिकच बळावतो.
मीचि एक तिहीं लोकीं । स्वाचारनिष्ठ स्वयंपाकी ।
यापरी स्वधर्मादिकीं । मन होय अधिकीं चाविरें ॥३६॥
"तिन्ही लोकांत मीच एक आचारनिष्ठ आणि शुद्ध आहे," अशा भावनेने स्वधर्माच्या अभिमानामुळे मन अधिकच उनाड आणि चंचल बनते.
मनोनियमनीं नाहीं बुद्धी । तैं यमनियम ते उपाधी ।
मी एक साधक त्रिशुद्धी । हेंचि प्रतिपादी मनोधर्म ॥३७॥
मन ताब्यात ठेवण्याची बुद्धी नसेल, तर यम आणि नियम ही केवळ उपाधी ठरतात. "मीच एक खरा साधक आहे" असा अहंकार मन वाढवत राहते.
करितां वेदशास्त्रश्रवण । गर्वाचें भरतें गहन । पांडित्यीं अतिअभिमान । मनोनियमन तेथें कैंचें ॥३८॥
वेद-शास्त्रांचे श्रवण केले तरी गर्वाचे मोठे भरते येते आणि पांडित्याचा अभिमान वाढतो, तिथे मनाचा निग्रह कसा होणार?
करूं जातां निजकर्म । कर्मक्रिया अतिदुर्गम ।
कर्मठतेचा चढे भ्रम । मनोनियमन घडे केवीं ॥३९॥
आपले कर्म करू गेले तर कर्माच्या क्रिया अत्यंत कठीण असतात; त्यामुळे कर्मठपणाचा भ्रम निर्माण होतो, मग मनोनिग्रह कसा शक्य होईल?
कर्म केवल देहाचे माथां । आत्मा देहीं असोनि विदेहता ।
त्यासी कर्मी कर्मबद्धता । कर्मठ मूर्खतां मानिती ॥६४०॥
कर्म हे केवळ देहाशी संबंधित असते, आत्मा देहात असूनही विदेही आहे. पण कर्मामुळे आत्म्याला बंधन येते असे कर्मठ लोक आपल्या मूर्खपणाने मानतात.
अनंतव्रतें झाले व्रती । तेणें धनधान्य वांछिती ।
मनोनिग्रहो नाहीं चित्तीं । सहृतें जाती सुनाट ॥४१॥
अनेक व्रते करून लोक धन-धान्याची इच्छा धरतात. चित्तात मनोनिग्रह नसल्यामुळे त्यांची सर्व सत्कृत्ये व्यर्थ जातात.
व्रत दान स्वधर्म सकळ । यांसी मनोनिग्रहो मुख्य फळ ।
तेणेंवीण अवधीं विकळ । साधनें निष्फळ साधकां ॥४२॥
व्रत, दान, स्वधर्म या सर्वांचे मुख्य फळ म्हणजे मनोनिग्रह होय; त्याशिवाय साधकांची सर्व साधने निष्फळ व व्यर्थ ठरतात.
दानादिक सप्त पदार्थ । हे ज्ञानाचे अंगभूत ।
तीं साधनें समस्त । निष्फळ येथ केवीं म्हणा ॥४३॥
दान इत्यादी सातही गोष्टी ज्ञानाची अंगे आहेत, मग ही सर्व साधने निष्फळ कशी म्हणता येतील? असा प्रश्न पडू शकतो.
दानादिकें जीं जीं येथें । इहामुत्र फळ ये त्यांतें ।
तें फळचि निष्फळ येथें । जन्ममरणांतें वाढवी ॥४४॥
दानादिकांनी इहलोक व परलोकातील जे फळ मिळते, ते फळच मुळात निष्फळ आहे; कारण ते जन्म-मरणाचा फेरा वाढवते.
येथ साधक होय सज्ञान । फळाशा निःशेष त्यागून ।
दानादि स्वधर्माचरण । चित्तशुद्धीसी जाण उपयोगी ॥४५॥
जेव्हा साधक ज्ञानी बनून फळाची आशा पूर्णपणे सोडून देतो, तेव्हा दानादी स्वधर्माचे आचरण चित्तशुद्धीसाठी उपयुक्त ठरते.
माझी व्हावी चित्तशुद्धी । ऐशी उपजावया बुद्धी ।
भगवत्कृपा पाहिजे आधीं । तैं साधनें सिद्धी पावती ॥४६॥
"माझी चित्तशुद्धी व्हावी" अशी बुद्धी होण्यासाठी आधी भगवंताची कृपा असावी लागते, तेव्हाच साधने यशस्वी होतात.
साधनीं माझी मुख्य भक्ती । त्यांत विशेषें नामकीर्ती ।
नामें चित्तशुद्धि चित्तीं । स्वरुपस्थिती साधकां ॥४७॥
साधनांमध्ये माझी भक्ती मुख्य आहे, त्यातही नामस्मरण विशेष आहे. नामामुळे चित्तशुद्धी होते आणि साधकाला आत्मस्वरूपात स्थैर्य लाभते.
नामापरतें साधन । सर्वथा नाहीं आन ।
नामें भवबंधच्छेदन । सत्य जाण उद्धवा ॥४८॥
हे उद्धवा! नामाशिवाय दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ साधन नाही; नामामुळेच संसाराचे बंधन तुटते, हे सत्य जाण.
स्वरुपस्थित निश्चळ मन । जेथ लाजोनि जाय साधन ।
तेथ दानादिकांचें प्रयोजन । सहजचि जाण खुंटलें ॥४९॥
मन जेव्हा आत्मस्वरूपात निश्चल होते, तेव्हा साधने मागे पडतात; तेथे दानादिकांचे प्रयोजन सहजच संपून जाते.
समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।
असंयतं यस्य मनो विनश्येद्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः ॥४७॥
ज्याचे मन पूर्णपणे शांत व आत्मस्थितीत स्थिर झाले आहे, त्याला दानादिकांचे काय काम? आणि ज्याचे मन संयमित नसून नष्ट झाले आहे, त्याला दानादिकांचा काय उपयोग?
येथ ज्या पुरुषाचें मन । ठाकी आपुलें जन्मस्थान ।
त्यासी दानादिकांचें कोण । प्रयोजन साधनीं ॥६५०॥
ज्या पुरुषाचे मन आपल्या मूळ आत्मस्थानात स्थिर झाले आहे, त्याला साधना म्हणून दानादिकांचे काय प्रयोजन?
पूर्णतृप्तापाशीं जाण । ओगरलिया सदन्न ।
तो जेवीं न पाहे हुंगोन । तेवीं साधन अमनस्का ॥५१॥
जसा पूर्ण तृप्त झालेल्या माणसापुढे उत्तम अन्न वाढले तरी तो त्याकडे पाहतही नाही, तसेच मन जिंकलेल्या पुरुषाला (अमनस्काला) साधनांची गरज उरत नाही.
गंगा उतरावया महापूरीं । अतिप्रयासीं ताफा करी ।
तोचि पूर वोहटल्यावरी । ताफा अव्हेरी निःशेष ॥५२॥
गंगेचा मोठा पूर पार करण्यासाठी माणूस कष्टाने सांगड/ताफा तयार करतो, पण पूर ओसरल्यावर तो ताफा सोडून देतो;
तेवीं कामक्रोधादिवेगशून्य । ज्याचें निर्विकल्पीं निश्चळ मन ।
त्यासी दानादिकीं प्रयोजन । नाहीं जाण निश्चित ॥५३॥
तद्वतच ज्याचे मन काम-क्रोधादी विकारांपासून मुक्त होऊन निर्विकल्प स्वरूपात निश्चल झाले आहे, त्याला दानादिकांचे काहीही काम उरत नाही.
जेवीं सूर्योदय झाल्यापाठीं । उपेगा न ये लक्ष दिवटी ।
तेवीं निर्विकल्पता मनीं उठी । तैं साधनें कोटी सुनाट ॥५४॥
सूर्योदय झाल्यावर जसा करोडो दिव्यांचा उपयोग उरत नाही, तसेच मनात निर्विकल्प अवस्था प्राप्त झाल्यावर करोडो साधने व्यर्थ ठरतात.
एवं समाहित ज्याचें मन । त्यासी दानादि नाना साधन ।
करावया नाहीं प्रयोजन । कल्पना पूर्ण निमाल्या ॥५५॥
अशा प्रकारे ज्याचे मन एकाग्र झाले आहे आणि सर्व कल्पना पूर्णपणे शांत झाल्या आहेत, त्याला दानादी साधनांची गरज उरत नाही.
ज्याचें नेम न मनी चित्त । जें सदा विवेकरहित ।
जें अनिवार विषयासक्त । त्यासीही अनुपयुक्त साधनें ॥५६॥
पण ज्याचे चित्त नियमांना मानत नाही, जे सदा विवेकरहित आहे आणि विषयात अत्यंत आसक्त आहे, त्यालासुद्धा साधने निरुपयोगी ठरतात.
जेवीं मदगजांच्या लोटीं । सैन्य पळे वारा वाटीं ।
तेवीं विषयासक्तापाठीं । साधनें हिंपुटी होऊनि ठाती ॥५७॥
जशी मत्त हत्तीच्या आक्रमणाने सैन्याची दाणादाण उडते, तशी विषयासक्त माणसाच्या बाबतीत सर्व साधने हतबल ठरतात.
जो विषयासक्तमना । तो सर्वथा नातळे साधना । करी तैं तेथेंही जाणा । विषयकल्पना संकल्पीं ॥५८॥
जो माणूस विषयांत आसक्त आहे, तो साधनांचा स्पर्शही करू शकत नाही; आणि त्याने साधना केली तरी त्यातही तो विषयांचेच संकल्प करत राहतो.
स्वयें करितां पैं साधना । जें जें फळ वांछी वासना ।
तें तेंचि फळे जाणा । करी उगाणा दानादिकांचा ॥५९॥
तो साधना करत असताना ज्या ज्या फळाची वासना धरतो, त्याला तसेच फळ मिळते आणि त्याचे दानादी पुण्य तिथेच संपून जाते.
जेवीं कां पूर्णबळाचा वारु । त्यावरी बैसला निर्बळ नरु ।
तो त्यासी सर्वथा अनावरु । नव्हे स्थिरु अणुमात्र ॥६६०॥
जसा एका अत्यंत बलवान घोड्यावर एखादा दुर्बल माणूस बसला, तर तो घोडा त्याच्या ताब्यात राहत नाही आणि क्षणभरही स्थिर राहत नाही;
तैसें ज्याचें अतिदुर्मन । सदा कामक्रोधीं परिपूर्ण ।
जो स्वयें झाला मनाचे आधीन । ज्याचा विवेक निमग्न महामोहीं ॥६१॥
तद्वतच ज्याचे मन अत्यंत दुष्ट आहे, जे सदा काम-क्रोधाने भरलेले आहे, जो स्वतः मनाच्या अधीन झाला आहे आणि ज्याचा विवेक महामोहात बुडाला आहे, त्याला कोणतीही साधने तारू शकत नाहीत.