ॐ नमो जी जनार्दना । नाहीं भवअभव भावना ।
न रखोनि मीतूपणा नमन श्रीचरणा सद्गुरुराया ॥ १ ॥
'मी आणि तू' असा भेदभाव न ठेवता मी सद्गुरूंच्या पवित्र चरणांवर नम्रपणे मस्तक टेकवून नमन करतो.
नमन श्रीएकदन्ता । एकपणें तूंचि आतां ।
एकीं दाविसी अनेकता । परी एकात्मता न मोडे ॥ २ ॥
हे श्रीएकदंता (गणपती), तुला नमन असो. तू स्वतः अद्वितीय आणि एकच आहेस; परंतु या एकाच रूपातून तू विश्वाची अनेकता दाखवतोस, तरीही तुझी मूळ एकात्मता कधीही भंग पावत नाही.
तुजमाजीं वासु चराचरा । म्हणौनि बोलिजे लंबोदरा ।
यालागीं सकळांचा सोयरा । साचोकारा तूं होसी ॥ ३ ॥
सर्व चराचर विश्व तुझ्याच पोटात सामावलेले आहे, म्हणूनच तुला 'लंबोदर' म्हणतात; आणि यामुळेच तू खरोखर सर्वांचा खरा आप्त व पाठीराखा आहेस.
तुज देखे जो नरु । त्यासी सुखाचा होय संसारु ।
यालागीं ’विघ्नहरु’ । नामादरु तुज साजे ॥ ४ ॥
जो मनुष्य तुला आत्मरूपाने पाहतो, त्याचा संसार अत्यंत सुखकारक होतो; म्हणूनच तुला 'विघ्नहर्ता' हे आदराचे नाव पूर्णपणे शोभून दिसते.
हरुष तें वदन गणराजा । चार्ही पुरुषार्थ त्याचि चार्ही भुजा ।
प्रकाशिया अप्रकाशी वोजा । तो झळकत तुझा निजदंतु ॥ ५ ॥
हे गणराजा, तुझे मुख हे आनंदाचे प्रतीक आहे; तुझ्या चार भुजा म्हणजे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे चार पुरुषार्थ आहेत आणि तुझा एकदंत हा अज्ञानाचा नाश करून आत्मज्ञानाचा प्रकाश पाडणारा स्पष्ट चमकत आहे.
पूर्वउत्तरमीमांसा दोनी । लागलिया श्रवणस्थानीं ।
निःशब्दादि वाचा वदनीं । कर जोडूनि उभिया ॥ ६ ॥
पूर्वमीमांसा आणि उत्तरमीमांसा ही दोन्ही दर्शने तुझ्या कान पसारलेल्या श्रवणस्थानी शोभत आहेत, आणि परा, पश्यंती, मध्यमा व वैखरी या चारही वाचा तुझ्या मुखासमोर हात जोडून उभ्या आहेत.
एकेचि काळी सकळ सृष्टी । आपुलेपणें देखत उठी ।
तेचि तुझी देखणी दृष्टी । सुखसंतुष्टी विनायका ॥ ७ ॥
हे विनायका, संपूर्ण सृष्टीला एकाच वेळी स्वतःच्या आत्मरूपाने पाहणारी जी तुझी समदृष्टी आहे, तीच सर्वांना परम सुख आणि पूर्ण समाधान देणारी आहे.
सुखाचें पेललें दोंद । नाभीं आवर्तला आनंद ।
बोधाचा मिरवे नागबंद । दिसे सन्निध साजिरा ॥ ८ ॥
तुझे विशाल पोट म्हणजे प्रत्यक्ष सुखाची रास आहे, तुझ्या नाभीमध्ये आनंदाचा भोवरा निर्माण झाला आहे आणि तुझ्या पोटाभोवती बांधलेला नागाचा बंध हा आत्मज्ञानाचा सुंदर अलंकार म्हणून शोभून दिसत आहे.
शुद्ध सत्त्वाचा शुक्लांबर । कासे कसिला मनोहर ।
सुवर्णवर्ण अलंकार । तुझेनि साचार शोभति ॥ ९ ॥
शुद्ध सत्त्वगुणाचा पांढरा पितांबर तू कमरेला अत्यंत मनोभावे नेसला आहेस आणि तुझ्या सुवर्णमयी अंगावर हे सोन्याचे अलंकार खरोखर तुझ्यामुळेच अधिक शोभून दिसत आहेत.
प्रकृति पुरुष चरण दोनी । तळीं घालिसी वोजावुनी ।
तयांवरी सहजासनीं । पूर्णपणीं मिरवसी ॥ १० ॥
प्रकृती आणि पुरुष या दोन्ही तत्त्वांना तू पायांखाली व्यवस्थित स्थापित केले आहेस आणि त्यांच्यावर सहजासनात बसून तू तुझ्या परिपूर्ण स्वरूपात विराजमान झाला आहेस.
तुझी अणुमात्र झालिया भेटी । शोधितां विघ्न न पडे दृष्टी ।
तोडिसी संसारफांसोटी । तोचि तुझे मुष्टी निजपरशु ॥ ११ ॥
तुझी थोडी जरी अनुभूती किंवा भेट झाली, तरी शोधूनही कुठे विघ्न दिसत नाही; तुझ्या हातातील परशू हा भक्तांचा संसाराचा फास तोडण्यासाठीच आहे.
भावें भक्त जो आवडे । त्याचें उगविसी भवसांकडें ।
वोढूनि काढिसी आपणाकडे । निजनिवाडें अंकुशें ॥ १२ ॥
जो भक्त तुला भावभक्तीने प्रिय होतो, त्याचे संसारातील सर्व संकट तू दूर करतोस आणि तुझ्या हातातील अंकुशाने त्याला संसारातून ओढून काढून स्वतःच्या स्वरूपात लीन करतोस.
साच निरपेक्ष जो निःशेष । त्याचें तूंचि वाढविसी सुख ।
देऊनि हरिखाचे मोदक । निवविसी देख निजहस्तें ॥ १३ ॥
जो भक्त पूर्णपणे निष्काम व निरपेक्ष असतो, त्याचे सुख तू स्वतः वाढवतोस आणि तुझ्या स्वतःच्या हातांनी आनंदाचे मोदक देऊन त्याला पूर्ण तृप्त करतोस.
सूक्ष्माहूनि सूक्ष्म सान । त्यामाजीं तुझें अधिष्ठान ।
यालागीं मूषकवाहन । नामाभिधान तुज साजे ॥ १४ ॥
तू सूक्ष्माहूनही सूक्ष्म अशा अतिलहान तत्त्वात स्थित आहेस (मूषक हे अतिसूक्ष्म जीवाचे प्रतीक आहे), म्हणूनच तुला 'मूषकवाहन' हे नाव अत्यंत शोभून दिसते.
पाहता नरु ना कुंजरु । व्यक्ताव्यक्तासी परु ।
ऐसा जाणोनि निर्विकारु । नमनादरु ग्रंथार्थीं ॥ १५ ॥
तू केवळ मनुष्य किंवा हत्ती नसून व्यक्त आणि अव्यक्त या सर्वांच्या पलीकडचा निर्विकार परमेश्वर आहेस, हे जाणून मी या ग्रंथाच्या आरंभी तुला आदराने नमन करतो.
ऐशिया जी गणनाथा । मीपणें कैंचा नमिता ।
अकर्ताचि जाहला कर्ता । ग्रंथकथाविस्तारा ॥ १६ ॥
हे गणनाथा, अशा तुझ्या अगाध स्वरूपापुढे 'मी'पणा ठेवून नमन करणे शक्यच नाही; म्हणूनच तू अकर्ता असूनही स्वतःच या ग्रंथकथेचा विस्तार करणारा खरा कर्ता झाला आहेस.
आतां नमूं सरस्वती । जे सारासारविवेकमूर्तीं ।
चेतनारूपें इंद्रियवृत्ती । जे चाळीती सर्वदा ॥ १७ ॥
आता मी श्रीसरस्वतीदेवीला नमन करतो, जी सारासार विवेक शिकवणारी प्रत्यक्ष मूर्ती आहे आणि जी चैतन्यरूपाने आपल्या सर्व इंद्रियांच्या वृत्तींना सतत संचलित करते.
जे वाचेची वाचक । जे बुद्धीची द्योतक ।
जे प्रकाशा प्रकाशक । स्वयें देख स्वप्रभ ॥ १८ ॥
जी वाणीला बोलण्याची शक्ती देते, जी बुद्धीला प्रकाशमान करते आणि सर्व प्रकाशांनाही प्रकाशित करणारी स्वतःच्याच तेजाने उजळलेली स्वयंप्रकाश आहे.
जे शिवांगीं शक्ती उठी । जैसी डोळ्यामाजीं दिठी ।
किंवा सुरसत्वें दावी पुष्टी । फळपणें पोटीं फळाच्या ॥ १९ ॥
ज्याप्रमाणे डोळ्यात दृष्टी असते किंवा फळात गोडवा व रस असतो, त्याचप्रमाणे शिवतत्त्वाच्या अंगी जी मूळ शक्ती प्रकट होते, तीच ही सरस्वती होय.
जैसा साखरेअंगी स्वादु । किं सुमनामाजीं मकरंदु ।
तैसा शिवशक्ती संबंधु । अनादिसिद्ध अतर्क्य ॥ २० ॥
ज्याप्रमाणे साखरेत गोडी असते किंवा फुलामध्ये मकरंद (मध) असतो, तसाच शिव आणि शक्ती यांचा हा अनादिसिद्ध व अतर्क्य असा अखंड संबंध आहे.
ते अनिर्वाच्य निजगोडी । चहूं वाचांमाजीं वाडी ।
म्हणोनि वागीश्वरी रोकडी । ग्रंथार्थी चोखडी चवी दावी ॥ २१ ॥
तिची ती अनिर्वचनीय आत्मिक गोडी परा, पश्यंती, मध्यमा व वैखरी या चारही वाचांमध्ये वाढते; म्हणूनच ती वागीश्वरी या ग्रंथाच्या अर्थात खरीखुरी आणि शुद्ध रसाळ चव उत्पन्न करते.
सारासार निवडिती जनीं । त्या हंसावरी हंसवाहिनी ।
बैसली सहजासनीं । अगम्यपणीं अगोचरु ॥ २२ ॥
जो हंस पाणी आणि दूध वेगळे करतो (सारासार विचार करतो), त्या हंसावर ही हंसवाहिनी सरस्वती सहजतेने आरूढ झाली आहे, जी अज्ञानासाठी अतिशय अगम्य आणि अगोचर आहे.
ते परमहंसीं आरूढ । तिसी विवेकहंस जाणती दृढ ।
जवळी असतां न देखती मूढ । अभाग्य दृढ अतिमंद ॥ २३ ॥
ती परमहंस ज्ञानी पुरुषांच्या हृदयात विराजमान असते आणि विवेकी पुरुष तिला स्पष्ट ओळखतात; परंतु अत्यंत मंद आणि अभागी मूढ लोक ती जवळ असूनही तिला पाहू शकत नाहीत.
तिचें निर्धारितां रूप । अरूपाचें विश्वरूप ।
तें आपुलेपणें अमूप । कथा अनुरूप बोलवी ॥ २४ ॥
जेव्हा तिच्या रूपाचा विचार केला जातो, तेव्हा ती निराकाराचेच विश्वरूप ठरते आणि ती स्वतःच्याच सामर्थ्याने ग्रंथाला अनुरूप अशी कथा माझ्याकडून वदवून घेते.
हा बोलु भला झाला । म्हणोनि बोलेंचि स्तविला ।
तैसा स्तुतिभावो उपजला । बोलीं बोला गौरवी ॥ २५ ॥
मी केलेली स्तुती ऐकून ती प्रसन्न झाली आणि शब्दच शब्दाचा गौरव करू लागले; अशा प्रकारे तिच्या कृपेने हा स्तुतिभाव अंतःकरणात प्रज्ञा रूपाने उमटला.
ते वाग्विलास परमेश्वरी । सर्वांगदेखणी सुंदरी ।
राहोनि सबाह्यअभ्यंतरीं । ग्रंथार्थकुसरी वदवी स्वयें ॥ २६ ॥
ती वाणीचा विलास असणारी परमेश्वरी अत्यंत देखणी व सुंदरी आहे; ती आत आणि बाहेर पूर्णपणे भरून राहून स्वतःच या ग्रंथातील अर्थाची अप्रतिम रचना माझ्याकडून वदवून घेत आहे.
ते सदा संतुष्ट सहज । म्हणोनि निरूपणा चढलें भोज ।
परी वक्तेपणाचा फुंज । मीपणें मज येवोंच नेदी ॥ २७ ॥
ती स्वतः नेहमी संतुष्ट असल्यामुळे या ग्रंथाच्या निरूपणाला एक वेगळीच शोभा आली आहे; परंतु ती माझ्या मनात 'मी वक्ता आहे' असा कोणताही अहंकाराचा गर्व येऊ देत नाही.
वाग्देवतेची स्तुति । वाचाचि जाहली वदती ।
तेथें द्वैताचिये संपत्ती । उमस चित्तीं उमजेना ॥ २८ ॥
वाग्देवतेची स्तुती स्वतः वाणीच करत आहे; त्यामुळे तिथे मी आणि ती असा द्वैतभाव चित्तात उरतच नाही.
तिणें बोल बोलणें मोडिलें । समूळ मौनातें तोडिलें ।
त्यावरी निरूपण घडिलें । न बोलणें बोलें बोलवी ॥ २९ ॥
तिने व्यावहारिक बोलणे आणि निव्वळ मौन या दोघांनाही ओलांडून, जे सहजासहजी सांगता येत नाही तेही या ग्रंथाच्या निरूपणाद्वारे शब्दांत प्रकट केले आहे.
तिसी सेवकपणें दुसरा । होऊनि निघे नमस्कारा ।
तंव मीपणेंसीं परा । निजनिर्धारा पारुषे ॥ ३० ॥
जेव्हा मी सेवक बनून तिला नमस्कार करायला निघतो, तेव्हा माझा 'मी'पणा आणि परा वाणीचा वेग आत्मस्वरूपाच्या अनुभवात पूर्णपणे विलीन होऊन जातो.
जेथें मीपणाचा अभावो । तेथें तूंपणा कैंचा ठावो ।
याहीवरी करी निर्वाहो । अगम्य भावो निरूपणीं ॥ ३१ ॥
जिथे 'मी'पणा उरत नाही, तिथे 'तू'पणाला तरी कुठे जागा राहते? तरीही अशा अद्वैत स्थितीत ती निरूपणाचा अगम्य भाव अत्यंत समर्थपणे चालवते.
जैशा सागरावरी सागरीं । चालती लहरींचिया लहरी ।
तैसे शब्द स्वरूपाकारीं । स्वरूपावरी शोभती ॥ ३२ ॥
ज्याप्रमाणे समुद्राच्या पाण्यावर समुद्राच्याच लाटा उसळतात आणि समुद्राला शोभून दिसतात, तसेच हे सर्व शब्द आत्मस्वरूपाचेच आकार धारण करून त्या स्वरूपावर शोभून दिसतात.
जैशा साखरेचिया कणिका । गोडिये भिन्न नव्हती देखा ।
तैसें निरूपण ये रसाळसुखा । ब्रह्मरसें देखा रसवृत्ति ॥ ३३ ॥
ज्याप्रमाणे साखरेचे छोटे कण तिच्या गोडीपासून वेगळे नसतात, तसेच हे रसाळ निरूपण आणि त्यातील वृत्ती प्रत्यक्ष ब्रह्मरसाशी पूर्णपणे एकरूप आहेत.
तेथें मीपणेंशीं सरस्वती । बैसविलें एका ताटें रसवृत्ती ।
तेणें अभिन्नशेष देऊनि तृप्ती । ते हे उद्गार येती कथेचे ॥ ३४ ॥
सरस्वतीदेवीने माझ्या अहंकाराला स्वतःसोबत एकाच पात्रात बसवून अद्वैत सुखाची तृप्ती दिली आहे, आणि त्या आत्मतृप्तीतूनच हे कथेचे पवित्र उद्गार बाहेर पडत आहेत.
आतां वंदू ते सज्जन । जे कां आनंदचिद्घन ।
वर्षताती स्वानन्दजीवन । संतप्त जन निववावया ॥ ३५ ॥
आता मी त्या संत-सज्जनांना वंदन करतो, जे आनंदाचे आणि चैतन्याचे मूर्तिमंत घन (मेघ) आहेत आणि संसाराने तापलेल्या लोकांना शांत करण्यासाठी आत्मानंदाच्या अमृताचा वर्षाव करतात.
ते चैतन्याचे अळंकार । कीं ब्रह्मविद्येचे श्रृंगार ।
कीं ईश्वराचें मनोहर । निजमंदीर निवासा ॥ ३६ ॥
संत हे प्रत्यक्ष चैतन्याचे अलंकार आहेत, ब्रह्मविद्येचा सुंदर शृंगार आहेत आणि ईश्वराला राहण्यासाठी अत्यंत प्रिय व सुंदर असे निवासाचे मंदिर आहेत.
ते अधिष्ठाना अधिवसु । कीं सुखासही सोल्हासु ।
विश्रांतीसी विश्वासु । निजरहिवासु करावया ॥ ३७ ॥
ते ईश्वराच्या अधिष्ठानालाही आधार देणारे आहेत, सुखालाही परम आनंद देणारे आहेत आणि स्वतः विश्रांतीलाही तिथे विश्रांती घेण्यासाठी विश्वास देणारे स्थान आहेत.
कीं ते भूतदयार्णव । कीं माहेरा आली कणव ।
ना ते निर्गुणाचे अवेव । निजगौरव स्वानन्दा ॥ ३८ ॥
संत म्हणजे प्राणिमात्रांवरील दयेचा समुद्र आहेत, जणू दयाच माहेरी आली आहे; किंवा ते निर्गुण ब्रह्माचेच अवयव आणि आत्मानंदाचा निजगौरव आहेत.
ना ते डोळ्यातील दृष्टी । कीं तिचीही देखणी पुष्टी ।
कीं संतुष्टीसी तुष्टी । चरणांगुष्ठीं जयांचे ॥ ३९ ॥
ते डोळ्यातील दृष्टी आणि तिला पाहण्याची शक्ती देणारे आहेत; त्यांच्या पायाच्या अंगठ्यापाशी प्रत्यक्ष समाधानालाही परम समाधान प्राप्त होते.
ते पाहती जयांकडे । त्यांचें उगवे भवसांकडें ।
परब्रह्म डोळियांपुढें । निजनिवडें उल्हासे ॥ ४० ॥
संत ज्यांच्याकडे कृपादृष्टीने पाहतात, त्यांचे संसाराचे सर्व कठीण प्रसंग व संकटे सुटतात आणि प्रत्यक्ष परब्रह्म त्यांच्या डोळ्यांसमोर आनंदाने प्रकट होते.
तेथें साधनचतुष्टयसायास । न पाहती शास्त्रचातुर्यविलास ।
एका धरिला पुरे विश्वास । स्वयें प्रकाश ते करिती ॥ ४१ ॥
संत भक्ताचे साधनचतुष्टयाचे कठीण प्रयास किंवा शास्त्रातील चातुर्य पाहत नाहीत; जर एखाद्याने केवळ दृढ विश्वास ठेवला, तरी ते त्याला स्वयंप्रकाशित (ज्ञानसंपन्न) करतात.
ते जगामाजीं सदा असती । जीवमात्रातें दिसती ।
परी विकल्पेंचि ठकिजती । नाहीं म्हणती नास्तिक्यें ॥ ४२ ॥
संत जगात नेहमी वावरत असतात आणि सर्वांना दिसतातही; परंतु लोक स्वतःच्या संशयामुळे आणि अज्ञानामुळे त्यांना ओळखू शकत नाहीत व नास्तिकतेने 'संत नाहीत' असे म्हणतात.
मातियेचा द्रोण केला । तो कौळिका भावो फळला ।
म्हणौनि विश्वासेंवीण नाडला । जगु ठकला विकल्पें ॥ ४३ ॥
कुंभाराचा मातीचा द्रोण (मातीचे पात्र) भावनेने ईश्वरासारखा फळला (एकलव्याप्रमाणे); परंतु श्रद्धेशिवाय हे जग संशयामध्ये अडकून फसत राहते.
एकाएकीं विश्वासतां । तरी वाणी नाहीं निजसत्ता ।
त्यांचे चरणी भावार्थता । ठेविला माथां विश्वासें ॥ ४४ ॥
संतांवर एकाग्रतेने विश्वास ठेवण्याइतकी माझ्या वाणीची सत्ता नाही; म्हणून मी अत्यंत श्रद्धेने व विश्वासाने माझा माथा त्यांच्या चरणांवर ठेवतो.
ते नमस्कारितां आवश्यक । करून ठाकती एक ।
परी एकपणें सेवक । उनकाचि देख स्वयें होआवें ॥ ४५ ॥
संतांना नमस्कार केला की ते भक्ताला स्वतःशी एकरूपच करून टाकतात; परंतु आपण मात्र नम्रपणे निरंतर त्यांचे सेवकच होऊन राहावे.
त्यांचिया सेवेचिये गोडी । ब्रह्मसुखाची उपमा थोडी ।
जे भजती अनन्य आवडीं । ते जाणती गाढी निजनचवी ॥ ४६ ॥
संतांच्या सेवेची गोडी इतकी अथांग आहे की तिच्यापुढे ब्रह्मसुखाची उपमाही लहान पडते; जे अत्यंत अनन्य प्रेमाने त्यांची सेवा करतात, त्यांनाच या आत्मिक चवीचा अनुभव येतो.
ते प्रकृतीसी पर । प्रकृतिरूपीं ते अविकार ।
आकार-विकार-व्यवहार । त्यांचेनि साचार बाधीना ॥ ४७ ॥
संत हे प्रकृतीच्या पार गेलेले असतात; ते शरीरात असूनही निर्विकार असतात आणि जगातील कोणताही आकार, विकार किंवा व्यवहार त्यांना कधीही बाधित करत नाही.
ते भोगावरी न विटती । त्यागावरी न उठती ।
आपुलिये सहजस्थिती । स्वयें वर्तती सर्वदा ॥ ४८ ॥
ते भोगाने कंटाळत नाहीत आणि त्यागाचा अहंकारही धरत नाहीत; ते नेहमी स्वतःच्या स्वाभाविक आत्मस्थितीत सहजतेने वावरतात.
ते ज्ञातेपणा न मिरविती । पिसेपण न दाविती ।
स्वरूपफुंजुविस्मृती । गिळूनि वर्तती निजांगें ॥ ४९ ॥
ते आपल्या ज्ञानाचा बढाईखोरपणा मिरवत नाहीत आणि वेडेपणाही दाखवत नाहीत; ज्ञानाचा गर्व आणि अज्ञान या दोघांचाही त्याग करून ते आपल्या आत्मस्वरूपात राहतात.
प्रेमा अंगींचि जिराला । विस्मयो येवोंचि विसरला ।
प्रपंचुपरमार्थु एकु जाहला । हाही ठेला विभागु ॥ ५० ॥
त्यांचा ईश्वरी प्रेमभाव अंगातच जिरून गेला आहे, त्यांना कशाचेही आश्चर्य वाटेनासे झाले आहे; त्यांच्यासाठी प्रपंच आणि परमार्थ एकच झाले असून दोघांमधील भेदच मिटला आहे.
स्मरण विस्मरणेंशीं गेलें । देह देहीच हारपलें ।
आंतुबाहेरपण गेलें । गेलें ठेलें स्मरेना ॥ ५१ ॥
आठवणे आणि विसरणे या दोन्ही गोष्टी निघून गेल्या आहेत, देहभावाचा देहातच लोप झाला आहे; आत आणि बाहेर असा भेद उरला नसून सर्वत्र एकच तत्त्व उरले आहे.
स्वप्न जागृती जागतां गेली । सुषुप्ती साक्षित्वेंसीं बुडाली ।
उन्मनीही वेडावली । तुर्या ठेली तटस्थ ॥ ५२ ॥
जागृती आणि स्वप्न अवस्था नाहीशा झाल्या, गाढ निद्रा साक्षीभावासह विलीन झाली; उन्मनी आणि तुर्या या अवस्थाही त्या परम शांततेत तटस्थ व विलीन झाल्या आहेत.
दृश्य द्रष्टेनशीं गेलें । दर्शन एकलेपणें निमालें ।
तें निमणेंपणही विरालें । विरवितें नेलें विरणेनिशीं ॥ ५३ ॥
पाहणारा (द्रष्टा) आणि दिसणारे (दृश्य) दोन्ही नाहीसे झाले, पाहण्याची क्रिया (दर्शन) विलीन झाली; आणि ते विलीन होणेसुद्धा आत्मस्वरूपात पूर्णपणे लय पावले.
ज्ञान अज्ञानातें घेऊनि गेलें । तंव ज्ञातेपणही बुडालें ।
विज्ञान अंगी घडलें । परी नवें जडलें हें न मनी ॥ ५४ ॥
ज्ञानाने अज्ञानाला नाहीसे केले आणि नंतर स्वतःचे 'ज्ञातेपण'ही बुडाले; सहज विज्ञान (आत्मज्ञान) अंगात प्रकट झाले, तरी त्याचा कोणताच अहंकार उरला नाही.
यापरी जे निजसज्जन । तिहीं व्हावें सावधान ।
द्यावें मज अवधान । हें विज्ञापन बाळत्वें ॥ ५५ ॥
अशा अत्यंत श्रेष्ठ संत-सज्जनांनी कृपा करून सावध व्हावे आणि माझ्या या बालबुद्धीने केलेल्या विनंतीकडे थोडे लक्ष द्यावे.
सूर्य सदा प्रकाशघन । अग्नि सदा देदीप्यमान ।
तैसे संत सदा सावधान । द्यावें अवधान हें बालत्व माझें ॥ ५६ ॥
सूर्य जसा नेहमी प्रकाशमय असतो आणि अग्नी जसा नेहमी तेजोमय असतो, तसे संत नेहमी जागृतच असतात; तरीही मी बालहट्टाने त्यांना माझ्याकडे लक्ष देण्याची विनंती करत आहे.
तंव संतसज्जनीं एक वेळां । थोर करूनियां सोहळा ।
आज्ञापिलें वेळोवेळां । ग्रंथ करविला प्राकृत ॥ ५७ ॥
तेव्हा संत-सज्जनांनी अत्यंत आनंदाचा सोहळा करून मला वारंवार आज्ञा दिली आणि माझ्याकडून या प्राकृत (मराठी) भाषेतील ग्रंथाची रचना करवून घेतली.
एकांतीं आणि लोकांतीं । थोर साक्षेप केला संतीं ।
तरी सांगा जी मजप्रती । कोण ग्रंथीं प्रवर्तों ॥ ५८ ॥
एकांतात आणि जनसमुदायात संतांनी माझ्याकडून हा मोठा निश्चय करून घेतला; तेव्हा मी त्यांना विचारले की, "हे महाराज, मी कोणत्या ग्रंथाची रचना करू?"
पुराणीं श्रेष्ठ भागवत । त्याहीमाजी उद्धवगीत ।
तुवां प्रवर्तावें तेथ । वक्ता भगवंत तुज साह्य ॥ ५९ ॥
संत म्हणाले, "पुराणांमध्ये भागवत पुराण श्रेष्ठ आहे आणि त्यातही 'उद्धवगीता' अत्यंत श्रेष्ठ आहे; तू त्या ग्रंथाचे निरूपण करायला सुरुवात कर, प्रत्यक्ष भगवंत तुला वक्ता म्हणून मदत करेल."
आम्हांसी पाहिजे ज्ञानकथा । वरी तुजसारिखा रसाळ वक्ता ।
तरी स्तुति सांडूनि आतां । निरूपण तत्त्वतां चालवी ॥ ६० ॥
"आम्हाला ज्ञानाची कथा ऐकायची आहे आणि त्यात तुझ्यासारखा रसाळ वक्ता मिळाला आहे; म्हणूनच आता आमची स्तुती करणे सोडून दे आणि मुख्य निरूपणाला सुरुवात कर."
तुज संतस्तवनीं उत्साहो । हा तंव कळला भावो ।
तरी कथेचा लवलाहो । निजनिर्वाहो उपपादीं ॥ ६१ ॥
"तुला संतांची स्तुती करण्याचा मोठा उत्साह आहे, हा तुझा भाव आम्हाला समजला; परंतु आता उशीर न करता कथेचा मुख्य आशय स्पष्ट करून सांग."
या संतांचे कृपावचनें । एकाएकी आनंदलों मनें ।
तेणें वाक्यपसायदानें । स्वानंदघनें उल्हासे ॥ ६२ ॥
संतांचे हे कृपावचन ऐकून माझे मन आनंदाने भरून आले; संतांच्या या प्रसादरूपी आशीर्वादाने माझा अंतरात्मा आनंदाने फुलून गेला.
जैसा मेघांचेनि गर्जनें । मयूर उपमों पाहे गगनें ।
नाना नवेनि जीवनें । जेवीं चातक मनें उल्हासे ॥ ६३ ॥
ज्याप्रमाणे ढगांच्या गर्जना ऐकून मोर आकाशाकडे पाहून नाचू लागतो, किंवा नवीन पावसाचे पाणी पाहून चातक पक्षी मनातून अत्यंत आनंदी होतो.
कां देखोनि चंद्रकर । डोलों लागे चकोर ।
तैसें संतवदनींचें उत्तर । आले थोर सुखावित ॥ ६४ ॥
किंवा चंद्राची किरणे पाहून चकोर पक्षी आनंदाने डोलू लागतो, तसेच संतांच्या मुखातील हे शब्द मला अत्यंत सुख देणारे ठरले.
थोर सुखाचा केलों स्वामी । तुमचें पुरतें कराल तुम्ही ।
तरी वायांचि कां मीपणें मी । मनोधर्मीं वळंगेजों ॥ ६५ ॥
मी संतांना म्हणालो, "हे स्वामी, तुम्ही मला खूप सुखी केले आहे; माझे कार्य तुम्हीच पूर्ण करून घ्याल, मग मी व्यर्थ अहंकाराने 'मी करतो' असे का म्हणावे?"
परी समर्थांचि आज्ञा । दासां न करवे अवज्ञा ।
तरी सांगितली जे संज्ञा । ते करीन आज्ञा स्वामींची ॥ ६६ ॥
"परंतु समर्थ स्वामींच्या आज्ञेचे उल्लंघन दासाला करता येत नाही; म्हणूनच तुम्ही दिलेली आज्ञा मी शिरसावंद्य मानून तिचे पालन करीन."
परी तुम्हीं एक करावें । अखंड अवधान मज द्यावें ।
तेणें दिठिवेनि आघवें । पावेल स्वभावें निजसिद्धी ॥ ६७ ॥
"परंतु तुम्ही एक कृपा करावी, तुमचे अखंड लक्ष माझ्याकडे ठेवावे; तुमच्या कृपादृष्टीनेच हे सर्व निरूपण सहजतेने सिद्धीला जाईल."
अगा तुझिया मनामाजीं मन । शब्दीं ठेविलेंसे अनुसंधान ।
यालागीं निजनिरूपण । चालवीं जाण सवेगें ॥ ६८ ॥
संत म्हणाले, "हे एकनाथा, तुझ्या मनात आणि शब्दांत आमचेच अनुसंधान आहे; म्हणूनच तू आत्मज्ञानाचे हे निरूपण वेगाने पुढे चालव."
आतां वंदूं कुळदेवता । जे एकाएकी एकनाथा ।
ते एकीवांचून सर्वथा । आणिक कथा करूं नेदी ॥ ६९ ॥
आता मी माझ्या कुलदेवतेला वंदन करतो, जी 'एकनाथ' या नावाला अनुलक्षून एकात्म भाव देणारी आहे; ती त्या एका परमात्म्याशिवाय दुसरी कोणतीही कथा करू देत नाही.
एक रूप दाविलें मनीं । तंव एकचि दिसे जनीं वनीं ।
एकचि कानीं वदनीं । एकपणीं ’एकवीरा’ ॥ ७० ॥
तिने मनात एकच रूप दाखवले, तेव्हा जगात व जंगलात सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागला; कानांत व मुखात तीच एक आहे, म्हणूनच तिला अद्वैत रूपाने 'एकवीरा' म्हणतात.
ते शिवशक्तिरूपें दोनी । नेऊन मिरवे एकपणीं ।
एकपणें जाली गुर्विणी । प्रसवे एकपणीं एकवीरा ॥ ७१ ॥
ती शिव आणि शक्ती या दोन्ही रूपांना अद्वैतामध्ये एकरूप करून मिरवते; त्या एकात्म भावातूनच प्रज्ञा रूपाने परशुरामाला जन्म देणारी 'एकवीरा' प्रगट झाली.
तें एकरूपें एकवीरा । प्रसवली बोध-फरशधरा ।
जयाचा कां दरारा । महावीरां अभिमानियां ॥ ७२ ॥
त्या एकवीरेने ज्ञानरूपी परशू धारण करणाऱ्या परशुरामाला जन्म दिला, ज्याचा धाक मोठ्या अभिमानी महावीरांना वाटत असे.
तेणे उपजोनि निवटिली माया । आज्ञा पाळूनि सुख दे पितया ।
म्हणोनि तो जाहला विजया । लवलाह्यां दिग्मंडलीं ॥ ७३ ॥
त्यांनी जन्म घेऊन मायेचा संहार केला, पित्याची आज्ञा पाळून त्यांना सुख दिले; म्हणूनच ते संपूर्ण दिशांच्या मंडळात तत्काळ विजयी झाले.
जो वासनासहस्रबाहो । छेदिला सहस्रार्जुन-अहंभावो ।
स्वराज्य करूनियां पहा हो । अर्पी स्वयमेवो स्वजातियां ॥ ७४ ॥
ज्यांनी वासनेचे हजार हात असणाऱ्या सहस्रार्जुनाचा अहंकार छेदून टाकला आणि सर्व स्वराज्य जिंकून ते स्वतःच्या बांधवांना (ऋषींना/ब्राह्मणांना) अर्पण केले.
तेणें मारूनि माता जीवविली । तेचि कुळदेवता आम्हां जाहली ।
परी स्वनांवें ख्याति केली । एकात्मबोली एकनाथा ॥ ७५ ॥
त्यांनी मातेला मारून पुन्हा जिवंत केले; तीच रेणुका (एकवीरा) आमची कुलदेवता झाली आणि तिने एकनाथाच्या अंतःकरणात अद्वैत बोधाची ख्याती केली.
ते जैंपासोनि निवटिली । तैंपासोनि प्रकृति पालटली ।
रागत्यागें शांत झाली । निजामाउली जगदंबा ॥ ७६ ॥
जेव्हापासून अहंता-ममता नष्ट झाली, तेव्हापासून माझी प्रकृती पार बदलून गेली; राग-द्वेषाचा त्याग होऊन ती माझी जगदंबा माता अंतरात पूर्ण शांत झाली.
तया वोसंगा घेऊन । थोर दिधलें आश्वासन ।
विषमसंकटीं समाधान । स्वनामस्मरण केलिया ॥ ७७ ॥
तिने मला आपल्या मांडीवर घेऊन मोठे आश्वासन दिले की, कठीण संकटातही तिच्या नामाचे स्मरण केल्यास पूर्ण समाधान प्राप्त होईल.
ते जय जय जगदंबा । ’उदो’ म्हणे ग्रंथारंभा ।
मतीमाजी स्वयंभा । योगगर्भा प्रगटली ॥ ७८ ॥
त्या जगदंबेचा जयजयकार असो! ग्रंथाच्या आरंभी तिचे 'उदो' (उत्कर्ष) म्हणत असताना, ती माझ्या बुद्धीमध्ये स्वयंभू योगशक्ती रूपाने प्रगट झाली आहे.
आतां वंदूं जनार्दनु । जो भवगजपंचाननु ।
जनीं विजनीं समानु । सदा संपूर्णु समत्वें ॥ ७९ ॥
आता मी माझे सद्गुरू श्रीजनार्दन स्वामींना वंदन करतो, जे संसाराच्या हत्तीचा नाश करण्यासाठी सिंहासारखे आहेत आणि जे लोकसमुदायात व एकांतात नेहमी समभावाने परिपूर्ण राहतात.
ज्याचेनि कृपापांगें । देहीं न देखती देहांगें ।
संसार टवाळ वेगें । केलें वाउगें भवस्वप्न ॥ ८० ॥
ज्यांच्या कृपाकटाक्षाने देहात असूनही देहाचे अवयव किंवा देहभाव उरत नाही, आणि त्यांनी या संसारातील काल्पनिक स्वप्नाला क्षणात व्यर्थ ठरवले आहे.
जयाचेनि कृपाकटाक्षें । अलक्ष्य लक्ष्येंवीण लक्षे ।
साक्षी विसरली साक्षें । निजपक्षें गुरुत्वें ॥ ८१ ॥
ज्यांच्या कृपाकटाक्षाने अज्ञेय परब्रह्म कोणत्याही कल्पनेशिवाय स्पष्ट जाणवते, आणि सद् गुरूंच्या सामर्थ्याने साक्षीभावसुद्धा स्वतःच्या साक्षत्वाला विसरून एकरूप होतो.
नेणें जीवेंवीण जीवविलें । मृत्युवीण मरणचि मारिलें ।
दृष्टि घेऊनि दाखविलें । देखणें केलें सर्वांग ॥ ८२ ॥
त्यांनी जीवभावाशिवाय मला खऱ्या आत्मजीवनाने जिवंत केले, देहाच्या मृत्यूशिवाय माझा अहंकार मारून टाकला; आणि दृष्टीच्या पलीकडचे स्वरूप दाखवून मला सर्वांगाने द्रष्टा केले.
देहीं देह विदेह केलें । शेखीं विदेहपण तेंही नेलें ।
नेलेपणही हारपलें । उरीं उरलें उर्वरित ॥ ८३ ॥
त्यांनी देहात असूनही मला विदेह (देहातीत) केले आणि शेवटी तो विदेहभावही घालवून टाकला; ते निघून जाणेही नाहीसे झाले आणि शेवटी केवळ मूळ परिपूर्ण परब्रह्मच उरले.
अभावों भावेंशीं गेला । संदेह निःसंदेहेंशीं निमाला ।
विस्मयो विस्मयीं बुडाला । वेडावला स्वानंदु ॥ ८४ ॥
अभाव आणि भाव दोन्ही निघून गेले, संशय आणि निःसंशय दोन्ही लय पावले; आश्चर्य हे आश्चर्यातच विलीन झाले आणि आत्मानंद स्वतःच स्तिमित झाला.
तेथ आवडीं होय भक्तु । तंव देवोचि भक्तपणाआंतु ।
मग भज्यभजनाचा अंतु । दावी उप्रांतु स्वलीला ॥ ८५ ॥
जेव्हा प्रेमाने भक्त व्हावेसे वाटते, तोवर देवच स्वतः भक्ताच्या रूपात असतो; मग भज्य, भजन आणि भक्त हा सर्व भेद संपुष्टात आणून तो आपली लीला दाखवतो.
नमन नमनेंशीं नेलें । नमितें नेणो काय जाहलें ।
नम्यचि अंगीं घडलें । घडले मोडलें मोडूनि ॥ ८६ ॥
नमनाची क्रिया नमनातच विलीन झाली, नमन करणारा भक्त कुठे गेला ते समजलेच नाही; आणि ज्याला नमन करायचे तो देवच भक्ताच्या अंगात प्रगट झाला.
दृश्य द्रष्टा जाण । दोहींस एकचि मरण ।
दर्शनही जाहलें क्षीण । देखणेपण गिळूनि ॥ ८७ ॥
दृश्य आणि द्रष्टा या दोघांचाही एकाच वेळी लय झाला, आणि पाहण्याची क्रियासुद्धा द्रष्ट्याला गिळून पार नाहीशी झाली.
आतां देवोचि आघवा । तेथें भक्तु न ये भक्तभावा ।
तंव देवोही मुकला देवा । देवस्वभावा विसरोनि ॥ ८८ ॥
आता सर्व काही देवच झाला आहे, तिथे भक्त भक्ताच्या भावात उरला नाही; आणि देवसुद्धा स्वतःच्या देवपणाचा स्वभाव विसरून अद्वैतात लीन झाला आहे.
देवो देवपणे दाटला । भक्तु भक्तपणें आटला ।
दोहींचाही अंतु आला । अभेद जाहला अनंतु ॥ ८९ ॥
देव देवपणाने भरून राहिला आणि भक्त भक्ताच्या भावात विलीन झाला; दोघांचाही भेद संपुष्टात आला आणि अनंत असा अद्वैतभावच उरला.
अत्यागु त्यागेंशीं विराला । अभोगु भोगेंशीं उडाला ।
अयोगु योगेंशीं बुडाला । योग्यतेचा गेला अहंभावो ॥ ९० ॥
त्याग आणि अ-त्याग दोन्ही शांत झाले, भोग आणि अ-भोग उडून गेले; योग आणि अ-योग दोन्ही बुडाले आणि गुण-योग्यतेचा अहंकार पार निघून गेला.
ऐशियाहीवरी अधिक सोसु । सायुज्यामाजीं होतसे दासू ।
तेथील सुखाचा सौरसु । अति अविनाशु अगोचरू ॥ ९१ ॥
तरीही अद्वैताची अधिक ओढ असल्यामुळे, सायुज्य मुक्तीमध्ये भक्त दास होऊन राहतो; त्या स्थितीतील सुखाची गोडी अत्यंत अविनाशी आणि इंद्रियांना अगोचर अशी आहे.
शिवें शिवूचि यजिजे । हें ऐशिये अवस्थेचि साजे ।
एर्हवीं बोलचि बोलिजे । परि न पविजे निजभजन ॥ ९२ ॥
'शिवाने शिवाचीच पूजा करावी' हे अशा अद्वैत अवस्थेलाच शोभून दिसते; नाहीतर लोक केवळ कोरडे शब्द बोलतात, पण त्यांना खऱ्या भक्तीचा अनुभव मिळत नाही.
ये अभिन्न सुखसेवेआंतु । नारद आनंदें नाचत गातु ।
शुकसनकादिक समस्तु । जाले निजभक्तु येणेंचि सुखें ॥ ९३ ॥
या अद्वैत सुखसेवेमध्ये नारद आनंदाने गात-नाचत असतात, आणि शुकदेव व सनकादिक ऋषी याच सुखाच्या अनुभवाने भगवंताचे खरे भक्त झाले आहेत.
सागरीं भरे भरतें । तें भरतें भरे तरियांतें ।
तैसें देवेंचि देवपणें येथें । केलें मातें निजभक्त ॥ ९४ ॥
ज्याप्रमाणे समुद्रात भरती येते आणि ती भरतीच नदीच्या प्रवाहाला भरून टाकते, तसेच देवानेच स्वतःच्या देवपणाने मला स्वतःचा खरा भक्त बनवले आहे.
सागर सरिता जीवन एक । परी मिळणीं भजन दिसे अधिक ।
तैसें एकपणेंचि देख । भजनसुख उल्हासे ॥ ९५ ॥
समुद्र आणि नदी दोन्हींचे पाणी एकच असते, तरीही ते एकत्र मिळण्यात वेगळाच आनंद दिसतो; तसेच अद्वैत स्थितीत असूनही भजनाचे सुख विशेषत्वाने ओसंडून वाहते.
वाम सव्य दोनी भाग । परी दों नामी एकचि आंग ।
तैसा देवभक्तविभाग । देवपणीं साङ्ग आभासे ॥ ९६ ॥
डावी आणि उजवी बाजू अशी दोन नावे असली तरी शरीर एकच असते, तसाच देव आणि भक्त हा विभाग वरवर दिसला तरी मूळ परमात्मतत्त्वात एकच आहे.
तेवीं आपुलेपणाचेनि मानें । भक्त केलों जनार्दनें ।
परी कायावाचामनें । वर्तविजे तेणें सर्वार्थीं ॥ ९७ ॥
म्हणूनच श्रीजनार्दनांनी मला आपल्या आत्मभावाने भक्त बनवले आहे; परंतु काया, वाचा आणि मनाने तेच माझ्याकडून सर्व कार्य करवून घेत आहेत.
तो मुखाचें जाला निजसुख । दृष्टीतें प्रकटे सन्मुख ।
तोचि विवेकेंकरून देख । करवी लेख ग्रंथार्थी ॥ ९८ ॥
ते माझ्या मुखाचे आत्मसुख झाले आहेत, माझ्या डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले आहेत आणि तेच स्वतः विवेकाने या ग्रंथाची रचना माझ्याकडून लिहून घेत आहेत.
परी नवल त्याचें लाघव । अभंगीं घातलें माझें नांव ।
शेखीं नांवाचा निजभाव । उरावया ठाव नुरवीच ॥ ९९ ॥
परंतु त्यांचे कौशल्य नवल वाटण्यासारखे आहे; त्यांनी माझ्या अभंगांत व रचनांत माझे नांव (एकनाथ) घातले, पण शेवटी माझ्या स्वतंत्र नावाचा अहंकार उरण्यासाठी जागाच ठेवली नाही.
या वचनार्था संतोषला । म्हणे भला रे भला भला ।
निजभाविकु तूंचि संचला । प्रगट केला गुह्यार्थु ॥ १०० ॥
या माझ्या वचनांच्या भावाने सद्गुरू जनार्दन स्वामी संतोष पावले आणि म्हणाले, "छान, खूप छान! तूच खरा आत्मानुभवी भक्त आहेस, ज्याने ग्रंथाचा गूढ अर्थ प्रगट केलास."
हे स्तुति कीं निरूपण । ग्रंथपीठ कीं ब्रह्मज्ञान ।
साहित्य कीं समाधान । संज्ञाही जाण कळेना ॥ १०१ ॥
हे बोलणे म्हणजे स्तुती आहे की कथेचे निरूपण, ग्रंथाची प्रस्तावना आहे की प्रत्यक्ष ब्रह्मज्ञान, किंवा साहित्य आहे की चित्ताचे समाधान—याची व्याख्याच करता येत नाही.
तुझा बोलुचि एकएकु । सोलीव विवेकाचा विवेकु ।
तो संतोषासी संतोखु। आत्यंतिकु उपजवी ॥ १०२ ॥
सद्गुरू म्हणाले, "तुझा प्रत्येक शब्द म्हणजे शुद्ध आणि परिपक्व विवेक आहे, जो संतोषालाही अत्यंत परम समाधान देणारा आहे."
तुझेनि मुखें जें जें निघे । तें संतहृदयीं साचचि लागे ।
मुमुक्षुसारंगांचीं पालिंगें । रुंजी निजांगें करितील ॥ १०३ ॥
"तुझ्या मुखातून जे जे शब्द बाहेर पडतील, ते संतांच्या अंतःकरणाला थेट भिडतील आणि मुमुक्षूरूपी भ्रमर या ज्ञानपुष्पाभोवती आनंदाने गुणगुणतील."
ग्रंथारंभु पडला चोख । मुक्त मुमुक्षु इतर लोक ।
श्रवणामात्रेंचि देख । निजात्मसुख पावती ॥ १०४ ॥
"ग्रंथाचा प्रारंभ अत्यंत शुद्ध झाला आहे; आता मुक्त, मुमुक्षू आणि इतर सर्व लोक केवळ याच्या श्रवणानेच आत्मसुख प्राप्त करतील."
येणें वचनामृत तुषारें । ग्रंथभूमिका विवेकांकुरें ।
अंकुरली एकसरें । फळभारें सफलित ॥ १०५ ॥
सद्गुरूंच्या या वचनामृताच्या शिंतोड्यांनी ग्रंथाच्या भूमीत विवेकाचा अंकुर एकदम फुटला आणि तो फळांच्या भाराने समृद्ध झाला.
कीं निर्जीवा जीवु आला । नातरी सिद्धा सिद्धिलाभु जाला ।
कीं निजवैभवें आपुला । प्रियो मीनला पतिव्रते ॥ १०६ ॥
जणू निर्जीवात प्राण आले, किंवा सिद्धाला परम सिद्धी प्राप्त झाली, किंवा एखाद्या पतिव्रतेला तिचे सर्व वैभवासह पती प्राप्त झाले; तसा आनंद झाला.
तैसेनि हरुषानंदें । जी जी म्हणितलें स्वानंदें ।
तुमचेनि पादप्रसादें । करीन विनोदें ग्रंथार्थू ॥ १०७ ॥
अशा आनंदाच्या भरात मी अत्यंत नम्रतेने 'जी जी' (होय महाराज) म्हटले आणि म्हणालो, "तुमच्या चरणप्रसादाच्या बळावर मी हा ग्रंथार्थ अतिशय सहजतेने पार पाडीन."
श्रीरामप्रतापदृष्टीं । शिळा तरती सागरापोटीं ।
कीं वसिष्ठवचनासाठीं । तपे शाटी रविमंडळीं ॥ १०८ ॥
श्रीरामचंद्रांच्या प्रतापाच्या दृष्टीने समुद्राच्या पाण्यात दगडही तरंगले, किंवा महर्षी वसिष्ठांच्या वचनामुळे साधी वस्त्रेही सूर्यमंडळात तपू लागली.
कीं याज्ञवल्कीच्या मंत्राक्षता । शुष्ककाष्ठांस पल्लवता ।
कीं धर्में श्वानु सरता । केला सर्वथा स्वर्गलोकीं ॥ १०९ ॥
किंवा याज्ञवल्क्यांच्या मंत्राक्षता पडताच सुक्या लाकडांना पाने फुटली, आणि धर्मराजांनी एका कुत्र्यालाही स्वर्गात नेऊन श्रेष्ठ स्थान मिळवून दिले.
तैसे माझेनि नांवें । ग्रंथ होती सुहावे ।
आज्ञाप्रतापगौरवें । गुरुवैभवें सार्थकु ॥ ११० ॥
त्याचप्रमाणे केवळ माझ्या नावाने हे सुंदर ग्रंथ सिद्ध होत आहेत; हे सर्व माझ्या सद् गुरूंच्या आज्ञेचा प्रताप आणि त्यांच्या वैभवाचेच सार्थक आहे.
घटित एका आणि एकादशें । राशि-नक्षत्र एकचि असे ।
त्या एकामाजीं पूर्ण दिसे । तैं दशदशांगें चढे अधिक ॥ १११ ॥
एक (१) आणि अकरा (११) या दोन्ही संख्यांत 'एक' हाच मुख्य अंक आहे; जेव्हा त्या एकात्म भावामध्ये परिपूर्णता दिसते, तेव्हा तिचे महत्त्व दहा पटींनी अधिक वाढते.
मागां पुढां एक एक कीजे । त्या नांव एकादशु म्हणिजे ।
तरी एका एकपणचि सहजें । आलें निजवोजें ग्रंथार्थें ॥ ११२ ॥
एकाच्या मागे किंवा पुढे एक ठेवला की 'अकरा' (एकादश) संख्या बनते; तसेच एकनाथ आणि एकादश स्कंध या दोघांतही मूळ 'एक'पणच सहजतेने प्रकट झाले आहे.
तेथें देखणेंचि करूनि देखणें । अवघेंचि निर्धारूनि मनें ।
त्यावरी एकाजनार्दनें । टीका करणें सार्थक ॥ ११३ ॥
तिथे आत्मदृष्टीनेच सर्व तत्त्व पाहून आणि मनाने पूर्ण निश्चय करून, त्यावर एकाजनार्दनाने ही टीका लिहिणे खरोखर सार्थक झाले आहे.
पाहोनि दशमाचा प्रांतु । एकादशाच्या हृदयाआंतु ।
एकादशावरी जगन्नाथु । ग्रंथार्थु आरंभी ॥ ११४ ॥
भागवताच्या दहाव्या स्कंधाचा शेवट पाहून, एकादश (११व्या) स्कंधाच्या अंतःकरणात प्रवेश करून जगन्नाथ श्रीकृष्ण या अकराव्या स्कंधाच्या निरूपणाचा आरंभ करत आहेत.
म्हणौनि एकादशाची टीका । एकादशीस करी एका ।
ते एकपणाचिया सुखा । फळेल देखा एकत्वें ॥ ११५ ॥
म्हणूनच अकराव्या स्कंधाची ही टीका एकादशीच्या पवित्र दिवशी एकनाथ (एका) करत आहे, जी सर्वांना अद्वैत सुखाचे परिपूर्ण फळ देईल.
आतां वंदूं महाकवी । व्यास वाल्मीक भार्गवी ।
जयातें उशना कवी । पुराणगौरवीं बोलिजे ॥ ११६ ॥
आता मी महर्षी व्यास, वाल्मीकी, भार्गव (शुक्राचार्य) यांसारख्या महाकवींना वंदन करतो, ज्यांना पुराणांमध्ये महाकवी म्हणून गौरवले गेले आहे.
तिहीं आपुलिये व्युत्पत्ती । वाढवावी माझी मती ।
हेचि करीतसें विनंती । ग्रंथ समाप्तीं न्यावया ॥ ११७ ॥
त्यांनी आपल्या विद्वत्तेने व काव्यशक्तीने माझी बुद्धी प्रगल्भ करावी, जेणेकरून हा ग्रंथ निर्विघ्नपणे पूर्णत्वास जावा, हीच मी त्यांना विनंती करतो.
वंदूं आचार्य शंकरू । जो ग्रंथार्थविवेकचतुरू ।
सारूनि कर्मठतेचा विचारू । प्रबोधदिनकरू प्रकाशिला ॥ ११८ ॥
आता मी आद्य शंकराचार्यांना वंदन करतो, जे ग्रंथांच्या अर्थाचा विवेक करण्यात अत्यंत चतुर आहेत आणि ज्यांनी केवळ कर्मकांडाचा विचार बाजूला सारून ज्ञानरूपी सूर्याचा प्रकाश पाडला.
आतां वंदूं श्रीधर । जो भागवतव्याख्याता सधर ।
जयाची टीका पाहतां अपार । अर्थ साचार पैं असे ॥ ११९ ॥
आता मी श्रीधराचार्यांना वंदन करतो, जे श्रीमद्भागवताचे श्रेष्ठ व्याख्याते आहेत; ज्यांची टीका पाहिल्यावर भागवताचा खरा आणि अथांग अर्थ स्पष्ट समजतो.
इतरही टीकाकार । काव्यकर्ते विवेकचतुर ।
त्यांचे चरणीं नमस्कार । ग्रंथा सादर तिहीं होआवें ॥ १२० ॥
इतर सर्व टीकाकार, काव्यरचना करणारे आणि विवेकी विद्वान यांच्या चरणी मी नमस्कार करतो; त्यांनी या ग्रंथावर आपली कृपा ठेवावी.
वंदूं प्राकृत कवीश्वर । निवृत्तिप्रमुख ज्ञानेश्वर ।
नामदेव चांगदेव वटेश्वर । ज्यांचें भाग्य थोर गुरुकृपा ॥ १२१ ॥
आता मी मराठी भाषेतील श्रेष्ठ संत कवींना वंदन करतो—श्री निवृत्तीनाथ, संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, चांगदेव आणि वटेश्वर, ज्यांचे भाग्य गुरुकृपेने अत्यंत थोर झाले आहे.
जयांचे ग्रंथ पाहतां । ज्ञान होय प्राकृतां ।
तयांचें चरणी माथा । निजात्मता निभावें ॥ १२२ ॥
ज्यांचे ग्रंथ वाचल्याने सामान्य प्राकृत लोकांनाही आत्मज्ञान प्राप्त होते, त्यांच्या चरणी मी मस्तक ठेवतो जेणेकरून माझी आत्मस्थिती टिकून राहील.
संस्कृत ग्रंथकर्ते ते महाकवी । मा प्राकृतीं काय उणीवी ।
नवीं जुनीं म्हणावीं । कैसेनि केवीं सुवर्णसुमनें ॥ १२३ ॥
संस्कृतमधील ग्रंथकार महाकवी आहेत, पण प्राकृत (मराठी) भाषेत तरी कसली कमतरता आहे? सोन्याची फुले नवी असोत की जुनी, त्यांचे मूल्य सोन्यासारखेच सारखे असते.
कपिलेचें म्हणावें क्षीर । मा इतरांचें तें काय नीर ।
वर्णस्वादें एकचि मधुर । दिसे साचार सारिखें ॥ १२४ ॥
कपिला गाईच्या दुधालाच श्रेष्ठ दूध म्हणावे, मग इतर गाईंचे दूध काय केवळ पाणी आहे का? रंगाने आणि गोडीने सर्व गाईंचे दूध सारखेच मधुर असते.
जें पाविजे संस्कृत अर्थें । तेंचि लाभे प्राकृतें ।
तरी न मनावया येथें । विषमचि तें कायी ॥ १२५ ॥
जो परमार्थ अर्थ संस्कृतातून प्राप्त होतो, तोच प्राकृत भाषेतील ग्रंथांतूनही मिळतो; मग प्राकृत भाषेला कमी मानण्याचे किंवा विषमता ठेवण्याचे काय कारण आहे?
कां निरंजनीं बसला रावो । तरी तोचि सेवकां पावन ठावो ।
तेथें सेवेसि न वचतां पाहा हो । दंडी रावो निजभृत्यां ॥ १२६ ॥
राजा एकांतात बसला तरी सेवकांसाठी तेच राहण्याचे पवित्र स्थान असते; जर सेवक तिथे सेवेसाठी गेला नाही, तर राजा त्याला दंड करतो.
कां दुबळी आणि समर्थ । दोहींस रायें घातले हात ।
तरी दोघींसिही तेथ । सहजें होत समसाम्य ॥ १२७ ॥
किंवा राजाने गरीब आणि श्रीमंत अशा दोन्ही स्त्रियांच्या डोक्यावर हात ठेवला, तर राजाच्या दृष्टीने दोघांनाही समान दर्जा प्राप्त होतो.
देशभाषावैभवें । प्रपंच पदार्थीं पालटलीं नांवें ।
परी रामकृष्णादिनामां नव्हे । भाषावैभवें पालटु ॥ १२८ ॥
निरनिराळ्या देशांच्या आणि भाषांच्या पद्धतीनुसार संसारातील वस्तूंची नावे बदलतात; परंतु राम, कृष्ण इत्यादी भगवंताच्या नावांमध्ये भाषेमुळे कोणताही बदल होत नाही.
संस्कृत वाणी देवें केली । तरी प्राकृत काय चोरापासोनि जाली ।
असोतु या अभिमानभुली । वृथा बोलीं काय काज ॥ १२९ ॥
जर संस्कृत भाषा देवाने निर्माण केली, तर मग प्राकृत (मराठी) भाषा काय चोरांपासून निर्माण झाली का? हा भाषेचा वृथा अभिमान सोडून दिला पाहिजे, अशा व्यर्थ वादात काय अर्थ आहे?
आतां संस्कृता किंवा प्राकृता । भाषा झाली जे हरिकथा ।
ते पावनचि तत्त्वता । सत्य सर्वथा मानली ॥ १३० ॥
आता भाषा संस्कृत असो की प्राकृत, ज्या भाषेत हरिकथा सांगितली जाते, ती कथा मूलतः अत्यंत पवित्र आणि सत्यच मानली पाहिजे.
वंदूं ’भानुदास’ आतां । जो कां पितामहचा पिता ।
ज्याचेनि वंश भगवंता । झाला सर्वथा प्रियकर ॥ १३१ ॥
आता मी माझे पणजोबा संत 'भानुदास' यांना वंदन करतो; ज्यांच्या पुण्याईमुळे आमचा संपूर्ण वंश भगवंताला अत्यंत प्रिय झाला.
जेणें बाळपणीं आकळिला भानु । स्वयें जाहला चिद्भानु ।
जिंतोनि मानाभिमानु । भगवत्पावनु स्वयें झाला ॥ १३२ ॥
ज्यांनी बालपणातच सूर्याला (भानूला) जिंकले आणि स्वतः चैतन्यसूर्य झाले; मान-अपमान जिंकून जे स्वतः भगवंतासारखे परम पवित्र झाले.
जयाचि पदबंध प्राप्ति । पाहों आली श्रीविठ्ठलमूर्ति ।
कानीं कुंडलें जगज्ज्योति । करितां रातीं देखिला ॥ १३३ ॥
ज्यांच्या पदरचनेमुळे आणि भक्तीमुळे प्रत्यक्ष श्रीविठ्ठलमूर्ती त्यांना भेटायला आली; कानात कुंडले धारण केलेली ती जगज्ज्योती विठ्ठलमूर्ती रात्रीच्या वेळी त्यांनी प्रत्यक्ष पाहिली.
तया भानुदासाचा ’चक्रपाणि’ । तयाचाही सुत सुलक्षणी ।
तया ’सूर्य’ नाम ठेवूनि । निजीं निज होऊनि भानुदास ठेला ॥ १३४ ॥
त्या संत भानुदासांचे पुत्र 'चक्रपाणी' आणि त्यांचे सुलक्षणी पुत्र 'सूर्य' (सूर्याजीपंत); त्यांना हे नाव देऊन भानुदास महाराज स्वतः आत्मस्वरूपात लीन झाले.
तया सूर्यप्रभाप्रतापकिरणीं । मातें प्रसवली रुक्मिणी ।
म्हणौनि रखुमाई जननी । आम्हांलागूनि साचचि ॥ १३५ ॥
त्या सूर्यपंतांच्या तेजातून माझी आई 'रुक्मिणी' (रखुमाई) हिने मला जन्म दिला; म्हणूनच रखुमाई ही माझी खरीखुरी जन्मदात्री आई आहे.
हे ग्रंथारंभकाळा । वंदिली पूर्वजमाळा ।
धन्य निजभाग्याचि लीळा । आलों वैष्णवकुळा जन्मोनि ॥ १३६ ॥
ग्रंथाच्या प्रारंभी मी माझ्या या पूर्वजांच्या मालिकेची वंदना केली आहे; माझे भाग्य खरोखर धन्य आहे की मी अशा पवित्र वैष्णव कुळात जन्माला आलो.
ते वैष्णवकुळीं कुळनायक । नारद प्रल्हाद सनकादिक ।
उद्धव अक्रूर श्रीशुक । वसिष्ठादिक निजभक्त ॥ १३७ ॥
त्या वैष्णव कुळाचे मुख्य मार्गदर्शक म्हणजे नारद, प्रल्हाद, सनकादिक, उद्धव, अक्रूर, श्रीशुकदेव आणि वसिष्ठ यांसारखे थोर भगवद्भक्त आहेत.
ते वैष्णव सकळ । ग्रंथार्थीं अवधानशीळ ।
म्हणौनि वैष्णवकुळमाळ । वंदिली सकळ ग्रंथार्थीं ॥ १३८ ॥
हे सर्व वैष्णव भक्त या ग्रंथाच्या अर्थाकडे लक्ष देणारे आहेत; म्हणूनच मी ग्रंथाच्या सुरुवातीला या संपूर्ण वैष्णवकुळमालेला आदराने वंदन केले आहे.
उपजलों ज्याचिया गोत्रा । नमन त्या विश्वामित्रा ।
जो कां प्रतिसृष्टीचा धात्रा । गायत्रीमंत्रा महत्त्व ॥ १३९ ॥
ज्यांच्या गोत्रात माझा जन्म झाला, त्या महर्षी विश्वामित्रांना मी नमन करतो; जे प्रतिसृष्टी निर्माण करणारे होते आणि ज्यांनी गायत्री मंत्राचे श्रेष्ठ महत्त्व जगाला पटवून दिले.
जो उपनिषद्विवेकी । तो वंदिला याज्ञवल्की ।
जो कविकर्तव्यातें पोखी । कृपापीयूखीं वर्षोनि ॥ १४० ॥
जे उपनिषदांचे थोर विवेकी आहेत, त्या महर्षी याज्ञवल्क्यांना मी वंदन करतो; जे कवींच्या कर्तृत्वाला आपल्या कृपारूपी अमृताचा वर्षाव करून समृद्ध करतात.
नमन भूतमात्रां अशेखां । तेणें विश्वंभरू जाहला सखा ।
म्हणौनि ग्रंथारंभु देखा । आला नेटका संमता ॥ १४१ ॥
मी सर्व प्राणिमात्रांना नमन करतो, कारण त्यांच्यात राहणारा विश्वंभर परमेश्वरच माझा सखा झाला आहे; म्हणूनच या ग्रंथाचा प्रारंभ सर्वांच्या संमतीने अत्यंत सुंदर झाला आहे.
आतां नमूं दत्तात्रेया । जो कां आचार्यांचा आचार्या ।
तेणें प्रवर्तविलें ग्रंथकार्या । अर्थवावया निजबोधु ॥ १४२ ॥
आता मी गुरुदेव दत्तात्रेयांना नमन करतो, जे सर्व आचार्यांचेही आचार्य आहेत; त्यांनीच आत्मबोधाचा अर्थ प्रगट करण्यासाठी मला या ग्रंथकार्यात प्रवृत्त केले आहे.
तो शब्दातें दावितु । अर्थु अर्थें प्रकाशितु ।
मग वक्तेपणाची मातु । स्वयें वदवितु यथार्थ ॥ १४३ ॥
तेच शब्दांना रूप देतात, अर्थाने अर्थ प्रकाशित करतात आणि मग वक्ता म्हणून सर्व यथार्थ निरूपण माझ्या मुखातून स्वतःच वदवून घेतात.
तो म्हणे श्रीभागवत । तें भगवंताचें हृद्गत ।
त्यासीचि होय प्राप्त । ज्याचें निरंतर चित्त भगवंतीं ॥ १४४ ॥
ते सांगतात की, श्रीभागवत ग्रंथ हे प्रत्यक्ष भगवंताचे अंतःकरण (हृद्गत) आहे; आणि ते त्याच भक्ताला प्राप्त होते, ज्याचे चित्त अखंड भगवंताच्या चरणी लीन असते.
तें तें हें ज्ञान कल्पादी । ’चतुःश्लोक’ पदबंधीं ।
उपदेशिला सद्बुद्धी । निजात्मबोधीं विधाता ॥ १४५ ॥
कल्पारंभी हेच आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठ ज्ञान ब्रह्मदेवाला (विधात्याला) चार श्लोकांच्या रूपात ('चतुःश्लोकी भागवत') भगवंताने आत्मबोधासाठी उपदेशिले होते.
नवल तयाचा सद्भावो । शब्दमात्रें झाला अनुभवो ।
बाप सद्गुरुकृपा पहा हो । केला निःसंदेहो परमेष्ठी ॥ १४६ ॥
ब्रह्मदेवाचा भाव इतका थोर होता की केवळ शब्दांनीच त्यांना आत्मस्वरूपाचा प्रत्यक्ष अनुभव आला; सद् गुरूंच्या कृपेचा प्रभाव असा आहे की त्यांनी ब्रह्मदेवाला पूर्ण संशयरहित केले.
तो चतुःश्लोकींचा बोधु । गुरुमार्गें आला शुद्धु ।
तेणें उपदेशिला नारदु । अतिप्रबुद्धु भावार्थीं ॥ १४७ ॥
तो चतुःश्लोकी भागवताचा बोध गुरू परंपरेने अतिशय शुद्ध स्वरूपात पुढे आला आणि ब्रह्मदेवाने तो अत्यंत ज्ञानी व भाविक असलेल्या नारदमुनींना उपदेशिला.
तेणें नारदु निवाला । अवघा अर्थमयचि झाला ।
पूर्ण परमानंदें धाला । नाचों लागला निजबोधें ॥ १४८ ॥
त्या उपदेशाने नारदमुनी पूर्ण शांत व तृप्त झाले, ते स्वतः अर्थरूप (ज्ञानरूप) बनले आणि पूर्ण परमानंदात तृप्त होऊन आत्मबोधाच्या आनंदाने नाचू लागले.
तो ब्रह्मवीणा वाहतु । ब्रह्मपदें गीतीं गातु ।
तेणें ब्रह्मानंदें नाचतु । विचरे डुल्लतु भूतळीं ॥ १४९ ॥
ते हातात ब्रह्मवीणा वाजवत, ब्रह्माची पदे गात आणि त्या ब्रह्मानंदात डोलत-नाचत संपूर्ण पृथ्वीतलावर संचार करू लागले.
तो आला सरस्वती तीरा । तंव देखिलें व्यास ऋषीश्वरा ।
जो संशयाचिया पूरा । अतिदुर्धरामाजीं पडिला ॥ १५० ॥
नारदमुनी सरस्वती नदीच्या तीरावर आले, तेव्हा त्यांनी तिथे महर्षी व्यासदेवांना पाहिले; जे त्यावेळी चित्ताच्या अस्वस्थतेच्या व संशयाच्या कठीण प्रवाहात सापडले होते.
वेदार्थ सकळ पुराण । व्यासें केलें निर्माण ।
परी तो न पवेचि आपण । निजसमाधान स्वहिताचें ॥ १५१ ॥
व्यासदेवांनी वेदांचा विभाग केला, सर्व पुराणे रचली; तरीही त्यांच्या स्वतःच्या अंतःकरणाला आत्मशांती आणि निजसमाधान प्राप्त झाले नव्हते.
तो संशयसमुद्रा आंतु । पडोनि होता बुडतु ।
तेथें पावला ब्रह्मसुतु । ’नाभी’ म्हणतु कृपाळू ॥ १५२ ॥
व्यासदेव संशयाच्या समुद्रात बुडत असताना, तिथे ब्रह्माचे पुत्र दयाळू नारदमुनी आले आणि त्यांनी व्यासदेवांना धीर देत मदतीचा हात दिला.
तेणें एकांतीं नेऊननि देख । व्यासासि केला एकमुख ।
मग दाविले चार्ही श्लोक । भवमोचक निर्दुष्ट ॥ १५३ ॥
नारदमुनींनी व्यासदेवांना एकांतात नेऊन एकाग्र केले आणि नंतर त्यांना संसारातून मुक्त करणारे ते अत्यंत शुद्ध चार श्लोक (चतुःश्लोकी) दाखवले.
ते सूर्याते न दाखवुनी । गगनातेंही चोरूनी ।
कानातें परते सारूनी । ठेला उपदेशुनी निजबोधु ॥ १४ ॥
त्यांनी ते परम गुप्त आत्मज्ञान सूर्यापासून आणि आकाशापासूनही लपवून, अत्यंत गुप्तपणे व्यासदेवांच्या कानात उपदेशिले.
तें नारदाचें वचन । करीत संशयाचें दहन ।
तंव व्यासासि समाधान । स्वसुखें पूर्ण हों सरलें ॥ १५५ ॥
नारदमुनींचे ते शब्द व्यासदेवांच्या सर्व संशयांचे दहन करणारे ठरले आणि व्यासदेवांना स्वतःच्या आत्मसुखाचे परिपूर्ण समाधान प्राप्त झाले.
मग श्रीव्यासें आपण । भागवत दशलक्षण ।
शुकासि उपदेशिलें जाण । निजबोधें पूर्ण सार्थक ॥ १५६ ॥
त्यानंतर महर्षी व्यासदेवांनी स्वतः दहा लक्षणे असलेल्या श्रीमद्भागवत महापुराणाची रचना करून, ते आपल्या पुत्राला म्हणजेच शुकदेवांना पूर्ण आत्मबोधाने उपदेशिले.
तेणें शुकही सुखावला । परमानंदें निवाला ।
मग समाधिस्थ राहिला । निश्चळ ठेला निजशांती ॥ १५७ ॥
त्या उपदेशाने शुकदेवही अत्यंत सुखी व शांत झाले; ते परमानंदात निमग्न होऊन निजशांतीत अखंड समाधी अवस्थेत स्थिर झाले.
तेथें स्वभावेंचि जाणा । समाधि आली समाधाना ।
मग परीक्षितीचिया ब्रह्मज्ञाना । अवचटें जाणा तो आला ॥ १५८ ॥
त्या समाधीच्या आणि पूर्ण समाधानाच्या अवस्थेत असतानाच, राजा परीक्षिताला ब्रह्मज्ञान देण्यासाठी शुकदेवजी सहजतेने तिथे प्रगट झाले.
पहावया परीक्षितीचा अधिकारु । तंव कलीसि केला तेणें मारु ।
तरी धर्माहूनि दिसे थोरु । अधिकारु पैं याचा ॥ १५९ ॥
राजा परीक्षिताचा अधिकार पाहिला, तर त्याने कलीला जिंकून दमन केले होते; त्यामुळे धर्मराजापेक्षाही परीक्षिताचा अधिकार अधिक थोर वाटत होता.
कृष्णु असतां धर्म जियाला । पाठीं कलिभेणें तो पळाला ।
परी हा कलि निग्रहूनि ठेला । धर्माहूनि भला धैर्यें अधिक ॥ १६० ॥
श्रीकृष्ण पाठीशी असताना धर्मराज जगले, पण नंतर कलीच्या भयाने निघून गेले; परंतु परीक्षिताने कलीला रोखून धरले, म्हणून तो धैर्याने अधिक श्रेष्ठ ठरला.
अर्जुनवीर्यपरंपरा निर्व्यंग । सुभद्रा मातामहीचें गर्भलिंग ।
तो अधिकाररत्न उपलिंग । ज्यासी रक्षिता श्रीरंग गर्भीं झाला ॥ १६१ ॥
अर्जुनाच्या पराक्रमाची निर्दोष परंपरा आणि सुभद्रेचा नातू असलेला तो राजा परीक्षित म्हणजे अधिकाराचे रत्न होता; ज्याचे रक्षण स्वतः श्रीकृष्णाने त्याच्या आईच्या गर्भात केले होते.
गर्भींच असता ज्याच्या भेणें । स्पर्शूं न शके शस्त्र द्रौण्य ।
त्याचा अधिकार पूर्ण । सांगावया कोण समर्थ ॥ १६२ ॥
तो गर्भात असतानाच, ज्याच्या तेजाच्या भयाने अश्वात्थाम्याचे अस्त्र त्याचा नाश करू शकले नाही; अशा परीक्षिताच्या परिपूर्ण अधिकाराचे वर्णन करण्यास कोण समर्थ आहे?
जेणें रक्षिले गर्भाप्रती । तया परीक्षी सर्वांभूतीं ।
यालागीं नांवें परीक्षिती । अगाध स्थिती नांवाची ॥ १६३ ॥
ज्याने गर्भात असतानाच स्वतःचे रक्षण करणाऱ्या परमात्म्याला सर्व भूतांमध्ये पाहिले (परीक्षा केली), म्हणूनच त्याला 'परीक्षित' हे नाव पडले; त्याच्या या नावाची स्थिती अत्यंत अगाध आहे.
तो अभिमन्यूचा परीक्षिती । उपजला पावन करीत क्षिती ।
ज्याचेनि भागवताची ख्याती । घातली त्रिजगतीं परमार्थपव्हे ॥ १६४ ॥
अभिमन्यूचा तो पुत्र परीक्षित पृथ्वीला पवित्र करत जन्माला आला; आणि त्याच्यामुळेच श्रीमद्भागवताची कीर्ती संपूर्ण तिन्ही लोकांत परमार्थाची पेव उघडल्यासारखी पसरली.
अंगीं वैराग्यविवेकु । ब्रह्मालागीं त्यक्तोदकु ।
तया देखोनि श्रीशुकु । आत्यंतिकु सुखावला ॥ १६५ ॥
परीक्षिताच्या अंगात वैराग्य व विवेक पूर्ण भरलेला होता आणि ब्रह्मज्ञानासाठी त्याने अन्न-पाण्याचा त्याग केला होता; त्याला पाहून श्रीशुकदेव अत्यंत आनंदी झाले.
बाप कोपु ब्राह्मणाचा । शापें अधिकारु ब्रह्मज्ञानाचा ।
तयांच्या चरणीं कायावाचा । निजभावा नमस्कारु ॥ १६६ ॥
ब्राह्मणाचा तो कोप आणि त्या शापामुळे परीक्षिताला प्राप्त झालेला ब्रह्मज्ञानाचा अधिकार खरोखर थोर होता; मी काया, वाचा आणि मनाने त्यांच्या चरणी नमस्कार करतो.
ब्रह्माहूनि ब्राह्मणु थोरु । हें मीच काय फार करूं ।
परी हृदयीं अद्यापि श्रीधरु । चरणालंकारु मिरवितु ॥ १६७ ॥
ब्रह्मापेक्षाही ब्राह्मण थोर आहे, हे मी वेगळे काय सांगावे? प्रत्यक्ष भगवान श्रीविठ्ठल/श्रीविष्णु आजही ब्राह्मणाच्या चरणाचा डाग (भृगुलता) आपल्या छातीवर भूषण म्हणून बाळगतात.
म्हणोनि ब्रह्माचा देवो ब्राह्मणु । हा सत्यसत्य माझा पणु ।
यालागीं वेदरूपें नारायणु । उदरा येऊनु वाढविला ॥ १६८ ॥
म्हणून ब्राह्मणांचा देव हा ब्राह्मणच आहे, ही माझी सत्य प्रतिज्ञा आहे; म्हणूनच नारायणाने वेदरूपाने ब्राह्मणांच्या मुखात व हृदयात स्थान मिळवले.
म्हणोनि ब्राह्मण भूदेव । हें ब्रह्मींचे निजावेव ।
येथें न भजती ते मंददैव । अति निर्दैव अभाग्य ॥ १६९ ॥
म्हणूनच ब्राह्मणांना 'भूदेव' (पृथ्वीवरील देव) म्हणतात, हे ब्रह्माचेच प्रत्यक्ष अवयव आहेत; जे त्यांची सेवा करत नाहीत, ते अत्यंत मंदभागी आणि दुर्दैवी असतात.
ब्राह्मणप्रतापाचा नवलावो । तिहीं आज्ञाधारकु केला देवो ।
प्रतिमाप्रतिष्ठेसि पहा हो । प्रकटे आविर्भावो मंत्रमात्रें ॥ १७० ॥
ब्राह्मणांच्या प्रतापाचे नवल असे की त्यांनी देवालाही आपल्या आज्ञेत ठेवले आहे; मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा करताना केवळ त्यांच्या मंत्रोच्चाराने देवाची मूर्ती साक्षात प्रगट होते.
तंव संत म्हाणती काय पहावें । जें स्तवनीं रचिसी भावो ।
तेथें प्रमेय काढिसी नित्य नवें । साहित्यलाघवें साचार ॥ १७१ ॥
तेव्हा संत म्हणाले, "अरे एकनाथा, तू स्तुतीमध्ये इतका सुंदर भाव निर्माण करतोस आणि आपल्या साहित्याच्या कौशल्याने नवनवीन अध्यात्मतत्त्वे (प्रमेय) बाहेर काढतोस."
गणेशु आणि सरस्वती । बैसविलीं ब्रह्मपंक्ती ।
तैशींच संतस्तवनीं स्तुतीं । ऐक्यवृत्ती वदलासी ॥ १७२ ॥
"तू गणेश आणि सरस्वती यांना ब्रह्मपंक्तीत बसवलेस, आणि संतांच्या स्तुतीमध्येसुद्धा अद्वैताची ऐक्यवृत्ती प्रकट केलीस."
पाठीं कुल आणि कुलदैवता । स्तवनीं वदलासि जे कथा ।
ते ऐकतांचि चित्त चिंता । विसरे सर्वथा श्रवणेंचि ॥ १७३ ॥
"त्यानंतर तू आपले कुळ आणि कुलदेवता यांची जी स्तुती केलीस, ती ऐकताच चित्तातील सर्व चिंता श्रवणानेच पूर्णपणे नाहीशी होते."
जो सद्भावो संतचरणीं । तोचि भावो ब्राह्मणीं ।
सुखी केले गुरु स्तवनीं । धन्य वाणी पैं तुझी ॥ १७४ ॥
"जो भाव तू संतचरणी ठेवलास, तोच भाव ब्राह्मणांच्या ठिकाणी ठेवलास आणि गुरूंच्या स्तवनाने सर्वांना सुखी केलेस; तुझी वाणी खरोखर धन्य आहे."
तरी तुझेनि मुखें श्रीजनार्दन । स्वयें वदताहे आपण ।
हे बोलतांचि खूण । कळली संपूर्ण आम्हांसी ॥ १७५ ॥
"तुझ्या मुखातून प्रत्यक्ष श्रीजनार्दन स्वामीच हे सर्व बोलत आहेत, ही गोष्ट तू बोलू लागताच आम्हाला पूर्णपणे समजली आहे."
चढत प्रमेयाचें भरतें । तें नावेक आवरोनि चित्तें ।
पुढील कथानिरूपणातें । करी निश्चितें आरोहण ॥ १७६ ॥
"आता अध्यात्मज्ञानाचे हे उचंबळून आलेले भरते थोडे मनात आवरून धर आणि पुढच्या कथेच्या निरूपणाला सुरुवात कर."
विसरलों होतों हा भावो । परी भला दिधला आठवो ।
याचिलागीं सद्भावो । तुमचे चरणीं पहा हो ठेविला ॥ १७७ ॥
एकनाथ महाराज म्हणतात, "मी कथेच्या मुख्य ओघात हा भाव विसरलो होतो, पण संतांनी मला योग्य आठवण करून दिली; म्हणूनच मी माझा संपूर्ण भाव तुमच्या चरणी ठेवला आहे."
उणें देखाल जें जें जेथें । तें तें करावें पुरतें ।
सज्जनांमाजीं सरतें । करावें मातें ग्रंथार्थसिद्धी ॥ १७८ ॥
"जिथे जिथे तुम्हाला काही उणीव दिसेल, ती तुम्ही स्वतः पूर्ण करून घ्यावी आणि हा ग्रंथ पूर्ण होण्यासाठी सज्जनांच्या सभेत मला सांभाळून घ्यावे."
ते म्हणती भला रे भला नेटका । बरवी ही आया आली ग्रंथपीठिका ।
आतां संस्कृतावरी टीका । कविपोषका वदें वहिला ॥ १७९ ॥
संत म्हणाले, "वा! खूपच सुंदर ग्रंथाची प्रस्तावना झाली आहे; आता कवींचे पोषण करणाऱ्या या संस्कृत अकराव्या स्कंधावर पटकन प्राकृत टीका बोलायला सुरुवात कर."
याचि बोलावरी माझा भावो । ठेवूनि पावलों पायांचा ठावो ।
तरी आज्ञेसारिखा प्रस्तावो । करीन पाहा हो कथेचा ॥ १८० ॥
संतांच्या याच वचनांवर श्रद्धा ठेवून मी त्यांच्या चरणांचा आश्रय घेतला आहे; आता त्यांच्या आज्ञेनुसार मी कथेचा प्रस्ताव सुरू करतो.
तरी नैमिषारण्याआंतु । शौनकादिकांप्रति मातु ।
सूत असे सांगतु । गतकथार्थु अन्वयो ॥ १८१ ॥
नैमिषारण्यात सूतमुनी हे शौनकादिक ऋषींना पूर्वी झालेल्या कथेचा संदर्भ जुळवून पुढील कथा सांगत आहेत.
मागें दहावें स्कन्धीं जाण । कथा जाली नव-लक्षण ।
आतां मोक्षाचें उपलक्षण । सांगे श्रीकृष्ण एकादशीं ॥ १८२ ॥
भागवताच्या दहाव्या स्कंधात नऊ लक्षणांची कथा झाली; आता अकराव्या स्कंधात भगवान श्रीकृष्ण मोक्षाचे मूळ लक्षण सांगत आहेत.
जो चिदाकाशींचा पूर्ण चंद्र । जो योगज्ञाननरेंद्र ।
तो बोलता झाला शुक योगींद्र । परिसता नरेंद्र परीक्षिती ॥ १८३ ॥
जे चैतन्यरुपी आकाशाचे पूर्ण चंद्र आणि योगज्ञानाचे श्रेष्ठ राजा आहेत, ते योगींद्र शुकदेवजी सांगू लागले आणि राजा परीक्षित ते ऐकू लागला.
तंव परीक्षिती म्हणे स्वामी । याचिलागीं त्यक्तोदक मी ।
तेचि कृपा केली तुम्हीं । तरी धन्य आम्ही निजभाग्यें ॥ १८४ ॥
तेव्हा परीक्षित राजा म्हणाला, "हे स्वामी, याच मोक्षज्ञानासाठी मी अन्न-पाण्याचा त्याग केला आहे; तुम्ही तीच कृपा माझ्यावर केलीत, त्यामुळे आम्ही आमच्या भाग्याने खरोखर धन्य झालो."
अगा हे साचार मोक्षकथा । ज्यांसि मोक्षाची अवस्था ।
तिहीं पाव देऊनि मनाचे माथां । रिघावें सर्वथा श्रवणादरीं ॥ १८५ ॥
ही खरोखर मोक्ष देणारी कथा आहे; ज्यांना मोक्ष मिळवायचा आहे, त्यांनी मनावर ताबा ठेवून अत्यंत आदराने या श्रवणात प्रवेश करावा.
भीतरी नेऊनियां कान । कानीं द्यावें निजमन ।
अवधाना करूनि सावधान । कथानुसंधान धरावें ॥ १८६ ॥
कान अंतर्मुख करून त्यात मन एकाग्र करावे आणि पूर्ण सावध होऊन कथेचे अनुसंधान टिकवून ठेवावे.
बहुतीं अवतारीं अवतरला देवो । परी या अवतारींचा नवलावो ।
देवां न कळे अभिप्रावो । अगम्य पहा हो हरिलीला ॥ १८७ ॥
भगवंताने अनेक अवतार घेतले, पण या (कृष्ण) अवताराची नवलाई काही वेगळीच आहे; देवां ही याचा खरा हेतू समजत नाही, अशी हरिलीला अगाध आहे.
उपजतांचि मायेवेगळा । वाढिन्नला स्वयें स्वलीळा ।
बाळपणीं मुक्तीचा सोहळा । पूतनादि सकळां निजांगें अर्पी ॥ १८८ ॥
जन्माला येताच मायेच्या पार असणारा तो स्वतःच्या लीलेने वाढला; आणि बालपणीच पूतनेसारख्या असुरांनाही त्याने स्वतःच्या हाताने मुक्तीचा सोहळा दिला.
मायेसि दाविलें विश्वरूप । गोवळां दाविलें वैकुंठदीप ।
परी गोवळेपणाचें रूप । नेदीच अल्प पालटों ॥ १८९ ॥
त्याने यशोदा मातेला मुखात विश्वरूप दाखवले, गोपाळांना वैकुंठाचा प्रकाश दाखवला; तरीही स्वतःचे साधे गोपाळाचे रूप थोडेसुद्धा बदलू दिले नाही.
बाळ बळियांतें मारी । अचाट कृत्यें जगादेखतां करी ।
परी बाळपणाबाहेरी । तिळभरी नव्हेचि ॥ १९० ॥
बाळ असूनही त्याने महाबळकट असुरांना मारले, जगासमोर अद्भुत कृत्ये केली; तरीही तो बालपणाच्या मर्यादेच्या बाहेर तिळभरही गेला नाही.
ब्रह्म आणि चोरी करी । देवो आणि व्यभिचारी ।
पुत्र कलत्र आणि ब्रह्मचारी । हेही परी दाखविली ॥ १९१ ॥
तो साक्षात परब्रह्म असून लोणी चोरत असे, सर्वेश्वर असून गोपींशी रासक्रीडा करत असे; मुलगा, पत्नी सर्व असतानाही तो अखंड ब्रह्मचारी राहिला, अशी अद्भुत लीला त्याने दाखवली.
अधर्में वाढविला धर्म । अकर्में तारिलें कर्म ।
अनेमें नेमिला नेम । अति निःसीम निर्दुष्ट ॥ १९२ ॥
त्याने वरवर अधर्म दिसणाऱ्या कृत्यांनी धर्माची वाढ केली, निष्काम कर्माने कर्माच्या बंधनातून तारले आणि सर्व नियमांच्या पलीकडे जाऊन अत्यंत निर्दोष नियम प्रस्थापित केला.
तेणें संगेंचि सोडिला संगु । भोगें वाढविला योगु ।
त्यागेंवीण केला त्यागु । अति अव्यंगु निर्दोष ॥ १९३ ॥
त्याने संसारात राहूनही आसक्ती सोडली, भोगांमध्ये राहून योगाची वृद्धी केली आणि कोणत्याही बाह्य त्यागाशिवाय मनाचा पूर्ण त्याग करून दाखवला.
कर्मठां होआवया बोधु । कर्मजाड्याचे तोडिले भेदु ।
भोगामाजीं मोक्षपदु । दाविलें विशदु प्रकट करूनि ॥ १९४ ॥
केवळ कर्मकांड करणाऱ्यांना ज्ञान व्हावे म्हणून त्याने कर्माचा जडपणा तोडून टाकला आणि संसारातील भोगात असतानाही मोक्षपद कसे प्राप्त करता येते, हे स्पष्ट दाखवून दिले.
भक्ति भुक्ति मुक्ति । तिन्ही केलीं एके पंक्ती ।
काय वानूं याची ख्याति । खाऊनि माति विश्वरूप दावी ॥ १९५ ॥
भक्ती, उपभोग (भुक्ती) आणि मुक्ती या तिन्हींना त्याने एकाच रांगेत बसवले; त्याची कीर्ती काय वर्ण राहावी? माती खाऊन त्याने आईला मुखात पूर्ण विश्वरूप दाखवले.
त्याचिया परमचरित्रा । तुज सांगेन परमपवित्रा ।
परी निजबोधाचा खरा । या अवतारीं पुरा पवाडा केला ॥ १९६ ॥
शुकदेव म्हणतात, "हे राजा, त्या श्रीकृष्णाचे परम पवित्र चरित्र मी तुला सांगेन; या अवतारात त्याने खऱ्या आत्मज्ञानाचा मोठा महिमा प्रस्थापित केला आहे."
एकादशाच्या तात्पर्यार्थीं । संक्षेपें विस्तरे मुक्ति ।
बोललीसे आद्यंतीं । परमात्मस्थिति निजबोधें ॥ १९७ ॥
या अकराव्या स्कंधाच्या मुख्य तात्पर्यात संक्षेपाने आणि विस्ताराने मुक्तीचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे, आणि सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत आत्मबोधाची परमात्मस्थितीच सांगितली आहे.
तेथें नारदें वसुदेवाप्रती । संवादूनि निमि-जायंती ।
सांगितली कथासंगती । ’संक्षेपस्थिति’ या नाम ॥ १९८ ॥
तिथे नारदमुनींनी वसुदेवाला निमी राजा आणि नवयोगेश्वर (जयांती) यांचा संवाद सांगून संक्षेपाने मुक्तीची कथा स्पष्ट केली आहे.
तेचि उद्धवाची परमप्रीति । नाना दृष्टांतें उपपत्ति ।
स्वमुखें बोलिला श्रीपति । ते कथा निश्चितीं ’सविस्तर’ ॥ १९९ ॥
आणि उद्धवाच्या अथांग प्रेमापोटी श्रीकृष्णाने स्वतःच्या मुखाने विविध दृष्टांत देऊन जे ज्ञान सांगितले, ती 'सविस्तर' कथा म्हणून ओळखली जाते.
दशमीं ’निरोध’ लक्षण । मागां केलें निरूपण ।
जेथें धराभार अधर्मजन । निर्दळी श्रीकृष्ण नानायुक्ति ॥ २०० ॥
दहाव्या स्कंधात 'निरोध' हे लक्षण सांगितले गेले, जिथे श्रीकृष्णाने पृथ्वीचा भार झालेले अधर्मी लोक विविध युक्तींनी नष्ट केले.
ज्यांचेनि अधर्मभारें क्षिति । सदा आक्रंदत होती ।
जिच्या साह्यालागीं श्रीपति । पूर्णब्रह्मस्थिति अवतरला ॥ २०१ ॥
ज्या अधर्मी लोकांच्या भाराने पृथ्वी सतत टाहो फोडत होती, तिच्या मदतीसाठीच साक्षात पूर्णब्रह्म श्रीकृष्ण अवतार घेऊन आले.
दुष्ट दैत्य आणि दानव । धराभार राजे सर्व ।
वधिता झाला श्रीकृष्णदेव । तो गतकथाभाव शुक सांगे ॥ २०२ ॥
दुष्ट दैत्य, दानव आणि पृथ्वीला भार झालेले सर्व राजे यांचा श्रीकृष्णाने कसा संहार केला, हा मागचा कथाभाग शुकदेवजी सांगत आहेत.
श्रीशुक उवाच - |
कृत्वा दैत्यवधं कृष्णः सरामो यदुभिर्वृतः ।
भुवोऽवतारयतभारं जविष्ठं जनयन्कलिम् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले, "दैत्यांचा वध करून, बलराम आणि यादवांनी वेढलेल्या श्रीकृष्णाने कलीचा प्रभाव वाढवून पृथ्वीचा अत्यंत कठीण भार हलका केला."
पूर्णब्रह्म स्वयें श्रीकृष्ण । बळि बळिराम लोकरमण ।
निधडे यादव मेळवूनि जाण । दैत्यनिर्दळण श्रीकृष्णें केलें ॥ २०३ ॥
साक्षात पूर्णब्रह्म श्रीकृष्ण आणि शक्तिमान बलराम यांनी शूर यादवांना एकत्र करून पृथ्वीवरील दैत्यांचा पूर्ण संहार केला.
जे यादवांसि न येत वधीं । तेथें श्रीकृष्ण करी बुद्धि ।
सखे स्वजन स्वगोत्रामधीं । कलह उत्पादी अतिघोर ॥ २०४ ॥
जे दुष्ट इतर यादवांच्या हातून मारले जाणे शक्य नव्हते, तिथे श्रीकृष्णाने युक्ती वापरून आपापसातील आप्त आणि गोत्रातच अतिशय भीषण कलह निर्माण केला.
उतरावया धराभार । कलहमिसें शारंगधर ।
मारवी कौरबभार । पांडुकुमर क्षोभवूनि ॥ २०५ ॥
पृथ्वीचा उरलेला भार उतरवण्यासाठी श्रीकृष्णाने कलहाच्या निमित्ताने पांडवांना क्रोधीत करून कौरवांच्या महाकाय सेनेचा संहार करवला.
ये कोपिताः सुबहु पाण्डुसुताः सपत्नैः
दुद्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् ।
कृत्वा निमित्तमितरेतरतः समेतान्
हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीशः ॥ २ ॥
कपटाचे द्यूत, विटंबना, द्रौपदीचे केश ओढणे इत्यादी दुष्ट कृत्यांनी पांडवांना शत्रूंविरुद्ध संतप्त केले; त्यांनाच निमित्त करून एकत्र आलेल्या राजांचा संहार करत ईश्वराने पृथ्वीचा भार उतरवला.
दुष्ट अकर्मी अतिघोर । ज्यांची सेना धराभार ।
ते वधार्थ करावया एकत्र । कलहाचें सूत्र उपजवी कृष्ण ॥ २०६ ॥
जे अतिशय दुष्ट, अधर्मी आणि सेनेचा मोठा भार असलेले राजे होते, त्यांना वधासाठी एकाच ठिकाणी एकत्र आणण्यासाठी श्रीकृष्णाने या कलहाचे सूत्र रचले.
येणें श्रीकृष्णसंकल्पोद्देशें । हों सरले कपटफांसे ।
तेणें कपट बांधून कैसे । वधवी अनायासें कौरवभार ॥ २०७ ॥
श्रीकृष्णाच्या या संकल्पाने कौरवांचे कपटाचे फासे त्यांच्यावरच उलटले, आणि त्या कपटात बांधले जाऊन कौरवांच्या सेनेचा सहजतेने संहार झाला.
जगीं द्यूत खेळिजे दुष्टें । तेंही आरंभिलें कपटें ।
धर्मावरी फांसे खोटे । घालिती हटें दुर्बुद्धि ॥ २०८ ॥
जगात द्यूत खेळणे हेच वाईट आहे, त्यात कौरवांनी ते कपटाने सुरू केले आणि दुर्बुद्धी होऊन धर्मावर खोटे फासे हट्टाने टाकले.
बाळेभोळे अज्ञान जनीं । तेही गांजिती ना धर्मपत्नी ।
ते साचचि धर्माची मानिनी । आणिली बांधोनी सभेमाजीं ॥ २०९ ॥
अडाणी लोकसुद्धा कुणाच्या कुलस्त्रीचा असा अपमान करत नाहीत; परंतु कौरवांनी धर्माची मानिनी पत्नी द्रौपदी हिला भरसभेत ओढून आणले.
दुःशासनें धरिले वेणीकच । तेणेंचि वाढिली कचकच ।
तें कर्म त्याचें त्यासीच । भंवलें साच त्याभोंवतें ॥ २१० ॥
दुःशासनाने द्रौपदीचे केश धरले, त्यामुळेच हा महासंहार वाढला; त्याचे ते दुष्ट कर्म शेवटी त्याच्यावरच उलटले.
वनी कोणी कोणा नागवी । तो नागोवा राजा आणवी ।
सभेसि राजा उगाणवी । तैं मृत्युची पदवी मस्तका आली ॥ २११ ॥
वनात एखाद्याला लुटणारा दरोडेखोर वेगळा, पण राजानेच स्वतः भरसभेत द्रौपदीला वस्त्रहीन करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा कौरवांच्या मस्तकावर प्रत्यक्ष मृत्यूच येऊन बसला.
अन्यायेंवीण नागवी रावो । तैं धांवणिया धांवे देवो ।
द्रौपदीवस्त्रहरण पाहा हो । हा मुख्य अन्यावो कौरवां ॥ २१२ ॥
जेव्हा राजा निष्पापांवर असा घोर अन्याय करतो, तेव्हा भगवंत भक्ताच्या रक्षणासाठी धावून येतो; द्रौपदीचे वस्त्रहरण हाच कौरवांचा सर्वात मोठा विनाशकारी अन्याय ठरला.
अग्निदानें गरदानें । धनदारा अपहारणें ।
घाला घालूनि मारणें । शस्त्रपाणी होणें वधार्थ ॥ २१३ ॥
लाक्षागृहात आग लावणे, विष देणे, धन व स्त्री हिरावून घेणे, कपटाने मारणे आणि वधासाठी शस्त्रे उचलणे—
अवज्ञा आणि हेळण । दुरुक्ती जें धर्मच्छळण ।
हेंचि निमित्तासी कारण । केलें संपूर्ण श्रीकृष्णें ॥ २१४ ॥
तसेच अपमान करणे, हेटाळणी करणे आणि वाईट शब्द बोलून धर्माचा छळ करणे—या सर्व गोष्टींना श्रीकृष्णाने कौरवांच्या विनाशाचे निमित्त बनवले.
पतिव्रतेचे वस्त्रहरण । तेणें तत्काळ पावे मरण ।
हेंचि कलहाचें कारण । कुळनिर्दळण येणें कर्में ॥ २१५ ॥
पतिव्रता स्त्रीचे वस्त्रहरण केल्याने तत्काळ विनाश ओढवतो; हेच त्या युद्धाचे मुख्य कारण बनले आणि या पापकर्माने कौरवकुळाचा पूर्ण संहार झाला.
ऐसा जो धर्माचा विरोधी । त्यासी देवो अवश्य वधी ।
यालागी पाण्डवांचिये बुद्धि । अत्युग्र त्रिशुद्धी उपजवी कोपु ॥ २१६ ॥
असा जो धर्माचा विरोध करतो, त्याला भगवंत नक्कीच मारतो; म्हणूनच श्रीकृष्णाने पांडवांच्या बुद्धीमध्ये अत्यंत तीव्र राग निर्माण केला.
भूभारहरणचरित्र । सखे स्वजन सुहृद स्वगोत्र ।
शास्त्रविवेकी अतिपवित्र । त्यांमाजीं विचित्र उपजवी कलहो ॥ २१७ ॥
पृथ्वीचा भार उतरवण्यासाठी श्रीकृष्णाने आपले सखे सोयरे, आप्त आणि शास्त्रात प्रवीण असलेल्यांमध्येही हा विचित्र युद्धकलह घडवून आणला.
धराभार हरावया गोविंदु । कळवळियाचे सखे बंधु ।
करविला तेथ गोत्रवधु । साह्य संबंधु राजभारेंसीं ॥ २१८ ॥
पृथ्वीचा भार कमी करण्यासाठी श्रीकृष्णाने अत्यंत जवळच्या नातलगांमध्येच हा गोत्रवध घडवून आणला आणि सर्व भूभार असलेल्या राजांचा नाश केला.
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य
गुप्तैः स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेयः ।
मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं
यद्यादवं कुलमहो ह्यविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
यादवांच्या रूपाने स्वतःच्या गुप्त बाहुबलाने पृथ्वीवरील राजांच्या सेनेचा नाश करून अथांग श्रीकृष्णाने विचार केला: "यादवांचे हे अतिबळकट कुळ जोवर अस्तित्वात आहे, तोवर पृथ्वीचा भार उतरला तरी न उतरल्यासारखाच आहे."
ऐसे पक्षपाती राजे अपार । अमित सेना धराभार ।
मारविले अधर्मकर । मिषांतर कलहाचें ॥ २१९ ॥
अधर्माची साथ देणारे असंख्य राजे आणि त्यांच्या विशाल सेना यांना श्रीकृष्णाने युद्धाच्या निमित्ताने मारून टाकले.
पृथ्वीचे अधर्मसेनासंभार । शोधशोधूनि राजे मारिले अपार ।
तर्ही उतरला धराभार । हे शारंगाधर न मनीचि ॥ २२० ॥
पृथ्वीवरील अधर्मी सेना व राजे शोधून शोधून मारले, तरीही पृथ्वीचा भार पूर्णपणे हलका झाला आहे असे श्रीकृष्णाला वाटले नाही.
यादव करून अतुर्बळ । नाना दुष्ट दमिले सकळ ।
परी यादव झाले अतिप्रबळ । हें न मनीच केवळ श्रीकृष्ण ॥ २२१ ॥
यादवांना अत्यंत शक्तिशाली बनवून श्रीकृष्णाने इतर सर्व दुष्टांचे दमन केले; परंतु आता यादव स्वतःच अतिशय प्रबळ आणि उन्मत्त झाले आहेत, हे श्रीकृष्णाला मान्य नव्हते.
नव्हतां यादवांचें निदान । नुतरे धराभार संपूर्ण ।
ऐसें मानिता झाला श्रीकृष्ण । कुलनिर्दळण तो चिंती ॥ २२२ ॥
यादवांचा शेवट झाल्याशिवाय पृथ्वीचा भार पूर्णपणे उतरणार नाही, असे मानून श्रीकृष्ण स्वतःच्याच कुलसंहाराचा विचार करू लागला.
अग्नि कर्पूर खाऊनि वाढे । कापुरांतीं अग्निही उडे ।
तैसें यादवांचें अतिगाढें । आले रोकडें निदान ॥ २२३ ॥
ज्याप्रमाणे कापूर खाऊन आग मोठी होते, पण कापूर संपताच आगही विझून जाते; तसेच यादवांचे सामर्थ्य आता त्यांच्याच विनाशाच्या शेवटाला आले होते.
केळी फळे तंव वाढे वाढी । फळपाकें माळी झाड तोडी ।
तैसी यादवकुळाची शीग गाढी । चढे रोकडी मरणार्थ ॥ २२४ ॥
केळीचे झाड फळे येईपर्यंतच वाढते, फळे पिकली की माळी ते झाड कापून टाकतो; तशीच यादवकुळाची वाढ आता त्यांच्या शेवटासाठीच झाली होती.
फळ परिपाकें मरिमळी । तें घेऊन जाय माळी ।
तैशीं स्वकुळफळें वनमाळी । न्यावया तत्काळीं स्वयें इच्छी ॥ २२५ ॥
फळ पूर्ण पिकल्यावर माळी ते जसे काढून घेतो, तसेच श्रीकृष्ण (वनमाळी) स्वतःच्या कुळातील लोकांना आता या जगातून काढून नेण्याची इच्छा करू लागला.
अनंतबाहुप्रतापें । यादव वाढलें श्रीकृष्णकृपें ।
तोचि निधनाचेनि संकल्पें । कालरूपें क्षोभला ॥ २२६ ॥
श्रीकृष्णाच्या कृपेने आणि अथांग प्रतापाने यादव वाढले होते; परंतु आता तोच श्रीकृष्ण त्यांच्या विनाशासाठी काळाच्या रूपात क्षोभित झाला.
अतुर्बळ अतिप्रबळ । वाढलें जें यादवकुळ ।
ते वीर देखोनि सकळ । असह्य केवळ श्रीकृष्णासी ॥ २२७ ॥
अत्यंत प्रबळ झालेले ते सर्व यादव वीर पाहून, त्यांचे औद्धत्य आता श्रीकृष्णालाही असह्य झाले होते.
नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन्
मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् ।
अन्तः कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु
स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
"माझ्या आश्रयामुळे अत्यंत समृद्ध झालेल्या या यादवांचा पराभव इतर कोणीही करू शकत नाही. म्हणूनच बांबूच्या वनात जशी आपापसातील घर्षणाने आग लागून बांबू जळतात, तसा यादवांमध्ये अंतर्गत कलह निर्माण करून मी शांत होऊन स्वधामाला जाईन."
मज गेलिया निजधामा । हेचि प्रवर्तती अधर्मा ।
श्रियोन्नत अतिगर्व महिमा । मुख्य अकर्मा निजहेतु ॥ २२८ ॥
श्रीकृष्ण विचार करू लागला, "मी स्वधामाला निघून गेल्यावर हेच यादव अधर्माने वागू लागतील; कारण प्रचंड संपत्ती आणि गर्वामुळे हेच अनर्थाचे कारण बनतील."
हे मद्बळें अतिप्रबळ । अतिरथी झाले सकळ ।
यांसि अप्रतिमल्लु दिग्मंडळ । यांतें दमिता केवळ मी एकु ॥ २२९ ॥
"माझ्या बळावर हे सर्व अतिरथी वीर अजेय झाले आहेत; यांना संपूर्ण जगात कोणीही पराभूत करू शकत नाही, यांना रोखणारा केवळ मीच एक आहे."
हे नाटोपती इंद्रादि देवां । दैत्य राक्षसां कां दानवां ।
शेखीं निर्दाळावया यादवां । मागुतें मज तेव्हां पडेल येणें ॥ २३० ॥
"हे इंद्र इत्यादी देवांना, दैत्यांना किंवा राक्षसांनाही आवरणार नाहीत; आणि शेवटी यांचा संहार करण्यासाठी मला पुन्हा अवतार घ्यावा लागेल."
तरी आतांचि आपुले दिठी । कुळ बांधूं काळगांठीं ।
ऐसा विचार जगजेठी । निश्चये पोटीं दृढ केला ॥ २३१ ॥
"म्हणूनच माझ्या डोळ्यांदेखत आताच या कुळाला काळाच्या पाशात बांधून टाकावे," असा दृढ विचार श्रीकृष्णाने आपल्या मनात केला.
दुवंश वंशजाळी । वाढली श्रीकृष्णकृपाजळीं ।
तेथें अवकृपेची इंगळी । ऋषिशापमेळीं कपटें पडली ॥ २३२ ॥
श्रीकृष्णाच्या कृपारूपी पाण्याने वाढलेली यादवांची वंशवेली, आता ऋषींच्या शापाच्या रूपाने आणि कपटाच्या मेळाव्याने विनाशाच्या आगीत सापडली.
ते मूळी पेटली श्रीकृष्णसंकल्पें । धडाडली ब्रह्मशापें ।
ते स्वजनविरोधरूपें । काळाग्निकोपें नाशील ॥ २३३ ॥
ती श्रीकृष्णाच्या संकल्पाने मुळापासून पेटली, ब्रह्मशापाने धडधडून उठली आणि आपापसातील वैराच्या रूपाने काळाग्नीसारखा सर्वांचा नाश करेल.
ऐसें यादवकुळनिर्दळण । करूनियां स्वयें श्रीकृष्ण ।
निरसूनि निजधामा गमन । स्वलीला आपण करूं इच्छी ॥ २३४ ॥
अशा प्रकारे यादवकुळाचा संहार करून, श्रीकृष्ण स्वतःची लीला संपवून स्वधामाला (वैकुंठाला) जाण्याची इच्छा करू लागला.
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वरः ।
शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभुः ॥ ५ ॥
हे राजा, अशा प्रकारे सत्यसंकल्प असणाऱ्या समर्थ ईश्वराने ब्राह्मणांच्या शापाच्या मिषाने स्वतःच्या कुळाचा संहार केला.
यापरी आपुले कुळ । नासूं आदरिलें तत्काळ ।
हाचि विचारु अढळ । केला समूळ कुळक्षयार्थ ॥ २३५ ॥
अशा प्रकारे श्रीकृष्णाने स्वतःचे कुळ नष्ट करण्याचा निश्चय केला आणि कुळाच्या समूळ विनाशासाठी हा विचार पक्का केला.
हेंचि कार्य होय कैसें । तें विचारिजे जगदीशें ।
ब्रह्मशापाचेनि मिसें । कुळ अनायासें नासेल ॥ २३६ ॥
हे कार्य कसे पार पडेल, याचा विचार करून जगदीशाने ब्राह्मणांच्या शापाचे निमित्त पुढे केले, जेणेकरून कुळ सहज नष्ट होईल.
इतकें हें जैं सिद्धी जाय । तैं सरलें अवतारकृत कार्य ।
मग स्वधामा यदुवर्य । जावों पाहे स्वलीला ॥ २३७ ॥
एवढे कार्य पूर्ण झाले की अवताराचे कार्य संपले, असे मानून यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्ण स्वतःच्या लीलेने स्वधामाला जाण्याची तयारी करू लागला.
लीलाविग्रही सुंदरपूर्ण । गुणकर्मक्रिया अतिपावन ।
जगदुद्धारी श्रीकृष्ण । ब्रह्मपरिपूर्ण पूर्णावतार ॥ २३८ ॥
जो लीलेने सुंदर रूप धारण करणारा, अत्यंत पवित्र गुण आणि कर्में असणारा, जगाचा उद्धार करणारा पूर्णब्रह्म श्रीकृष्णाचा पूर्णावतार आहे.
स्वमूर्त्या लोकलावण्य निर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् ।
गीर्भिस्ताः स्मरतां चित्तं पदैस्तान् ईक्षतां क्रियाः ॥ ६ ॥
ज्याने स्वतःच्या लावण्यमयी मूर्तीने माणसांचे डोळे तृप्त केले, आपल्या मधुर वचनांनी स्मरण करणाऱ्यांचे चित्त वेधून घेतले आणि आपल्या पदकमलांनी पाहणाऱ्यांच्या क्रिया पावन केल्या, असा तो ईश्वर स्वधामाला गेला.
जो सकळ मंगळां मंगळ पूर्ण । जो कां गोकुळीं कामिनीरमण ।
मोक्षाचें तारूं स्वयें श्रिकृष्ण । ज्याचें बरवेपण अलोलिक ॥ २३९ ॥
जो सर्व मंगळांचेही परम मंगल आहे, गोकुळातील गोपींचा प्रियकर आहे आणि ज्याचे अलौकिक सौंदर्य मोक्षाचे तारू आहे.
जो भक्तकामकल्पद्रुम । मनोहर मेघश्याम ।
ज्याचें त्रिलोकीं दाटुगें नाम । स्वयें पुरुषोत्तम शोभतु ॥ २४० ॥
जो भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा कल्पवृक्ष आहे, मनोहर मेघश्याम रंगाचा आहे आणि ज्याचे नाव तिन्ही लोकांत पराक्रमी व श्रेष्ठ म्हणून शोभते.
श्रीकृष्णाचिया सौंदर्यापुढें । लक्ष्मी भुलोनि झाली वेडें ।
मदन पोटा आलें बापुडें । तेथ कोणीकडे इंद्र चंद्र ॥ २४१ ॥
श्रीकृष्णाच्या सौंदर्यापुढे लक्ष्मीही भुलून वेडी झाली, मदन त्याच्यापुढे लहान वाटू लागला, मग तिथे इंद्र आणि चंद्राची काय कथा!
ज्याचें त्रैलोक्य पावन नाम । जो करी असुरांचे भस्म ।
तो बोलिजे अवाप्तकाम । भक्तां सुगम सर्वदा ॥ २४२ ॥
ज्याचे नाव तिन्ही लोकांना पवित्र करणारे आहे, जो असुरांचा भस्म करतो आणि ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या आहेत, तो भक्तांना नेहमी सहज प्राप्य आहे.
त्रिलोकींचे बरवेपण । भुलोनि कृष्णापाशीं आले जाण ।
नाम कृष्णलेशें बरवेपण । शोभे संपूर्ण तिहीं लोकीं ॥ २४३ ॥
तिन्ही लोकांचे सौंदर्य भुलून श्रीकृष्णाच्या चरणी आले आहे, आणि त्याच्या केवळ नाममात्र स्पर्शाने संपूर्ण जग सुंदर दिसते.
जो सकल सौंदर्याची शोभा । जो लावण्याचा अतिवालभा ।
ज्याचिया अंगसंगप्रभा । आणिली शोभा जगासी ॥ २४४ ॥
जो सर्व सौंदर्याची मूळ शोभा आणि लावण्याचा स्वामी आहे, ज्याच्या अंगाच्या तेजाने संपूर्ण जगाला सौंदर्य प्राप्त झाले आहे.
जो हरिखाचा सोलींव हरिख । कीं सुख सुखावतें परमसुख ।
ज्याचेनि विश्रांतीसि देख । होय आत्यंतिक विसांवा ॥ २४५ ॥
जो आनंदाचाही परिपूर्ण आनंद आहे, सुखालाही सुख देणारे परमसुख आहे आणि ज्याच्यामुळे विश्रांतीलाही खरा विसावा मिळतो.
तो अमूर्त मूर्तिधारण । कीं सकललोकलावण्य ।
शोभा शोभवी श्रीकृष्ण । सौभाग्य संपूर्ण साजिरा ॥ २४६ ॥
तो अमूर्त (निराकार) असूनही मूर्तिमंत झाला आहे; तो जगातील सर्व लावण्याला आणि सौभाग्याला शोभा देणारा श्रीकृष्ण आहे.
घृत थिजलें कीं विघुरलें । परी घृतपणा नाहीं मुकलें ।
तेवीं अमूर्त मूर्तीं मुसावलें । परी तें संचलें परब्रह्म ॥ २४७ ॥
तूप गोठले काय किंवा वितळले काय, त्याचे तूपपण बदलत नाही; तसेच परब्रह्म निराकार असले तरी रूपाने प्रगट झाले तरी ते मूळ परब्रह्मच राहते.
तयासि देखिलियाचि पुरे । देखादेखीं देखणेंचि सरे ।
पहाणें पाहतेनिसीं माघारें । लाजोनि वोसरे सलज्ज ॥ २४८ ॥
त्याला पाहताच पाहण्याची इच्छा संपून जाते; पाहणारा आणि पाहणे दोन्ही त्याच्या रूपात विलीन होऊन जातात.
दृष्टी धाली दे ढेंकर । आपण आपुले शेजार ।
होवोनियां परात्पर । सुखाचे साचार श्रीकृष्णरूपीं ॥ २४९ ॥
दृष्टी त्याच्या रूपाने पूर्ण तृप्त होते; आणि माणूस श्रीकृष्णरूपात स्वतःच स्वतःचा शेजारी होऊन परमानंदात लीन होतो.
श्रीकृष्णाची चाखिल्या गोडी । रसस्वादु रसना सोडी ।
जाये चाखणेपणाची आवडी । चाखतें दवडी चाखोनि ॥ २५० ॥
श्रीकृष्णाच्या नामाची व रूपाची गोडी एकदा चाखली की जिभ इतर सर्व चवी सोडून देते; आणि चाखणारा स्वतःच त्या हरिरसात विलीन होतो.
नवल तेथींचें गोडपण । अमृतही फिकें केलें जाण ।
यापरी रसना आपण । हरिरसीं संपूर्ण सुखावे ॥ २५१ ॥
त्या हरिरसाची गोडी इतकी नवलपूर्ण आहे की तिच्यापुढे अमृतही फिके पडते; अशा प्रकारे जीभ हरिरसात पूर्णपणे तृप्त होते.
लागतां श्रीकृष्णसुवावो । अवघा संसारुंचि होय वावो ।
सेवितां श्रीकृष्णसुगंधवावो । घ्राणासि पहा वो आन नावडे ॥ २५२ ॥
श्रीकृष्णाच्या नामरूपाचा सुगंध अनुभवताच संपूर्ण संसार व्यर्थ वाटू लागतो, आणि नाकाला इतर कोणताही सुगंध आवडत नाही.
वासु सुवासु सुमन । घ्रेय घ्राता घ्राण ।
कृष्णमकरंदे जाण । विश्रामा संपूर्ण स्वयें येती ॥ २५३ ॥
सुवास, फूल, वास घेणारा आणि घेण्याची क्रिया—हे सर्व श्रीकृष्णाच्या मकरंदात पूर्ण विश्रांती पावतात.
जयाचेनि अंगस्पर्शें । देह देही देहपण नासे ।
अंगचि अंगातें कैसें । विसरे आपैसें देहबुद्धि ॥ २५४ ॥
ज्याच्या स्पर्शाने देहातील देहभाव नाहीसा होतो आणि माणूस सहजतेने स्वतःची देहबुद्धी विसरून जातो.
कठिणाचें कठिणपण गेलें । मृदुचें मृदुपणही नेलें ।
कृष्णस्पर्शें ऐसें केलें । स्पर्शाचें ठेलें स्पर्शत्व ॥ २५५ ॥
श्रीकृष्णाच्या स्पर्शाने कठीणपणा आणि मऊपणा या सर्वांचा भेद मिटवून टाकला आणि स्पर्शाची जाणीवच शांत केली.
तयाचेनि पठणें वाचा । ठावो वाच्यवाचकांचा ।
नेतिशब्दें पुसोनि साचा । करी शब्दाचा निःशब्दु ॥ २५६ ॥
त्याच्या नामस्मरणाने वाणीतील सर्व शब्द शांत होतात आणि शब्दामधील वाच्य-वाचक भेद मिटून मौन प्राप्त होते.
बोलु बोलपणेंचि ठेलें । बोलतें नेणों काय झालें ।
कृष्णशब्दें ऐसें केलें । वाच्यानें नेलें वाचिक ॥ २५७ ॥
कृष्णनामाच्या उच्चाराने बोलणेच शांत झाले, बोलणारा कुठे गेला ते समजले नाही; कृष्णशब्दाने वाणीला निःशब्द केले.
चित्त चिंतितांच पाये । चित्तपणा विसरोनि जाये ।
मग निश्चितपणे पाहे । कृष्णचरणी राहे निवांत ॥ २५८ ॥
चित्ताने श्रीकृष्णाच्या चरणांचे चिंतन करताच चित्त स्वतःचे अस्तित्व विसरून जाते आणि कृष्णचरणी अत्यंत शांत होऊन स्थिर होते.
चित्त चिंता चिंतन । तिहींची नुरे आठवण ।
चिंतितांचि श्रीकृष्णचरण । ब्रह्मपरिपूर्ण निजचित्त ॥ २५९ ॥
चित्त, चिंता आणि चिंतन या तिन्हींची आठवण उरत नाही; श्रीकृष्णाच्या चरणांचे चिंतन करताच चित्त स्वतःच परिपूर्ण ब्रह्म बनून जाते.
नवल तयाचा पदक्रम । पाहतां पारुषे कर्माकर्म ।
मग कर्म कर्ता क्रियाभ्रम । करी निर्भ्रम पदरजें ॥ २६० ॥
त्याच्या पायऱ्यांच्या खुणा पाहताच कर्माकर्माचा भ्रम मिटून जातो आणि त्याच्या चरणधुळीने कर्म, कर्ता व क्रिया हा सर्व भ्रम दूर होतो.
पाहतां पाउलांचा माग । तुटती कर्माकर्मांचे लाग ।
कर्माचें मुख्य माया अंग । तिचा विभाग उरों नेदी ॥ २६१ ॥
श्रीकृष्णाच्या पावलांचा मागोवा घेतला की कर्माचे सर्व बंध तुटतात आणि कर्माचे मूळ असलेली माया पार नष्ट होते.
गयीमागील कृष्ण पाउले । पाहतां कर्म कर्तेनिसीं गेलें ।
अकर्म म्हणणें नाहीं उरलें । ऐसें कर्म केलें निष्कर्म ॥ २६२ ॥
गाईंच्या मागे चालणाऱ्या श्रीकृष्णाची पावले पाहिली की कर्म आणि कर्ता दोन्ही निघून जातात, आणि सर्व काही निष्कर्म होऊन जाते.
जयाचेनि कीर्तिश्रवणें । श्रोता नुरे श्रोतेपणें ।
वक्ता पारुषे वक्तेपणें । श्रवणें पावणें परब्रह्म ॥ २६३ ॥
ज्याच्या कीर्तीच्या श्रवणाने श्रोता स्वतःचे श्रोतेपण विसरतो, वक्ता वक्तेपण विसरतो आणि श्रवणानेच थेट परब्रह्मपद प्राप्त होते.
आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ ।
तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः ॥ ७ ॥
"या जगात स्वतःची पवित्र व उत्तम कीर्ती विस्तारून, जिच्या आश्रयाने लोक अज्ञानाचा अंधार पार करतील, अशी व्यवस्था करून ईश्वर स्वतःच्या परमात्मपदात विलीन झाला."
यापरी उदारकीर्ती । थोर केली अवतारख्याती ।
जेणें जडजीव उद्धरती । श्रवणें त्रिजगती पावन होये ॥ २६४ ॥
अशा प्रकारे श्रीकृष्णाने आपल्या अवताराची महान कीर्ती पसरवली, जिच्या श्रवणाने अज्ञानी जीवांचा उद्धार होतो आणि तिन्ही लोक पवित्र होतात.
स्वधामा गेलिया चक्रधरु । मागां तरावया संसारु ।
कृष्णकीर्ति सुगम तारूं । ठेवून श्रीधरु स्वयें गेला ॥ २६५ ॥
श्रीकृष्णाने स्वधामाला जाताना, लोकांना हा संसार पार करण्यासाठी स्वतःच्या कीर्तीचे सोपे तारू (नाव) मागे ठेवून दिले.
नवल या तारुवाची स्थिती । बुडवूं नेणे कल्पांतीं ।
श्रवणें तरले नेणों किती । पुढेंही तरती श्रद्धाळू ॥ २६६ ॥
या कीर्तिरूपी तारूची नवलाई अशी आहे की ते कल्पांतातही कोणाला बुडवत नाही; याच्या श्रवणाने कित्येक तरून गेले आणि पुढेही श्रद्धाळू लोक तरतील.
श्रीकृष्णकीर्तीचें तारूं । घालितां आटे भवसागरु ।
तेथें कोरड्या पाउलीं उतारु । श्रवणार्थी नरु स्वयें लाहे ॥ २६७ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीचे तारू पकडताच संसाराचा समुद्र आटून जातो, आणि श्रवण करणारा माणूस कोरड्या पायांनी तो समुद्र पार करतो.
जे कृष्णकीर्ति करिती पठण । त्यांच्या संसारासि पडे शून्य ।
कीर्तिवंत ते अतिपावन । त्यांतें सुरगण वंदिती ॥ २६८ ॥
जे श्रीकृष्णाच्या कीर्तीचे पठण करतात, त्यांचा संसार नष्ट होतो; असे कीर्तिवंत लोक इतके पवित्र होतात की देवही त्यांना वंदन करतात.
आदरें पढतां श्रीकृष्णकीर्ति । पायां लगती चारी मुक्ति ।
त्यांचेनि पावन त्रिजगती । परमनिर्वृत्ति हरिनामें ॥ २६९ ॥
आदराने श्रीकृष्णकीर्तीचे पठण केले असता चारही मुक्ती त्यांच्या पाया पडतात; आणि हरिनामाच्या आनंदाने तिन्ही लोक पवित्र होतात.
श्रीकृष्णकीर्तिनामाक्षरें । रिघतांचि श्रवणद्वारें ।
भीतरील तम एकसरें । निघे बाहेरें गजबजोनि ॥ २७० ॥
श्रीकृष्णकीर्तीच्या नामाची अक्षरे कानांत शिरताच अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधार घाबरून बाहेर पडून जातो.
तंव कृष्णकीर्तिकथा गजरीं । तमासि ठावो नुरेचि बाहेरी ।
धाकेंचि निमे सपरिवारीं । कृष्णकीर्तिमाझारीं परमानंदु । २७१ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीच्या गजरात अंधाराला कुठेच जागा उरत नाही; तो भयाने नष्ट होतो आणि सर्वत्र केवल परमानंद भरून राहतो.
कृष्णकीर्तिप्रतापप्रकाशें । संसार कृष्णमय दिसे ।
कीर्ति कीर्तिमंताऐसें । दे अनायासें निजसुख ॥ २७२ ॥
श्रीकृष्णकीर्तीच्या तेजाने संपूर्ण संसार कृष्णमय दिसू लागतो, आणि ही कीर्ती भक्ताला सहजतेने आत्मसुख मिळवून देते.
जो देखिलिया देखणें सरे । जो चाखिलिया चाखणें पुरे ।
जो ऐकिलिया ऐकणें वोसरे । जो चिंतितां नुरे चित्तवृत्ति ॥ २७३ ॥
ज्याला पाहिल्यानंतर पाहणे संपते, ज्याची चव घेतल्यानंतर दुसरी चव उरत नाही, ज्याला ऐकल्यानंतर ऐकणे शांत होते आणि ज्याचे चिंतन केले असता चित्ताच्या वृत्ती नष्ट होतात.
ज्यासि झालिया भेटी । भेटीसी न पडे तुटी ।
ज्यासि बोलतां गोठी । पडे मिठी परमार्थीं ॥ २७४ ॥
ज्याची एकदा भेट झाली की कधी ताटातूट होत नाही, आणि ज्याच्याशी गोष्टी बोलता-बोलता परमार्थाची मिठी पडते.
ज्यासि दिधलिया खेंव । खेंवाची पुरे हांव ।
ज्याचें घेतांचि नांव । नासे सर्व महाभय ॥ २७५ ॥
ज्याला एकदा आलिंगन दिले की मिठी मारण्याची आस पूर्ण होते, आणि ज्याचे नाव घेताच संसाराचे सर्व मोठे भय नष्ट होते.
तो सत्यसंकल्प ईश्वरु । स्वलीला सर्वेश्वरु ।
स्वपदासि शारङ्गधरु । अतिसत्वरु निघाला ॥ २७६ ॥
तो सत्यसंकल्प असणारा सर्वेश्वर श्रीकृष्ण स्वतःच्या लीलेने अतिशय वेगाने आपल्या परमात्मधामाकडे जाण्यासाठी निघाला.
श्रीराजोवाच ।
ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् ।
विप्रशापः कथं अभूत् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला, "जे यादवांचे वीर ब्राह्मणांचे भक्त, अत्यंत दानशूर, नित्य वृद्धांची सेवा करणारे आणि चित्त श्रीकृष्णाच्या चरणी ठेवणारे होते, त्यांना ब्राह्मणांचा असा घोर शाप कसा मिळाला?"
आदरें पुसे परीक्षिती । यादव विनीत विप्रभक्तीं ।
त्यांसि शापु घडे कैशिया रितीं । सांग तें मजप्रती शुकयोगींद्रा ॥ २७७ ॥
परीक्षित राजा आदराने विचारू लागला, "हे शुकयोगींद्रा, जे यादव नम्र आणि ब्राह्मणभक्त होते, त्यांना असा शाप कसा काय मिळाला, ते मला सांगा."
यादव दानें अतिउदार । राजे होऊनि परम पवित्र ।
ब्राह्मणसेवे तत्पर । आज्ञाधर कृष्णाचे ॥ २७८ ॥
"यादव दानात अत्यंत उदार, पवित्र राजे, ब्राह्मणांच्या सेवेत तत्पर आणि श्रीकृष्णाच्या आज्ञेत राहणारे होते."
यादव सदा कृष्णयोगेंसी । नित्य साधु यादवांपासी ।
तेथेंचि वसे नारदऋषी । शापु यादवांसी घडे कैसा ॥ २७९ ॥
"यादव नेहमी श्रीकृष्णाच्या सहवासात असत, साधू-संत नित्य त्यांच्याकडे येत असत आणि तिथे नारदमुनीही राहत असत; मग अशा यादवांना शाप कसा काय मिळाला?"
दक्षशाप न बाधी कृष्णापासीं । म्हणौनि नारद वसे द्वारकेसी ।
तोचि श्रीकृष्ण असतां अंगेंसी । शापु यादवांसी घडे कैसा ॥ २८० ॥
"दक्षाचा शाप श्रीकृष्णाच्या जवळ चालत नाही, म्हणूनच नारदमुनी द्वारकेत राहत असत; मग साक्षात श्रीकृष्ण पाठीशी असताना यादवांना शाप कसा बाधला?"
यन्निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम ।
कथमेकात्मनां भेद एतत्सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
"हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा (शुकदेवा), तो शाप कोणत्या कारणाने झाला, कसा होता आणि एकात्म असणाऱ्या यादवांमध्ये आपापसात हा भेद व युद्ध कसे झाले, हे सर्व मला सांगा."
शापासि मूळ मुख्य संतापु । कैसेनि ब्राह्मणां आला कोपु ।
कोणेपरीचा दिधला शापु । संक्षेपरूपु सांगावा ॥ २८१ ॥
"शापाचे मूळ कारण संताप असते; मग ब्राह्मणांना असा राग का आला आणि त्यांनी कोणत्या प्रकारचा शाप दिला, हे थोडक्यात सांगा."
यादव समस्त सखे बंधु । यांसि प्रतिपाळी स्वयें गोविंदु ।
एकात्मता स्वगोत्रसंबंधु । त्यांमाजीं युद्धभेदु घडे कैसा ॥ २८२ ॥
"सर्व यादव सखे भाऊ होते आणि स्वतः श्रीकृष्ण त्यांचे प्रतिपालन करत होता; अशा गोत्रात एकत्व असताना त्यांच्यात युद्धाचा भेद कसा निर्माण झाला?"
"आत्मा वै पुत्रनामासि" । हे श्रुति प्रमाण सर्वांसी ।
तेथें शाप बाधी कृष्णात्मजांसी । केवीं आलें यासी सत्यत्व ॥ २८३ ॥
"'पुत्र हाच आत्म्याचे रूप आहे' हे श्रुतीचे प्रमाण मानले जाते; मग श्रीकृष्णाच्या पुत्रांना ब्राह्मणांचा शाप कसा काय बाधला आणि तो कसा खरा ठरला?"
कृष्णसंकल्प कुळनाशन । तोचि ब्रह्मशापासी कारण ।
यालागीं बाधक जाण । होय संपूर्ण यादवां ॥ २८४ ॥
एकनाथ महाराज स्पष्ट करतात: श्रीकृष्णाचा स्वतःचाच संकल्प कुळाचा नाश करण्याचा होता, तोच या ब्रह्मशापाला मुख्य कारण ठरला; म्हणूनच हा शाप यादवांना पूर्ण बाधक ठरला.
सृष्टि स्रजी पाळी संहारी । हें कृष्न संकल्पमात्रें करी ।
तो यदुकुळनिधान निर्धारी । त्याची अवतारथोरी शुक सांगे ॥ २८५ ॥
जो श्रीकृष्ण केवळ संकल्पाने सृष्टीची निर्मिती, पालन आणि संहार करतो, त्या यदुकुळाच्या स्वामीच्या अवताराची थोरवी आता शुकदेवजी सांगत आहेत.
श्रीबादरायणिरुवाच ।
बिभ्रद्वपुः सकलसुन्दरसन्निवेशं
कर्माचरन्भुवि सुमङ्गलमाप्तकामः ।
आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्तिः
संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेषः ॥ १० ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले, "अत्यंत सुंदर रूप धारण करून, जगात अत्यंत मंगल कर्मे करून, सर्व इच्छा पूर्ण झालेला आणि उदार कीर्ती असणारा तो परमेश्वर आपले अवताराचे उरलेले कार्य संपवण्यासाठी स्वतःच्या कुळाचा संहार करण्याची इच्छा करू लागला. जगतातील कलीचे पाप हरण करणारी पवित्र कर्मे करून, काळाच्या रूपाने यदुवंशीयांच्या गृही राहणाऱ्या श्रीकृष्णाने आज्ञा दिल्यावर सर्व मुनी पिंडारक क्षेत्राकडे निघून गेले."
कर्मानि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि
गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा ।
कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे
पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टाः ॥ ११ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले, "अत्यंत सुंदर रूप धारण करून, जगात अत्यंत मंगल कर्मे करून, सर्व इच्छा पूर्ण झालेला आणि उदार कीर्ती असणारा तो परमेश्वर आपले अवताराचे उरलेले कार्य संपवण्यासाठी स्वतःच्या कुळाचा संहार करण्याची इच्छा करू लागला. जगतातील कलीचे पाप हरण करणारी पवित्र कर्मे करून, काळाच्या रूपाने यदुवंशीयांच्या गृही राहणाऱ्या श्रीकृष्णाने आज्ञा दिल्यावर सर्व मुनी पिंडारक क्षेत्राकडे निघून गेले."
रायासी म्हणे श्रीशुकु । कर्ता करविता श्रीकृष्ण एकु ।
तो शापार्थ आत्यंतिकु । आत्मजां अविवेकु उपजवी स्वयें ॥ २८६ ॥
शुकदेवजी राजाला म्हणाले, "सर्व काही करणारा आणि करवून घेणारा एक श्रीकृष्णच आहे; त्यानेच शापाचे निमित्त घडण्यासाठी स्वतःच्या पुत्रांच्या मनात अविवेकाची दुर्बुद्धी निर्माण केली."
स्वयें जावया निजधामा । थोर आवडी पुरुषोत्तमा ।
यालागीं अवशेषकर्मा । मेघश्यामा लवलाहो ॥ २८७ ॥
श्रीकृष्णाला स्वतःच्या वैकुंठधामाला जाण्याची मोठी इच्छा होती; म्हणूनच उरलेले अवताराचे कार्य घाईघाईने संपवण्याचा विचार त्याने केला.
केव्हां होईल कुलक्षयो । हेंचि मनीं धरी देवो ।
तो देवाचाचि भावो । शपासि पहा वो दृढ मूळ ॥ २८८ ॥
"माझ्या या कुळाचा संहार कधी होईल?" हाच विचार देवाच्या मनात होता; देवाचा हा संकल्पच त्या शापाला मुख्य आणि दृढ मूळ कारण ठरला.
जो कुलक्षयो चिंती । त्या कृष्णाची सुंदरमूर्ति ।
शुक सांगे परीक्षितीप्रती । स्वानंदस्थिति उल्हासे ॥ २८९ ॥
जो स्वतःच्या कुळाच्या संहाराचा विचार करत होता, त्या श्रीकृष्णाच्या सुंदर मूर्तीचे वर्णन शुकदेवजी परीक्षिताला सांगत आहेत, ज्यामुळे आत्मानंद उचंबळून आला.
सकल सौंदर्या अधिवासु । धरोनि मनोहर नटवेषु ।
लावण्यकलाविन्यासु । आणी जगदीशु उल्हासे ॥ २९० ॥
जो सर्व सौंदर्याचे माहेरघर आहे, असा नटवराचा मनोहर वेष धारण करून लावण्यमयी कलांनी जगदीश्वर श्रीकृष्ण आनंदित होत आहे.
नवल सौंदर्या बीक उठी । सर्वांगीं गुंतल्या जनदिठी ।
कृष्णस्वरूपीं पडे मिठी । होत लुलुबुटी डोळ्यां ॥ २९१ ॥
त्याच्या अथांग सौंदर्याचा प्रभाव असा होता की लोकांची दृष्टी त्याच्या सर्वांगावर खिळून राहायची आणि सर्वांचे डोळे कृष्णरूपात लीन होत असत.
जैशी गुळीं माशीवरी माशी । तेवीं दिठीवरी दिठी कृष्णारूपासी ।
सर्वांगी वेढोनि चौपासीं । अहर्निशीं नोसंडिती ॥ २९२ ॥
ज्याप्रमाणे गुळावर माशांची गर्दी होते, तशी श्रीकृष्णाच्या रूपावर लोकांच्या दृष्टीची गर्दी व्हायची; रात्रंदिवस लोक त्याच्या रूपावरून नजर हटवत नसत.
नयन लांचावले लोभा । दृष्टीसि निघालिया जिभा ।
यापरी श्रीकृष्णशोभा । स्वानंदगाभा साकार ॥ २९३ ॥
लोकांचे डोळे त्याच्या रूपाच्या लोभाने इतके लाचावले होते की जणू डोळ्यांनाच जिभा फुटल्या आहेत; अशा प्रकारे श्रीकृष्णाची शोभा म्हणजे साक्षात आत्मानंदाचा साकार रूप होती.
तो श्रीकृष्ण देखिला ज्या दिठीं । ते परतोनि मागुती निठी ।
अधिकाधिक घाली मिठी । देखे सकळ सृष्टी श्रीकृष्णु ॥ २९४ ॥
ज्या डोळ्यांनी एकदा श्रीकृष्णाला पाहिले, ते डोळे पुन्हा इतर कशाकडेही वळत नसत; त्यांना संपूर्ण सृष्टीत केवळ श्रीकृष्णच दिसू लागे.
ऐशी डोळ्यां आवडी । म्हणौनि कामिनी वरपडी ।
यालागीं गोपिकां गोडी । अतिगाढी गोविंदीं ॥ २९५ ॥
डोळ्यांना त्याचे रूप इतके प्रिय वाटायचे, म्हणूनच गोकुळातील गोपी श्रीकृष्णाच्या प्रेमात पूर्णपणे भुलून गेल्या होत्या.
कृष्ण अतिसुंदर मनोरम । म्हणाल असेल त्यासी विषयधर्म ।
तरी तो अवाप्तसकळकाम । आत्माराम श्रीकृष्ण ॥ २९६ ॥
श्रीकृष्ण अतिशय सुंदर असल्यामुळे त्याला विषयासक्ती असेल असे तुम्हाला वाटेल; परंतु तो स्वतःच्याच आत्मस्वरूपात रममाण असणारा, सर्व इच्छांच्या पलीकडचा आत्माराम आहे.
कृष्ण अवाप्तसकळकाम । त्यासि कां द्वारका गृहाश्रम ।
स्त्रिया पुत्र राज्यसंभ्रम । विषयकाम कां भोगी ॥ २९७ ॥
जर श्रीकृष्णाच्या सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या होत्या, तर मग त्याने द्वारकेत गृहस्थाश्रम, पत्नी, मुलगे आणि राज्यकारभाराचे वैभव का स्वीकारले?
चहुं आश्रमां प्रकाशकु । त्रिलोकीं कृष्ण गृहस्थ एकु ।
तोचि ब्रह्मचारी नैष्ठिकु । अतिनेटकु संन्यासी ॥ २९८ ॥
कारण तो चारही आश्रमांना प्रकाश देणारा आहे; तो जगात परिपूर्ण गृहस्थ दिसतो, तरीही तोच खरा अखंड ब्रह्मचारी आणि श्रेष्ठ संन्यासी आहे.
कृष्णदेहीं नाहीं दैवबळ । लीलाविग्रही चित्कल्लोळ ।
त्याची सर्व कर्में पावनशीळ । उद्धरी सकळ श्रवणें कथनें ॥ २९९ ॥
श्रीकृष्णाच्या शरीराला कर्माचे किंवा प्रारब्धाचे बंधन नाही; तो केवळ लीलेने रूप घेतलेला चैतन्याचा तरंग आहे, ज्याच्या कर्मांचे श्रवण व कीर्तन केल्याने सर्व जीवांचा उद्धार होतो.
कृष्णकर्मांचे करी जो स्मरण । तें कर्म तोडी कर्मबंधन ।
ऐसें उदार कर्माचरण । आचरला श्रीकृष्ण दीनोद्धरणा ॥ ३०० ॥
श्रीकृष्णाच्या लीलांचे जो स्मरण करतो, त्याचे कर्माचे सर्व बंध तुटतात; दीनांचा उद्धार करण्यासाठी श्रीकृष्णाने असे अत्यंत पवित्र आचरण करून दाखवले.
श्रीकृष्ण असेल सकाम । म्हणाल यालागीं आचरे कर्म ।
ज्याचें नाम निर्दळी सर्व काम । तो स्वयें सकाम घडे केवीं ॥ ३०१ ॥
जर तुम्ही म्हणाल की श्रीकृष्ण सकाम (इच्छा असलेला) होता म्हणूनच त्याने कर्मे केली; तर ज्याचे केवळ नाव माणसाच्या सर्व वासना भस्म करून टाकते, तो स्वतः सकाम कसा असू शकेल?
श्रीकृष्णाचा स्मरतां काम । स्वयें संन्यासी होती निष्काम ।
सकामाचा निर्दळे काम । ऐसें उदार कर्म आचरला ॥ ३०२ ॥
श्रीकृष्णाच्या चरणांचे स्मरण करताच सकाम असणारे लोकही निष्काम संन्यासी बनतात, असा महान प्रभाव त्याच्या कर्मांचा आहे.
तेणें अवाप्तसकळकामें । ऐशीं आचरला अगाध कर्में ।
मानव तारावया मनोधर्में । कीर्ति मेघश्यामें विस्तारिली ॥ ३०३ ॥
सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या त्या मेघश्याम श्रीकृष्णाने मानवांना संसारातून तारण्यासाठी अशी अगाध कर्मे केली आणि आपली कीर्ती पसरवली.
कैसें कर्म सुमंगळु । कानीं पडतांचि अळुमाळु ।
नासोनियां कर्ममळु । जाती तत्काळु श्रवणद्वारे ॥ ३०४ ॥
त्याचे कर्म इतके परम मंगल आहे की थोडेजरी कानावर पडले, तरी श्रवणाच्या द्वारे कर्माचा सर्व मैल क्षणात निघून जातो.
श्रवणें उपजे सद्भावो । सद्भावें प्रकटे देवो ।
तेणें निर्दळे अहंभावो । ऐशी उदार पहा वो हरिकीर्ति ॥ ३०५ ॥
श्रवणाने अंतःकरणात सद्भाव निर्माण होतो, सद्भावाने देव प्रगट होतो आणि देवाच्या प्रगटण्याने अहंकार नष्ट होतो—अशी हरिकीर्तीची महानता आहे.
श्रीकृष्णकीर्तीचें स्मरण । कां करितां श्रवणपठण ।
मागें उद्धरले बहुसाल जन । पुढें भविष्यमाण उद्धरती ॥ ३०६ ॥
श्रीकृष्णाच्या कीर्तीचे स्मरण, श्रवण किंवा पठण केल्याने पूर्वी अनेक लोकांचा उद्धार झाला आणि पुढे भविष्यातही लोकांचा उद्धार होईल.
जरी केलिया होती पुण्यराशी । तरी अवधान होये हरिकथेसी ।
येर्हवीं ऐकतां येरांसी । लागे अनायासीं अतिनिद्रा ॥ ३०७ ॥
पूर्वजन्मी मोठी पुण्याई साचली असेल, तरच हरिकथेकडे लक्ष जाते; नाहीतर कथा ऐकताना सामान्य लोकांना सहज गाढ झोप येते.
जे हरिकथेसी सादर । त्यांच्या पुण्या नाहीं पार ।
कृष्णें सुगमोपाव केला थोर । दिनोद्धार हरिकीर्तनें ॥ ३०८ ॥
जे हरिकथेसाठी नेहमी आदराने बसतात, त्यांच्या पुण्याला पार उरत नाही; दीनांचा उद्धार करण्यासाठी श्रीकृष्णाने हरिकीर्तनाचा हा अतिशय सोपा मार्ग तयार केला.
कृष्णकीर्तनें गर्जतां गोठी । लाजिल्या प्रायश्चित्तांचिया कोटी ।
उतरल्या तीर्थांचिया उटी । नामासाठी निजमोक्षु ॥ ३०९ ॥
कृष्णकीर्तनाचा गजर होताच करोडो प्रायश्चित्ते लाजून पळून जातात, सर्व तीर्थांचे महत्त्व फिके पडते आणि केवळ नामाच्या जपाने प्रत्यक्ष मोक्ष प्राप्त होतो.
ऐसा निजकीर्तिउदारु । पूर्णब्रह्म शारंगधरु ।
लीलाविग्रही सर्वेश्वरु । पूर्णावतारु यदुवंशी ॥ ३१० ॥
असा स्वतःच्या कीर्तीने अत्यंत उदार असणारा, धनुर्धारी पूर्णब्रह्म श्रीकृष्ण हा यदुवंशात लीलाधारी सर्वेश्वर म्हणून अवतरला.
उतरला धराभार येथ । सत्य न मनी श्रीकृष्णनाथ ।
यादव उरले अतिअद्भुत । तेही समस्त निर्दळावे ॥ ३११ ॥
पृथ्वीचा भार उतरला आहे हे श्रीकृष्ण पूर्णपणे मान्य करत नव्हता; कारण उरलेले शक्तिशाली यादव हेही पृथ्वीला भारच होते, त्यांचाही संहार करणे गरजेचे होते.
ये अवतारीं हृषीकेशी । म्हणें हेंच कृत्य उरलें आम्हांसी ।
निर्दळोनि निजवंशासी । निजधामासी निघावें ॥ ३१२ ॥
या अवतारात आता फक्त एवढेच कार्य उरले आहे की स्वतःच्या वंशाचा संहार करावा आणि मग स्वधामाला निघून जावे.
तो यादवांमाजी माधव । कालात्मा देवाधिदेव ।
जाणोनि भविष्याचा भाव । काय अपूर्व करिता झाला ॥ ३१३ ॥
यादवांमध्ये राहणारा तो देवांचा देव श्रीकृष्ण काळाचे स्वरूप ओळखून भविष्यातील कार्यासाठी एक अपूर्व लीला करू लागला.
नारदादि मुनिगण । त्यांसि पाचारूनि आपण ।
करूं सांगे शीघ्रगमन । स्वयें श्रीकृष्ण साक्षेपें ॥ ३१४ ॥
त्याने नारदमुनी आणि इतर ऋषींना बोलावून घेतले आणि त्यांना लगेच तिथून निघून जाण्याची आज्ञा दिली.
ज्यांपासूनि संत दूरी गेले । तेथें अनर्थाचें केलें चाले ।
हें यादवनिधनालागीं वहिलें । लाघव केलें श्रीकृष्णें ॥ ३१५ ॥
ज्यांच्यापासून संत दूर निघून जातात, तिथे अनर्थाचे साम्राज्य पसरते; यादवांच्या विनाशासाठी श्रीकृष्णाने हीच युक्ती वापरली.
भक्त संत साधु ज्यापासीं । तेथें रिघु नाही अनर्थासी ।
जाणे हें स्वयें हृषीकेशी । येरां कोणासी कळेना ॥ ३१६ ॥
जिथे भक्त, संत आणि साधू असतात, तिथे अनर्थ प्रवेश करू शकत नाही; हे श्रीकृष्ण चांगल्या प्रकारे जाणत होता.
जेथें संतांचा समुदावो । तेथें जन्ममरणां अभावो ।
हा श्रीकृष्णचि जाणे भावो । तो करी उपावो ब्रह्मशापार्थ ॥ ३१७ ॥
जिथे संतांचा मेळावा असतो, तिथे जन्म-मरणाचे भय उरत नाही; हे जाणूनच श्रीकृष्णाने ब्रह्मशापाचे निमित्त घडण्यासाठी संतांना दूर पाठवण्याचा उपाय केला.
जेथूनि संत गेले दुरी । तेथें सद्यचि अनर्थु वाजे शिरीं ।
हें जाणोनियां श्रीहरी । द्वारकाबाहेरी ऋषी घाली ॥ ३१८ ॥
जिथून संत दूर जातात, तिथे लगेच मोठ्या संकटाची कुऱ्हाड कोसळते; हे जाणून श्रीकृष्णाने ऋषींना द्वारकेच्या बाहेर पाठवले.
ऋषि जात होते स्वाश्रमासी । त्यांते लाघवी हृषीकेशी ।
तीर्थमिषें स्मस्तांसी । पिंडारकासी स्वयें धाडी ॥ ३१९ ॥
ऋषी आपल्या आश्रमाला जात असताना, श्रीकृष्णाने लीला करून तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्या सर्वांना 'पिंडारक' क्षेत्राकडे रवाना केले.
पिंडारका मुनिगण । श्रीकृष्णें धडिले कोण कोण ।
ज्यांचे करितांचि स्मरण । कळिकाळ आपण भयें कांपे ॥ ३२० ॥
श्रीकृष्णाने पिंडारक क्षेत्राला कोणत्या महामुनींना पाठवले, ज्यांचे केवळ स्मरण केल्याने काळही भयाने कापतो?
विश्वामित्रोऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिराः ।
कश्यपो वामदेवोऽत्रिः वसिष्ठो नारदादयः ॥ १२ ॥
विश्वामित्र, असित, कण्व, दुर्वासा, भृगु, अंगिरा, कश्यप, वामदेव, अत्री, वसिष्ठ आणि नारद इत्यादी श्रेष्ठ मुनी तिथे एकत्र आले.
जे तपस्तेजें देदीप्यमान । जे पूर्णज्ञानें ज्ञानघन ।
ज्यातें सदा वंदी श्रीकृष्ण । ते ऋषीश्वर जाण निघाले ॥ ३२१ ॥
जे तपाच्या तेजाने देदीप्यमान, परिपूर्ण ज्ञानी आणि ज्यांना स्वतः श्रीकृष्ण नेहमी वंदन करत असे, ते श्रेष्ठ ऋषी निघून गेले.
जो गायत्रीमंत्रासाठी । करूं शके प्रतिसृष्टी ।
जो विश्वामित्र महाहटी । तोही उठाउठी निघाला ॥ ३२२ ॥
जे गायत्री मंत्राच्या सामर्थ्याने नवीन सृष्टी निर्माण करू शकत होते, ते हटयोगी महर्षी विश्वामित्रही तिथून निघाले.
जेथ न बाधी उष्णशीत । ते आश्रमीं वसे असित ।
ज्याचेनि नामें द्वंद्वें पळत । तोही त्वरीत निघाला ॥ ३३ ॥
ज्यांच्या आश्रमात टाचणीएवढेही उष्ण किंवा थंड बाधत नव्हते आणि ज्यांच्या नावाने सर्व द्वंद्वे पळून जातात, ते असित मुनीही निघाले.
जो सूर्यासि रिघोनि शरण । अश्वाचे कर्णीं बैसोन आपण ।
पूर्ण केले वेदपठण । तो कण्वही जाण निघाला ॥ ३२४ ॥
ज्यांनी सूर्याला शरण जाऊन वेदांचे पूर्ण पठण केले, ते कण्व ऋषीही तिथून निघाले.
जो दुर्वास अत्याहारी । आहार सेवून निराहारी ।
तोही द्वारकेबाहेरी । त्वरेंकरूनि निघाला ॥ ३२५ ॥
जे दुर्वासा ऋषी खूप आहार घेऊनही अखंड निराहारी राहत असत, तेही द्वारकेच्या बाहेर त्वरेने निघाले.
भृगूचा श्रीचरण । हृदयीं वाहे नारायण ।
मिरवी वत्स भूषण । तो भृगुही जाण निघाला ॥ ३२६ ॥
ज्या भृगू ऋषींची चरणखूण भगवान नारायण अत्यंत आदराने आपल्या छातीवर बाळगतात, ते भृगू ऋषीही निघाले.
अंगिरा स्वयें सद्बुद्धी सृष्टीं । बृहस्पति जन्मला ज्याचे पोटी ।
जो परमगुरु देवांच्या मुकुटीं । तोही उठी गमनार्थ ॥ ३२७ ॥
ज्यांच्या पोटी देवांचे गुरू बृहस्पती जन्माला आले, ते बुद्धिमंत अंगिरा ऋषीही निघण्यासाठी उठले.
कश्यपाची नवलगोठी । सुर नर किन्नर जन्मले पोटीं ।
यालागी हे काश्यपी सृष्टी । तोही कश्यपु उठी निजगमनीं ॥ ३२८ ॥
ज्यांच्या पोटी देव, मनुष्य, किन्नर जन्माला आले आणि ज्यांच्यामुळे या पृथ्वीला 'काश्यपी' म्हणतात, ते कश्यप ऋषीही निघाले.
मुक्तांमाजी श्रेष्ठ भावो । वेदीं वाखाणिला वामदेवो ।
तोही द्वारकेहूनि पहा हो । स्वयमेवो निघाला ॥ ३२९ ॥
मुक्तांमध्ये श्रेष्ठ असणारे आणि वेदांमध्ये ज्यांची स्तुती केली आहे, ते वामदेव ऋषीही द्वारकेहून निघाले.
अत्रीची नवल परी । तीनी देव जन्मले उदरीं ।
श्रीदत्त वंदिजे योगेश्वरीं । हे अगाध थोरी अनसूयेची ॥ ३३० ॥
ज्या अत्री ऋषींच्या घरी ब्रह्मा, विष्णू, महेश हे तिन्ही देव अवतार घेते झाले आणि दत्तात्रेयांसारखे पुत्र झाले, ते अत्री ऋषीही निघाले.
तो स्वयें अत्री ऋषीश्वर । श्रीकृष्णआज्ञातत्पर ।
पिंडारका अतिसत्वर । प्रयाण शीघ्र तेणें केलें ॥ ३३१ ॥
ते अत्री ऋषी श्रीकृष्णाच्या आज्ञेने पिंडारक क्षेत्राकडे वेगाने निघून गेले.
जो रामाचा सद्गुरु । ब्रह्मज्ञाने अतिउदारु ।
ज्याचे शाटीचा प्रथाप थोरु । जिंकिला दिनकरु तपस्तेजें ॥ ३३२ ॥
जे प्रभू श्रीरामाचे सद्गुरू, ब्रह्मज्ञानाने थोर आणि ज्यांच्या तपाच्या तेजाने सूर्यालाही पराभूत केले होते, ते महर्षी वसिष्ठ—
ऐसा जो वसिष्ठ महामुनी । तोही कृष्णसंज्ञा मानुनी ।
निघाला द्वारकेहूनी । शीघ्र गमनीं पिंडारका ॥ ३३३ ॥
ते वसिष्ठ महामुनी श्रीकृष्णाची आज्ञा मानून द्वारकेहून पिंडारक क्षेत्राकडे निघाले.
आणि देवर्षि नारदु । त्याचाही अगाध बोधु ।
ज्यासि सर्वदा परमानंदु । अति आल्हादु हरिकिर्तनी ३३४ ॥
आणि देवर्षी नारद, ज्यांचा बोध अगाध आहे आणि जे नेहमी हरिकीर्तनाच्या ब्रह्मानंदात डोलत असतात—
ब्रह्मवीणा स्वयें वातु । ब्रह्मपदें गीत गातु ।
ब्रह्मानंदे नाचतु । निघे डुल्लतु पिंडारका ॥ ३३५ ॥
ते हातात ब्रह्मवीणा वाजवत, ब्रह्मपदे गात आणि आनंदाने नाचत पिंडारक क्षेत्राकडे गेले.
इत्यादि हे मुनिवरु । श्रेष्ठ श्रेष्ठ ऋषीश्वरु ।
शिष्यसमुदायें सहपरिवारु । मीनले अपारु पिंडारकीं ॥ ३३६ ॥
हे सर्व श्रेष्ठ ऋषीश्वर आपल्या शिष्य समुदायासह पिंडारक क्षेत्रात एकत्र जमले.
एवं पिंडारकीं ऋषि सर्व । शापानुग्रही महानुभाव ।
मीनले कृष्णवैभव । अतिअपूर्व वर्णिती ॥ ३३७ ॥
शाप किंवा अनुग्रह देण्यास समर्थ असणारे हे सर्व ऋषी पिंडारक क्षेत्रात एकत्र येऊन श्रीकृष्णाच्या अपूर्व वैभवाचे वर्णन करू लागले.
बाप लाघवी वनमाळी । कुलक्षयो घडावया तत्काळीं ।
कुमरीं ऋषीश्वरांसी रांडोळी । कपटमेळीं मांडिली ॥ ३३८ ॥
पहा श्रीकृष्णाची लीला! कुळाचा संहार घडवून आणण्यासाठी त्याने यादवांच्या राजकुमारांकडून ऋषींची टिंगळटवाळी व कपट करण्याची बुद्धी निर्माण केली.
निंदा अवज्ञा हेळण । करितां ब्राह्मणांसि छळण ।
जेथ ब्रह्मद्वेष वाढे पूर्ण । कुळक्षयो जाण ते ठायीं ॥ ३३९ ॥
निंदा, अपमान, हेटाळणी करून ब्राह्मणांचा छळ केला आणि जिथे ब्रह्मद्वेष वाढतो, तिथे कुळाचा पूर्ण विनाश ठरलेलाच असतो.
ब्राह्मणांच्या कोपापुढें । कुळ कायसें बापुडे ।
महादेवाचें लिंग झडे । इंद्रपदवी पडे समुद्रीं ॥ ३४० ॥
ब्राह्मणांच्या क्रोधापुढे साध्या कुळाची काय कथा? त्यांच्या कोपाने महादेवाचे लिंग गळून पडले आणि इंद्राचे पद समुद्रात बुडाले!
तो समुद्रही केला क्षार । ऐसा द्विजकोप अतिदुर्धर ।
हें एकाएकाच चरित्र । ते ऋषि समग्र मीनले तेथें ॥ ३४१ ॥
ज्या ब्राह्मणांच्या क्रोधाने समुद्र खारा झाला, असे अत्यंत भयंकर सामर्थ्य असणारे ऋषी तिथे एकत्र आले होते.
धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण । त्यांचें वचन परम प्रमाण ।
हें सत्य करावया श्रीकृष्ण । कुळनिर्दळण स्वये दावी ॥ ३४२ ॥
पृथ्वीवर ब्राह्मणांचे शब्द हेच सत्य व परम प्रमाण असतात; हे जगाला दाखवण्यासाठी श्रीकृष्णाने स्वतःच्या कुळाचा संहार स्वीकारला.
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुмара यदुनन्दनाः ।
उपसङ्गृह्य पप्रच्छुः अविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥
तिथे खेळत खेळत आलेले उद्धट यदुवंशीय राजकुमार त्या ऋषींजवळ गेले आणि नम्र असण्याचा आव आणून हात जोडून त्यांना विचारू लागले.
यदुनंदन समस्त । क्रीडाकंदुक झेलित ।
एकमेकांतें हाणित । ठकवून पळत परस्परें ॥ ३४३ ॥
सर्व यदुवंशीय राजकुमार चेंडूने खेळत, एकमेकांना मारत आणि टिंगळटवाळी करत तिथे आले.
ऐसा नाना क्रीडाविहार । करीत आले यदुकुमर ।
अंगीं श्रीमद अपार । औद्धत्यें थोर उन्मत्त ॥ ३४४ ॥
विविध खेळ खेळत आलेले ते राजकुमार संपत्तीच्या मदाने आणि गर्वाने अत्यंत उन्मत्त व उद्धट झाले होते.
अतीत अनागत ज्ञानवंत । ऋषीश्वर मीनले समस्त ।
ज्यांचें वचन यथार्थभूत । त्यांसिही निश्चित ठकूं म्हणती ॥ ३४५ ॥
भूत आणि भविष्याचे ज्ञान असणारे श्रेष्ठ ऋषी तिथे जमले होते; ज्यांचे शब्द नेहमी खरे ठरतात, त्यांनाही हे राजकुमार फसवू पाहत होते.
जैं अघडतें येऊनि पडे । तैं यांचें वचन कैसें घडे ।
म्हणोनि ऋषीश्वरांपुढें । मांडिलें कुडें यदुकुमरीं ॥ ३४६ ॥
"भविष्यात अशक्य गोष्ट घडवून आणली, तर या ऋषींचे शब्द खोटे ठरतील का?" अशी कुबुद्धी मनात धरून राजकुमारांनी ऋषींसमोर कपट रचले.
ते वेषयित्वा स्त्रीवेषैः साम्बं जाम्बवतीसुतम् ।
एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥
त्यांनी जांबवतीचा पुत्र सांब याला स्त्रीचा वेष दाखवून नटवले आणि ऋषींना म्हणाले, "हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, ही सुंदर डोळ्यांची गरोदर स्त्री तुम्हाला काही विचारू इच्छिते."
पहिलेच श्रीमतें उद्धट । त्यावरी मांडिलें कपट ।
साम्बास देऊनि स्त्रीनट । अतिवरिष्ठ बाणला ॥ ३४७ ॥
आधीच गर्वाने उद्धट असणाऱ्या त्या कुमारांनी सांबाला स्त्रीचा वेष देऊन नटवले, जो अत्यंत सुंदर स्त्रीसारखा दिसू लागला.
तो श्यामसुंदर डोळसु । अंगा शोभला स्त्रीवेषु ।
प्रमदावैभविलासु । दावी विन्यासु सलज्ज ॥ ३४८ ॥
तो सांब दिसायला सुंदर होता; त्याच्या अंगावर स्त्रीचा वेष इतका शोभून दिसत होता की तो लाजाळू स्त्रीसारखे हावभाव दाखवू लागला.
नयनी सोगयाचें काजळ । व्यंकट कटाक्षु अतिचपल ।
सुंदर सुकुमार वेल्हाळ । चाले निश्चळ हंसगती ॥ ३४९ ॥
डोळ्यांत काजळ भरून, तिरक्या नजरेने पाहत, तो हंसासारख्या मंद गतीने चालू लागला.
वस्त्रें बांधोनिया उदर । नावेक केलें थोर ।
तेणें ते गरोदर । दिसे साचार इतरांसी ॥ ३५० ॥
त्याच्या पोटावर कपडे बांधून पोट मोठे केले, ज्यामुळे तो खरोखरच गर्भवती स्त्रीसारखा दिसू लागला.
हात घालूनि सखियांच्या खांदीं । चालतां उदर हालों नेदी ॥
विसावा घेत पदोपदीं । येतां ऋषिवृंदीं देखिली ॥ ३५१ ॥
मैत्रिणींच्या खांद्यावर हात ठेवून, पोट न हलवता हळूहळू पावले टाकत तो ऋषींच्या समोर आला.
ऐसा स्त्रीवेष दाखवूनि । नावेक अंतरें राहोनि ।
इतर ऋषींजवळी येऊनि । लोटांगणें घालिती ॥ ३५२ ॥
असा स्त्रीवेष दाखवून सांब थोडे अंतर सोडून उभा राहिला, आणि इतर राजकुमारांनी ऋषींच्या जवळ येऊन त्यांना साष्टांग नमस्कार केला.
पूर्वश्लोकींचा श्लोकार्थ तेथ । व्याख्यान नव्हेच समस्त ।
यालागीं तेंचि येथ । वाखाणिजेत कथान्वयें ॥ ३५३ ॥
पूर्व श्लोकाचा अर्थ कथेच्या प्रवाहात स्पष्ट करत असताना पुढे सांगतात—
छळाचेनि मिषें जाणा । ऋषींसि करिती प्रदक्षिणा ।
आत्यादरें लागती चरणा । म्हणती दर्शना आम्हीं आलों ॥ ३५४ ॥
ऋषींची फसवणूक व छळ करण्याच्या हेतूने त्यांनी ऋषींना प्रदक्षिणा घातली आणि आदराचे नाटक करत त्यांच्या पाया पडून म्हणाले, "आम्ही तुमच्या दर्शनाला आलो आहोत."
ऐसे यदुकुमार समस्त । अविनीत परी विनीतवत ।
कर जोडोनि राहिले तेथ । मृदु विनवीत मुनीश्वरां ॥ ३५५ ॥
उद्धट असणारे ते यदुवंशीय राजकुमार अतिशय नम्र असल्याचा आव आणून हात जोडून उभे राहिले आणि गोड शब्दांत मुनींना विनंती करू लागले.
स्वामी पैल हे जे सुंदर । तुमच्या वचनीं भावार्थ थोर ।
आसन्नप्रसव गरोदर । स्वयें सुकुमार पुसों लाजे ॥ ३५६ ॥
"हे स्वामी, ती जी दूर उभी असलेली सुंदर स्त्री आहे, तिची तुमच्या शब्दांवर मोठी श्रद्धा आहे; ती गरोदर असून बाळाला जन्म देण्याच्या जवळ आली आहे, पण ती स्वतः विचारण्यास लाजत आहे."
प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतमोघदर्शनाः ।
प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किं स्वित्सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
"ती स्वतः विचारण्यास लाजत आहे; हे सत्यदर्शी ऋषींनो, ही पुत्रकामा स्त्री गरोदर असून तिच्या पोटी मुलगा जन्माला येईल की मुलगी, हे तुम्ही सांगावे."
स्वयें येऊन तुम्हांप्रती । तिचेनि न बोलवे निश्चितीं ।
यालागीं आम्हांहातीं । सेवेसि विनंती करविली ॥ ३५७ ॥
"तिला स्वतः तुमच्या समोर येऊन बोलता येत नाही, म्हणूनच तिने आमच्याकरवी ही विनंती तुम्हाला केली आहे."
तुम्ही सत्यदर्शी साचार । अमोघवीर्य तुमचें उत्तर ।
शिरीं वंदिती हरिहर । ज्ञानें उदार तुम्ही सर्व ॥ ३५८ ॥
"तुम्ही त्रिकालज्ञानी आहात, तुमचे शब्द कधीही खोटे ठरत नाहीत; ब्रह्मा, विष्णू, महेशसुद्धा तुमच्या शब्दांचा आदर करतात."
यालागी हे गर्भवती । सादरें असे पुसती ।
पुत्रकाम असे वांछिती । काय निश्चितीं प्रसवेल ॥ ३५९ ॥
"म्हणून ही गरोदर स्त्री मुलाची इच्छा धरून पुसत आहे की, तिच्या पोटी काय जन्माला येईल?"
ऐसे कपटाचेनि वालभें । विनीत कर जोडूनि उभे ।
तैशींच फलें भावगर्भें । छळणलोभें पावती ॥ ३६० ॥
अशा प्रकारे कपटाने हात जोडून उभे राहिलेल्या त्या कुमारांना त्यांच्या या दुष्कृत्याचे योग्य तेच भयंकर फळ आता मिळणार होते.
कर्म जाणोनियां कुडें । नारदु नाचे ऋषींपुढें ।
मुनि म्हणे यादवांचें गाढें । निधन रोकडें वोढवलें ॥ ३६१ ॥
यादवांचे हे दुष्ट कपट ओळखून नारदमुनी ऋषींसमोर आनंदाने नाचू लागले आणि मुनी म्हणाले, "यादवांचा विनाश आता निश्चित ओढवला आहे."
मुंगिये निघालिया पांख । तिसी मरण ये अचूक ।
तेवीं ब्राह्मणछळणें देख । आवश्यक कुळनाश ॥ ३६२ ॥
मुंगीला पंख फुटले की तिचा विनाश जवळ आलेला असतो; तद्वतच ब्राह्मणांचा छळ केला की कुळाचा समूळ विनाश ठरलेला असतो.
शापीत आलिया द्विजजन । त्यांसि सद्भांवें करावें नमन ।
मारूं आलिया ब्राह्मण । मस्तक आपण वोढवावें ॥ ३६३ ॥
ब्राह्मण रागाने शाप द्यायला आले तरी त्यांना श्रद्धेने नमस्कार करावा, आणि ते मारायला आले तरी आपले मस्तक त्यांच्यापुढे टेकवावे.
त्या ब्राह्मणांसि छळण । तें जाणावें विषभक्षण ।
विषें निमे भक्षित्याचा प्राण । कुळनिर्दळण द्विजछळणें ॥ ३६४ ॥
ब्राह्मणांचा छळ करणे म्हणजे प्रत्यक्ष विष खाण्यासारखे आहे; विष खाल्ल्याने जसा माणसाचा जीव जातो, तसा ब्राह्मणछळाने कुळाचा संहार होतो.
अविद्य सुविद्य न म्हणतां जाण । धरातळीं ब्रह्म ब्राह्मण ।
त्याचें करूं जातां छळण । कुळनिर्दळण आवश्यक ॥ ३६५ ॥
ब्राह्मण विद्वान असो वा अडाणी, तो पृथ्वीवरील देवच आहे; त्याचा छळ करायला गेल्यास वंश नष्ट झाल्याशिवाय राहत नाही.
एवं प्रलब्धा मुनयः तानूचुः कुपिता नृप ।
जनयिष्यति वो मन्दा मुसलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
हे राजा, अशा प्रकारे फसवले गेलेले ते ऋषी अत्यंत क्रोधीत झाले आणि त्या मूर्ख यादवांना म्हणाले, "अरे मंदबुद्धींनो! ही तुमच्या संपूर्ण कुळाचा नाश करणारे एक लोखंडी मुसळ प्रसवेल!"
ऐकें परीक्षिति नृपवरा । यापरी यादवकुमरां ।
निधनाचा भरला वारा । तेणें ते ऋषीश्वरां छळूं गेले ॥ ३६६ ॥
शुकदेवजी म्हणाले, "हे परीक्षित राजा, यादवांच्या राजकुमारांवर विनाशाचे सावट आले होते, म्हणूनच ते ऋषींची टिंगळटवाळी करायला गेले."
कपट जाणोनियां साचार । थोर कोपले ऋषीश्वर ।
मग तिंहीं काय वाग्वज्र । अतिअनिवार सोडिलें ॥ ३६७ ॥
ते कपट पूर्ण ओळखून ऋषी महाक्रोधीत झाले आणि त्यांनी वाग्वज्र (श्रापरूपी वज्र) सोडले—
अरे हे प्रसवेल जें बाळ । तें होईल सकळकुळा काळ ।
निखळ लोहाचें मुसळ । देखाल सकळ मंदभाग्यें ॥ ३६८ ॥
"अरे मूर्खांनो, ही स्त्री ज्या वस्तूला जन्म देईल, ते तुमच्या सर्व कुळाचा काळ ठरेल! तुम्ही तुमच्या उघड्या डोळ्यांनी लोखंडाचे मुसळ प्रसवलेले पाहाल!"
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् ।
साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुसलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥
ते भयंकर शब्द ऐकून अत्यंत घाबरलेल्या कुमारांनी सांबाच्या पोटावर बांधलेले कापड सोडले, तेव्हा त्यांना तिथे खरोखरच एक भयंकर लोखंडी मुसळ दिसले!
ऐकूनि शापाचें उत्तर । भयभीत झाले कुमर ।
सोडूनि सांबाचें उदर । अतिसत्वर पाहती ॥ ३६९ ॥
ऋषींचा तो शाप ऐकून राजकुमार अत्यंत घाबरले; त्यांनी लगेच सांबाच्या पोटाचे कपडे सोडून पाहिले.
तंव ते लोहमय मुसळ । देखते झाले तत्काळ ।
मग भयभीत विव्हळ । एकाएकीं सकळ दचकोनि ठेले ॥ ३७० ॥
तेव्हा त्यांना सांबाच्या पोटापाशी लोखंडाचे मुसळ प्रत्यक्ष दिसले; ते पाहून सर्व राजकुमार भयाने व्याकुळ झाले आणि स्तब्ध झाले.
नासावें यादव कुळ । ऐसा श्रीकृष्ण संकल्प सबळ ।
तोचि झाला लोहाचें मुसळ । जाण तात्काळ ऋषिवाक्यें ॥ ३७१ ॥
यादवकुळाचा संहार व्हावा हा श्रीकृष्णाचा दृढ संकल्पच ऋषींच्या शब्दांमुळे लोखंडाच्या मुसळाच्या रूपात प्रगट झाला.
जें जें ब्राह्मणाचें वचन । तें तें अन्यथा हों नेदी श्रीकृष्ण ।
ब्राह्मणाचें जें वदे वदन । तें श्रीकृष्ण स्वयें सत्यत्वा आणी ॥ ३७२ ॥
ब्राह्मणाच्या मुखातून बाहेर पडलेला प्रत्येक शब्द श्रीकृष्ण कधीही खोटा ठरू देत नाही; तो तो शब्द श्रीकृष्ण स्वतः सत्य करून दाखवतो.
देखोनि ऋषिश्वरांचा कोप । ऐकोनि कुलक्षयाचा शाप ।
यदुकुमरां अतिसंताप । भयें कंप सूटला ॥ ३७३ ॥
ऋषींचा घोर क्रोध आणि कुळाच्या विनाशाचा शाप पाहून यदुवंशीय राजकुमार भयाने थरथर कापू लागले.
किं कृतं मन्दभाग्यैर्नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः ।
इति विह्वलिता गेहान् आदाय मुसलं ययुः ॥ १८ ॥
"आम्ही मंदभाग्यांनी हे काय दुष्कृत्य केले! आता लोक आम्हाला काय म्हणतील?" असे म्हणत दुःखी झालेले ते राजकुमार ते लोखंडी मुसळ घेऊन घरी परतले.
आम्ही मंदभाग्यें करंटे । ऋषीश्वरु कोपविलें शठें ।
निजघाता झालों पैठे । कुळक्षयो कपटें जोडिला आम्हीं ॥ ३७४ ॥
"आम्ही अत्यंत दुर्दैवी आहोत! आम्ही ऋषींना राग आणून स्वतःच्या विनाशाची वाट धरली आणि कपटाने संपूर्ण कुळाचा नाश ओढवून घेतला."
काय म्हणती नगरजन । कां छळूं गेले हे ब्राह्मण ।
चिंताक्रांत म्लानवदन । मुसळ घेऊन घरा आले ॥ ३७५ ॥
"आता नगरातील लोक आम्हाला काय म्हणतील?" असे चिंताक्रांत होऊन, चेहरे सुकवून ते मुसळ घेऊन नगरात आले.
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रियः ।
राज्ञ आवेदयां चक्रुः सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
सुकलेल्या चेहऱ्यांनी त्यांनी ते मुसळ यादवांच्या सभेत उग्रसेन राजासमोर आणून ठेवले आणि सर्व यादवांसमोर घडलेला सर्व प्रकार सांगितला.
सभेसि वसुदेव उग्रसेन । बळराम आणि अनिरुद्ध प्रद्युम्न ।
यादव बैसले संपूर्ण । एकला श्रीकृष्ण तेथें नाहीं ॥ ३७६ ॥
सभेत वसुदेव, उग्रसेन, बलराम, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध आणि सर्व यादव बसले होते; केवळ एकटा श्रीकृष्ण तिथे उपस्थित नव्हता.
सभे सांबादि आले सकळ । पुढां ठेवूनि लोहमुसळ ।
शापु सांगितला समूळ । मुखकमळ अतिम्लान ॥ ३७७ ॥
सांब आणि इतर कुमारांनी सभेत येऊन ते लोखंडी मुसळ समोर ठेवले आणि अतिशय सुकलेल्या चेहऱ्याने ऋषींच्या शापाची सर्व हकीकत सांगितली.
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुसलं नृप ।
विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकसः ॥ २० ॥
हे राजा, ब्राह्मणांचा अमोघ शाप ऐकून आणि ते लोखंडी मुसळ प्रत्यक्ष पाहून सर्व द्वारकावासी आश्चर्यचकित झाले आणि भयाने व्याकुळ झाले.
ऐकूनि द्विजांचा परम कोपु । यादवां सुटला भयकंपु ।
मिथ्या नव्हे ब्रह्मशापु । भयें संतापु सर्वांसी ॥ ३७८ ॥
ब्राह्मणांचा असा तीव्र क्रोध ऐकून सर्व यादवांना भीतीचा कंप सुटला; कारण ब्राह्मणांचा शाप कधीही खोटा ठरत नाही, हे सर्वांना माहीत होते.
प्रत्यक्ष देखोनि मुसळ । थोर सुटली खळबळ ।
नगरनागरिकां हलकल्लोळ । यादवकुळ उरे कैसेनी ॥ ३७९ ॥
ते मुसळ प्रत्यक्ष पाहून संपूर्ण नगरात मोठी खळबळ उडाली आणि "आता यादवकुळ कसे वाचेल?" या चिंतेने लोक व्याकुळ झाले.
ऐक राया परीक्षिती । सबळ भविष्याची गती ।
वृत्तांतु श्रीकृष्णा न सांगती । विचार आपमतीं तिंहीं केला ॥ ३८० ॥
शुकदेव म्हणतात, "हे परीक्षित राजा, भविष्याची गती अत्यंत प्रबळ होती; यादवांनी हा सर्व प्रकार श्रीकृष्णाला न सांगता स्वतःच्या बुद्धीने निर्णय घेण्याचे ठरवले."
तच्चूर्णयित्वा मुसलं यदुराजः स आहुकः ।
समुद्रसलिले प्रास्यः लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥
यदुराज उग्रसेनाने (आहुकाने) त्या मुसळाचा लोखंडी घणाने भुगा करवला आणि तो सर्व चुरा समुद्राच्या पाण्यात टाकून दिला; तसेच उरलेला लोखंडाचा छोटा तुकडाही समुद्रात फेकून दिला.
आहुक राजा उग्रसेन । तेणें लावूनि लोहघण ।
मुसळ करोनियां चूर्ण । समुद्रीं जाण घालविलें ॥ ३८१ ॥
राजा उग्रसेनाने मोठमोठे लोखंडी घण मारून त्या मुसळाचा बारीक भुगा केला आणि तो सर्व चुरा समुद्रात फेकून दिला.
त्या मुसळाचा मध्यकवळ । चूर्ण नव्हेच अतिप्रबळ ।
उरला वज्रप्राय केवळ । तो समुद्रीं तत्काळ झुगारिला ॥ ३८२ ॥
त्या मुसळाचा मधला अतिशय टणक तुकडा मात्र बारीक झाला नाही; तो वज्रासारखा कठीण तुकडाही त्यांनी तसाच समुद्रात फेकून दिला.
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्ततः ।
उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन्किलैरकाः ॥ २२ ॥
त्या लोखंडाच्या तुकड्याला एका माशाने गिळले, आणि समुद्राच्या लाटांनी किनाऱ्यावर वाहून आलेला लोखंडाचा तो बारीक चुरा तिथे 'एरका' नावाच्या टणक गवताच्या रूपात उगवला. नंतर जाळ्यात सापडलेल्या त्या माशाच्या पोटातील लोखंडाचा तुकडा एका पारध्याने (जरा नावाच्या कोळ्याने) आपल्या बाणाच्या टोकासाठी (भाल्यासाठी) वापरला.
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैः जालेनान्यैः सहार्णवे ।
तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
त्या लोखंडाच्या तुकड्याला एका माशाने गिळले, आणि समुद्राच्या लाटांनी किनाऱ्यावर वाहून आलेला लोखंडाचा तो बारीक चुरा तिथे 'एरका' नावाच्या टणक गवताच्या रूपात उगवला. नंतर जाळ्यात सापडलेल्या त्या माशाच्या पोटातील लोखंडाचा तुकडा एका पारध्याने (जरा नावाच्या कोळ्याने) आपल्या बाणाच्या टोकासाठी (भाल्यासाठी) वापरला.
समुद्र लाटांचे कल्लोळ । तेणें तें लोहचूर्ण सकळ ।
प्रभासीं लागोनि प्रबळ । उठिलें तत्काळ येरिकारूपें ॥ ३८३ ॥
समुद्राच्या लाटांमुळे तो लोखंडाचा चुरा प्रभास क्षेत्राच्या किनाऱ्यावर जमा झाला आणि तिथे 'एरका' नावाचे तुताऱ्यांसारखे अतिशय टणक गवत उगवले.
लोहकवळु मीन गिळी । त्या मीनातें समुद्रजळीं ।
अन्यत्र मत्स्यसहित जाळीं । मत्स्यघ्न आकळी निजलाघवें ॥ ३८४ ॥
तो लोखंडाचा टणक तुकडा एका मोठ्या माशाने गिळला, आणि तो मासा कोळ्याच्या (मासेमाराच्या) जाळ्यात सापडला.
तो मत्स्य मत्स्यघ्न विदारी । तंव लोह निघे त्याचे उदरीं ।
देखोनि हरिखला तो भारी । हें आंतुडे करीं तो सभाग्य ॥ ३८५ ॥
कोळ्याने तो मासा कापला असता त्याच्या पोटातून तो लोखंडाचा तुकडा निघाला; तो तुकडा पाहून कोळी अत्यंत आनंदी झाला.
मत्स्योदरींचें लोह जाण । त्याचें अचूक संधान ।
अगाध पारधी साधे पूर्ण । यालागीं तो बाण लुब्धकें केला ॥ ३८६ ॥
त्या लोखंडाच्या तुकड्याचा उपयोग करून 'जरा' नावाच्या पारध्याने अचूक भेदणारा एक भयंकर बाण तयार केला.
भगवान्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा ।
कर्तुं नैच्छत् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥
सर्व काही जाणणारा ईश्वर भगवान श्रीकृष्ण हा सर्वसमर्थ असूनही, त्याने ब्राह्मणांचा शाप खोटा करण्याची इच्छा केली नाही; तर काळाच्या रूपात त्याने त्या शापाला आनंदाने संमती दिली.
इति श्रीमद्भा्गवते महापुराणे परमहंसायां संहितायां एकादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
सर्व काही जाणणारा ईश्वर भगवान श्रीकृष्ण हा सर्वसमर्थ असूनही, त्याने ब्राह्मणांचा शाप खोटा करण्याची इच्छा केली नाही; तर काळाच्या रूपात त्याने त्या शापाला आनंदाने संमती दिली.
कोणी न सांगतां हें पेखणें । जाणितलें सर्वज्ञें श्रीकृष्णें ।
परी द्विजशापु अन्यथा करणें । हें निजमनें स्पर्शेना ॥ ३८७ ॥
यादवांनी न सांगताही सर्वज्ञ श्रीकृष्णाला हे सर्व घडलेले समजले; परंतु ब्राह्मणांचा शाप खोटा ठरवणे त्याच्या मनात मुळीच आले नाही.
म्हणाल हें नव्हेल त्यासी । पालटवेना द्विजशापासी ।
जो निमाल्या आणी गुरुपदासी । कृष्ण कळिकाळासी नियंता ॥ ३८८ ॥
जर कोणी म्हणेल की श्रीकृष्णाला हा शाप बदलता येत नव्हता का? तर जो मृत झालेल्या गुरूच्या पुत्राला यमलोकातून जिवंत परत आणू शकतो, तो श्रीकृष्ण काळाचाही नियंता आहे.
पाडूनि कळिकाळाचे दांत । देवकीचे गतगर्भ आणीत ।
ईश्वरा ईश्वरु श्रीकृष्णनाथ । जाणे सर्वार्थनिजसिद्धी ॥ ३८९ ॥
ज्याने काळाचे दात पाडून देवकीच्या मृत पुत्रांना परत आणले, असा ईश्वराचाही ईश्वर असणारा श्रीकृष्ण सर्व समर्थ होता.
निद्रा न मोडितां तिळभरी । मथुरा आणिली द्वारकेभीतरी ।
श्रीकृष्ण काय एक न करी । तोही ममता न धरी कुळाची ॥ ३९० ॥
ज्याने एका रात्रीत कोणाची झोपही मोडू न देता संपूर्ण मथुरेतील लोकांना द्वारकेत आणले, तो श्रीकृष्ण काय करू शकत नव्हता? परंतु त्याने स्वतःच्या कुळाचा मोह धरला नाही.
निजकुळक्षयो जर्ही न आला । तर्ही अन्यथा न करी ब्राह्मणबोला ।
ब्राह्मणें पांपरा जरी हाणितला । तो हृदयीं धरिला पदांकु ॥ ३९१ ॥
स्वतःच्या कुळाचा नाश ओढवला तरीही श्रीकृष्ण ब्राह्मणांचे शब्द कधीही खोटे ठरवणारा नव्हता; ज्या भृगू ऋषींनी त्याच्या छातीवर लाथ मारली, ती चरणखूण त्याने छातीवर भूषणासारखी बाळगली.
तेंचि श्रीवत्सलांछन । सकळ भूषणां भूषण ।
हृदयीं मिरवी श्रीकृष्ण । यालागी पूर्ण ब्रह्मण्यदेवो ॥ ३९२ ॥
तीच चरणखूण म्हणजे 'श्रीवत्सलांछन', जे सर्व अलंकारांत श्रेष्ठ मानले जाते; श्रीकृष्ण ते छातीवर बाळगतो, म्हणूनच त्याला 'ब्रह्मण्यदेव' म्हणतात.
श्रीकृष्ण शिरीं वंदी ब्राह्मण । अन्यथा न करी ब्राह्मणवचन ।
यालागीं ’ब्रह्मण्यदेवो’ पूर्ण । वेद बंदीजन वर्णिती ॥ ३९३ ॥
श्रीकृष्ण ब्राह्मणांना नेहमी मस्तकी धारण करतो आणि त्यांचे शब्द कधीही खोटे होऊ देत नाही; म्हणूनच वेद आणि भाट त्याला पूर्ण 'ब्रह्मण्यदेव' म्हणून गातात.
ब्राह्मणरूप स्वयें श्रीहरी । यालागीं ब्राह्मणांचा कैवारी ।
कुळक्षयो जाहला जरी । तरी द्विजांवरी क्षोभेना ॥ ३९४ ॥
श्रीहरी स्वतःच ब्राह्मणरूपाने नटलेला आहे, म्हणूनच तो ब्राह्मणांचा कैवारी आहे; स्वतःच्या कुळाचा विनाश झाला तरी तो ब्राह्मणांवर कधीही रागावला नाही.
ऐकोनि ब्राह्मणांचा शापु । न धरी मोहाचा खटाटोपु ।
म्हणे सिद्धी गेला कृतसंकल्पु । कुलक्षयानुरूपु संतोषे ॥ ३९५ ॥
ब्राह्मणांचा शाप ऐकून श्रीकृष्णाने कोणताही मोह किंवा खटाटोप केला नाही; उलट माझा संकल्प पूर्णत्वास गेला असे मानून तो कुलसंहाराच्या भविष्याने आनंदी झाला.
यापरी श्रीगोविंदु । काळरूपी मानी आनंदु ।
कुळक्षयाचा क्षितिबाधु । अल्पही संबंधु धरीना ॥ ३९६ ॥
अशा प्रकारे श्रीगोविंद काळाच्या या खेळात आनंदी राहिला आणि कुळाच्या नाशाचे कोणतेही दुःख किंवा मोह त्याने मनात ठेवला नाही.
पूर्ण संतोष श्रीकृष्णनाथा । पुढील अध्यायीं ज्ञानकथा ।
अतिरसाळ स्वानंदता । अवधान श्रोतां मज द्यावें ॥ ३९७ ॥
श्रीकृष्णनाथ पूर्ण समाधानी झाले; आता पुढील अध्यायात अत्यंत रसाळ आणि आत्मानंद देणारी ज्ञानकथा येत आहे, श्रोत्यांनी तिथे आपले लक्ष द्यावे.
जेथें नारद आणि वसुदेवा । संवाद होईल सुहावा ।
जनक आणि आर्षभदेवां । प्रश्नोत्तरीं जीवा स्वानंदु दाटे ॥ ३९९ ॥
जिथे नारदमुनी आणि वसुदेव यांचा सुंदर संवाद होईल, तसेच जनक राजा आणि ऋषभाचे पुत्र (नवयोगेश्वर) यांच्या प्रश्नोत्तरांतून अंतःकरणात आत्मानंद दाटून येईल.
हे रसाळ ब्रह्मज्ञान मातु । चाखवीन निजपरमार्थु ।
एका जनार्दना विनवितु । श्रोते कृपा करितु अर्थावबोधें ॥ ३९९ ॥
ही अतिशय रसाळ ब्रह्मज्ञानाची गोष्ट आणि खरा परमार्थ मी तुम्हाला चाखवीन; एकाजनार्दन श्रोत्यांना विनंती करतो की त्यांनी या अर्थाचा बोध घेण्यासाठी माझ्यावर कृपा करावी.