यतीनाथ, हंस व कृष्णदर्शन अवतार गाथा

शिवपुराणातील शतरुद्र संहिता ही देवाधिदेव भगवान सदाशिवांच्या अनन्य, अद्भुत आणि भक्तानुग्रही अवतारांचे एक दिव्य ज्ञानभांडार आहे. मागील अध्यायात आपण पिप्पलाद व वैश्यनाथ अवतार कथा (भाग २६ ब) मध्ये महर्षी दधीचींचे परोपकारी अस्थिदान, शनीदेवाला नमवणारे पिप्पलाद मुनी आणि महानंदा वेश्येच्या निस्सीम भक्तीचा उद्धार करणारा वैश्यनाथ अवतार सविस्तर अभ्यासला. त्या पावन अवतारांनंतर आता या अध्यायात आपण अशा तीन अद्वितीय अवतारांचा वेध घेणार आहोत, जे गृहस्थाश्रमातील अतिथीधर्माची पराकाष्ठा, पुनर्जन्मातील अतूट प्रेमबंध आणि निष्काम सत्यनिष्ठेचे अलौकिक तत्त्वज्ञान उलगडून दाखवतात.

अर्बुदाचल पर्वताच्या पायथ्याशी राहणाऱ्या आहुक नावाच्या साध्या भिल्लाने एका संन्याशाच्या स्वागतासाठी स्वतःचे प्राण श्वापदांच्या जबड्यात कसे दिले, त्याच्या अढळ धर्मपालनातून साक्षात महादेवांनी 'अचलेश्वर' ज्योतिर्लिंग कसे प्रस्थापित केले, आणि पुढील जन्मात नल-दमयंतीचा पवित्र संयोग घडवून आणण्यासाठी साक्षात महादेवांनी 'हंस' रूप कसे धारण केले, हा या कथेचा पूर्वार्ध आहे. तर उत्तरार्धात, वैवस्वत मनूचा पुत्र असलेल्या सत्यवादी नभग याने भावांनी केलेल्या अन्यायानंतरही सत्याचा मार्ग सोडला नाही; आणि यज्ञशिष्ट धनावरून उद्भवलेल्या वादात साक्षात महादेवांनी 'कृष्णदर्शन' रूप घेऊन नभगाला त्रैलोक्याचे ऐश्वर्य व परमोच्च ब्रह्मज्ञान कसे बहाल केले, याची ही अत्यंत रसाळ, प्रेरणादायी आणि पापनाशक गाथा आहे.

"अतिथी देवो भव। घराच्या दाराशी आलेला याचक हा साक्षात ईश्वराचे रूप असतो. स्वतःच्या प्राणांची आहुती देऊन अतिथीधर्माचे रक्षण करणारा भिल्ल असो वा संपत्तीचा मोह सोडून सत्यावर ठाम राहणारा नभग असो—महादेव बाह्य अवडंबर पाहत नाहीत, तर अंतःकरणातील शुद्ध धर्मनिष्ठा पाहून स्वतःचे परमोच्च रूप प्रकट करतात." — शिवपुराण शतरुद्र संहिता.

🏹 १. अर्बुदाचलावरील आहुक भिल्ल दांपत्य आणि यतीरूपातील महादेवांचे आगमन

प्राचीन काळी अत्यंत पवित्र आणि तपोभूमी मानल्या गेलेल्या अर्बुदाचल (माउंट अबू) पर्वताच्या घनदाट अरण्यामध्ये 'आहुक' नावाचा एक भिल्ल राहत होता. त्याच्या धर्मपत्नीचे नावही 'आहुक' (किंवा आहुका) असेच होते. हे भिल्ल दांपत्य जरी समाजाने वनात राहणारे मानले होते, तरी त्यांचे अंतःकरण साक्षात परब्रह्म सदाशिवांच्या अनन्य भक्तीने ओतप्रोत भरलेले होते. ते नित्यनेमाने वनपुष्पांनी, बिल्वपत्रांनी आणि गंगाजलाने शिवलिंगाची पूजा करत असत आणि प्राप्त अन्नाचा पहिला भाग भुकेल्यांना अर्पण करत असत.

एके दिवशी आहुक आपल्या पत्नीसमवेत वनात फळे, कंदमुळे आणि लाकडे गोळा करण्यासाठी गेला होता. दिवसभर रानोमाळ भटकंती करून सायंकाळच्या तिन्हीसांजेच्या सुमारास ते दोघे आपल्या लहानशा तृणकुटीत (झोपडीत) परतले. दोघेही अत्यंत दमलेले होते. तेवढ्यात, त्यांच्या अतिथीधर्माची आणि अढळ शिवभक्तीची त्रैलोक्यात परीक्षा घेण्यासाठी साक्षात भगवान सांबसदाशिव एका अत्यंत शांत, वृद्ध आणि काठी टेकवत चालणाऱ्या 'यती'च्या (संन्याशाच्या) रूपात त्यांच्या दारात येऊन उभे राहिले.

आहुकाने एका तेजस्वी संन्याशाला आपल्या दारात उभे असलेले पाहताच हात जोडले, जमिनीवर वाकून नमस्कार केला आणि आदराने पाद्यपूजन केले. तो यती अतिशय थकलेल्या आणि दीन स्वरात म्हणाला:

"हे भिल्लराजा! सूर्य मावळतीला गेला आहे, थोड्याच वेळात घनघोर अंधार पडेल. अरण्यात हिंस्र श्वापदे संचार करू लागतील आणि मला पुढील मार्गही दिसणार नाही. मी अत्यंत थकलो आहे. म्हणून आजची एक रात्र जर तू मला तुझ्या या कुटीत राहण्यासाठी आश्रय दिलास, तर माझ्यावर मोठा उपकार होईल!"

आहुकाने हात जोडून नम्रपणे म्हटले, "महाराज! आपले म्हणणे अगदी योग्य आहे. परंतु माझी ही झोपडी अत्यंत लहान आहे. यात केवळ दोनच व्यक्ती कशीबशी झोपू शकतात. अशा अरुंद जागेत आपण आणि आम्ही दोघे एकत्र कसे राहणार?" आहुकाचे हे अडचण सांगणारे बोलणे ऐकून तो संन्यासी किंचित उदास झाला आणि त्याने परतीची वाट धरण्यास पाऊल उचलले.

🌙 २. आहुकाचा आत्मबलिदान धर्म आणि हिंस्र श्वापदांचा हल्ला

संन्यासी विमुख होऊन दारातून परत जात असल्याचे पाहताच, आहुकाची पत्नी धावत पुढे आली. तिने आपल्या पतीचा हात धरला आणि अतिशय धर्मयुक्त स्वरात म्हणाली:
"हे प्राणनाथ! विचार करा, दारात आलेला अतिथी हा साक्षात नारायणाचे रूप असतो! या साधूला केवळ आजची रात्र काढायची आहे. आपल्या दारावरून जर एखादा संन्यासी विमुख आणि उपाशी परत गेला, तर आपल्या कुळाला मोठा कलंक लागेल आणि आपला धर्म लोप पावेल! म्हणून यांना कोणत्याही परिस्थितीत विमुख पाठवू नका!"

पत्नीचे हे धर्मसंमत वचन ऐकून आहुकाच्या अंतःकरणात गहन धर्मसंकट उभे राहिले. तो मनात विचार करू लागला: "जर मी माझ्या पत्नीला घराबाहेर रात्री अरण्यात ठेवले, तर ते पतिधर्माला शोभत नाही. जर मी स्वतः घरात झोपलो आणि साधू बाहेर राहिला, तर गृहस्थाश्रम व्यर्थ ठरतो. आणि जर हा संन्यासी दुसरीकडे रानात गेला व श्वापदांनी त्याला मारले, तर मला ब्रह्महत्येचे पातक लागेल! या सर्वांवर एकच श्रेष्ठ तोडगा आहे—माझी पत्नी आणि हा संन्यासी झोपडीत सुरक्षित राहतील, आणि मी स्वतः धनुष्यबाण घेऊन घराबाहेर पहारा देईन! मग नशिबात जे घडायचे असेल ते घडो!"

आहुकाने संन्याशाला आदराने घरात घेतले. दोघांनी यतीची मनोभावे सेवा केली, फळे खायला दिली आणि पाणी पाजले. यती तृप्त होऊन झोपडीच्या एका भागात निद्राधीन झाला, आणि भिल्लीणही एका कोपऱ्यात मर्यादा राखून झोपी गेली. आहुकाने झोपडीचे दार बाहेरून घट्ट ओढून घेतले. तो हातात धनुष्यबाण घेऊन, पाठीशी भाता बांधून त्या थंड, भयाण रात्री झोपडीबाहेर पहारा देऊ लागला.

मध्यरात्र झाली. जंगलातील लांडगे, वाघ, चित्ते आणि हिंस्र श्वापदे अन्नाच्या शोधात झोपडीभोवती घिरट्या घालू लागली. आहुकाने धनुष्याचा टणत्कार करून, बाण चालवून बराच वेळ त्या हिंस्र पशूंना दूर ठेवले. परंतु दिवसभराचा शीण आणि रात्रीची थंडी यामुळे पहाटेच्या सुमारास आहुकाचे शरीर थकले, त्याचे डोळे जड झाले. तो किंचित गाफील झाल्याची संधी साधून, झुडपात लपून बसलेल्या काही महाबली श्वापदांनी त्याच्यावर एकाच वेळी भीषण हल्ला चढवला!

त्या रक्तपिपासू श्वापदांनी आहुकाला फाडून खाऊन टाकले. त्या वीराने अतिथीच्या रक्षणासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली; परंतु झोपडीच्या दाराला साधी आचही येऊ दिली नाही!

🔥 ३. भिल्लीणीचा सती संकल्प, अचलेश्वर प्राकट्य व नल-दमयंती वरदान

पहाट झाली. सूर्यकिरणे झाडांच्या फांद्यांतून उमलली. तो संन्यासी झोपडीचे दार उघडून बाहेर आला. दाराबाहेर पाऊल टाकताच त्याला रक्ताचे थारोळे आणि आहुकाच्या शरीराची केवळ काही हाडे विखुरलेली दिसली! हे दृश्य पाहून तो संन्यासी अत्यंत दुःखाने विलाप करू लागला, "अरेरे! माझ्या निवासासाठी एका निरपराध यजमानाने आपला जीव गमावला!"

बाहेर येऊन आपल्या पतीची ती विदारक अवस्था पाहताच भिल्लीणीच्या हृदयाचे शतशः तुकडे झाले. तिच्या डोळ्यांतून अश्रूंचे पाट वाहू लागले. परंतु ती पतिव्रता स्त्री डगमगली नाही. तिने उलट त्या संन्याशाचे सांत्वन करत म्हटले:

"हे स्वामिन्! आपण दुःख का करत आहात? माझ्या प्राणनाथांनी आपल्या स्वतःच्या धर्माचे, कर्तव्याचे आणि शरणागत अतिथीच्या रक्षणाचे पालन करताना देहत्याग केला आहे! यात वाईट वाटण्यासारखे काहीही नाही; उलट ते आपल्या सत्कर्माने धन्य झाले आहेत! आता त्यांच्या पाठीमागे या नश्वर जगात माझे कोणतेही कर्तव्य उरलेले नाही. मीही माझ्या पतिव्रताधर्माला अनुसरून माझ्या पतीच्या अस्थींसह सती जाणार आहे, ज्यामुळे माझे परम कल्याण होईल!"

त्या साध्वीने वनातील सुकलेली लाकडे गोळा करून सुंदर चिता रचली. तिने आपल्या पतीच्या पवित्र अस्थी हृदयाशी धरल्या, मनात भगवान सदाशिवांचे ध्यान केले, त्या संन्याशाला साष्टांग प्रणिपात केला आणि कसलाही संकोच न बाळगता प्रज्वलित चितेत उडी घेण्यास सज्ज झाली!

परंतु ज्या क्षणी ती अग्नीत पाऊल ठेवणार, त्याच क्षणी तो संन्यासी लोप पावला आणि त्याच्या जागी साक्षात देवाधिदेव भगवान सांबसदाशिव चतुर्भुज रूपात, कपाळावर चंद्रकोर, गळ्यात सर्प आणि हातात त्रिशूळ घेऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाले! महादेवांच्या त्या दिव्य दर्शनाने भिल्लीणीचे सर्व दुःख क्षणात नाहीसे झाले. ती आनंदाश्रूंनी न्हाऊन निघाली.

भगवान शंकर परम संतुष्ट होऊन म्हणाले:

"हे पतिव्रते साध्वी! तुझ्या आणि तुझ्या पतीच्या या अद्भूत त्यागावर मी त्रैलोक्यात अत्यंत प्रसन्न झालो आहे! ऐक, मी न मागता तुम्हाला एक अमर वरदान देत आहे:
१. नल अवतार: तुझा हा पती पुढील जन्मात प्रसिद्ध नैषध देशाचा राजा वीरसेन याचा महापराक्रमी पुत्र म्हणून जन्म घेईल, त्याचे नाव 'नल' असेल!
२. दमयंती अवतार: तू स्वतः विदर्भ देशाचा राजा भीम याची रूपवती आणि पतिव्रता कन्या म्हणून जन्म घेशील, तुझे नाव 'दमयंती' असेल!
३. हंस अवतार: त्या वेळी मी स्वतः 'हंस' (सुवर्णहंस) रूप धारण करून तुमच्या दोघांच्या प्रेमाचा आणि विवाहाचा दिव्य संयोग घडवून आणीन!
४. तुम्ही दोघे विस्तीर्ण साम्राज्याचा उपभोग घेऊन, शेवटी योग्यांनाही दुर्लभ अशी परम मोक्षगती प्राप्त कराल!"

वरदान दिल्यानंतर, तो भिल्ल आपल्या धर्मापासून आणि वचनापासून जराही 'अचल' (विचलित) झाला नाही, म्हणून भगवान शंकर त्याच ठिकाणी एका स्वयंभू शिवलिंगाच्या रूपात स्थिर झाले! अर्बुदाचल पर्वतावरील ते शिवलिंग विश्वात 'अचलेश्वर महादेव' या नावाने जगप्रसिद्ध झाले. पुढे विधात्याच्या वचनानुसार नल आणि दमयंतीचा जन्म झाला आणि साक्षात यतीनाथ शंकरांनी 'हंस' रूपात येऊन त्या दोघांचा विवाह घडवून आणला.

👑 ४. वैवस्वत मनूचा पुत्र नभग आणि भावांचा स्वार्थी अन्याय

शतरुद्र संहितेतील पुढील अत्यंत तात्त्विक कथा ही सूर्यवंशातील एका सत्यनिष्ठ राजपुत्राशी जोडलेली आहे. वैवस्वत मनू (श्राद्धदेव मनू) यांना अनेक तेजस्वी पुत्र होते. त्यापैकी नववा पुत्र म्हणजे 'नभग'. नभग हा लहानपणापासूनच अतिशय कुशाग्र बुद्धिमत्तेचा, शांत स्वभावाचा आणि ब्रह्मज्ञानाची आवड असलेला होता. तो संपूर्ण वेदांचे, उपनिषदांचे आणि शास्त्रांचे अध्ययन करण्यासाठी दीर्घकाळ गुरुकुलात ब्रह्मचर्य व्रताचे पालन करत राहिला.

नभग आश्रमात ज्ञानसाधनेत मग्न असताना, इकडे श्राद्धदेव मनूच्या इक्ष्वाकू आदी ज्येष्ठ पुत्रांनी वृद्ध पित्याच्या अनुमतीने संपूर्ण राज्याचे, सुवर्णाचे, हत्ती-घोड्यांचे आणि जमिनीचे आपापसात वाटप करून घेतले. प्रत्येक भावाने आपापल्या वाटणीला आलेल्या विस्तीर्ण भूप्रदेशावर राज्य सुरू केले. परंतु दुर्दैवाने, त्या वाटणीच्या वेळी गुरुकुलात शिकणाऱ्या आपल्या धाकट्या भावाचा—नभगाचा वाटा बाजूला काढण्याचे कोणाच्याही लक्षात आले नाही; किंबहुना स्वार्थापोटी त्यांनी तो जाणूनबुजून डावलला!

अनेक वर्षांनंतर जेव्हा नभग वेदविद्या संपन्न होऊन, पदवी घेऊन आनंदाने राजवाड्यात परतला, तेव्हा त्याने पाहिले की सर्व भावांनी संपत्ती वाटून घेतली आहे आणि त्याच्यासाठी काहीही शिल्लक ठेवलेले नाही. नभगाने अत्यंत नम्रतेने विचारले, "ज्येष्ठ बंधूंनो! माझ्या वाट्याला वडिलोपार्जित संपत्तीतील कोणता भाग आला आहे?"

त्यावर ते स्वार्थी भाऊ उपहासाने हसले आणि म्हणाले, "नभगा! संपत्ती वाटताना आम्ही तुला विसरून गेलो होतो. आता राजवाडा आणि खजिना तर संपला आहे. आता केवल आपले वृद्ध पिता (श्राद्धदेव मनू) शिल्लक राहिले आहेत; तेच तुझा वाटा आहेत! तू त्यांनाच घेऊन जा आणि सुखाने राहा!"

भावांचे हे अत्यंत स्वार्थी आणि कटू बोलणे ऐकून नभग किंचितही रागावला नाही. तो शांतपणे आपल्या पित्याकडे गेला. त्याने पित्याच्या चरणी मस्तक ठेवले आणि हात जोडून म्हणाला, "तात! भावांनी मला आपला वाटा म्हणून दिले आहे. आता आपणच माझे मार्गदर्शक आहात. मला उपजीविकेचा मार्ग दाखवावा."

🔥 ५. अंगिरस मुनींचा यज्ञ आणि वैश्वदेव सूक्तांचे पठण

आपल्या पुत्रांवर झालेला हा अन्याय पाहून श्राद्धदेव मनू अत्यंत द्रवले. त्यांनी नभगाला जवळ घेतले, त्याच्या मस्तकावरून हात फिरवला आणि म्हणाले:

"हे वत्सा नभगा! माझ्या ज्येष्ठ पुत्रांनी तुझ्यावर अन्याय केला आहे. माझ्याकडे तुला देण्यासाठी भौतिक राज्य किंवा सुवर्ण नाही. परंतु तू वेदवेत्ता, विद्वान आणि जितेंद्रिय आहेस; म्हणून तुझ्या उपजीविकेसाठी मी तुला एक अद्वितीय आणि दैवी उपाय सांगतो:

सध्या जवळच असलेल्या एका पुण्यक्षेत्रात अंगिरस गोत्रातील श्रेष्ठ ब्राह्मण एक महाकाय दीर्घकालीन यज्ञ करत आहेत. परंतु त्या यज्ञात एक विचित्र अडचण निर्माण झाली आहे—यज्ञाची सुरुवात सुरळीत होते, परंतु प्रत्येक सहाव्या दिवशी मंत्रांच्या गुंतागुंतीमुळे ते सर्व ऋषी गोंधळून जातात आणि यज्ञाची गती खुंटते!

तू स्वतः त्या यज्ञमंडपात जा. ते गोंधळात पडणार नाहीत अशा रीतीने त्यांना यज्ञाचे विज्ञान समजावून सांग. आणि त्या सहाव्या दिवशी त्यांना वैश्वदेव संबंधी दोन अत्यंत गुप्त वैदिक सूक्ते स्पष्ट वाणीने शिकव! त्या सूक्तांच्या प्रभावाने त्यांचा यज्ञ निर्विघ्नपणे पूर्ण होईल आणि ते सर्व ब्राह्मण स्वर्गात प्रयाण करतील. स्वर्गात जाताना, यज्ञातून शिल्लक राहिलेले जे 'यज्ञशिष्ट धन' (सहस्रो सुवर्णमुद्रा आणि रत्ने) असेल, ते सर्वच्या सर्व धन ते ब्राह्मण स्वतःहून तुला अर्पण करतील!"

पित्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून सत्यवादी नभग तात्काळ त्या यज्ञस्थानी पोहोचला. अंगिरस ऋषी जेव्हा सहाव्या दिवशी संभ्रमात पडले, तेव्हा नभगाने पुढे होऊन अत्यंत गोड आणि स्पष्ट स्वरात त्या दोन वैश्वदेव सूक्तांचे शास्त्रोक्त पठण केले. त्या ऋचांच्या अमोघ उच्चाराने यज्ञातील सर्व त्रुटी दूर झाल्या आणि यज्ञ महाफलासह संपन्न झाला.

अंगिरस ब्राह्मण नभगाच्या अगाध ज्ञानावर परम संतुष्ट झाले. त्यांनी यज्ञाच्या वेदीवर शिल्लक राहिलेली संपूर्ण सुवर्णसंपत्ती, रत्ने आणि गाई नभगाच्या स्वाधीन केल्या आणि ते सर्व ऋषी सदेह स्वर्गलोकास निघून गेले.

🕉️ ६. कृष्णदर्शन रूपातील महादेवांचे प्राकट्य आणि नभगाला ब्रह्मज्ञान

ऋषींनी दिलेले ते विपुल धन घेऊन नभग आपल्या घराकडे निघणार, तेवढ्यात भगवान सदाशिव त्याची निष्काम वृत्ती आणि सत्यनिष्ठा तपासण्यासाठी एका काळ्या, अत्यंत तेजस्वी, जटाधारी आणि भस्मचर्चित पुरुषाच्या रूपात प्रकट झाले—या रूपाला शिवपुराणात 'कृष्णदर्शन' असे म्हटले आहे!

त्या कृष्णदर्शन पुरुषाने नभगाचा मार्ग अडवला आणि भारदस्त स्वरात गर्जना केली:
"अरे थांब! हे यज्ञवेदीवर शिल्लक राहिलेले सर्व धन माझे आहे! या धनावर हात लावणारा तू कोण? तुला येथे कोणी पाठवले आहे?"

नभगाने शांतपणे उत्तर दिले, "हे महाभागा! मी माझ्या पित्याच्या आज्ञेने येथे आलो होतो. मी ऋषींचा यज्ञ पूर्ण केला आणि त्या यज्ञकर्त्या ब्राह्मणांनी संतुष्ट होऊन हे धन स्वेच्छेने मला दिले आहे!"

त्यावर कृष्णदर्शन म्हणाले, "हे धन कोणाचे आहे, याचा निर्णय केवळ तुझे पिता श्राद्धदेव मनूच करू शकतात. तू जा आणि त्यांना विचारून ये; ते जो निर्णय देतील, तोच आपण दोघेही अंतिम प्रमाण मानू!"

नभग तात्काळ पित्याकडे गेला आणि त्याने घडलेला सर्व प्रकार सांगितला. 'कृष्णदर्शन' पुरुषाचे वर्णन ऐकताच श्राद्धदेव मनूंचे नेत्र पाणावले, त्यांची ज्ञानस्मृती जागृत झाली. ते हात जोडून म्हणाले:

"अरे वत्सा नभगा! तू धन्य आहेस! ज्या पुरुषाने तुला अडवले आहे, ते दुसरे कोणी नसून साक्षात देवाधिदेव परब्रह्म महादेव सांबसदाशिव आहेत! सनातन धर्मशास्त्राचा असा नियम आहे की, विश्वातील कोणत्याही यज्ञाची सांगता झाल्यानंतर जे काही अवशेष (यज्ञशिष्ट धन) उरते, त्यावर केवल आणि केवल साक्षात रुद्रदेवांचाच एकाधिकार असतो! त्या पुरुषाचे म्हणणे तंतोतंत सत्य आहे. तू तात्काळ तिथे जा, त्यांच्या चरणी लीन हो आणि अज्ञानाने बोललेल्या शब्दांबद्दल त्यांची क्षमा माग!"

पित्याचा हा धर्मनिर्णय ऐकून नभग धावत यज्ञस्थानी परत आला. त्याने कृष्णदर्शन रूपातील भगवान शंकरांच्या चरणकमलांवर आपले मस्तक टेकवले आणि अत्यंत विनम्र भावाने हात जोडून प्रार्थना केली:

"हे महेश्वरा! हे देवाधिदेवा! हे संपूर्ण त्रैलोक्य आपलेच आहे, मग या क्षुल्लक यज्ञातील धनावर तर केवळ आपलाच अधिकार आहे, असा माझ्या पित्याने स्पष्ट निर्णय दिला आहे! मी अज्ञानाने आणि मोहाने आपल्यापुढे हे धन माझे मानले, त्या अपराधाबद्दल मला क्षमा करावी. मी तन-मन-धनाने आपल्याला शरण आलो आहे!"

नभगाची ही निखळ सत्यनिष्ठा, लोभहीन वृत्ती आणि पितृभक्ती पाहून कृष्णदर्शनरूपी महादेव अत्यंत प्रसन्न झाले. महादेवांनी हसतमुखाने नभगाला उठवून आपल्या हृदयाशी धरले आणि म्हणाले:

"हे नभगा! तुझ्या या अद्वितीय सत्यनिष्ठेवर आणि धर्मपालनावर मी परम संतुष्ट झालो आहे! तू संकटातही असत्याचा किंवा लोभाचा आश्रय घेतला नाहीस; म्हणून मी तुला केवल हे धनच देत नाही, तर साक्षात सनातन 'ब्रह्मज्ञान' प्रदान करत आहे! माझ्या कृपेने तू त्रैलोक्यात महाज्ञानी आणि धर्मराज म्हणून कीर्ती मिळवशील. आता माझ्या आज्ञेने हे सर्व धन तू धर्मकार्यासाठी आनंदाने स्वीकार!"

महादेवांनी नभगाच्या मस्तकावर हात ठेवून त्याला आत्मज्ञान दिले आणि ते सर्वांसमक्ष अंतर्धान पावले. महादेवांच्या या कृपाप्रसादाने नभगाचे परम कल्याण झाले; त्याने पृथ्वीवर दीर्घकाळ धर्माने राज्य केले, ऐहिक भोगांचा उपभोग घेतला आणि शेवटी तो सदेह साक्षात शिवलोकास प्राप्त झाला!

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेतील हा अध्याय मानवाला सदाचार, समर्पण आणि सत्यनिष्ठेचा सर्वोच्च धडा देतो. आहुक भिल्लाचा त्याग असो वा नभगाचे ब्रह्मज्ञान, महादेव सदैव भक्ताच्या भावाचे भुकेले असतात. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शतरुद्र संहितेतील पुढील अत्यंत पावन अवतार—ज्यामध्ये अवधूत अवतार, भिक्षुवर्य अवतार, सुरेश्वर अवतार आणि ब्रह्मचारी अवतारांची अद्भूत लीला सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.