यक्षेश्वर अवतार, १० महाविद्या व ११ रुद्रावतार कथा

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेच्या अंतर्गत येणारे हे पर्व परब्रह्म शिवाच्या लीलामय अवतारांचे, तात्त्विक ज्ञानाचे आणि अलौकिक शक्तिरूपांचे एक महासाधक दर्शन घडवते. मागील अध्यायात आपण शिवजींचे पाच अवतार, नंदी, शरभ व गृहपती कथा (भाग २५ ब) मध्ये सद्योजातादी पंचवक्त्र रूपे, अष्टमूर्ती वैभव, नंदीश्वराचे अयोनिज प्राकट्य, शरभेश्वराचे नृसिंहगर्वहरण आणि काशीतील गृहपती अग्नीश्वर चरित्राचा सविस्तर रसास्वाद घेतला. त्या दिव्य अवतारांनंतर आता या अध्यायात आपण अहंकारशमन, तंत्रसाधनेची गुह्य रूपे आणि स्वर्गाच्या संरक्षणासाठी अवतरलेल्या एकादश रुद्रांचे गूढ रहस्य अभ्यासणार आहोत.

समुद्रमंथनात हलाहल विष पचवून विश्वाला जीवनदान देणारे महादेव हेच देवांच्या विजयाचे मूळ कारण होते. परंतु अमृत प्राप्तीनंतर जेव्हा देवगणांना स्वतःच्या बाहुबलाचा अहंकार झाला, तेव्हा एका साध्या गवताच्या काडीचे निमित्त करून साक्षात महादेवांनी यक्ष रूपात सर्व देवांचा गर्व कसा धुळीस मिळवला, हे केनोपनिषद आणि शिवपुराणात अतिशय प्रसिद्ध आहे. त्याचप्रमाणे उपासना कांडात वर्णनानुसार तांत्रिक साधनेतील दहा महाविद्यांच्या समवेत पूजले जाणारे शिवांचे दहा शक्तिस्वरूप अवतार आणि कश्यप मुनींच्या तपश्चर्येने महर्षींच्या पुत्रांच्या रक्षणासाठी कामधेनू सुरभीच्या उदरातून प्रगट झालेले अकरा महारुद्र—यांचे हे पवित्र चरित्र भाविकांच्या अंतःकरणातील सर्व अज्ञान दूर करणारे आहे.

"ज्या परमात्म्याच्या कृपेने अग्नी जाळतो, वायू वाहतो आणि वज्र प्रहार करते, त्या परम तत्त्वाला विसरून स्वतःच्या शक्तीचा गर्व करणे हेच अज्ञानाचे मूळ आहे. जेव्हा यक्षेश्वर एक गवताची काडी फेकतात, तेव्हा संपूर्ण विश्वाची शस्त्रे निष्प्रभ ठरतात; कारण अहंकार गळाल्याशिवाय ईश्वराचे साक्षात दर्शन अशक्य असते." — शिवपुराण शतरुद्र संहिता.

🌊 १. समुद्रमंथनाची पार्श्वभूमी, कालकूट प्राशन व चंद्राला मस्तकावर स्थान

सृष्टीच्या पूर्वकाळी अमृत आणि चौदा रत्नांच्या प्राप्तीसाठी देव आणि दानवांनी मंदराचल पर्वताची रवी आणि वासुकी नागाची दोरी करून अथांग क्षीरसागराचे मंथन केले होते. त्या वेळी सर्वप्रथम विश्वाला भस्म करणारा, प्रलयाग्नीप्रमाणे उसळणारा भीषण 'कालकूट' नावाचा विषारी अग्नी प्रकट झाला. त्या विषाच्या असह्य दाहकतेने देव, दानव, यक्ष, गंधर्व आणि सर्व प्राणी भाजून निघू लागले. त्रैलोक्याचा विनाश अटळ पाहून सर्व देवांनी कैलासावर धाव घेतली होती.

त्या वेळी संपूर्ण विश्वाच्या रक्षणासाठी, साक्षात करुणासिंधू भगवान शंकरांनी ते प्रलयंकारी कालकूट विष आपल्या ओंजळीत घेऊन एका घोटात प्राशन केले! त्या हलाहल विषाच्या महाभयंकर दाहाने महादेवांचा कंठ निळा पडला, आणि तेव्हापासून त्यांना त्रिभुवनात 'नीलकंठ' या परम पावन नावाने पुजले जाऊ लागले. त्यानंतर भगवान श्रीहरींच्या मोहिनी रूपाने केवल देवांना अमृत पाजले.

अमृताच्या वाटणीवरून आणि समुद्रातून निघालेल्या रत्नांवरून देव आणि दानवांमध्ये देवासुर महासंग्राम पेटला. त्या युद्धात कपटी राहूने देवसेनेवर भीषण आक्रमण केले आणि अमृतपान करणाऱ्या चंद्रदेवाला अत्यंत संत्रस्त करून ग्रासण्यास सुरुवात केली. राहूच्या भयाने व्याकूळ झालेला चंद्र जीव मुठीत धरून कैलासावर धावला आणि महादेवांच्या चरणी लीन झाला. शरणागताचे रक्षण करणे हा शिवादरबारचा शाश्वत नियम असल्याने, दयाळू शंकरांनी त्या शीतल चंद्राला उचलून आपल्या मस्तकावर अढळ स्थान दिले, ज्यामुळे महादेव 'चंद्रशेखर' बनले.

चंद्राचा पाठलाग करत जेव्हा राहू कैलासावर पोहोचला, तेव्हा महादेवांचे ते भव्य तेज पाहून त्याने आपला क्रोध बाजूला ठेवला. राहूने हात जोडून अत्यंत मधुर, रसाळ वाणीने महादेवांची स्तुती केली. त्याचे मनोगत जाणून भगवान शिवांनी श्रीहरींच्या चक्राने छेदलेले, केतू नामक राहूचे ते मस्तक आपल्या गळ्यातील रुंडमाळेत एका मण्याप्रमाणे आदराने धारण केले! अशा प्रकारे वैरी असलेल्या दोघांनाही महादेवांनी आपल्या अंगावर स्थान देऊन आपली परम निष्पक्षता सिद्ध केली.

🌾 २. देवांचा अहंकार, यक्षेश्वर प्राकट्य आणि तृणकाष्ठ परीक्षा

अमृत प्राप्तीनंतर झालेल्या युद्धात असुरांचा पराभव झाल्यामुळे स्वर्गातील इंद्रादी देव, दिक्पाल आणि साक्षात वैकुंठातील गण अत्यंत गर्विष्ठ झाले. सत्तेच्या आणि विजयाच्या मदाने त्यांची विवेकबुद्धी झाकोळली गेली. ते एकमेकांची प्रशंसा करू लागले, "आमच्या बाहुबलामुळेच असुरांचा पराभव झाला! इंद्राच्या वज्राने, अग्नीच्या दाहाने आणि विष्णूंच्या चक्रानेच हा विजय मिळवला आहे!"

ज्या महादेवांनी कालकूट विष पिऊन देवांचे प्राण वाचवले होते, ज्यांच्या कृपेने सृष्टी टिकली होती, त्या मूळ ईश्वरी अधिष्ठानाचा विसर देवांना पडला. देवांच्या अंतःकरणातील हा सूक्ष्म परंतु भयंकर अहंकार नष्ट करण्यासाठी भगवान सदाशिवांनी एक अद्भुत लीला रचली. ते एका अवर्णनीय, तेजस्वी, गूढ आणि शांत अशा 'यक्ष' रूपात अवतीर्ण झाले.

यक्षरुपी महादेवांनी एका अंतरावर उभे राहून देवांच्या सभेसमोर सहजतेने एक साधी वाळलेली गवताची काडी (तृण) फेकली! आणि मंद हसत देवांना आव्हान दिले, "हे वीरा Gal! जर तुम्ही स्वतःच्या बळाने विश्वावर विजय मिळवला असेल, तर तुमच्यातील कोणा एकाने या गवताच्या काडीला नष्ट करून दाखवावे!"

इंद्राने उपहासाने पाहिले आणि प्रथम अग्नीदेवाला पुढे केले. संपूर्ण जगाला भस्म करणारा अग्नीदेव आपल्या सर्व ज्वालांसह त्या तृणावर तुटून पडला; परंतु आश्चर्य म्हणजे, अग्नीची सर्व शक्ती पणाला लागूनही त्या साध्या गवताच्या काडीचा एक कणही जळाला नाही! त्यानंतर वायूदेव वादळाचे महाभयंकर रूप घेऊन आले, परंतु ते त्या काडीला जागेवरून एका तसूभरही हलवू शकले नाहीत! इंद्राने आपले अमोघ वज्र फेकले, विष्णूंनी सुदर्शन चक्र चालवले; परंतु त्या गवताच्या काडीला साधा ओरखडाही उमटला नाही!

एका साध्या तृणापुढे आपली सर्व शस्त्रे आणि पुरुषार्थ संपूर्णपणे निष्प्रभ ठरल्याचे पाहून देवांचे गर्वहरण झाले. त्यांची घमेंड क्षणात उतरली. त्यांच्या तीक्ष्ण बुद्धीला क्षणात जाणीव झाली की, हा कोणताही सामान्य यक्ष नसून साक्षात देवाधिदेव परब्रह्म सदाशिव आहेत! सर्व देवांचे डोळे उघडले. त्यांनी आपले मुकुट पायावर ठेवले, यक्षेश्वर शिवांच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला आणि काकुळतीने क्षमा मागून स्तुती केली. देवांचा अहंकार गळाल्याचे पाहून भगवान यक्षेश्वर प्रसन्न झाले, त्यांनी देवांवर कृपादृष्टी टाकली आणि ते सदेह अंतर्धान पावले.

🔱 ३. उपासना कांडातील शिवजींचे दहा मुख्य तांत्रिक अवतार (१० महाविद्या)

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेत पुढे असे स्पष्ट केले आहे की, ज्याप्रमाणे भगवती आदिशक्तीने साधकांच्या कल्याणासाठी दहा महाविद्या रूपे धारण केली, त्याचप्रमाणे भगवान सदाशिवांनी त्या त्या शक्तींसोबत दहा दिव्य अवतार धारण केले. तांत्रिक उपासनेत आणि भक्तीमार्गात हे दहा अवतार भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करणारे मानले गेले आहेत:

• १. महाकाल अवतार: हा शिवजींचा प्रथम आणि सर्वश्रेष्ठ अवतार आहे. या अवताराची शक्ती 'महाकाली' असून, हा अवतार काळावर विजय मिळवून भक्तांना सर्व अभीष्ट फळे प्रदान करतो.
• २. तार अवतार: हा दुसरा अवतार असून याची शक्ती 'तारा' आहे. हा अवतार संसाररूपी भवसागरातून भक्तांना तारून नेणारा आणि मोक्ष देणारा आहे.
• ३. बालभुवनेश अवतार: हा तिसरा अवतार असून त्याची शक्ती 'बालभुवनेशी' आहे. हा संपूर्ण विश्वाचे पोषण, ऐश्वर्य आणि सुख-शांती देणारा सौम्य अवतार आहे.
• ४. षोडश-श्रीविद्येश अवतार: हा चौथा अवतार असून त्याची शक्ती 'षोडशी' (श्रीविद्या / ललिता त्रिपुरसुंदरी) आहे. हा सर्व प्रकारच्या सिद्धी आणि भौतिक समृद्धी देणारा आहे.
• ५. भैरव अवतार: हा पाचवा संहारक अवतार असून त्याची शक्ती 'भैरवी' आहे. हा भक्तांच्या मनातील सर्व भय, भूत-पिशाच बाधा आणि संकटांचे समूळ उच्चाटन करतो.
• ६. छिन्नमस्तक अवतार: हा सहावा गूढ अवतार असून त्याची शक्ती 'छिन्नमस्ता' आहे. हा कुंडलिनी शक्तीचे जागरण करून साधकाचा अहंकार नष्ट करतो.
• ७. धूमवान अवतार: हा सातवा अवतार असून त्याची शक्ती 'धूमावती' आहे. हा दारिद्र्य, रोग आणि शत्रूंचा नाश करणारा मानला जातो.
• ८. बगलामुख अवतार: हा आठवा अद्भूत अवतार असून त्याची शक्ती 'बगलामुखी' आहे. हा शत्रूंची वाचा, बुद्धी आणि क्रिया यांना स्तंभित करून रणांगणावर विजय मिळवून देतो.
• ९. मातंग अवतार: हा नववा अवतार असून त्याची शक्ती 'मातंगी' आहे. हा संगीत, कला, साहित्य, वक्तृत्व आणि बुद्धीची अपार देणगी देणारा आहे.
• १०. कमल अवतार: हा दहावा परम मंगलमय अवतार असून त्याची शक्ती साक्षात 'कमला' (महालक्ष्मी) आहे. हा निष्काम भक्तांच्या घरात अखंड धन, धान्य, कीर्ती आणि परमानंद स्थापित करतो.

भगवान शंकरांचे हे दहाही अवतार आणि त्यांच्या शक्ती या विश्वातील सज्जन भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या, कार्यसिद्धी करणाऱ्या आणि अंती परम गती देणाऱ्या आहेत.

🏛️ ४. कश्यप मुनींचे काशीतील तप आणि पुत्ररूपाने अवतार वरदान

शतरुद्र संहितेतील पुढील अत्यंत पवित्र आख्यान हे 'एकादश रुद्रावतार' (अकरा रुद्र) यांच्या प्राकट्याशी संबंधित आहे. फार प्राचीन काळी देव आणि दानव यांच्यात पुन्हा एक घनघोर महासंग्राम पेटला होता. त्या युद्धात दैत्यांचे पारडे जड झाले आणि त्यांनी देवांचा अत्यंत दारुण पराभव केला. अमरावती नगरी लुटली गेली आणि इंद्रासह सर्व देव स्वर्गातून परागंदा झाले.

आपले सर्व राज्य गमावून हवालदिल झालेले देव शेवटी आपले जनक महर्षी कश्यप यांच्या आश्रमात आले. त्यांनी पित्याच्या चरणी मस्तक टेकवून अश्रू गाळले आणि सांगितले की, "हे तात! दैत्यांनी आम्हाला पदभ्रष्ट केले आहे. आम्ही स्वर्गातून हाकलले गेलो असून दरदर भटकत आहोत. आपण कृपा करून या संकटातून आमचे रक्षण करावे!"

आपल्या पुत्रांची ही अत्यंत दयनीय अवस्था पाहून महर्षी कश्यप अत्यंत व्यथित झाले. असुरांचा हा अनाचार केवल देवाधिदेव महादेवच नष्ट करू शकतात हे जाणून कश्यप मुनी तात्काळ पवित्र काशी (वाराणसी) क्षेत्रात पोहोचले. तेथे त्यांनी मणिकर्णिकेवर स्नान केले, विश्वनाथाचे दर्शन घेतले आणि स्वतःच्या हाताने एक पावन शिवलिंग स्थापन करून उग्र तपाचरणास आरंभ केला.

कश्यप मुनींनी सलग हजारो वर्षे अन्नाचा त्याग करून केवल पंचाक्षर मंत्राचा अखंड जप केला. त्यांच्या त्या निष्काम आणि आर्त अनुष्ठानाने प्रसन्न होऊन साक्षात भगवान सांबसदाशिव प्रकट झाले. महादेवांनी विचारले, "हे महर्षे! मी तुझ्या तपावर परम संतुष्ट आहे, तुझ्या मनातील अभीष्ट वर माग."

कश्यपांनी हात जोडून प्रार्थना केली:
"हे देवाधिदेवा! हे पशुपती! देव हे माझे पुत्र असून ते आपले अनन्य भक्त आहेत. उन्मत्त असुरांनी त्यांना पदभ्रष्ट करून त्यांचे राज्य हिरावून घेतले आहे. माझे पुत्र अत्यंत कष्टाचे जीवन जगत आहेत. म्हणून माझी आपल्या चरणी एवढीच नम्र याचना आहे की—आपण स्वतः माझ्या कुळात, माझ्या पोटी पुत्ररूपाने प्रकट व्हावे! आपण प्रत्यक्ष अवतार घेऊन असुरांचा संहार करावा आणि माझ्या पुत्रांना त्यांचे स्वर्गीय स्थान पुन्हा मिळवून द्यावे!"

भक्तवत्सल महादेवांनी क्षणाचाही विलंब न करता "तथास्तु!" म्हटले आणि ते अंतर्धान पावले. कश्यप मुनी समाधानाने आणि आनंदाने आपल्या आश्रमात परतले.

⚡ ५. सुरभीच्या उदरातून अकरा रुद्रांचे प्राकट्य आणि असुरांचा संहार

काही काळ लोटल्यानंतर दिलेल्या वचनानुसार, महर्षी कश्यपांच्या द्वारे साक्षात कामधेनूची कन्या असणाऱ्या पावन 'सुरभी' (दिव्य गौमाता) हिच्या पवित्र उदरातून भगवान सदाशिव एकाच वेळी अकरा दिव्य रूपात (एकादश रुद्र) अवतीर्ण झाले!

ज्या क्षणी हे अकरा रुद्र प्रकट झाले, त्या क्षणी संपूर्ण दिशा उजळून निघाल्या, आकाशातून देवदुंदुभी वाजल्या आणि स्वर्गातील देवतांनी आनंदाने पुष्पवृष्टी केली. साक्षात शिवस्वरूप असणाऱ्या या अकरा पुत्रांना पाहून कश्यप मुनी कृतार्थ झाले. शास्त्रोक्त विधीनुसार या अकरा रुद्रांचे दिव्य नामकरण करण्यात आले:

• १. कपाली: हा प्रथम रुद्र असून तो कालचक्राला नियंत्रित करतो.
• २. पिंगल: हा प्रलयाग्नीचे तेज धारण करणारा तेजस्वी रुद्र आहे.
• ३. भीम: हा आकाशासमान अफाट शक्तीने युक्त असा महापराक्रमी रुद्र आहे.
• ४. विरूपाक्ष: हा तिसऱ्या ज्ञाननेत्राने संपूर्ण विश्वाचे अवलोकन करणारा रुद्र आहे.
• ५. विलोहित: हा लाल रंगाच्या प्रखर किरणांनी युक्त असा संहारक रुद्र आहे.
• ६. शास्ता: हा संपूर्ण चराचर प्रकृतीला आणि अधर्माला शासन करणारा नियंता रुद्र आहे.
• ७. अजपाद: हा अजन्मा असून एका पायावर संपूर्ण विश्वाचा भार तोलून धरणारा रुद्र आहे.
• ८. अहिर्बुध्न्य: हा पाताळातील कुंडलित शक्ती आणि समुद्राच्या तळाशी वास करणारा गूढ रुद्र आहे.
• ९. शंभू: हा भक्तांना केवळ आणि केवळ कल्याण, सुख व शांती देणारा परम मंगल रुद्र आहे.
• १०. चंड: हा दुष्टांचा आणि असुरांचा क्षणात संहार करणारा अत्यंत उग्र रुद्र आहे.
• ११. भव: हा संपूर्ण विश्वाची निर्मिती आणि सृजन करणारा जीवनदाता रुद्र आहे.

हे अकराही रुद्र हातांमध्ये त्रिशूळ, धनुष्य, परशू आणि खड्ग घेऊन थेट रणांगणावर धावले. त्यांनी स्वर्गावर कब्जा करून बसलेल्या उन्मत्त दैत्यांवर असा काही प्रलयंकारी हल्ला चढवला की, असुरी सैन्याची दाणादाण उडाली. त्या अकरा रुद्रांच्या नुसत्या सिंहनादाने असुरांचे हृदय फाटले आणि शेकडो दैत्य रणांगणावर धारातीर्थी पडले. अकरा रुद्रांनी असुरांचा समूळ संहार करून इंद्राला त्याचे अमरावतीचे सिंहासन पुन्हा सन्मानाने मिळवून दिले.

देवांना भयमुक्त केल्यानंतर हे अकरा महारुद्र देवांच्या संरक्षणासाठी आणि विश्वातील संकटांचे निवारण करण्यासाठी स्वर्गलोकात कायमचे वास्तव्यास राहिले. आजही वास्तुशास्त्र आणि पुराणांनुसार, हे अकरा रुद्र विश्वाच्या अत्यंत पवित्र अशा 'ईशान्य दिशेला' विराजमान राहून संपूर्ण विश्वाचे रक्षण करतात.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेचा हा अध्याय ईश्वरी लीलेचे आणि संहारक शक्तीचे अद्भूत दर्शन घडवतो. यक्षेश्वराने दाखवलेली तृणाची शक्ती मानवाला सदैव नम्र राहण्याचा संदेश देते, तर कश्यपपुत्र अकरा रुद्रांचा पराक्रम धर्माच्या संरक्षणाची शाश्वती देतो. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शतरुद्र संहितेतील पुढील अत्यंत प्रसिद्ध अवतार—ज्यामध्ये भगवान शंकरांचे दुर्वासा अवतार, हनुमंत अवतार (रुद्रावतार), पिपलाद अवतार आणि वृषभ अवताराची अद्भूत चरित्रे सविस्तर अभ्यासणार आहोत. नित्य पठण स्तोत्रे, संत वाङ्मय आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.