शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या समाप्तीनंतर आता साक्षात 'शतरुद्र संहिता' या अत्यंत गूढ, ज्ञानवर्धक आणि लोकोत्तर संहितेचा मंगलमय प्रारंभ होत आहे. मागील अध्यायात आपण गजासुर, दुंदुभी व विदल-उत्पल वध (भाग २५ अ) मध्ये कृत्तिकेश्वर, व्याघ्रेश्वर आणि कंदुकेश्वर या पावन शिवलिंगांच्या उत्पत्तीसह संपूर्ण रुद्र संहितेची सांगता अभ्यासली. आता या शतरुद्र संहितेमध्ये भगवान सदाशिवांनी धर्मरक्षणासाठी, विश्वाच्या कल्याणासाठी आणि भक्तांवरील वात्सल्यापोटी विविध युगांमध्ये व कल्पांमध्ये घेतलेल्या शेकडो अवतारांचे अलौकिक दर्शन घडते.
जरी परब्रह्म शिव हे अजन्मा, निर्गुण, निराकार आणि त्रिकालातीत आहेत, तरी सृष्टीच्या विविध कल्पांत त्यांनी सगुण रूपे धारण केली आहेत. या अध्यायात आपण प्रथमतः ब्रह्मांडातील पाच प्रमुख कल्प आणि त्यातील शिवांचे 'पंचवक्त्र' अवतार, संपूर्ण चराचराला धारण करणाऱ्या आठ दिव्य अष्टमूर्तींचा तात्त्विक पट समजून घेणार आहोत. त्यानंतर शिलाद मुनींच्या अढळ तपश्चर्येतून यज्ञाच्या भूमीतून प्रगट झालेले नंदीश्वराचे अयोनिज प्राकट्य, हिरण्यकशिपुच्या वधानंतर भडकलेला नृसिंहाचा प्रलयाग्नी शांत करण्यासाठी धारण केलेला महापराक्रमी पक्षीरूपी 'शरभावतार', आणि काशीक्षेत्रात विश्वानर मुनींच्या पोटी जन्म घेऊन अग्नी पदावर आरूढ झालेले 'गृहपती' चरित्र सविस्तर अभ्यासणार आहोत.
"सूत्रामध्ये मणी गुंफलेले असावेत, त्याप्रमाणे भगवान शिवांच्या अष्टमूर्तींनी संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून ठेवले आहे. जेव्हा विष्णूंचा क्रोधही विश्वाला भस्म करू लागतो, तेव्हा शरभ रूप घेऊन विश्वाचे रक्षण करणारे आणि भक्ताच्या पुकार्‍यावरून स्वतः नंदी व गृहपती बनून अवतरणारे सांबसदाशिव हेच जगाचे एकमेव मूळ आश्रयस्थान आहेत." — शिवपुराण शतरुद्र संहिता.
🕉️ १. शिवजींचे पाच कल्पकालीन मुख्य अवतार व अष्टमूर्ती स्वरूप
शिवपुराणात सूत मुनी शौनकादी ऋषींना सांगतात की, सृष्टीच्या अनंत कालचक्रात अगणित कल्प उलटून गेले. प्रत्येक कल्पात भगवान शिवांनी विश्वाच्या रचनेसाठी, ज्ञानाच्या विस्तारासाठी आणि संकटनिवारणासाठी विविध लीला केली. त्यापैकी अत्यंत महत्त्वाचे पाच अवतार खालीलप्रमाणे आहेत:
- १. सद्योजात अवतार (१९ वा कल्प - श्वेतलोहित): या कल्पात भगवान शिव एका अत्यंत पांढऱ्याशुभ्र, दिव्य कुमार बालकाच्या रूपात अवतीर्ण झाले. हे रूप शिवाचे पश्चिम मुख मानले जाते, जे सत्वगुणाचा आणि पृथ्वी तत्त्वाचा विस्तार करते.
- २. वामदेव अवतार (२० वा कल्प - रक्त): विसाव्या रक्त नामक कल्पात महादेवांनी रक्तासारख्या लाल कांतीचे रूप घेतले. हे शिवाचे उत्तर मुख असून ते अहंकार आणि जल तत्त्वाला नियंत्रित करणारे परम कल्याणकारी स्वरूप आहे.
- ३. तत्पुरुष अवतार (२१ वा कल्प - पीतवासा): एकविसाव्या कल्पात भगवान शिव पिवळे वस्त्र परिधान केलेले, सुवर्णकांतीने युक्त अशा तत्पुरुष रूपात प्रकट झाले. हे त्यांचे पूर्व मुख असून ते वायू तत्त्व आणि बुद्धीचे अधिष्ठान आहे.
- ४. अघोर अवतार (शिव कल्प): या कल्पात महादेवांनी निळ्या-काळ्या मेघासारखे अघोर स्वरूप घेतले. हे दक्षिण मुख असून ते संहार आणि प्रलयंकारी अग्नी तत्त्वाचे नियंत्रण करते; परंतु भक्तांसाठी ते अघोर (अत्यंत शांत व सौम्य) असते.
- ५. ईशान अवतार (विश्वरूप कल्प): विश्वरूप नामक कल्पात परब्रह्म शिवाने ईशान रूप घेतले. हे शिवाचे ऊर्ध्व मुख (आकाशाकडे पाहणारे) असून ते संपूर्ण सृष्टीतील ज्ञान, चेतना आणि मोक्षाचे साक्षात मूळ केंद्र आहे.
या पाच अवतारांसोबतच महादेवांचे 'अष्टमूर्ती' स्वरूप हे विश्वाचे मूळ आधारस्तंभ मानले गेले आहे. ज्याप्रमाणे एका दोऱ्यामध्ये अनेक मणी ओवलेले असतात, त्याप्रमाणे संपूर्ण ब्रह्मांड या आठ मूर्तींमध्ये सामावलेले आहे: शर्व (पृथ्वी), भव (जल), रुद्र (अग्नी), उग्र (वायू), भीम (आकाश), पशुपती (जीवात्मा), ईशान (सूर्य) आणि महादेव (चंद्र). हे अष्टमूर्ती रूप चराचर विश्वाचे निरंतर पालनपोषण करते.
🐂 २. शिलाद मुनींचे घोर तप आणि नंदीश्वराचे अयोनिज प्राकट्य
प्राचीन काळी महर्षी शिलाद नावाचे एक परम विरक्त आणि धर्मनिष्ठ मुनी होऊन गेले. ते आजन्म ब्रह्मचारी होते; परंतु पितरांच्या उद्धारासाठी त्यांना पुत्राची आवश्यकता भासली. त्यांनी निश्चय केला की, मला संसारातील सामान्य गर्भातून जन्मणारा मरणधर्मी पुत्र नको, तर साक्षात अयोनिज (स्त्रीच्या गर्भाशिवाय जन्मणारा) आणि मृत्यूवर विजय मिळवणारा दिव्य पुत्र हवा!
या संकल्पाने शिलाद मुनींनी सलग अनेक हजार वर्षे अन्नाचा कणही न घेता केवळ वायूवर राहून उग्र तपश्चर्या केली. त्यांच्या अढळ भक्तीने संतुष्ट होऊन देवाधिदेव महादेव माता पार्वतीसह प्रत्यक्ष प्रकट झाले. शिलाद मुनींनी अश्रुपूर्ण नयनांनी महादेवांना साष्टांग प्रणिपात केला आणि आपला अभीष्ट वर मागितला.
तेव्हा भगवान शंकर प्रसन्न हास्य करत म्हणाले, "हे शिलाद मुनी! तुझ्यासारखा निष्काम तपस्वी दुर्लभ आहे. या जगात असा अयोनिज आणि मृत्यूहीन पुत्र दुसरा कोणी असूच शकत नाही; म्हणून मी स्वतः तुझा पुत्र बनून तुझ्या घरी अवतार घेईन!" हा मंगल वर देऊन महादेव अंतर्धान पावले.
त्यानंतर एके दिवशी शिलाद मुनी यज्ञाच्या सिद्धतेसाठी आपल्या आश्रमाचे अंगण खणत होते. जमीन खणत असताना, भूमीतून एका प्रचंड दिव्य प्रकाशाचा कल्लोळ उसळला! त्या प्रकाशाच्या मध्यावर साक्षात शिवासारखी काजळासारखी काळी जटा, कपाळावर चंद्र, हातात त्रिशूळ आणि चतुर्भुज असलेला एक महातेजस्वी बालक प्रकट झाला!
आकाशातून देवांनी दिव्य फुलांचा वर्षाव केला. प्रत्यक्ष शिवाने आपल्या घरात पुत्ररूपाने जन्म घेतला हे पाहून शिलाद मुनी आनंदाने डोलू लागले. ज्याच्या आगमनाने संपूर्ण विश्वाला आणि पित्याला परमानंद (आनंद) प्राप्त झाला, म्हणून त्याचे नामकरण 'नंदी' असे करण्यात आले.
⏳ ३. अल्पायुष्याची भविष्यवाणी, नंदीचे तप व गणाध्यक्ष पद
नंदी मोठा होत असताना शिलाद मुनींनी त्याला वेद, शास्त्रे आणि धनुर्विद्या शिकवली. वयाच्या सातव्या वर्षी त्या आश्रमात ब्रह्मदेवांच्या प्रेरणेने 'मित्र' आणि 'वरुण' नावाचे दोन विख्यात ज्योतिर्विद ऋषी आले. शिलाद मुनींनी आदराने नंदीची पत्रिका त्यांच्यापुढे ठेवली.
पत्रिका पाहताच त्या दोन्ही ऋषींचे चेहरे उतरले. ते खिन्न स्वरात म्हणाले, "हे शिलादा! हा बालक सर्व शुभलक्षणांनी युक्त आहे खरा; परंतु हा अत्यंत अल्पायुषी आहे. बरोबर एक वर्ष पूर्ण होताच, वयाच्या आठव्या वर्षी याचा मृत्यू अटळ आहे!"
हे ऐकताच शिलाद मुनी शोकाने जमिनीवर कोसळले आणि टाहो फोडू लागले. आपल्या पित्याला रडताना पाहून बालक नंदीने धीर दिला. तो म्हणाला, "पिताजी, शोक करू नका! ज्या महादेवांच्या वराने माझा जन्म झाला आहे, त्या मृत्यूंजयापुढे यमराजाची काय सत्ता? मी स्वतःच्या तपोबलाने काळावर विजय मिळवीन!"
नंदी अरण्यात गेला आणि त्याने शिवलिंगाची स्थापना करून 'महामृत्युंजय मंत्रा'चा अविरत जप सुरू केला. वर्ष संपत आले तरी त्याचे ध्यान अविचल राहिले. शेवटी प्रसन्न होऊन भगवान सदाशिव पार्वतीसह तेथे प्रकट झाले. महादेवांनी नंदीला प्रेमाने आपल्या मांडीवर घेतले आणि म्हणाले:
"हे वत्सा नंदी! तू माझाच अंश आहेस. काळाची काय प्राज्ञा की तो तुला स्पर्श करेल? आजपासून तुला म्हातारपण (जरा), रोग आणि मृत्यू कधीही शिवणार नाही! तू चिरंजीव होशील. केवळ एवढेच नाही, तर तू माझ्या सर्व प्रमथ गणांचा मुख्य 'गणाध्यक्ष' (नंदिकेश्वर) होशील! माझ्या मंदिरात माझ्या सन्मुख सदैव तुझेच स्थान राहील. जो भक्त प्रथम तुझे दर्शन घेणार नाही, त्याचे शिवपूजन मी स्वीकारणार नाही!"
त्यानंतर महादेवांनी आपल्या गळ्यातील दिव्य कमळांची माळ काढून नंदीच्या गळ्यात घातली, ज्यामुळे नंदीला तीन डोळे आणि दहा बाहूंचे साक्षात शिवरूप प्राप्त झाले. महादेवांनी मरुतांची परम सुलक्षणी कन्या 'सुयशा' हिच्याशी नंदीचा विवाह मोठ्या थाटामाटात लावून दिला आणि त्याला कैलासावर आपल्या नित्य सान्निध्यात कायमचे अढळ स्थान प्रदान केले.
🦁 ४. नृसिंहाचा अनावर क्रोधाग्नी आणि वीरभद्राची शिष्टाई
शतरुद्र संहितेतील पुढील अत्यंत थरारक अध्याय म्हणजे साक्षात 'शरभावतार'! पूर्व कथेमध्ये आपण पाहिले की, भगवान श्रीहरींनी भक्त प्रल्हादाच्या रक्षणासाठी खांबातून नृसिंह रूप घेऊन दुष्ट हिरण्यकशिपुचे पोट फाडून त्याचा वध केला. परंतु हिरण्यकशिपुच्या वधानंतर आणि त्याचे रक्त प्राशन केल्यानंतर, भगवान नृसिंहाचा प्रलयाग्नीमय रौद्र क्रोध शांतच होईना!
त्यांच्या भयानक गर्जनेने ब्रह्मांड थरथर कापू लागले. नृसिंहाच्या श्वासातून निघणाऱ्या अग्नीच्या ज्वालांनी तिन्ही लोकांचे वन, नद्या आणि पर्वत जळून भस्म होऊ लागले. साक्षात वैकुंठातील लक्ष्मीमाता आणि सत्यलोकातील ब्रह्मदेवही त्या उग्र तेजासमोर जाण्याचे धाडस करू शकले नाहीत. विश्वाचा विनाश जवळ आलेला पाहून सर्व देवांनी कैलासावर धाव घेतली आणि महादेवांच्या चरणी लोटांगण घालून विश्वाच्या रक्षणाची याचना केली.
महादेवांनी विश्वाच्या कल्याणासाठी प्रथम आपल्या सर्वात पराक्रमी अशा वीरभद्राला पाचारण केले. महादेवांनी वीरभद्राला सांगितले, "वीरभद्रा! विष्णू हे विश्वाचे पालनकर्ते आहेत; परंतु सध्या असुराचे रक्त प्राशन केल्याने त्यांच्यात तामसी अहंकार निर्माण झाला आहे. तू जा आणि त्यांना प्रेमाने, आदराने समजावून सांग की हा अवतार आता शांत करावा."
वीरभद्र नृसिंहाजवळ गेला. त्याने हात जोडून नम्रतेने प्रार्थना केली, "हे जगन्नाथा! आपले अवतारकार्य पूर्ण झाले आहे. आपण शांत व्हावे आणि हे रौद्र रूप विसर्जित करावे." परंतु नृसिंहाचा अहंकार इतका प्रबळ झाला होता की त्यांनी वीरभद्राचे ऐकण्यास नकार दिला. ते स्वतःलाच स्वतंत्र आणि स्वयंभू मानून गर्जना करू लागले आणि संतापाने थेट वीरभद्राला गिळंकृत करण्यासाठी त्याच्यावर धावून गेले!
🦅 ५. अद्भूत शरभावतार, नृसिंहगर्वहरण व रुंडमाळेत मुखधारण
नृसिंहाचा हा अनावर अहंकार पाहून साक्षात कैलासपती महादेवांचा संयम सुटला. आकाशातून एकाएकी असा काही प्रखर प्रकाश प्रगट झाला, की ज्याच्यापुढे कोट्यवधी मध्यान्हकालीन सूर्यांचे तेजही एका क्षणात लुप्त झाले! त्या असीम तेजातून भगवान शिवांनी एक अत्यंत विचित्र, अद्भूत आणि त्रैलोक्याला थरकावून सोडणारे 'शरभ' (पक्षी-मृग मिश्रित महाकाय रूप) धारण केले!
शिवपुराणात या शरभेश्वराचे जे भव्य रूप सांगितले आहे, ते अत्यंत विस्मयकारक आहे:
- त्यांना सहस्रावधी बलदंड हात होते आणि खाली चालण्यासाठी चार अत्यंत बळकट पाय होते.
- त्यांचे मुख गरुडासारख्या महाकाय आणि वज्रासमान तीक्ष्ण चोचीने युक्त होते; तर नखे हिऱ्यासारखी कठीण व तीक्ष्ण होती.
- त्यांचे पंख संपूर्ण आकाशाला झाकोळून टाकतील इतके विस्तीर्ण, वज्रासारखे अभेद्य आणि वादळासारखा वारा निर्माण करणारे होते.
- त्यांच्या कंठात काळकूट विष तळपत होते आणि मस्तकावर धगधगता चंद्रकोर शोभत होती.
शरभरूपी महादेवांना पाहताच नृसिंहाचे सर्व अवसान गळाले. शरभेश्वराने आपल्या महाकाय पंखांचा असा प्रचंड तडाखा नृसिंहावर मारला, की त्या वाऱ्याने नृसिंह हवेत गरगरा फिरू लागले! शरभाने आपल्या तीक्ष्ण नखांनी नृसिंहाचे शरीर जखडून धरले आणि चोचीच्या प्रहाराने त्यांना पूर्णपणे जर्जर व निष्प्रभ करून टाकले.
शक्तीचा संपूर्ण गर्व गळून पडताच भगवान विष्णूंची तामसी वृत्ती नष्ट झाली. त्यांचे डोळे उघडले. त्यांनी ओळखले की हे साक्षात परब्रह्म परमेश्वर सदाशिव आहेत! नृसिंहाने अत्यंत दीन होऊन हात जोडले आणि तब्बल आठशे (८००) पवित्र रुद्रमंत्रांनी शरभेश्वर महादेवांची आर्त स्तुती केली.
त्या स्तुतीने भगवान शरभेश्वर शांत झाले. ज्याप्रमाणे दुधात दूध किंवा पाण्यात पाणी मिसळून एकरूप होते, त्याप्रमाणे भगवान नृसिंहांचे चैतन्य साक्षात महादेवांच्या अंगामध्ये लीन झाले! महादेवांनी नृसिंहाचे ते चर्म (कातडे) आपल्या अंगावर वस्त्र म्हणून पांघरले आणि नृसिंहाचे ते सिंहमुख आपल्या रुंडमाळेमध्ये एका मण्याप्रमाणे गुंफून धारण केले! अशा प्रकारे विश्वाचे रक्षण करून शरभेश्वर अंतर्धान पावले.
🔥 ६. गृहपती अवतार: विश्वानराचे तप व अग्नीश्वर लिंग प्राकट्य
शतरुद्र संहितेतील तिसरी अलौकिक कथा ही काशी आणि अग्नी तत्त्वाशी जोडलेली आहे. प्राचीन काळी नर्मदा नदीच्या रमणीय तीरावर 'नर्मपूर' नावाचे एक पवित्र नगर होते. तेथे शांडिल्य गोत्रातील अत्यंत वेदसंपन्न आणि सदाचारी 'विश्वानर' नावाचे मुनी राहत होते. त्यांच्या धर्मपत्नीचे नाव 'शुचीष्मती' होते.
एके दिवशी शुचीष्मतीने आपल्या पतीच्या चरणी मस्तक ठेवून एक अद्भूत इच्छा व्यक्त केली: "स्वामी! मला साक्षात देवाधिदेव शंकरांसारखा अलौकिक, तेजस्वी आणि त्रैलोक्यात वंदनीय पुत्र हवा आहे!" पत्नीची ही इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मुनी विश्वानर काशीक्षेत्रात गेले. तेथे त्यांनी मणिकर्णिका घाटावर स्नान करून भगवान विश्वनाथांची कठोर तपश्चर्या सुरू केली.
एके दिवशी विश्वानर मुनी विश्वेश्वर लिंगाची पूजा करत असताना, त्या पावन शिवलिंगातून एक आठ वर्षांचा, सर्वांगाला विभूती फासलेला, अत्यंत सुंदर बालक प्रकट झाला! विश्वानराने हात जोडून त्या बालकाची स्तुती केली. तेव्हा बालकरूपी महादेवांनी वर दिला, "हे मुने! मी स्वतः तुझ्या पत्नीच्या पोटी पुत्ररूपाने जन्म घेईन!"
यथावकाश शुचीष्मतीने एका तेजस्वी पुत्राला जन्म दिला. साक्षात पितामह ब्रह्मदेवांनी येऊन त्याचे सर्व जातकर्म संस्कार केले आणि बाराव्या दिवशी त्याचे नाव 'गृहपती' असे ठेवण्यात आले. परंतु, देवर्षी नारदांनी त्याचे भविष्य कथन करताना सांगितले की, वयाच्या बाराव्या वर्षी या बालकाला अग्नी आणि विजेपासून प्रचंड मृत्यूभय आहे! हे ऐकून माता-पिता थरथर कापू लागले.
काही वर्षांनी जेव्हा गृहपतीला हे समजले, तेव्हा त्याने माता-पित्यांचे सांत्वन केले आणि तो तात्काळ काशीक्षेत्रात आला. तेथे त्याने स्वतःच्या हाताने एक सुंदर शिवलिंग स्थापन केले आणि महामृत्युंजय मंत्राचा जप करत घोर तपश्चर्या सुरू केली. बारावे वर्ष पूर्ण होताच साक्षात यमराज आणि वज्रधारी इंद्र त्याला नेण्यासाठी आले; परंतु गृहपतीने शिवलिंगाला घट्ट मिठी मारली!
त्याच क्षणी त्या पिंडीतून साक्षात भगवान शंकर माता पार्वतीसह प्रकट झाले. महादेवांनी इंद्राला व यमराजाला दूर हटवले आणि गृहपतीला उचलून आपल्या हृदयाशी धरले. महादेव म्हणाले:
"हे वत्सा गृहपती! तुझ्या भक्तीवर मी प्रसन्न आहे. आजपासून तू साक्षात 'अग्नी' पदाचा सर्वोच्च अधिकारी होशील! संपूर्ण प्राण्यांच्या उदरात अन्न पचवणारा जो 'जठराग्नी' आहे, त्या रूपात तूच अधिष्ठित राहशील! धर्मराज आणि इंद्र यांच्या मध्यभागातील जी 'आग्नेय दिशा' आहे, त्या दिशेचा तू मुख्य दिक्पाल बनशील! आणि तू स्थापन केलेले हे लिंग काशीमध्ये 'अग्नीश्वर लिंग' या नावाने जगप्रसिद्ध होईल; याचे दर्शन घेणाऱ्याचे सर्व दारिद्र्य नष्ट होऊन त्याला अखंड ऐश्वर्य लाभेल!"
अशा प्रकारे महादेवांनी विश्वानर आणि शुचीष्मती यांच्या समक्ष गृहपतीचा दिक्पाल म्हणून अभिषेक केला आणि ते सदेह अंतर्धान पावले.
📊 शिवपुराण शतरुद्र संहिता: कथा २५ (ब) मुख्य अवतार तक्ता
🌟 या पावन कथेतील मुख्य उपदेश व जीवनमूल्ये:
- ✔ शरणागतीचा महिमा: नंदीप्रमाणे संकटाच्या क्षणी जर जीवाचे चित्त केवल महादेवांच्या चरणी स्थिर असेल, तर साक्षात काळाचे विधानही बदलून जाते.
- ✔ अहंकाराचे शमन: कितीही मोठा विजय मिळाला तरी नृसिंहाप्रमाणे क्रोधाचा अतिरेक झाल्यास महादेवाला शरभ रूप घेऊन तो गर्व मोडून काढावा लागतो; संयम हाच खरा धर्म आहे.
- ✔ कथा श्रवण फलश्रुती: शतरुद्र संहितेतील या अवतारांचे नित्य पठण केल्याने अकाल मृत्यू टळतो, शरीरातील अग्नीचे विकार दूर होतात आणि अंती कैलासलोकाची प्राप्ती होते.
🕉️ समारोप
शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेचा हा पहिलाच भाग भगवान शिवांच्या अनंत आणि अनादी अवतारांचे अलौकिक दर्शन घडवतो. नंदीश्वराचे वात्सल्य, शरभेश्वराचे महाप्रचंड तेज आणि गृहपतीची निष्काम भक्ती मानवाला सदैव ईश्वरी अधिष्ठानाची जाणीव करून देते. यानंतरच्या भागांमध्ये आपण शतरुद्र संहितेतील पुढील अद्वितीय अवतार—ज्यामध्ये भगवान शंकरांचे एकादश रुद्र अवतार, दुर्वासा अवतार, पिपलाद अवतार आणि हनुमंत अवताराची महागाथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.
॥ श्री सांबसदाशिवार्पणमस्तु ॥