गजासुर, दुंदुभी व विदल-उत्पल वध कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत येणारा 'युद्ध खंड' हा धर्म, पराक्रम, न्याय आणि ईश्वरी लीलांच्या परमोच्च सिद्धांतांनी नटलेला एक महादिव्य ग्रंथभाग आहे. मागील अध्यायांमध्ये आपण शुक्राचार्यांची काशीतील घोर तपश्चर्या आणि मृतसंजीवनी विद्येचे अलौकिक वरदान सविस्तर अभ्यासले. शुक्राचार्यांना मृतसंजीवनी विद्येची प्राप्ती (भाग २४ क) मध्ये महादेवांच्या कृपेने शुक्र ग्रहाची स्थापना कशी झाली, हे आपण पाहिले. आता या युद्ध खंडाच्या आणि संपूर्ण रुद्र संहितेच्या या अंतिम अध्यायात आपण अशा तीन महान असुरसंहारक लीलांचा अभ्यास करणार आहोत, ज्यांनी काशी आणि कैलासावर पवित्र शिवलिंगांची स्थापना केली.

महिषासुराचा बलवान पुत्र गजासुर, ज्याने ब्रह्माजींच्या वराने त्रैलोक्यात धुमाकूळ घातला, त्याचा काशीमध्ये महादेवांच्या त्रिशूळाने कसा उद्धार झाला आणि महादेवांनी त्याचे कातडे अंगावर परिधान करून 'कृत्तिवास' नाव कसे धारण केले; वेद व ब्राह्मणांना नष्ट करू पाहणाऱ्या दुंदुभीनिर्हाद नावाच्या कपटी असुराचा शिवरात्रीच्या मध्यरात्री पिंडीतून प्रकटून महादेवांनी कसा संहार केला व 'व्याघ्रेश्वर' लिंगाची स्थापना झाली; आणि शेवटी पुरुषांच्या हातून अवध्य असलेल्या विदल व उत्पल या दोन उन्मत्त दैत्यांचा साक्षात जगन्माता पार्वतीने लीलेने खेळत असलेल्या चेंडूच्या (कंदुक) प्रहाराने कसा संहार केला, याची ही अत्यंत रसाळ, रोमांचक आणि त्रिगुणपावन महागाथा आहे.

"ईश्वराचे अस्त्र पापी जीवावर संहारक म्हणून कोसळत असले, तरी त्याच्या अंतःकरणातील शरणागती त्या असुरालाही मुक्तीचे दिव्य वस्त्र बनवते. महादेवांनी हत्तीचे कातडे पांघरले, वाघाच्या रूपात आलेल्या संकटाला कंठाशी धरले आणि शक्तीने चेंडूच्या एका खेळातून विश्वाचे रक्षण केले—हाच सांबसदाशिवांचा अनंत महिमा आहे." — शिवपुराण युद्ध खंड.

🐘 १. गजासुराचे उग्र तप, वरदान आणि काशीवरील आक्रमण

पौराणिक इतिहासात महिषासुराचा संहार साक्षात भगवती दुर्गेने केल्याची वार्ता जेव्हा तिन्ही लोकांत पसरली, तेव्हा महिषासुराचा पुत्र 'गजासुर' याच्या अंतःकरणात प्रतिशोधाची भीषण आग भडकली. गजासुराचे शरीर हत्तीसारखे महाकाय, पर्वतासारखे बलदंड आणि अथांग शक्तीने युक्त होते. आपल्या पित्याच्या वधाचा बदला देवांकडून घेण्यासाठी त्याने सर्व सुखोपभोगांचा त्याग केला आणि मेरू पर्वताच्या एका कड्यावर जाऊन उग्र तपाचरणास प्रारंभ केला.

गजासुराने सहस्रो वर्षे ग्रीष्म ऋतूत पंचाग्नीच्या धगधगत्या ज्वालांमध्ये उभे राहून, पावसाळ्यात पाण्याच्या प्रवाहात बुडून आणि हिवाळ्यात बर्फाच्छादित शिखरावर केवल एका पायाच्या अंगठ्यावर उभे राहून पितामह ब्रह्मदेवांचे ध्यान केले. त्याच्या मस्तकातून निघणाऱ्या तपोबलाच्या तेजाने संपूर्ण ब्रह्मांड तप्त झाले. त्याच्या या अढळ निश्चयाने संतुष्ट होऊन साक्षात प्रजापती ब्रह्मदेव हंसावर आरूढ होऊन त्याच्यासमोर प्रकट झाले.

ब्रह्मदेवांनी विचारले, "हे गजासुरा! उठ, मी तुझ्या तपावर परम संतुष्ट आहे. तुझ्या मनातील अभीष्ट वर माग." गजासुराने अत्यंत चतुरतेने वर मागितला:

"हे विधाता! जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर मला असा वर द्या की—या संपूर्ण विश्वातील कामवासनेच्या अधीन असलेल्या कोणत्याही स्त्री अथवा पुरुषाकडून माझा वध होऊ नये! मी सर्व शस्त्रांना अजिंक्य व्हावे आणि त्रैलोक्यात कोणीही मला रणांगणावर पराभूत करू नये!"

ब्रह्मदेवांनी "तथास्तु!" म्हटले. गजासुराने मनात विचार केला होता की, या संसारातील प्रत्येक प्राणी, मनुष्य, देव अथवा दानव हा कामवासनेच्या आधीन असतोच; कामविकारापासून कोणीही मुक्त नाही, त्यामुळे आपल्याला प्रत्यक्ष अमरत्वच लाभले आहे!

वरदान मिळताच गजासुर उन्मत्त झाला. त्याने आपल्या प्रचंड हत्तीच्या सैन्यासह स्वर्गावर चाल केली. इंद्राचा सहज पराभव करून त्याने अमरावती हस्तगत केली. यम, वरुण, कुबेर आणि अग्नी यांना आपल्या दास्यात जुंपले. पृथ्वीवरील सर्व धर्माचरण नष्ट करून तो शेवटी साक्षात महादेवांची पवित्र राजधानी असणाऱ्या काशी (वाराणसी) क्षेत्रात दाखल झाला. तेथे महादेवांच्या भक्तांचा, ध्यानस्थ मुनींचा आणि संन्याशांचा त्याने अमानुष छळ सुरू केला. काशीतील शिवलिंगे तोडण्याचा प्रयत्न त्याने केला, ज्यामुळे संपूर्ण काशीनगरीत हाहाकार माजला.

🔱 २. महादेवांचा त्रिशूळ प्रहार, गजासुराची स्तुती व कृत्तिकेश्वर प्राकट्य

आपल्या परम प्रिय काशीक्षेत्रात आणि निष्पाप भक्तांवर होणारा हा अत्याचार पाहून साक्षात भगवान सांबसदाशिव अत्यंत क्रुद्ध झाले. महादेव हे साक्षात 'कामदहन' करणारे, कामविकाराला जाळून भस्म करणारे साक्षात जितेंद्रिय परब्रह्म होते! गजासुराची अट कामवासनेच्या अधीन असणाऱ्यांसाठी होती; परंतु महादेव कामातीत असल्याने त्याच्या वधास पूर्णपणे समर्थ होते.

भगवान शंकर एका महाभयंकर तेजासह काशीत प्रकट झाले. त्यांनी आपल्या हातातील दिव्य, धगधगता त्रिशूळ उचलला आणि एका क्षणाच्या सहस्रांशात गजासुराच्या अवाढव्य छातीचा अचूक वेध घेतला! महादेवांनी आपल्या त्रिशूळाच्या टोकावर त्या महाकाय गजासुराला वर आकाशात तोलून धरले.

साक्षात महादेवांच्या पावन त्रिशूळाचा स्पर्श होताच, गजासुराच्या अंतःकरणातील सर्व असुरी अज्ञान, काम आणि मद एका क्षणात जळून खाक झाला! त्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले. मरणाच्या उंबरठ्यावर असताना त्याने डोळे उघडले आणि त्रिशूळावर लटकलेल्या अवस्थेतच दोन्ही हात जोडून साक्षात चंद्रशेखर महादेवांची अतिशय रसाळ, स्निग्ध आणि भावपूर्ण स्तोत्रांनी स्तुती करण्यास सुरुवात केली.

त्याची ती निष्कपट, ज्ञानयुक्त स्तुती ऐकून आशुतोष शंकर परम संतुष्ट झाले. महादेवांनी त्याला खाली उतरवले आणि म्हणाले, "हे गजासुरा! मृत्यूसमयी तू माझे ध्यान केलेस. मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे, तुझ्या मनातील अंतिम इच्छा सांग, मी ती पूर्ण करीन!"

त्यावर गजासुराने हात जोडून डोळ्यांत आनंदाश्रू आणून म्हटले:

"हे करुणासागरा! हे देवाधिदेवा! आपल्या त्रिशूळाच्या स्पर्शाने माझा देह पावन झाला आहे. माझ्या सहस्रो वर्षांच्या तपाने दिव्य झालेले हे माझे हत्तीचे कातडे (गजचर्म) आपण स्वतःच्या दिव्य अंगावर वस्त्र म्हणून सदैव परिधान करावे! आणि हे कातडे कल्पांताच्या महाअग्नीतही कधीही भस्म होणार नाही, असा मला वर द्यावा!"

भक्ताभिमानी महादेवांनी "तथास्तु!" म्हटले. गजासुराने शांतचित्ताने शिवचरणी आपला देह विसर्जित केला. त्या क्षणी त्या रणांगणावर गजासुराच्या शरीराचे एक महामुक्तिदायक, पापनाशक शिवलिंग तयार झाले! त्या शिवलिंगात भगवान शिवांनी प्रवेश केला, ज्याला विश्वात 'कृत्तिकेश्वर' (कृत्तिवासेश्वर) या अमर नावाने ओळखले गेले. त्यानंतर महादेवांनी ते हत्तीचे कातडे आपल्या अंगावर पांघरले, ज्यामुळे त्यांना वेदात आणि पुराणात 'कृत्तिवासा' (हत्तीचे चर्म पांघरणारे) हे जगन्मान्य नाव प्राप्त झाले!

🐅 ३. दुंदुभीनिर्हादाचा कपट कट आणि वेदांचा आधार तोडण्याचा निश्चय

या घटनेनंतर काही काळ लोटल्यावर, असुरांमध्ये पुन्हा एक अत्यंत धूर्त आणि कपटी दैत्य उदयास आला—त्याचे नाव होते 'दुंदुभीनिर्हाद' (ज्याचा आवाज दुंदुभी नगाऱ्यासारखा भयानक होता). हा दुंदुभीनिर्हाद साक्षात कश्यपपुत्र हिरण्याक्षाच्या पत्नीचा सख्खा भाऊ (मेहुणा) होता. भगवान विष्णूंनी वराह रूपात हिरण्याक्षाचा वध केला होता, त्यामुळे तो देवांचा आणि विशेषतः भगवान विष्णूंचा अतोनात द्वेष करत असे.

दुंदुभीनिर्हाद हा केवल बलवान नव्हता, तर तो अत्यंत धूर्त विचारवंत होता. त्याने दीर्घकाळ विचार केला की देवांना थेट युद्धात हरवणे कठीण आहे; मग देवांचे मूळ सामर्थ्य काय आहे? सखोल चिंतनानंतर त्याच्या एका अत्यंत भयानक तत्त्व लक्षात आले:

• सामर्थ्याची साखळी: देवांना यज्ञातील आहुतीतून हविर्भाग मिळतो, म्हणून देव बलवान आणि पुष्ट राहतात.
• यज्ञाचे मूळ: यज्ञ हे वेदांमधील ऋचा आणि मंत्रांवर आधारलेले आहेत.
• वेदांचा आधार: हे वेद आणि मंत्र पृथ्वीवरील निष्ठावंत ब्राह्मण आणि ऋषीमुनी आपल्या मुखात जिवंत ठेवतात.

त्याने मनात विषारी योजना आखली: "जर पृथ्वीवरील सर्व वेदाभ्यासी ब्राह्मणांनाच ठार मारून संपवून टाकले, तर मंत्र नष्ट होतील; मंत्र गेले की यज्ञ बंद पडतील; यज्ञ बंद झाले की देवांना हविर्भाग मिळणार नाही; आणि हविर्भाग न मिळाल्यामुळे देव आपोआप भुकेने व्याकूळ होऊन निस्तेज व शक्तिहीन होतील! अशा प्रकारे संपूर्ण विश्वावर असुरांचे अढळ राज्य येईल!"

या पापी निश्चयाने त्याने या मोहिमेची सुरुवात काशी नगरीपासून करण्याचे ठरवले; कारण काशी हे वेदांचे, विद्वानांचे आणि संतांचे सर्वात मोठे केंद्र होते. दुंदुभीनिर्हादाकडे इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करण्याची मायावी विद्या होती. तो गुप्त रूपाने, कधी वृक्षाच्या मागे लपून तर कधी अंधाराचा फायदा घेऊन काशीतील निरपराध ब्राह्मणांना एकटे गाठून जिवंत गिळंकृत करत असे! तो इतका क्रूर होता की त्यांच्या अस्थी (हाडे) सुद्धा शिल्लक ठेवत नसे. अशा प्रकारे काशीतील अनेक ऋषीमुनी अचानक गायब होऊ लागले, ज्यामुळे सर्वत्र दहशतीचे सावट पसरले.

🌙 ४. शिवरात्रीचा प्रहर, पिंडीतून व्याघ्रेश्वर प्राकट्य व दुंदुभी वध

एके दिवशी माघ महिन्यातील अत्यंत पावन असा 'महाशिवरात्री'चा महापर्वकाळ आला. संपूर्ण काशी नगरीमध्ये हरिनामाचा आणि शिवनामाचा गजर चालला होता. काशीच्या एका एकांत उपवनात महादेवांचा एक निष्ठावंत, जितेंद्रिय आणि परम प्रिय ब्राह्मण भक्त मध्यरात्रीच्या प्रहरात शिवलिंगाची विधिवत पूजा करत बसला होता. तो डोळे मिटून अत्यंत एकाग्रतेने "ॐ नमः शिवाय" या षडक्षर मंत्राचा अखंड जप करत होता.

त्या अंधाऱ्या रात्री त्या कपटी दुंदुभीनिर्हादाने त्या एकाकी ब्राह्मणाला पाहिले. ब्राह्मणाचा फडशा पाडण्यासाठी त्या दैत्याने एका महाकाय, हिंस्र आणि लाळ घोटणाऱ्या 'भयंकर वाघाचे' (महाव्याघ्राचे) रूप धारण केले! तो डरकाळी फोडत त्या ब्राह्मणावर झेपावला.

परंतु तो भक्त ज्या वेळी महादेवांच्या नामस्मरणात तल्लीन होता, त्या वेळी त्याच्याभोवती साक्षात शिवकवचाचे एक अभेद्य तेजोवलय निर्माण झाले होते. त्या वाघरूपी असुराने अनेक वेळा पंजे मारले, दात रोवले; परंतु शिवमंत्राच्या प्रभावामुळे तो त्या भक्ताला साधे स्पर्शही करू शकला नाही!

आपल्या निष्पाप भक्ताचा जीव घेण्याचा हा अधम प्रयत्न पाहून भगवान सांबसदाशिव अत्यंत क्रोधाने संतप्त झाले. त्या भक्ताने ज्या पावन शिवलिंगाची पूजा केली होती, त्या शिवलिंगातून एका प्रचंड कडकडाटासह साक्षात भगवान शंकर रौद्र रूपात प्रत्यक्ष प्रगट झाले!

महादेवांनी क्षणाचाही विलंब न करता त्या वाघरूपी दैत्याची मान आपल्या डाव्या हाताने पकडली. त्यांनी आपल्या एकाच वज्रासमान मुष्टीप्रहाराने त्या वाघाचे मस्तक फोडून काढले आणि त्याला आपल्या काखेत (कक्षेत) इतक्या प्रचंड शक्तीने दाबले की, त्या असुराच्या शरीराची सर्व हाडे क्षणात चक्काचूर झाली! दुंदुभीनिर्हाद रक्ताची उलटी करत आणि एक भयानक आरोळी ठोकत जागीच गतप्राण झाला.

ती महाभयंकर डरकाळी ऐकून काशीतील सर्व संन्यासी, ऋषीमुनी आणि तपस्वी धावत त्या उपवनात आले. त्या महाव्याघ्राचा अंत झाल्याचे पाहून सर्वांना अपार आनंद झाला. ऋषींनी हात जोडून महादेवांची करुणा भाकली: "हे भगवंता! आपण वाघाच्या रूपात आलेल्या या संकटाचा संहार करून भक्ताचे रक्षण केले आहे; म्हणून आपण 'व्याघ्रेश्वर' हे पावन नाव धारण करून या लिंगामध्ये सदैव वास करावा!"

भक्तांची ही विनंती मान्य करून भगवान शंकर त्या पिंडीत अंतर्धान पावले. तेव्हापासून काशीमध्ये ते शिवलिंग 'व्याघ्रेश्वर ज्योतिर्लिंग' या नावाने जगप्रसिद्ध झाले. शिवरात्रीला जो मनुष्य व्याघ्रेश्वराचे दर्शन घेतो, त्याला कधीही हिंस्र पशूंचे, शत्रूंचे किंवा अकाल मृत्यूचे भय उरत नाही.

⚾ ५. विदल-उत्पल दैत्यांचे वरदान आणि देवर्षी नारदांची युक्ती

काशीतील या संहारानंतर, पुराणात आणखी एका अत्यंत विचित्र आणि अभेद्य संकटाचा उल्लेख येतो. प्राचीन काळी 'विदल' आणि 'उत्पल' नावाचे दोन सख्खे असुर बंधू होऊन गेले. हे दोघेही अफाट बलदंड आणि युद्धकलेत अत्यंत निपुण होते. त्यांनी आपल्या घोर तपाचरणाने साक्षात पितामह ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करून घेतले होते.

ब्रह्मदेवांनी वर मागण्यास सांगितले असता त्या दोघांनी धूर्तपणे वर मागितला: "हे पितामह! या संपूर्ण विश्वातील कोणत्याही पुरुषाच्या हातून—मग तो देव असो, दानव असो, यक्ष असो, गंधर्व असो वा मानव असो—कोणत्याही पुरुषाकडून आमचा वध होऊ नये!" ब्रह्मदेवांनी तथास्तु म्हटले.

या वरदानामुळे पुरुषांना अजिंक्य झालेले विदल आणि उत्पल उन्मत्त बनले. त्यांनी स्वर्गलोकावर अचानक धाड टाकली. इंद्रादी सर्व देवतांनी त्यांच्याशी निकराचे युद्ध केले; परंतु पुरुषाच्या हातून अवध्य असल्यामुळे देवांची सर्व शस्त्रे त्यांच्या अंगावर तुटून पडली. इंद्राचा पराभव करून त्या दोघांनी देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले. पराभूत झालेले सर्व देव थरथर कापत कैलास पर्वतावर पोहोचले आणि त्यांनी भगवान सदाशिवांच्या चरणी लोटांगण घातले.

महादेवांनी विचार केला की, हे दोन्ही दैत्य केवल एका स्त्रीच्या हातानेच मारले जाऊ शकतात. म्हणून महादेवांनी देवकार्यासाठी देवर्षी नारद यांना पाचारण केले आणि त्यांना एका गुप्त मोहिमेवर पाठवले.

नारदमुनी हाती वीणा घेऊन थेट विदल आणि उत्पल यांच्या राजसभेत अवतीर्ण झाले. नारदांनी दोन्ही असुरांचे खोटे कौतुक केले आणि हळूच म्हटले, "हे दैत्यश्रेष्ठांनो! तुमचे हे ऐश्वर्य स्वर्गापेक्षाही महान आहे. परंतु तुमच्या या वैभवाला एक मोठा कलंक आहे! ज्या सम्राटांकडे त्रैलोक्यातील सर्वश्रेष्ठ सौंदर्यसम्राज्ञी नसते, त्यांचे हे साम्राज्य व्यर्थ आहे. सध्या कैलासावर माता पार्वती नावाची अशी एक अलौकिक सुंदरी आहे, जिच्या सौंदर्याची तुलना या विश्वात कोणाशीही होऊ शकत नाही! ती केवळ तुमच्यासारख्या वीरांच्या महालातच शोभून दिसेल!"

नारदांच्या या भुरळ घालणाऱ्या शब्दांनी त्या दोन्ही भावांच्या मनात तीव्र कामुक वासना प्रज्वलित केली. ते पार्वतीला पळवून आणण्यासाठी क्षणाचाही विलंब न करता थेट आकाशमार्गाने कैलासाच्या दिशेने झेपावले.

🌸 ६. पार्वतीचा कंदुक खेळ, चेंडूचा प्रहार व कंदुकेश्वर प्राकट्य

कैलासावर एका अत्यंत रमणीय उपवनात साक्षात माता जगदंबा पार्वती आपल्या जया, विजया आदी सख्यांसमवेत अतिशय आनंदाने 'कंदुक क्रीडा' (चेंडूचा खेळ) खेळत होती. देवीच्या हातातील तो रंगीबेरंगी चेंडू आकाशात उडत होता, आणि चेंडू पकडताना देवीच्या नूपुरांचा (पैंजणांचा) मंजुळ ध्वनी संपूर्ण कैलासात निनादत होता. खेळताना होणारी तिची मंद हालचाल, कपाळावरील घामाचे सूक्ष्म थेंब आणि तिचे ते अनुपम लावण्य पाहून आकाशात लपलेले विदल आणि उत्पल कामपिडेने पूर्णपणे विव्हळ झाले.

पार्वतीला एकटी पाहून तिला बळजबरीने पळवून नेण्याच्या दुष्ट हेतूने ते दोघे खाली उतरले. त्यांनी कैलासातील शिवगणांचे हुबेहूब रूप धारण केले आणि ते हळूहळू देवीच्या अगदी जवळ जाऊ लागले.

परंतु दूर अंतरावर बसलेल्या अंतर्यामी भगवान सदाशिवांनी क्षणात ओळखले की हे आपले निष्पाप गण नसून कपटी दैत्य आले आहेत! महादेवांनी एका सूचक दृष्टीक्षेपाने देवी पार्वतीला सावधानतेचा इशारा केला. आपल्या स्वामींचा संकेत मिळताच जगन्माता पार्वतीने त्या दोन्ही कपटी गणांच्या डोळ्यांतील कामुक भाव ओळखले. एका क्षणात आदिशक्तीचे नेत्र क्रोधाने लाल झाले.

हातात कोणताही खड्ग किंवा त्रिशूळ न घेता, देवी पार्वतीने खेळात वापरत असलेल्या त्या साध्या 'कंदुकावर' (चेंडूवर) आपली पराशक्ती एकवटली! तिने तो चेंडू इतक्या प्रचंड वेगाने आणि ताकदीने त्या दोघांच्या दिशेने भिरकावला की, तो चेंडू साक्षात प्रलयाच्या वज्रासारखा धगधगू लागला!

तो चेंडू वेगाने जाऊन प्रथम विदलाच्या मस्तकावर आणि नंतर उत्पलाच्या छातीवर आदळला! त्या एकाच चेंडूच्या प्रहाराने ते दोन्ही महाकाय दैत्य गरागरा चक्रासारखे फिरले, रक्ताची उलटी करत आकाशातून खाली कोसळले आणि जमिनीवर आदळताच क्षणात गतप्राण झाले! एका स्त्रीच्या केवळ खेळातील चेंडूने त्या अजेय असुरांचा खेळ एका क्षणात खल्लास केला!

त्यानंतर एक अत्यंत मंगलमय चमत्कार घडला—ज्या चेंडूने त्या दैत्यांचा संहार केला होता, तो चेंडू रणांगणावर स्थिर झाला आणि त्याचे रूपांतर एका अत्यंत सुंदर अशा 'पार्थिव शिवलिंगात' झाले! साक्षात भगवान सदाशिवांनी त्या लिंगामध्ये प्रवेश केला. संपूर्ण काशी क्षेत्रात आणि कैलासावर ते लिंग 'कंदुकेश्वर महादेव' या नावाने प्रख्यात झाले.

इंद्रासह सर्व देवदेवतांनी, ऋषीमुनींनी आणि गंधर्वांनी स्वर्गातून पुष्पवृष्टी केली आणि कंदुकेश्वर लिंगाला साष्टांग प्रणाम केला. अशा प्रकारे अधर्माचा परिपूर्ण नाश होऊन त्रिभुवनात धर्माचे साम्राज्य पुन्हा प्रस्थापित झाले.

🕉️ रुद्र संहिता महासमाप्ती व ग्रंथगौरव

शिवपुराणातील 'रुद्र संहिता' हा संपूर्ण शिवपुराणाचा हृदयस्थ भाग मानला जातो. या संहितेमध्ये आपण सृष्टी खंड, सती खंड, पार्वती खंड, कुमार खंड, गणेश खंड आणि हा अत्यंत पराक्रमी युद्ध खंड असा विस्तीर्ण ज्ञानप्रवास पूर्ण केला आहे. त्रिपुरांचा संहार, जालंधर वध, शंखचूड उद्धार, अंधक पराभव आणि गजासुरादी दैत्यांच्या विनाशाने संपूर्ण त्रैलोक्यात धर्म, शांती आणि प्रेमाची पुनर्स्थापना झाली आहे.

हा पावन ग्रंथ केवळ एक ऐतिहासिक कथासंग्रह नसून, प्रत्येक मानवाला जीवनात सत्य, संयम, भक्ती आणि सदाचाराने जगण्याचा दिव्य संदेश देणारा दीपस्तंभ आहे. यानंतरच्या भागांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील पवित्र संहिता—'शतरुद्र संहिता' आणि 'कोटिरुद्र संहिता' मधील बारा ज्योतिर्लिंगांच्या महात्म्याचा अभ्यास करणार आहोत. वारकरी संत साहित्याच्या आणि हरिपाठाच्या नित्य वाचनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग अवश्य अभ्यासा.