त्रिपुरासुरांचा वध व महादेवांचे पशुपती रूप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील ही महागाथा अलौकिक शौर्य, तात्विक एकात्मता आणि ईश्वरी नीतीचे अंतिम शिखर दर्शवणारी आहे. मागील अध्यायात आपण पाहिले की, कशा प्रकारे मायामय पुरुष अरिहनाने आणि त्याच्या चार शिष्यांनी त्रिपुरात नास्तिक मतांचा प्रसार केला. त्रिपुरात नास्तिक मतांचा प्रादुर्भाव (भाग २१ क) मध्ये आपण अभ्यासले की, वैदिक धर्माचा आणि नित्य शिवपूजेचा त्याग केल्यामुळे त्रिपुरांमधील लक्ष्मीचे प्रस्थान झाले, अलक्ष्मीचा प्रवेश झाला आणि असुरांचे पूर्वसंचित तपोबल क्षीण झाले.

जेव्हा असुरांचा धर्मभ्रष्टतेमुळे पुण्यनाश झाला, तेव्हा देवाधिदेव महादेव स्वतः त्या दैत्यांच्या संहारासाठी सज्ज झाले. परंतु ब्रह्मदेवांच्या वचनानुसार त्रिपुरांचा संहार एकाच बाणाने, एकाच क्षणी आणि अशक्यप्राय अटींवरच होणे शक्य होते. या महाकार्यासाठी देवशिल्पी विश्वकर्म्याने संपूर्ण ब्रह्मांड, ग्रह, नक्षत्रे, पर्वत आणि देवता यांना एकत्र करून एका अद्वितीय सर्वदेवमय रथाची रचना केली. साक्षात देवाधिदेव भगवान शिव या रथावर आरूढ झाले, त्यांनी पशुपती रूप धारण केले आणि अग्रपूज्य श्री गणेशाची आराधना करून एकाच पाशुपतास्त्राने त्या अभेद्य सुवर्ण, रजत व लोह नगरांना भस्मसात केले. या अंतिम अध्यायात आपण या थरारक व पावन युद्धाचा सविस्तर पट उलगडणार आहोत.

"जेव्हा संपूर्ण विश्वातील सद्प्रवृत्ती एकत्र येऊन स्वतःचे अहंकारयुक्त अस्तित्व ईश्वराच्या चरणी समर्पित करतात, तेव्हाच पशुपती शंकरांचा तो संहारक बाण सुटतो, जो अधर्माचे तिन्ही लोक एका क्षणात भस्मसात करून विश्वात शाश्वत शांतता प्रस्थापित करतो." — शिवपुराण युद्ध खंड.

⚙️ १. विश्वकर्म्याची अलौकिक निर्मिती: सर्वदेवमय दिव्य रथ

महादेवांचे आश्वासक शब्द ऐकून इंद्रासह सर्व देव, दिक्पाल आणि महर्षी यांच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. भगवान श्रीहरी विष्णूंच्या सूचनेनुसार देवांचे मुख्य स्थापत्यविशारद विश्वकर्मा यांना पाचारण करण्यात आले. महादेवांच्या लढाईसाठी एक असा रथ घडवायचा होता, जो यापूर्वी त्रैलोक्यात कधीही कोणी पाहिला नव्हता आणि ज्यामध्ये संपूर्ण चराचर सृष्टीचे अस्तित्व एकवटलेले होते.

देवशिल्पी विश्वकर्म्याने मोठ्या भक्तीने आणि अतोनात प्रयत्नांनी संपूर्ण ब्रह्मांड एकवटून त्या दिव्य सुवर्णमयी रथाची उभारणी केली. शिवपुराणात या सर्वदेवमय रथाचे जे अतिविस्तृत आणि तात्त्विक वर्णन दिले आहे, ते अत्यंत थक्क करणारे आहे:

• चाके आणि परिधी: साक्षात सूर्यदेव त्या रथाचे उजवे चाक बनले आणि चंद्रदेव डावे चाक बनले. बारा आदित्य हे त्या चाकांच्या आऱ्या (Spokes) बनले, तर सत्तावीस नक्षत्रे आणि अश्विनी आदी तारका त्या चाकांचे बाह्य परिघ बनल्या.
• रथाचे अधिष्ठान व पर्वत: सुवर्णाचा मेरू पर्वत या रथाचे मुख्य बैठकस्थान (अधिष्ठान) बनला. मंदराचल हा रथाचा मध्यभाग झाला, तर उदयाचल आणि अस्ताचल हे रथाचे जू (Yoke) बनले. हिमालयादी सर्व महान पर्वत रथाचे संरक्षक आधारस्तंभ बनले.
• कालतत्त्व व गती: संपूर्ण संवत्सर (वर्ष) हा त्या रथाचा वेग बनला. उत्तरायण आणि दक्षिणायन ही दोन्ही अयने रथाचे लोहधारक बंध झाले. मुहूर्त हे रथाचे जोडणारे दोरखंड बनले आणि कला-काष्ठा हे त्याचे खिळे बनले.
• इशादंड व जोखड: व्यक्त प्रकृती हा रथाचा इशादंड बनली, बुद्धी हा त्याचा नडवल (आतील बैठक), अहंकार हा त्याचा कोन आणि पृथ्वी, आप, तेज, वायू व आकाश ही पंचमहाभूते या रथाचे अफाट बल बनली. कामधेनू आणि ऐरावताची पत्नी अभ्रमू हत्तीण ही जोखडाची अंतिम टोके बनली.
• अश्व आणि सारथी: साक्षात ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद हे चार पवित्र वेद पांढऱ्याशुभ्र अश्वांचे रूप घेऊन रथाला जोडले गेले. प्रणव (ॐकार) हा त्या घोड्यांचा चाबूक बनला. आणि या महाकाय सर्वविश्वमय रथाचे सारथ्य करण्यासाठी स्वतः चतुरानन भगवान ब्रह्मदेव सारथीच्या आसनावर विराजमान झाले!

रथासोबतच भगवान शिवांच्या शस्त्रांची योजनाही तितकीच अद्भूत होती. मंदार पर्वताचे विशाल धनुष्य बनवण्यात आले, महानाग वासुकी त्याची प्रत्यंचा (दोरी) बनला, साक्षात भगवान श्रीहरी विष्णू हे बाण झाले, आणि त्या बाणाच्या अत्यंत तीक्ष्ण अग्रभागावर साक्षात अग्नीदेव ज्वालेच्या रूपात अधिष्ठित झाले. असा हा सर्वदेवमय, सर्वशक्तीमान आणि विश्वातीत रथ तयार करून ब्रह्मदेवांनी अतिशय नम्रतेने महादेवांना समर्पित केला.

🐂 २. महादेवांचे 'पशुपती' रूप आणि युद्धास प्रस्थान

भगवान शंकरांनी त्या सर्वसामग्रीयुक्त, दिव्य ऐश्वर्याने संपन्न रथाचे आणि सारथीपदी बसलेल्या ब्रह्मदेवांचे प्रेमाने अवलोकन केले. त्यांच्या चेहऱ्यावर एक शांत आणि सुहास्य मुद्रा उमटली. महादेवांनी जटांचा भार बांधला, गळ्यात रुद्राक्षांच्या माळा आणि नागराज धारण केले, संपूर्ण अंगाला भस्म विलेपन केले आणि त्रिशूळ हाती घेऊन ते त्या रथावर आरूढ झाले.

ज्या क्षणी महादेव त्या रथावर उभे राहिले, त्या क्षणी त्यांनी जीवांना अज्ञानाच्या आणि संसाराच्या पाशातून मुक्त करणारे अत्यंत गूढ असे 'पशुपती' स्वरूप प्रकट केले. शिवपुराण सांगते की, या विश्वातील सर्व बद्ध जीव हे 'पशू' आहेत, माया ही त्यांचा 'पाश' (दोरी) आहे आणि भगवान शिव हे त्या पाशातून सोडवणारे साक्षात 'पशुपती' आहेत.

तेव्हापासून भगवान सदाशिव 'पशुपतीनाथ' या जगन्मान्य नावाने विख्यात झाले. त्यांचे ते रौद्र, भव्य आणि त्याच वेळी करुणानिधान स्वरूप इतके अद्भूत होते की त्याचे शब्दांत वर्णन करण्यास साक्षात सरस्वतीही असमर्थ ठरली. ते अनुपम स्वरूप पाहून सर्व देव, गंधर्व, सिद्ध आणि सप्तर्षी आनंदाने डोलू लागले आणि संपूर्ण दिशा "हर हर महादेव! पशुपतीनाथ की जय!" या जयघोषाने दुमदुमून गेल्या.

ब्रह्मदेवांनी वेदरूपी अश्वांना गती दिली आणि तो महाकाय रथ क्षणात अंतरिक्षात झेपावला. बघता बघता हा दिव्य रथ आकाशात, स्वर्गात आणि पृथ्वीवर स्वतंत्रपणे भ्रमण करणाऱ्या त्या तीन अभेद्य त्रिपुरांच्या अगदी समोर जाऊन उभा ठाकला. असुरांनी पाहिले की आकाशातून साक्षात कालचक्र त्यांच्या दिशेने धावून येत आहे.

🐘 ३. आकाशवाणी, श्री गणपती अग्रपूजा आणि वेधाची सिद्धता

त्रिपुरांच्या समोर पोहोचल्यानंतर महादेवांनी त्या तिन्ही पुरांना त्यांच्या अधिपतींसह एकाच क्षणात नष्ट करण्याचा संकल्प केला. ते रथाच्या अग्रभागावर आले. त्यांनी मंदार पर्वताच्या धनुष्यावर वासुकी नागाची प्रत्यंचा चढवली, त्या धनुष्याची मूठ अत्यंत घट्ट पकडली आणि विष्णूमय बाण धनुष्यावर रोखून ते नेमाच्या एकाग्र अवस्थेत उभे राहिले.

परंतु येथे एक अत्यंत गहन आणि विस्मयकारक प्रसंग घडला. भगवान शिव त्याच नेम धरलेल्या अवस्थेत उभे राहिले. दिवस उलटले, महिने उलटले आणि अनेक वर्षे निघून गेली; तरीही भगवान शिवांना त्या तिन्ही त्रिपुरांचा वेध घेता येईना! ती पुरे सतत आपली दिशा बदलत होती आणि ब्रह्मदेवांच्या वचनानुसार ती एका सरळ रेषेत येतच नव्हती. विश्वाचा संहारक बाण रोखून धरलेला असतानाही कार्य सिद्धीस जात नसल्याने देव चिंतातुर झाले.

त्याच क्षणी अंतराळातून एक गंभीर आणि दिव्य आकाशवाणी झाली:
"हे देवाधिदेव महादेवा! हे त्रिलोकीनाथा! आपण सृष्टीचे परम कारण आहात. परंतु आपणच स्वतः घालून दिलेल्या सनातन मर्यादांचे विस्मरण कसे काय केले? जोपर्यंत आपण प्रथमपूज्य विघ्नहर्ता श्री गणेशाचे शास्त्रोक्त पूजन करत नाही, तोपर्यंत या विश्वातील कोणतेही कार्य निर्विघ्नपणे पूर्ण होऊ शकत नाही! जोपर्यंत गणेशाची आराधना होत नाही, तोपर्यंत ही तिन्ही पुरे एका सरळ रेषेत समोरासमोर येणार नाहीत!"

आकाशवाणीचे हे धर्मरहस्य ऐकताच भगवान शिवांच्या लक्षात आले की विश्वाला मर्यादांचा आदर्श घालून देण्यासाठी हे घडले आहे. त्यांनी तात्काळ देवी भद्रकालीला पाचारण केले. रणांगणावरच त्यांनी विधिवत मंडळ स्थापन केले आणि अग्रपूज्य बाल गणेशाचे षोडशोपचारे पूजन केले. मोदक, दूर्वा आणि मंत्रांनी गणेशाची भक्ती केली.

पिता महादेवांची ही निष्काम आणि शास्त्रसंमत भक्ती पाहून विघ्नहर्ता श्री गणेश अत्यंत प्रसन्न झाले. गणेशाने सर्व विघ्नांचे हरण केले आणि भगवान शिवांसाठी रणांगणातील सर्व मार्ग मोकळा केला. गणेशपूजन संपन्न होताच अंतराळात एक अद्भूत खगोलीय घटना घडली—हजारो वर्षांपासून स्वतंत्र फिरणारी ती सोन्याची, चांदीची आणि लोखंडाची तिन्ही पुरे अवघ्या एका क्षणासाठी एका सरळ रेषेत समोरासमोर आली!

🏹 ४. अभिजित मुहूर्त, पाशुपतास्त्राचा मारा आणि त्रिपुर दहन

ती तिन्ही पुरे एका रेषेत येताच ब्रह्मदेवांनी घोषित केले की, आकाशात बरोबर दुपारची वेळ झाली असून 'अभिजित मुहूर्त' सुरू झाला आहे, चंद्र पुष्य नक्षत्रात प्रविष्ट झाला आहे आणि आकाशात पुष्करावर्त नावाचे निळे मेघ दाटून आले आहेत. तारकासुराच्या पुत्रांनी मागितलेल्या वरदानाची प्रत्येक कठीण अट या क्षणी तंतोतंत पूर्ण झाली होती.

महादेवांनी क्षणाचाही विलंब न करता आपल्या धनुष्याचा असा भीषण टणत्कार केला आणि कंठातून असा दुस्सह सिंहनाद केला की, त्याच्या संमिश्र प्रतिध्वनीने चौदाही भुवने थरथर कापली. समुद्र खवळले आणि पर्वत हादरले.

त्यानंतर महादेवांनी त्या विष्णूमय बाणावर आपल्या सर्वात संहारक अशा 'पाशुपतास्त्रा'ची योजना केली. त्या बाणाच्या टोकावर बसलेले अग्नीदेव प्रलयाच्या ज्वाळा ओकू लागले. महादेवांनी त्रिपुराधिपतींना ललकारून तो बाण प्रत्यंचेवरून मुक्त केला!

तो बाण सुटताच आकाशात कोट्यवधी मध्यान्हकालीन सूर्यांचे तेज एकाच वेळी प्रगट झाले. तो जाज्वल्यमान, वेगवान आणि प्रलयंकारी बाण थेट त्या तिन्ही नगरांच्या मध्यावर जाऊन आदळला. एकाच क्षणात त्या एका बाणाने सुवर्ण, रजत आणि आयस या तिन्ही पुरांचा एकाच वेळी अचूक वेध घेतला!

त्या बाणातून कल्पांताचा महाअग्नी भडकला. तो अग्नी इतका भयंकर होता की, त्या ज्वालांनी संपूर्ण नगरांना वेढून टाकले. सोन्याचे प्रासाद वितळू लागले, चांदीचे महाल धुरामध्ये विलीन झाले आणि काळ्या लोखंडाचे अभेद्य कोट जळून राख झाले. नगरांमधील सर्व शस्त्रे, विमाने, उपवने आणि कोट्यवधी अधर्मी असुर त्या महाअग्नीत जळून भस्मसात झाले. बघता बघता ती तिन्ही महाकाय शहरे जळत्या उल्केप्रमाणे अंतराळातून सुटून प्रचंड गर्जनेने खाली पृथ्वीवर कोसळली!

जेव्हा तारकाक्ष आणि त्याचे दोन्ही बंधू त्या प्रलयाग्नीत होरपळू लागले, तेव्हा त्यांच्या डोळ्यांसमोरून मोहाचा पडदा दूर झाला. त्यांना तीव्र जाणीव झाली की, एका मायावी संन्याशाच्या नास्तिक उपदेशाला बळी पडून आपण सनातन वेदमार्ग आणि परम दयाळू महादेवांची भक्ती सोडली, म्हणूनच आज हा सर्वनाश आपल्यावर ओढवला आहे! शेवटच्या श्वासात त्या तिन्ही बंधूंनी अत्यंत पश्चात्तापदग्ध अंतःकरणाने हात जोडले आणि "ॐ नमः शिवाय! हे पशुपती, आम्हा पापी जीवांना क्षमा करा!" असा धावा करत आपल्या देहाची आहुती दिली.

🙏 ५. मयासुर शरणागती आणि महादेवांचा मंगलमय वरप्रसाद

त्या कल्पांताच्या अग्नीमध्ये त्रिपुरातील स्थावर आणि जंगम असे सर्व काही जळून खाक झाले; परंतु आश्चर्य म्हणजे, त्या संपूर्ण विनाशातून एकच व्यक्ती जिवंत वाचली—तो होता असुरांचा महाशिल्पी मयासुर! मयासुर जरी असुरांच्या बाजूने राहत होता, तरी त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. त्याने नास्तिक मताचा स्वीकार केवळ बाह्य दबावाखाली केला होता, अंतरातून तो कधीही शंकराच्या भक्तीपासून विचलित झाला नव्हता. तो देवांचा द्वेष करणारा नव्हता. संकटसमयी तो इतर असुरांप्रमाणे उन्मत्त न होता महादेवांना संपूर्ण शरण आला होता.

त्रिपुरांचा विनाश पूर्ण झाल्यावर इंद्रासह सर्व देवांनी, ब्रह्मदेवांनी आणि श्रीहरी विष्णूंनी भगवान सांबसदाशिवांवर स्वर्गीय पारिजातकांचा वर्षाव केला आणि हात जोडून त्यांची अथांग स्तुती केली. महादेवांचा क्रोध शांत झाला आणि ते पुन्हा आपल्या परम शांत, दयाळू मुद्रेमध्ये आले.

भगवान शिवांतील ती प्रसन्नता पाहून मयासुर थरथरत्या पावलांनी पुढे आला. त्याने प्रथम देवाधिदेव महादेवांच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला, त्यानंतर देवांना नमस्कार केला आणि अत्यंत भावपूर्ण स्तोत्रांनी महादेवांची करुणा भाकली. मयासुराची ती निष्कपट, भावुक आणि आर्त स्तुती ऐकून भक्ताभिमानी शंकरांना अपार आनंद झाला.

महादेवांनी वात्सल्याने मयासुराकडे पाहिले आणि म्हणाले, "हे मयदैत्या! तू खरोखर धन्य आहेस. संकटाच्या आणि नास्तिकतेच्या वादळातही तू अंतःकरणातून माझ्याशी एकनिष्ठ राहिलास. मी तुझ्या भक्तीवर परम संतुष्ट आहे. तुला हवे ते वरदान माग, आज मी तुझी सर्व इच्छा पूर्ण करीन."

त्यावर मयासुराने जे मागितले, ते ऐकून सर्व देव थक्क झाले. मयासुराने कोणतेही राज्य, अमरत्व किंवा संपत्ती मागितली नाही. तो हात जोडून अत्यंत नम्रतेने म्हणाला:
"हे करुणाकरा! हे दयाघना महादेवा! मला स्वर्गाचे राज्य नको किंवा कोणतीही संपत्ती नको. माझ्यावर एवढीच कृपा करावी की—माझ्या अंतःकरणात कधीही असुरी वृत्ती, काम, क्रोध अथवा अहंकार उत्पन्न होऊ नये! मी निर्भय चित्ताने निरंतर केवळ आणि केवळ आपल्या चरणकमलांच्या भक्तीत लीन राहावे, हीच माझी एकमेव प्रार्थना आहे!"

त्याचे हे निस्पृह बोलणे ऐकून महादेवांनी 'तथास्तु' म्हटले आणि त्याला चिरंतन शिवभक्तीचा वर देऊन पाताळातील वितल लोकात निवास करण्याची अनुमती दिली. अशा प्रकारे देवांचे महान कार्य सिद्धीस नेऊन, विश्वाला भयमुक्त करून महायोगी भगवान सदाशिव, माता जगदंबा पार्वती, पुत्र कार्तिकेय, श्री गणेश आणि आपल्या सर्व प्रमथ गणांसह कैलासाकडे अंतर्धान पावले. त्यांच्यासोबत तो सर्वदेवमय रथ, धनुष्य आणि बाणही आपापल्या मूळ स्वरूपात विलीन झाले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेचा हा परम पावन आणि अत्यंत पराक्रमी 'युद्ध खंड' येथे समाप्त झाला आहे. भगवान शिवांनी ज्या प्रकारे अधर्माचा नाश करून त्रैलोक्यात धर्माची पुनर्स्थापना केली, तो इतिहास मानवाला सदैव सन्मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देतो. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील अद्वितीय अवतार आणि लीलांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. संत वाङ्मय आणि भक्ती साहित्याच्या अखंड वाचनासाठी आमचा वाङ्मय संग्रह नक्की अभ्यासा.