त्रिपुरात नास्तिक मतांचा प्रादुर्भाव व धर्मऱ्हास

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील ही कथा तात्त्विक, नैतिक आणि अध्यात्मिक दृष्टीने अत्यंत क्रांतिकारक व बोधप्रद मानली जाते. मागील अध्यायात आपण अभ्यासले की कशा प्रकारे इंद्रादी देवांनी कैलासात महादेवां पुढे आणि वैकुंठात भगवान विष्णूंपुढे आपली आर्त व्यथा मांडली होती. त्रिपुराच्या नाशासाठी देवांचे श्रीहरीला साकडे (भाग २१ ब) मध्ये भगवान शिवांनी स्पष्ट केले होते की जोपर्यंत त्रिपुरामधील असुर नित्य शिवभक्ती आणि धर्ममार्गावर आरूढ आहेत, तोपर्यंत साक्षात महाकालही त्यांच्यावर शस्त्र उचलणार नाही.

या धर्मसंकटातून मार्ग काढण्यासाठी आणि सृष्टीचा समतोल राखण्यासाठी विश्वाचे पालनकर्ता भगवान श्रीहरी विष्णूंनी स्वतःच्या तेजातून एका मायामय पुरुषाची—'अरिहन'ची निर्मिती केली होती. आता या प्रस्तुत अध्यायात आपण पाहणार आहोत की त्या मायामय यतीने कशा प्रकारे चार शिष्यांसह त्रिपुरात प्रवेश केला, तेथील अढळ शिवभक्तीच्या कवचासमोर त्याची माया सुरुवातीला कशी निष्प्रभ ठरली, आणि त्यानंतर देवर्षी नारदांनी आपल्या अगाध चातुर्याने दैत्यराजाचा बुद्धिभेद कसा घडवून आणला. वैदिक परंपरेचे उच्चाटन होताच त्रिपुरातून लक्ष्मीचे प्रस्थान, अलक्ष्मीचा प्रवेश आणि शेवटी भगवान शिवांचा अलौकिक युद्ध संकल्प कसा साकार झाला, याची ही परिपूर्ण आणि रोमांचक गाथा आहे.

"जेव्हा प्रत्यक्ष पापाचा पराभव बाह्य शस्त्रांनी करणे अशक्य होते, तेव्हा अधर्माचा अंत त्याच्याच आंतरिक बुद्धीभ्रष्टतेतून होतो. धर्म सोडल्यास केवढेही अथांग ऐश्वर्य असले तरी ते धुळीस मिळते, कारण भगवंताचे संरक्षण केवळ धर्मालाच लाभते." — शिवपुराण युद्ध खंड.

👥 १. अरिहनाचे चार शिष्य आणि सुरुवातीचा अडथळा

भगवान श्रीहरी विष्णूंच्या संकल्पाची आणि आज्ञेची प्राप्ती झाल्यानंतर मायामय पुरुष अरिहनाने आपल्या नियोजित कार्याचा आरंभ केला. आपले हे कार्य अत्यंत व्यापक, सूक्ष्म आणि त्रिपुरामधील घराघरांत पोहोचवायचे असल्याने त्याने स्वतःच्या मायेतून चार अत्यंत बुद्धिमान, तेजस्वी आणि आकर्षक शिष्यांची निर्मिती केली. हे चारही शिष्य वेषभूषेने, आचरणाने आणि वाणीने अरिहनासारखेच शांत, तपस्वी आणि संन्याशासारखे भासत होते.

भगवान श्रीहरींनी त्या चौघांचे हात आपल्या हातात घेतले आणि त्यांना प्रेमाने गुरु अरिहनाच्या स्वाधीन केले. विष्णूंनी त्यांचे नामकरण करताना म्हटले, "हे वत्सांनो! आजपासून तुम्ही सृष्टीत अनुक्रमे ऋषी, यती, किर्य आणि उपाध्याय या चार पवित्र भासणाऱ्या नावांनी प्रसिद्ध व्हाल. माझ्या आज्ञेनुसार तुम्ही तिन्ही लोकांतील जीवांना वरवर पाहता सुखकारक आणि आकर्षक वाटतील अशी कर्मे करा आणि तुमच्या गुरूच्या विचारसरणीचा विस्तार करा."

त्यानंतर अरिहनाने आपल्या त्या चारही शिष्यांसह भगवान विष्णूंच्या चरणकमलांना वंदन केले आणि ते सर्वजण त्रिपुरांच्या दिशेने मार्गस्थ झाले. त्रिपुराजवळील एका विस्तीर्ण, घनदाट आणि रमणीय अशा उपवनात त्यांनी आपला तळ ठोकला. अरिहनाने आणि त्याच्या शिष्यांनी आपल्या मायावी शक्तीचा प्रभाव पसरवण्यास सुरुवात केली. त्यांनी आपले संन्यासी रूप, झाडूने रस्ता झाडण्याचे बाह्य ढोंग आणि करुणामय उपदेशांचे वातावरण निर्माण केले.

परंतु येथे एक अत्यंत विस्मयकारक घटना घडली. त्रिपुरामधील असुर हे अहोरात्र शुद्ध अंतःकरणाने महादेवांच्या पार्थिव लिंगाची पूजा करत होते. घराघरांतून ओंकाराचा, रुद्राध्यायाचा आणि महामृत्युंजय मंत्राचा घोष अहोरात्र चालू होता. भगवान शिवांच्या त्या दिव्य उपासनेचा आणि तपाचा असा काही अभेद्य प्रभाव त्या नगरांवर होता की, अरिहनाची आणि त्याच्या शिष्यांची माया त्या नगराच्या तटबंदीवर अक्षरशः निष्प्रभ ठरली! एकाही असुराने उपवनातील त्या संन्याशांकडे ढुंकूनही पाहिले नाही. आपली योजना पहिल्याच टप्प्यावर कोलमडताना पाहून अरिहन आणि त्याचे शिष्य अत्यंत व्याकूळ, भयभीत व हतबल झाले.

🪕 २. देवर्षी नारदांचे आगमन आणि दैत्यराजाचा बुद्धिभेद

जेव्हा ही परिस्थिती वैकुंठात समजली, तेव्हा देवांच्या कार्यासाठी देवर्षी नारद तातडीने पुढे सरसावले. देवर्षी नारद हे देवांचे हितकर्ते आणि भगवान विष्णूंचे परम लाडके भक्त होते. त्यांनी जाणले की जोपर्यंत त्रिपुरामधील राजा स्वतः या नवीन मताचा स्वीकार करत नाही, तोपर्यंत सामान्य प्रजा या नवीन पंथाकडे वळणार नाही. कारण 'यथा राजा तथा प्रजा' हा सृष्टीचा शाश्वत नियम आहे.

हाती वीणा घेऊन आणि मुखाने "नारायण... नारायण..." असा जप करत देवर्षी नारद क्षणाचाही विलंब न करता थेट त्रिपुरांचे अधिपती तारकाक्षाच्या भव्य राजदरबारात अवतीर्ण झाले. देवर्षींचे आगमन पाहताच राजा तारकाक्ष आणि त्याचे बंधू सिंहासनावरून उठले, त्यांनी नारदमुनींचे पाय धुतले, त्यांना अर्घ्य दिले आणि सुवर्णसिंहासनावर बसवून त्यांचे अत्यंत भव्य स्वागत केले.

कुशलमंगल आणि आदरातिथ्याचा औपचारिक सोपस्कार पार पडल्यानंतर देवर्षी नारदांनी अत्यंत गूढ आणि अर्थगर्भित स्वरात संभाषणाचा रोख बदलला. नारद म्हणाले, "हे महाप्रतापी दैत्यराजा तारकाक्षा! तुझ्या नगरीचे हे अतुलनीय वैभव पाहून मी थक्क झालो आहे. परंतु तुला ठाऊक आहे का? सध्या तुझ्या राज्याच्या सीमेवरील उपवनात एक अलौकिक, परम धर्मपरायण, ज्ञानसंपन्न आणि शांत यती (संन्यासी) आपल्या शिष्यांसह वास्तव्यास आला आहे. त्याचे ज्ञान इतके अगाध आणि अद्भुत आहे की मी स्वतः त्याच्या चरणी लीन होऊन त्याच्याकडून नवीन धर्माची दीक्षा ग्रहण केली आहे!"

देवर्षी नारदांचे हे शब्द ऐकताच दैत्यराज तारकाक्ष क्षणभर स्तब्ध झाला. त्याच्या मनात प्रचंड कुतूहल आणि विस्मय निर्माण झाला. तो मनात विचार करू लागला: "साक्षात ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र, तिन्ही लोकांत ज्यांचे ज्ञान अद्वितीय मानले जाते, ते देवर्षी नारद जर एखाद्या संन्याशाचे शिष्यत्व पत्करत असतील, तर तो यती किती अलौकिक आणि महान असला पाहिजे! त्याचा धर्म नक्कीच सर्व वेदान्त आणि पुराणांपेक्षाही श्रेष्ठ असला पाहिजे. आपणही त्या यतीचे दर्शन घेऊन त्याच्याकडून दीक्षा घेतली पाहिजे."

अशा प्रकारे नारदांनी रचलेल्या त्या मनोवैज्ञानिक जाळ्यात दैत्यराज सहजपणे अडकला. नारदांचा निरोप घेऊन तारकाक्ष मोठ्या लवाजम्यासह त्या उपवनात पोहोचला. तेथे शांतचित्ताने बसलेल्या त्या मायावी यतीला (अरिहनाला) पाहून राजा प्रभावित झाला. त्याने धावत जाऊन त्या यतीच्या पायांवर आपले मस्तक ठेवले आणि हात जोडून काकुळतीने विनंती केली:
"हे यतीवर्य! हे ज्ञाननिधी! आपल्या अलौकिक दर्शनाने माझे नेत्र आणि अंतःकरण धन्य झाले आहे. आपल्या ज्ञानाची कीर्ती साक्षात देवर्षी नारदांकडून मी ऐकली आहे. मी अंतःकरणापासून आपला नम्र शिष्य होऊ इच्छितो. हे त्रिवार सत्य आहे. कृपा करून मला आपल्या श्रेष्ठ धर्माची दीक्षा द्या आणि माझा उद्धार करा."

🎭 ३. यतीची कपटदीक्षा आणि समस्त त्रिपुराचे मतांतर

दैत्यराजाला आपल्या चरणी लीन झालेले पाहून त्या मायावी यतीच्या अंतःकरणात विजयाचा आनंद उसळला. परंतु त्याने चेहऱ्यावर अत्यंत कठोर आणि गंभीर भाव आणले. तो अत्यंत संथ आणि भारदस्त स्वरात म्हणाला:
"हे दैत्यराजा! माझा हा धर्म अत्यंत गूढ, गहन आणि कठीण आहे. जर तू माझी प्रत्येक आज्ञा, माझे प्रत्येक वचन हेच अंतिम सत्य आणि प्रमाण मानून त्याचे तंतोतंत पालन करणार असशील, तरच आणि तरच मी तुला माझ्या धर्माची दीक्षा देईन. अन्यथा मी कोणालाही सहजपणे शिष्य करत नाही."

मोहाने आंधळा झालेला तारकाक्ष तात्काळ प्रतिज्ञा करत म्हणाला, "हे भगवन! आपण जो आदेश द्याल, जी आज्ञा कराल, त्याचे मी डोळे झाकून तंतोतंत पालन करेन. मी आपल्या शब्दाबाहेर कधीही जाणार नाही."

त्याचे हे पूर्ण शरणागतीचे बोलणे ऐकल्यावर त्या यतीने आपल्या तोंडावर बांधलेले पांढरे वस्त्र हळूच बाजूला केले. त्याने आपल्या एका हातातील लाकडी पात्रातील जल काढले, काही विचित्र व भुरळ पाडणारे मंत्र उच्चारले आणि तारकाक्षाच्या मस्तकावर हात ठेवून त्याला त्या नूतन तमोगुणी धर्माची शास्त्रोक्त दीक्षा दिली. यती म्हणाला, "हे राजा, तुझ्या इच्छेनुसार सर्व धर्मांमध्ये जे सर्वात उत्तम, प्रत्यक्ष अनुभवाला येणारे ज्ञान आहे, त्याची दीक्षा मी तुला दिली आहे. यामुळे तुझ्या कुळाचे कल्याण होईल आणि तू कृतार्थ होशील."

राजा तारकाक्षाने ही दीक्षा घेताच, त्याच्या पाठोपाठ त्याचे दोन्ही बंधू—कमलाक्ष आणि विद्युन्माली यांनीही नतमस्तक होऊन ती दीक्षा स्वीकारली. मयासुर जो त्रिपुरांचा महाशिल्पी होता, तोही या प्रभावात ओढला गेला. 'यथा राजा तथा प्रजा' या न्यायाने संपूर्ण त्रिपुरामधील सेनापती, मंत्री, सैनिक, व्यापारी आणि सामान्य नागरिक त्या उपवनात लोटले. त्या चारही शिष्यांनी—ऋषी, यती, किर्य आणि उपाध्यायांनी अवघ्या काही दिवसांत संपूर्ण त्रिपुरामधील स्त्री-पुरुषांना आपल्या पंथाची दीक्षा देऊन टाकली. अशा प्रकारे एका क्षणात समस्त त्रिपुर एका नास्तिक व पाखंडी पंथाचे निष्ठावंत अनुयायी बनले.

📜 ४. सोळा हजार श्लोकांचा नास्तिक उपदेश व वेदमार्गाचे उच्चाटन

सर्व प्रजा आणि राजे आपल्या पूर्ण नियंत्रणात आल्याचे पाहून एके दिवशी त्या यतीने (अरिहनाने) राजदरबारात सर्व असुरांना एकत्र बोलावले आणि आपल्या सोळा हजार श्लोकांच्या ग्रंथातील तत्त्वज्ञानाचा उपदेश देण्यास प्रारंभ केला. त्याने वेदमार्गावर आणि सनातन संस्कृतीवर असा काही प्रहार केला की असुरांची पारंपरिक विवेकबुद्धी पूर्णपणे नष्ट झाली.

अरिहन राजाला म्हणाला, "राजन! ऐक, आज मी तुला सर्व वेदांतांचे सार आणि अंतिम सत्य सांगतो, ज्यामुळे तुझे डोळे उघडतील:

१. जगाचा कोणीही कर्ता नाही: हे विश्व अनादिकालापासून असेच अस्तित्वात आहे. या विश्वाला निर्माण करणारा असा कोणताही ईश्वर, विधाता किंवा परमात्मा नाही. हे विश्व कर्मरहित आहे. ते निसर्गतः आपोआप प्रकट झाले आहे आणि आपोआपच एक दिवस लीन होणार आहे.

२. देव ही केवळ मानवी कल्पनेची नावे आहेत: आपल्या देहाला जशी अरिहन, तारकाक्ष अशी नावे दिली जातात, तशीच ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र ही केवळ देह धारण करणाऱ्यांची नावे आहेत! त्यांच्यात कोणतेही विशेष अलौकिक देवत्व नाही.

३. सर्व प्राणी देहस्तरावर समान आहेत: आहार (खाणे), निद्रा (झोप), भय (भीती) आणि मैथुन (प्रजनन) या चार नैसर्गिक प्रेरणा जगातील सर्व जीवांमध्ये अगदी एकसारख्याच आहेत. भूक लागल्यावर अन्न खाल्ल्याने सर्वांचे पोट भरते आणि तहान लागल्यावर पाणी प्यायल्याने सर्वांना आनंद मिळतो; यात लहान-मोठा असा कोणताही भेद नाही.

४. आत्मा आणि अहिंसा: सर्व प्राण्यांमध्ये एकच चैतन्य आहे. त्यामुळे एका जीवाचे रक्षण करणे म्हणजे साऱ्या त्रैलोक्याचे रक्षण करण्यासारखे आहे, आणि एकाचा घात करणे म्हणजे विश्वाचा घात करणे होय. म्हणून कोणत्याही प्राण्याचा बळी देणारे यज्ञ हे अधर्म आहेत!

५. परलोक, स्वर्ग-नरकाचे खंडन: स्वर्ग आणि नरक असे आकाशात कुठेही अस्तित्वात नाहीत. मनुष्याला या जन्मात मिळणारे सुख म्हणजेच स्वर्ग आणि शरीराला होणारे दुःख म्हणजेच नरक होय! या भौतिक सुखाचा परिपूर्ण उपभोग घेणे म्हणजेच तत्त्वचिंतकांचा मोक्ष होय!"

या मोहक, भोगवादी आणि बुद्धीभेदी युक्तिवादाने असुरांच्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला. यानंतर त्रिपुरात मोठा विनाशकारी बदल घडून आला:

• शिवलिंग पूजेचा त्याग: घराघरांतून चालणारे रुद्राभिषेक, बिल्वपत्र अर्पण आणि पार्थिव लिंगाची नित्य पूजा एका झटक्यात बंद पडली. असुरांनी शिवलिंगांना पाषाण मानून त्यांची उपेक्षा सुरू केली.
• यज्ञ आणि वेदांचे खंडन: श्रुती, स्मृती, वेदांचे मंत्रपठण आणि अग्नीहोत्र हे थोतांड ठरवून बंद करण्यात आले. यज्ञमंडप उद्ध्वस्त झाले.
• पतिव्रता आणि संयमाचा ऱ्हास: स्त्रियांचा पतिव्रता धर्म आणि पुरुषांचे जितेंद्रिय आचरण यांचे खंडन करण्यात आले. कामोपभोगालाच जीवनाचे ध्येय मानले गेले.
• देवतांची उपेक्षा: गणपती, विष्णू, सूर्य आणि कुलदेवतांची पूजा बंद झाली. तीर्थयात्रा, श्राद्धकर्मे, पर्वकालीन स्नाने आणि ऋषींचे आदरातिथ्य पूर्णपणे नष्ट झाले.

🏚️ ५. लक्ष्मीचे निर्गमन, अलक्ष्मीचा वास आणि पुण्यक्षय

ज्या क्षणी त्रिपुरामधून वेदांचे मंत्र लोप पावले, महादेवांची नित्य पूजा थांबली आणि धर्माचा त्याग झाला, त्या क्षणी त्रिपुरांचे आध्यात्मिक तेज मावळू लागले. ज्या नगरांचे रक्षण स्वतः धर्म करत होता, ती नगरे आता केवळ निर्जीव धातूचे महाकाय सांगाडे बनली.

तारकासुराच्या पुत्रांच्या घोर तपाचरणाने संतुष्ट होऊन साक्षात ऐश्वर्याची अधिष्ठात्री लक्ष्मी माता त्रिपुरात निवास करत होती. परंतु जेथे धर्म, सदाचार आणि शिवपूजा नाही, तेथे लक्ष्मी क्षणभरही राहू शकत नाही. साक्षात पितामह ब्रह्मदेवांच्या सूचनेनुसार माता लक्ष्मीने त्या तिन्ही नगरांचा एका क्षणात कायमचा त्याग केला आणि ती स्वर्गाकडे निघून गेली.

लक्ष्मीचे निर्गमन होताच, भगवान विष्णूंच्या संकल्पाने त्रिपुरात तिची ज्येष्ठा बहीण म्हणजेच 'अलक्ष्मी' (दरिद्रता, कलह, अपशकुन आणि अधर्माची देवता) हिने प्रवेश केला. अलक्ष्मीच्या आगमनाने असुरांचे चेहरे निस्तेज, मलूल आणि काळवंडलेले दिसू लागले. त्यांच्यातील बंधुप्रेम कमी होऊन आपापसात कलह सुरू झाले. असुरांचे पूर्वसंचित पुण्य झपाट्याने क्षीण झाले आणि त्यांचे ते अजिंक्य तपोबल एका क्षणात निष्प्रभ झाले. आता ते तिन्ही महादैत्य पूर्णपणे 'वध्य' म्हणजेच संहारास पात्र ठरले.

🏹 ६. महादेवांचे आगमन आणि देवांचा 'रथरूप' संकल्प

त्रिपुरामधील धर्म पूर्णपणे नष्ट झाल्याचे पाहताच देवराज इंद्र, ब्रह्मदेव आणि वैकुंठपती श्रीहरी अत्यंत आनंदित झाले. त्रिपुरांचा अंत करण्याची वेळ आता समीप आली होती. सर्व देव पुन्हा एकदा कैलास पर्वतावर एकत्र आले. भगवान विष्णूंनी स्वतः महादेवांच्या प्रीतीसाठी 'रुद्र जप' पूर्ण केला. सर्व देवांनी हात जोडून, अत्यंत दीन आणि भक्तिभावाने महादेवांची करुणा भाकली.

देवांची ही निष्काम आणि आर्त प्रार्थना ऐकून भगवान सांबसदाशिव परम संतुष्ट झाले. आपल्या धवल वृषभावर (नंदीवर) आरूढ होऊन देवाधिदेव महादेव प्रकट झाले. त्यांनी नंदीवरून खाली पाऊल ठेवले. त्यांच्या जटांमधून गंगा वाहत होती, कपाळावर चंद्रकोर तळपत होती आणि कंठातील नागांचे तेज फाकत होते.

महादेव अतिशय गंभीर आणि धीरगंभीर वाणीने म्हणाले, "हे देवांनो! मी तुमच्या प्रार्थनेने संतुष्ट झालो आहे. त्या तीनही पुरांचा मी विनाश करीन यात तिळमात्र शंका नाही. ते महादैत्य पूर्वी माझे अनन्य भक्त होते, परंतु सध्या त्यांनी मोहाच्या आहारी जाऊन आपल्या पवित्र धर्माचा, वेदांचा आणि माझी पूजा करण्याचा त्याग केला आहे. जो धर्माचा त्याग करतो, तो स्वतःच स्वतःच्या मृत्यूला आमंत्रण देतो. त्यामुळे आता ते माझ्या हाताने वध करण्यास सर्वथा योग्य ठरले आहेत!"

हे ऐकून ब्रह्मदेवांनी पुढे होऊन हात जोडले, "हे महादेवा! हे दयाळा! आपण अनादिकाळापासून ऋषींचे आणि देवांचे रक्षण केले आहे. आम्ही सर्वजण आपलेच दास आहोत. आमच्या संरक्षणाची जबाबदारी आपलीच आहे. आपण त्वरित त्या त्रिपुरांचा संहार करावा."

तेव्हा भगवान शंकर मंद स्मित करत एका अद्भूत लीलेचा प्रस्ताव मांडतात. ते म्हणाले, "हे विधात्या! हे देवाधिपतींनो! त्या प्रबळ असुरांशी युद्ध करण्यासाठी माझ्याजवळ ना कोणताही दिव्य रथ आहे, ना रथाचा सारथी आहे. माझ्या हातात कोणतेही विशेष धनुष्य किंवा बाणही नाही! मग मी त्या अफाट सामर्थ्यशाली त्रिपुरांशी आणि त्यांच्या कोट्यवधी सैन्याशी एकाकी कसे युद्ध करणार?"

महादेवांचे हे शब्द ऐकून देवांना समजले की प्रभू आपल्याकडून समर्पणाची परीक्षा घेत आहेत. सर्व देवांचे अंतःकरण आनंदाने आणि कृतज्ञतेने भरून आले. ब्रह्मा, श्रीहरी विष्णू, इंद्र आणि सर्व दिकपालांनी महादेवांना साष्टांग प्रणिपात केला आणि एका सुरात गर्जना केली:

"हे त्रिलोकीनाथा! हे महादेवा! आपण रथाची, शस्त्रांची किंवा सारथ्याची किंचितही चिंता करू नका! आपल्या युद्धासाठी साक्षात आम्ही सर्व देव स्वतः रथरूप होऊ! भगवान विष्णू स्वतः बाणरूप होतील, मंदार पर्वत धनुष्य बनेल, वासुकी नाग धनुष्याची प्रत्यंचा बनेल आणि साक्षात ब्रह्मदेव आपले सारथी बनतील! आम्ही सर्वजण स्वतःचे संपूर्ण अस्तित्व आपल्या चरणी समर्पित करून या महायुद्धासाठी सज्ज आहोत!"

देवांच्या या अद्वितीय समर्पणाने संपूर्ण ब्रह्मांड थरारून निघाले. अशा प्रकारे विश्वातील सर्वात महाकाय, अलौकिक आणि भव्य अशा 'शिव दिव्य रथा'च्या निर्मितीची पार्श्वभूमी येथे तयार झाली.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील हा तिसरा अध्याय (कथा २१ क) अधर्माच्या उदयाचा आणि विनाशाच्या सुरुवातीचा अत्यंत मार्मिक इतिहास रेखाटतो. त्रिपुरांमधील शिवभक्तीचा लोप झाल्यानंतर आता प्रत्यक्ष भगवान शंकर रणांगणावर उतरणार आहेत. देवांनी महादेवांसाठी पृथ्वीचा रथ, सूर्य-चंद्राची चाके, सुमेरूचे धनुष्य आणि विष्णूंचा बाण कसा निर्माण केला, आणि शेवटी त्या अभिजित मुहूर्तावर एकाच बाणाने त्रिपुरांचा संहार कसा झाला, ही महागाथा आपण पुढील भागात (भाग २१ ड) सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी परंपरेतील अमृतमय साहित्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.