त्रिपुराच्या नाशासाठी देवांचे श्रीहरीला साकडे

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील पूर्वार्धात आपण पाहिले की कशा प्रकारे तारकासुराच्या तीन पुत्रांनी—तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली यांनी मेरू पर्वतावर घोर तपाचरण करून ब्रह्मदेवांकडून अजिंक्य त्रिपुरांचे वरदान प्राप्त केले. त्रिपुरांचे वर्णन व तीन दैत्य बंधूंची कथा (भाग २१ अ) मध्ये मयासुराने रचलेल्या सुवर्ण, रजत आणि लोह नगरांचे अद्भूत आणि दैदीप्यमान रूप आपण अभ्यासले. हे तिन्ही दैत्य जरी अचाट सामर्थ्याने युक्त झाले, तरी प्रारंभी त्यांनी धर्म आणि शिवभक्तीचा मार्ग धरला होता.

परंतु सत्तेचा अमर्याद विस्तार, अफाट सामर्थ्य आणि ब्रह्माजींचे दुर्धर कवच यांच्या प्रभावाने कालांतराने विश्वाचा समतोल बिघडण्यास सुरुवात झाली. या त्रिपुरांच्या अद्भूत तेजामुळे आणि गतीमुळे त्रैलोक्यातील सर्व सिद्धस्थाने झाकोळली गेली. इंद्रादी देव हतबल झाले, यज्ञातील हविर्भाग हिरावून घेतला गेला आणि संपूर्ण विश्वात असुरांचा प्रचंड धाक निर्माण झाला. या गंभीर संकटातून सुटका करून घेण्यासाठी भयभीत झालेले सर्व देव प्रथम देवाधिदेव शंकरांकडे गेले. परंतु महादेवांनी जे उत्तर दिले, ते ऐकून सर्व देव चकित झाले. या अध्यायात आपण देवांचे कैलास गमन, भगवान शिवांची अढळ निष्पक्षता, देवांचे वैकुंठातील आक्रंदन आणि श्रीहरी विष्णूंनी योजलेली अभूतपूर्व मायावी रणनीती सविस्तर अभ्यासणार आहोत.

"यतो धर्मस्ततो जयः। जोपर्यंत जीव धर्माचे, सदाचाराचे आणि ईश्वराच्या नामाचे कवच धारण करून असतो, तोपर्यंत जगातील कोणतीही संहारक शक्ती त्याचा पराभव करू शकत नाही. प्रत्यक्ष परमात्माही भक्तीत लीन असलेल्या निष्पाप भक्तावर शस्त्र उगारत नाही." — शिवपुराण युद्ध खंड.

⚡ १. देवांचे कैलास गमन आणि महादेवांना आर्त हाक

त्रिपुरांच्या अनिर्बंध संचाराने आणि असुरांच्या वाढत्या वर्चस्वाने स्वर्गातील देवराज इंद्र, वरुण, यम, कुबेर, वायू, अग्नी आणि इतर सर्व लोकपाल अत्यंत हवालदिल झाले होते. तारकाक्षाचे सुवर्ण नगर स्वर्गाच्या सीमेवरून फिरताना स्वर्गाची शोभा फिकी पाडत होते; कमलाक्षाचे रजत नगर अंतराळातील सूर्य आणि चंद्राच्या प्रकाशाला झाकोळून टाकत होते; तर विद्युन्मालीचे लोह नगर पृथ्वी आणि पाताळाला आपल्या प्रचंड वजनाने आणि गर्जनेने कंपित करत होते.

असुरांच्या या तिहेरी विळख्यामुळे त्रैलोक्यातील ऋषी-मुनींची तपोवने, यज्ञमंडपे आणि सिद्धस्थाने उद्ध्वस्त होण्याच्या मार्गावर आली. सर्व देवांनी एकत्र येऊन विचार केला की या संकटाचे निवारण केवळ देवाधिदेव महादेवच करू शकतात; कारण ब्रह्मदेवांच्या वचनानुसार त्रिपुरांचा संहार केवळ शिवांच्या एका बाणानेच होणे शक्य होते. म्हणून देवराज इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव, गंधर्व आणि सिद्धपुरुष कैलास पर्वतावर पोहोचले.

कैलासावर शांत, प्रसन्न आणि समाधीस्थ अवस्थेत बसलेल्या भगवान सांबसदाशिवांना पाहून सर्व देवांनी भक्तिभावाने हात जोडले आणि त्यांच्या चरणी लोटांगण घातले. देवांनी महादेवांची अनेक दिव्य स्तोत्रांनी स्तुती केली आणि अत्यंत काकुळतीने आपले दुःख कथन करण्यास सुरुवात केली:

ते म्हणाले, "हे देवाधिदेवा! हे करुणासिंधू महादेवा! तारकासुराच्या त्या तीन पुत्रांनी आम्हाला पूर्णपणे पराभूत आणि निस्तेज करून सोडले आहे. त्या तिन्ही दैत्यांनी सर्व मुनिश्वरांना, यज्ञांना आणि त्रैलोक्याला आपल्या अधीन केले आहे. त्यांच्या इच्छेशिवाय विश्वात कोणतीही गोष्ट घडू शकत नाही. आमचे सर्व अधिकार आणि यज्ञातील हविर्भाग ते बळजबरीने हिरावून घेत आहेत. तारकाचे हे तिन्ही पुत्र ब्रह्मदेवांच्या वरामुळे अवध्य असल्याने मनाला येईल तसे स्वैर वर्तन करत आहेत. त्यांच्या दहशतीने देवांचे, ऋषींचे आणि संपूर्ण प्रजेचे अतोनात हाल होत आहेत. हे त्रिलोकीनाथा! जर आपण या वेळी हस्तक्षेप केला नाही, तर या त्रिपुरांमुळे अवघ्या काही काळातच अखिल विश्वाचा विध्वंस होईल. आपण कृपा करून त्रिभुवनाच्या रक्षणासाठी त्वरित काहीतरी उपाय करावा!"

🕉️ २. महादेवांचा निष्पक्ष न्याय व भक्तवत्सलतेचे धर्मरहस्य

स्वर्गवासी इंद्रादी देवांचे हे आर्त आक्रंदन आणि दुःखद गाऱ्हाणे ऐकून भगवान शंकरांनी आपले नेत्र हळूच उघडले. त्यांच्या मुखावर एक गूढ आणि गंभीर भाव उमटला. सर्व सृष्टीचे पालनकर्ते आणि संहारकर्ते असलेले महादेव पक्षपाती नव्हते. देवांच्या बोलण्यातील सत्यता त्यांना ठाऊक होती, पण त्याच वेळी धर्मशास्त्राचा एक अत्यंत सूक्ष्म नियमही त्यांच्या दृष्टीस पडत होता.

भगवान शंकर अतिशय शांत आणि गंभीर स्वरात म्हणाले, "हे देवांनो! तुम्ही मांडलेले दुःख आणि तारकाक्षादी तिन्ही पुत्रांमुळे तुम्हाला होत असलेला त्रास मी जाणत आहे. परंतु, तुम्ही धर्मशास्त्राचा मूळ सिद्धांत विसरत आहात. ते त्रिपुराधिपती जरी असूर असले, तरी सध्या ते निरंतर पुण्यकर्मात मग्न आहेत. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ते तिघेही माझे अनन्य आणि निष्ठावंत भक्त आहेत! ते अहोरात्र माझ्या पार्थिव लिंगाची पूजा करतात, रुद्राभिषेक करतात आणि वेदविहित नियमांचे काटेकोर पालन करत आहेत."

महादेवांनी पुढे अत्यंत मार्मिक विचार मांडला. ते म्हणाले, "माझ्या अंतःकरणात माझ्या भक्तांविषयी अपार वात्सल्य असते. जोपर्यंत ते तिघे माझी नित्य भक्ती करत आहेत आणि धर्माच्या कक्षेत राहत आहेत, तोपर्यंत त्यांच्याविरुद्ध कोणीही काहीही सांगितले तरी मी स्वतःच्या हाताने त्यांचा वध करू शकत नाही! स्वतःच्या निष्पाप भक्ताचा संहार करणे म्हणजे स्वतःच्या हाताने आपल्या पोटच्या अपत्याची हत्या करण्यासारखे महापाप आहे. शिव कधीही भक्ताशी प्रतारणा करत नाही."

महादेवांच्या या रोखठोक उत्तराने देवांच्या पायाखालची वाळूच सरकली. प्रत्यक्ष भगवान शिवांनीच संहार करण्यास नकार दिल्याने आता आपले रक्षण कोण करणार, या विवंचनेत देव पडले. तेव्हा दयाळू महादेवांनी देवांना पुढील मार्ग दाखवला:
"तरीही देवांनो, तुम्ही निराश होऊ नका. संपूर्ण विश्वाचे पालनपोषण आणि संकटनिवारण करण्याचे कार्य भगवान विष्णूंचे आहे. तुम्ही त्वरित वैकुंठास जा आणि सर्व वृत्तांत श्रीहरींना कथन करा. भगवान विष्णू हे बुद्धीचे, नीतीचे आणि मायेचे सागर आहेत. या धर्मसंकटातून कसा मार्ग काढायचा, याविषयी ते योग्य तो निर्णय घेतील आणि तुम्हाला नक्कीच साहाय्य करतील."

🏛️ ३. वैकुंठात देवांची धाव आणि श्रीहरींचा तात्विक उपदेश

भगवान शिवांची आज्ञा शिरसावंद्य मानून सर्व देव लगबगीने क्षीरसागरातील वैकुंठलोकात पोहोचले. तेथे शेषशायी भगवान श्रीहरी नारायण लक्ष्मीमातेसह विराजमान होते. देवांचे उदास, निस्तेज चेहरे आणि भयाकुल मुद्रा पाहून भगवान विष्णूंच्या अंतःकरणात करुणा दाटून आली.

सर्व देवांनी श्रीहरींच्या चरणकमलांवर मस्तक ठेवले. इंद्राने अश्रुपूर्ण नयनांनी हात जोडून म्हटले, "हे जगन्नाथा! हे वैकुंठपती! महादेवांनी आम्हाला आपल्याकडे पाठवले आहे. तारकासुराच्या पुत्रांनी त्रिलोकीत धुमाकूळ घातला आहे. परंतु ते शिवभक्त असल्याने महादेवांनी त्यांच्यावर शस्त्र उचलण्यास नकार दिला आहे. आता केवळ आपणच आमचे अंतिम त्राता आहात. कृपा करून त्रिपुरासुरांचा वध करण्यासाठी काहीतरी उपाय शोधा, अन्यथा देवांचे अस्तित्वच नष्ट होईल!"

देवांचे हे आक्रंदन ऐकून भगवान विष्णू किंचित हसले आणि त्यांनी महादेवांच्या भूमिकेचे समर्थन केले. श्रीहरी म्हणाले, "हे देवांनो! भगवान शिवांनी तुम्हाला जे सांगितले ते तंतोतंत खरे आहे. जगात जेथे सूर्य तळपत असतो, तेथे अंधाराचे अस्तित्व क्षणभरही टिकू शकत नाही; त्याचप्रमाणे ज्यांच्या जीवनात धर्म, सदाचार, वेदांचे आचरण आणि नित्य शिवपूजा वास करत असते, त्यांचे अहित प्रत्यक्ष काळही करू शकत नाही! पुण्यवानांचा नाश करणे हे प्रकृतीच्या आणि न्यायाच्या विरुद्ध आहे."

श्रीहरींचे हे तत्त्वज्ञान ऐकून देवांना वाटले की आता आपला शेवट अटळ आहे. त्यांचे चेहरे अधिकच पडले. परंतु देवांची ही पराकोटीची दीन अवस्था, त्यांचा विनय आणि त्यांची संपूर्ण शरणागती पाहून विश्वाचे पालनकर्ते विष्णू गंभीर विचारात मग्न झाले. देवांचे अस्तित्व टिकवणे आणि सृष्टीचे चक्र सुरळीत ठेवणे हे विष्णूंचे परम कर्तव्य होते.

श्रीहरी मनात विचार करू लागले: "जोपर्यंत त्रिपुरामधील असुर वैदिक धर्म पाळत आहेत, तोपर्यंत ते अभेद्य आहेत. जोपर्यंत ते शिवलिंगाचे नित्य पूजन करत आहेत, तोपर्यंत भगवान शंकर त्यांच्यावर कधीही बाण चालवणार नाहीत. म्हणजेच, त्रिपुरांचा नाश करायचा असेल तर सर्वात आधी त्यांचे 'धर्मकवच' भेदले पाहिजे! जोपर्यंत ते स्वतःहून वैदिक मार्गाचा त्याग करत नाहीत आणि लिंगार्चनाची उपेक्षा करत नाहीत, तोपर्यंत त्यांचा अंत अशक्य आहे. म्हणून आता मला माझ्या अमोघ मायेचा आश्रय घेऊन त्यांच्या धर्ममार्गात विघ्न निर्माण करावे लागेल."

हा विचार पक्का झाल्यावर श्रीहरींनी देवांना आश्वस्त केले, "हे देवाधिपतींनो! भय सोडून द्या. मी त्रिपुरांचा धर्म नष्ट करण्याची पूर्ण योजना आखली आहे. लवकरच त्या असुरांची बुद्धी भ्रष्ट होईल आणि त्यानंतर महादेवांच्या हातून त्यांचा संहार सुलभ होईल. तुम्ही शांत चित्ताने आपापल्या स्थानी परत जा आणि योग्य वेळेची प्रतीक्षा करा." भगवान विष्णूंचे हे अभयवचन ऐकून देवांना मोठा धीर आला आणि ते वैकुंठातून आनंदित होऊन परतले.

🎭 ४. मायामय पुरुष 'अरिहन'ची उत्पत्ती व विचित्र स्वरूप

देवांच्या निर्गमनानंतर भगवान श्रीहरी विष्णूंनी आपल्या अगाध योगमायेचे स्मरण केले. त्यांनी आपल्या स्वतःच्या दिव्य शरीरातून एका अलौकिक आणि मायामय पुरुषाला प्रकट केले. हा पुरुष अत्यंत विचित्र, शांत आणि संन्याशासारखा भासणारा होता. त्याचा आविर्भाव पाहून साक्षात प्रकृतीही थक्क झाली.

शिवपुराणात या मायामय पुरुषाच्या स्वरूपाचे जे अद्भूत वर्णन आले आहे, ते खालीलप्रमाणे आहे:

• मुंडित मस्तक व वस्त्र: त्याचे मस्तक पूर्णपणे बोडलेले (मुंडण केलेले) होते. त्याने मलीन, जीर्ण वस्त्रे परिधान केली होती आणि आपले तोंडही एका पांढऱ्या वस्त्राने घट्ट लपेटून घेतले होते.
• हातातील साधने: त्याच्या एका हातात एक लाकडी कमंडलु (पात्र) होते आणि दुसऱ्या हातात एक मऊ झाडू (पिच्छी) होती.
• अहिंसेचे बाह्य वर्तन: चालताना कोणत्याही सूक्ष्म कीटकाला किंवा प्राण्याला इजा होऊ नये म्हणून तो जमिनीवर प्रत्येक पाऊल टाकण्यापूर्वी ती जागा झाडूने हळुवारपणे झाडून काढत असे.
• गूढ वाणी: तो चालता चालता अत्यंत आर्त, व्याकूळ आणि करुणामय स्वरात सतत "धर्म... धर्म... परम धर्म..." असा अखंड जप करत होता.

हा मायापुरुष हात जोडून भगवान विष्णूंच्या चरणी लीन झाला आणि म्हणाला, "हे भगवंता! माझा जन्म कशासाठी झाला आहे? माझ्या उत्पत्तीचे प्रयोजन काय? मी आपली कोणती सेवा करावी, याची मला आज्ञा द्यावी."

त्याच्यावर परम संतुष्ट होऊन श्रीहरी म्हणाले, "हे मायापुरुषा! तू माझ्याच अंगापासून, माझ्याच संकल्पशक्तीने उत्पन्न झाला आहेस. त्यामुळे तू प्रत्यक्ष माझेच एक सूक्ष्म स्वरूप आहेस. तुझा प्रभाव संपूर्ण जगतात पसरेल आणि लोक तुला एका थोर प्रणेत्याप्रमाणे पूजतील. सृष्टीमध्ये तुझे मुख्य नाव 'अरिहन' (शत्रूंचा नाश करणारा / अरिहंत) असे राहील!"

📜 ५. सोळा हजार श्लोकांचे तमोगुणी शास्त्र आणि विष्णूंची आज्ञा

त्यानंतर भगवान विष्णूंनी अरिहनाला त्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि गुप्त मोहिमेची सविस्तर माहिती दिली. विष्णू म्हणाले, "अरिहना! आता तुला एका नवीन, अत्यंत आकर्षक आणि बुद्धिभेदी शास्त्राची निर्मिती करायची आहे. तू आपल्या तीव्र बुद्धिमत्तेने बरोबर सोळा हजार (१६,०००) श्लोकांचे एक स्वतंत्र शास्त्र तयार कर. हे शास्त्र निर्माण करण्याचे अगाध सामर्थ्य आणि वाणीचे तेज मी तुला प्रदान करत आहे."

श्रीहरींनी त्या शास्त्राचे मूळ तत्त्व स्पष्ट करताना सांगितले:
"हे शास्त्र वरवर पाहता परम दयाळू, अहिंसावादी आणि आकर्षक भासेल, परंतु आंतरिकदृष्ट्या ते सनातन श्रुती (वेद), स्मृती आणि वर्णाश्रम धर्म यांच्या पूर्णपणे विरुद्ध असले पाहिजे! त्या शास्त्राचा मुख्य गाभा असा असावा की—
१. वेद हे अपौरुषेय किंवा प्रमाण मानले जाऊ नयेत.
२. यज्ञ, होम-हवन आणि अग्नीहोत्र हे निरर्थक कर्मकांड आहेत.
३. परलोक, स्वर्ग किंवा नरक यांचे कोणतेही वेगळे अस्तित्व नाही; मनुष्य जे काही सुख किंवा दुःख अनुभवतो, ते केवळ याच लोकात आहे.
४. मूर्तीपूजा आणि शिवलिंगाची उपासना करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. केवळ देहाची शुद्धता आणि प्रत्यक्ष दिसणारा सदाचार हाच धर्म आहे."

श्रीहरी पुढे म्हणाले, "अरिहना, हे सोळा हजार श्लोकांचे तमोगुणी आणि मोहक शास्त्र रचून झाल्यानंतर तू त्वरित आपल्या चार शिष्यांसह त्या तीन पुरांमध्ये (त्रिपुरात) प्रवेश कर. तेथे जाऊन आपल्या मोहक वाणीने, तपस्वी रूपाने आणि अहिंसेच्या अवडंबराने मयासुर, तारकाक्ष आणि इतर सर्व असुरांचे मन वळव. त्यांना आपल्या नवीन धर्माची दीक्षा दे. तुझ्या या नूतन विद्येचा प्रभाव इतका तीव्र असावा की त्यांच्या अंतःकरणातील प्राचीन वैदिक धर्माचा प्रकाश पूर्णपणे लोप पावला पाहिजे! एकदा का त्यांनी नित्य शिवपूजा सोडली आणि वेदांची निंदा सुरू केली, की त्यांचे दैवी संरक्षण समाप्त होईल. आणि मग देवांच्या कल्याणासाठी साक्षात भगवान शंकर त्या धर्मभ्रष्ट त्रिपुरांचा लीलया संहार करतील!"

भगवान विष्णूंचे हे गूढ रहस्य आणि स्पष्ट आदेश ऐकून मायापुरुष अरिहनाने अत्यंत आनंदाने मस्तक झुकवले आणि तो या महान कार्यासाठी त्रिपुरांकडे जाण्याच्या पूर्वतयारीला लागला. अशा प्रकारे त्रिपुरामधील असुरांच्या धर्मनाशाची पहिली पायाभरणी वैकुंठातून झाली.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील हा दुसरा भाग (कथा २१ ब) धर्माचे गूढ आणि ईश्वरी नीतीचे दर्शन घडवणारा आहे. भगवान विष्णूंच्या संकल्पातून निर्माण झालेला हा मायापुरुष 'अरिहन' आता आपल्या चार शिष्यांसह त्रिपुरात कसा प्रवेश करतो, तेथील प्रजेला आणि मयासुराला तो आपल्या मायेने कसा भुरळ पाडतो आणि असुरांची शिवभक्ती कशी खंडित होते, हे आपण पुढील भागात सविस्तर पाहणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे आणि संत साहित्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की पहा.