त्रिपुरांचे वर्णन व तीन दैत्य बंधूंची कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत येणारा 'युद्ध खंड' हा अत्यंत रोमांचक, पराक्रमी आणि तात्त्विक सिद्धांतांनी समृद्ध असलेला एक दिव्य भाग आहे. मागील अध्यायांमध्ये आपण भगवान शिवांचा विवाह, कार्तिकेयांचा जन्म, तारकासुर संहार आणि गणेश खंडातील विविधांगी अलौकिक लीलांचा रसास्वाद घेतला. श्री गणपती विवाह व कार्तिकेय कथा (भाग २० ड) मध्ये आपण पाहिले की कशा प्रकारे गणेश खंडाची सांगता झाली. आता या युद्ध खंडाच्या प्रारंभास भगवान शिवांशी निगडित असणारा जगप्रसिद्ध 'त्रिपुरासुर संहार' व त्यापूर्वी घडलेल्या घटनांचा विस्तार सुरू होतो.

जेव्हा शिवपुत्र महासेनानी स्कंदाने (कार्तिकेयाने) महाप्रतापी तारकासुराचा रणांगणावर वध केला, तेव्हा असुरांच्या साम्राज्याला मोठा तडा गेला. तारकासुराच्या पतनानंतर त्याचे तीन पुत्र—तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली—यांच्या अंतःकरणात निर्माण झालेला शोक, त्या शोकातून प्रज्वलित झालेला प्रतिशोधाचा अग्नी, आणि त्यानंतर त्यांनी आरंभलेले अद्भूत तपाचरण ही एका नव्या युगाची नांदी ठरली. त्यांनी मिळवलेली त्रिपुरे ही केवळ वास्तू नव्हती, तर एका महाकाय वैज्ञानिक, तांत्रिक व आध्यात्मिक गूढाचे प्रतीक होती. या कथेमध्ये आपण त्रिपुरांची निर्मिती आणि त्यांच्या अचाट सामर्थ्याचा सविस्तर वेध घेणार आहोत.

"तपस्या हे सृष्टीतील सर्वोच्च सामर्थ्य आहे. जेव्हा संयम, दृढनिश्चय आणि एकाग्रता एकत्र येतात, तेव्हा असुरांच्या तपापुढेही साक्षात ब्रह्मदेवाला प्रत्यक्ष प्रकट व्हावे लागते. परंतु ज्या तपाचा उद्देश अहंकार व वैरभाव असतो, त्याचा अंतिम अंत ईश्वरी न्यायानेच होतो." — शिवपुराण युद्ध खंड.

🔥 १. पितृवधाचा शोक आणि तपाचरणाचा दृढनिश्चय

शिवपुत्र स्कंदाच्या तीक्ष्ण शक्ती अस्त्राने तारकासुराचा संहार केल्याची वार्ता जेव्हा दैत्यलोकात पोहोचली, तेव्हा सर्वत्र हाहाकार माजला. असुरांचा सर्वात मोठा आधारस्तंभ ढासळला होता. तारकासुराचे तीन पुत्र तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली हे तिघेही वयाने तरुण असले तरी शौर्य, बुद्धिमत्ता आणि संयमाच्या बाबतीत अतुलनीय होते. ते सामान्य असुरांसारखे तामसी, मद्यपी किंवा उच्छृंखल नव्हते. शिवपुराणात त्यांचे वर्णन करताना व्यास मुनी स्पष्ट करतात की हे तिघेही बंधू जितेंद्रिय, सत्यवादी, संयमी, शास्त्रवेत्ते आणि अत्यंत दृढचित्त होते.

आपल्या पराक्रमी पित्याचा वध देवसेनेच्या हातून झाला, हे शल्य त्यांच्या हृदयाला सतत बोचत होते. त्यांच्या मनात देवांविरुद्ध प्रचंड रोष निर्माण झाला. तथापि, उतावळेपणाने देवांवर चाल करून जाणे म्हणजे स्वतःचा नाश ओढवून घेणे होय, हे त्या चतुर बंधूंना पूर्णपणे ठाऊक होते. देवांवर विजय मिळवायचा असेल, तर अमोघ दैवी शक्ती आणि अजेय वरदान प्राप्त करणे अनिवार्य होते.

त्यामुळे या तिन्ही बंधूंनी आपल्या विशाल राज्याचा, राजवैभवाचा, सोन्या-चांदीच्या राजप्रासादांचा, सेवकांचा, स्वादिष्ट अन्नाचा आणि सर्व प्रकारच्या ऐहिक सुखांचा एका क्षणात त्याग केला. त्यांनी वैराग्याची दीक्षा घेतली, वल्कले परिधान केली आणि स्वर्गासमान उंच असलेल्या मेरू पर्वताच्या एका दुर्गम आणि शांत गुहेत प्रवेश केला. तेथे त्यांनी सृष्टीचे रचयिता भगवान ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करण्यासाठी अत्यंत कठोर आणि उग्र तपाचरणास आरंभ केला.

त्यांचे तप इतके घोर होते की हजारो वर्षांपर्यंत त्यांनी अन्नाचा एक कणही ग्रहण केला नाही. सुरुवातीला काही शतके ते केवळ वृक्षपर्णांवर राहिले, त्यानंतर केवळ वायूचे भक्षण करून राहिले, आणि शेवटी केवळ एका पायाच्या अंगठ्यावर उभे राहून, हातांची ओंजळ आकाशाकडे धरून विधात्याचे अहोरात्र ध्यान करू लागले. ग्रीष्म ऋतूत प्रखर पंचामृत अग्नीच्या सान्निध्यात, वर्षा ऋतूत अंगावर कोसळणाऱ्या जलधारांमध्ये आणि हेमंत ऋतूत गोठवणाऱ्या बर्फाच्छादित वातावरणात त्यांचे ध्यान अखंड चालले. त्यांच्या मस्तकातून निघणाऱ्या तपोबलाच्या तेजाने संपूर्ण अंतरिक्ष आणि तिन्ही लोक तप्त होऊ लागले.

✨ २. ब्रह्मदेवांचे आगमन आणि अमरत्वाचा अट्टाहास

तारकासुराच्या तीन पुत्रांचे हे निष्कंप आणि लोकोत्तर तप पाहून वैकुंठातील देव आणि सत्यलोकातील प्रजापती थक्क झाले. त्यांच्या देहातून निघणारा तपोवन्ही संपूर्ण ब्रह्मांडात पसरू लागल्यामुळे शेवटी जगत्पिता ब्रह्मदेव संतुष्ट झाले. हंसावर आरूढ होऊन, कमंडलु आणि वेद हातात धारण करून साक्षात पितामह मेरू पर्वतावरील त्या गुहेत प्रकट झाले.

ब्रह्मदेवांच्या दिव्य तेजाने ती संपूर्ण गुहा उजळून निघाली. विधात्याला आपल्यासमोर उभे असलेले पाहून तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली यांचे डोळे कृतार्थ झाले. त्यांनी जमिनीवर लोटांगण घालून पितामहांच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला आणि स्तुतीस्तोत्रांनी त्यांची पूजा केली.

ब्रह्मदेव अत्यंत प्रेमळ स्वरात म्हणाले, "हे तारकासुराच्या सुपुत्रांनो! तुमचे घोर तप, इंद्रियनिग्रह आणि दृढ निश्चय पाहून मी अंतःकरणातून परम संतुष्ट झालो आहे. मी जीवांच्या कर्मांचे व तपाचे फळ देणारा विधाता आहे. उठा आणि आपल्या मनातील अभीष्ट वर मागा. आज तुमच्या सर्व मनोकामना मी पूर्ण करीन."

ब्रह्मदेवांचे हे आश्वासक शब्द ऐकताच त्या तिन्ही बंधूंनी हात जोडले आणि म्हणाले, "हे जगत्पते! हे देवेश्वरा! जर आपण आमच्या तपावर खरोखर संतुष्ट असाल, तर आम्हाला सृष्टीमध्ये संपूर्णपणे 'अमर' आणि 'अवध्य' करा! आम्ही कधीही वृद्ध होऊ नये, जरा आणि वार्धक्याने आमच्या देहाला कधी स्पर्श करू नये, कोणत्याही रोगाने आम्हाला ग्रासू नये आणि तिन्ही लोकांतील कोणत्याही प्राण्याकडून, देवाकडून, दानवाकडून अथवा शस्त्राकडून आमचा वध होऊ नये. आमच्या हातून शत्रूंचा समूळ विनाश व्हावा आणि आम्ही संपूर्ण त्रैलोक्यात पूर्णपणे निर्भय होऊन संचरण करावे!"

त्यांची ही अवास्तव मागणी ऐकून ब्रह्मदेव गंभीर झाले. त्यांनी क्षणभर डोळे मिटून देवाधिदेव महादेवांचे अंतःकरणात स्मरण केले. अमरत्व देणे हे प्रकृतीच्या आणि सृष्टीच्या मूळ नियमांच्या विरुद्ध होते. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे हा विधात्याचाच शाश्वत नियम होता.

ब्रह्मदेव त्यांना समजावत म्हणाले, "हे दैत्यश्रेष्ठांनो! शांत व्हा. तुम्ही मला कठोर तपस्येने प्रसन्न केले असले, तरी या नश्वर सृष्टीत संपूर्ण अमरत्व कोणालाही प्राप्त होऊ शकत नाही. केवळ परात्पर परमात्मा शिव, विष्णू आणि माझी सत्ताच शाश्वत आहे. जन्मलेल्या प्रत्येक जीवाला देहत्याग करावाच लागतो, हा सृष्टीचा सनातन नियम आहे. त्यामुळे अमरत्वाचा हट्ट सोडून देणेच उचित ठरेल. शिवाय, जो तपस्वी स्वतःच्या तपाचा उपयोग केवळ जगाला त्रास देण्यासाठी किंवा वैराची परतफेड करण्यासाठी करतो, त्याचे कल्याण होत नाही. म्हणून स्वतःच्या संरक्षणासाठी असा एखादा वर मागा, जो देवांना आणि शत्रूंना साध्य करणे अशक्यप्राय असेल; ज्यायोगे तुमचा मृत्यू घडवून आणणे जवळजवळ अशक्य होईल!"

🏰 ३. अद्वितीय त्रिपुरांची मागणी आणि असंभव अट

ब्रह्मदेवांचे तत्त्वज्ञान आणि मर्यादा लक्षात आल्यावर त्या तिन्ही बुद्धिमान दैत्यांनी एकमेकांकडे पाहिले. ते केवळ बलवानच नव्हते, तर रणनीतीत अत्यंत कुशल होते. जर सरळ मार्गाने अमरत्व मिळत नसेल, तर अशी एक अट तयार करायची जी पूर्ण होणे विश्वाच्या नियमात अशक्यप्राय ठरेल, असा विचार त्यांनी आधीच करून ठेवला होता.

तारकासुराचे पुत्र नम्रतेने म्हणाले, "हे विधाता! जर आपण आम्हाला प्रत्यक्ष अमरत्व देऊ शकत नसाल, तर आपण आम्हाला तीन दिव्य, भव्य आणि अजिंक्य नगरे (शहरे) निर्माण करून द्यावीत. ही नगरे धनधान्य, रत्ने, सर्व संपत्ती आणि देवांनाही दुर्मिळ असलेल्या सर्व सुखसोयींनी परिपूर्ण असावीत. ही नगरे स्थिर न राहता संपूर्ण त्रिभुवनात—पृथ्वीवर, अंतराळात आणि स्वर्गात—आपल्या इच्छेनुसार संचार करू शकतील अशी असावीत!"

त्यानंतर तिन्ही भावांनी आपापल्या नगरांचे वैशिष्ट्य सांगितले:

• तारकाक्ष (ज्येष्ठ बंधू): "प्रभो! माझ्यासाठी देवांनाही भेदता येणार नाही असे देदीप्यमान सुवर्ण नगर (सोन्याचे शहर) निर्माण केले जावे, जे स्वर्गामध्ये विहार करेल."
• कमलाक्ष (मध्यम बंधू): "माझ्यासाठी अत्यंत सुंदर आणि भव्य असे रजत नगर (चांदीचे शहर) निर्माण व्हावे, जे अंतराळात (आकाशात) विहार करेल."
• विद्युन्माली (कनिष्ठ बंधू): "माझ्यासाठी महाकाय, अभेद्य आणि काळ्या पाषाणासारखे भक्कम असे आयस नगर (लोखंडाचे शहर) निर्माण व्हावे, जे पाताळात व पृथ्वीवर विहार करेल."

त्यानंतर त्यांनी आपल्या मृत्यूची जी अट घातली, ती ऐकून स्वतः ब्रह्मदेवही थक्क झाले. ते तिघे म्हणाले:

"हे प्रजापते! ही तिन्ही पुरे सतत स्वतंत्रपणे वेगवेगळ्या दिशांना फिरत राहतील. परंतु बरोबर एक हजार (१०००) वर्षांनंतर ही तीनही नगरे अवघ्या एका क्षणासाठी एकाच सरळ रेषेत समोरासमोर येतील. त्या अत्यंत दुर्लभ क्षणी जेव्हा—
१. मध्यान्ह काळ (दुपारची वेळ) असेल,
२. अत्यंत पवित्र असा 'अभिजित मुहूर्त' सुरू असेल,
३. आकाशात चंद्र पुष्य नक्षत्रात स्थित असेल,
४. आकाशातून घनघोर अशा 'पुष्करावर्त' नावाच्या निळ्या मेघांची छाया पसरलेली असेल,
आणि अशा विलक्षण क्षणी साक्षात देवाधिदेव भगवान शंकर यांनी कोणत्याही रथावर वा आधारावर न थांबता, एका अत्यंत असंभाव्य आणि अशक्य स्थानावरून, एकाच बाणाने जर या तिन्ही नगरांचा एकाच वेळी भेद केला, तरच आमचा आणि आमच्या या नगरांचा विनाश व्हावा! अन्य कोणत्याही शस्त्राने, देवाने, दैत्याने वा विधीने आम्हाला मरण येऊ नये!"

तारकापुत्रांनी मनात विचार केला होता की, भगवान शिव हे तर औढरदानी, स्मशाननिवासी आणि त्रिलोकातीत आहेत. त्यांचे कोणाशीही वैर नाही. आम्ही तर निरंतर शिवाचीच भक्ती करणार आहोत. मग भगवान शिव आमच्यावर बाण का चालवतील? आणि समजा चालवला तरी एवढ्या सर्व खगोलीय अटी, नक्षत्रांचा संयोग, एका रेषेत येणारी तीन महाकाय शहरे आणि एकाच बाणाने तिन्हींचा संहार—हे एकाच वेळी घडणे सर्वथा अशक्य आहे!

त्यांची ही बुद्धिकौशल्याने युक्त मागणी ऐकून ब्रह्मदेवांनी मंद स्मित केले. त्यांनी, "तथास्तु! तुम्ही मागितल्याप्रमाणे तुम्हाला नगरे प्राप्त होतील आणि शिवजींच्याच हातून तुमचा अंत निश्चित होईल," असा वर दिला. त्यानंतर ब्रह्मदेवांनी असुरांचा महाशिल्पी 'मयासुर' याचे स्मरण केले आणि त्याला या तीन अद्वितीय नगरांच्या निर्मितीचा आदेश देऊन स्वतः सत्यलोकात प्रयाण केले.

🛠️ ४. मयासुराची अलौकिक शिल्पकला व त्रिपुरांचे वैभव

ब्रह्मदेवांची आज्ञा शिरसावंद्य मानून महाशिल्पी मयासुर कामाला लागला. मयासुर हा केवळ स्थापत्यविशारद नव्हता, तर तो गूढ यंत्रविद्या, मायावी तंत्र आणि खगोलीय विज्ञानाचा महाज्ञाता होता. त्याने आपल्या संपूर्ण बुद्धिमत्तेचा आणि तंत्रज्ञानाचा कस लावून तीन महाकाय आणि अभेद्य पुरांची रचना केली.

शिवपुराणात या त्रिपुरांच्या रचनेचे जे मनोहारी वर्णन आले आहे, ते आधुनिक काळातील महाकाय अंतराळ स्थानकांनाही (Space Stations) लाजवणारे आहे:

• स्वर्णपुर (तारकाक्षाचे शहर): हे नगर अस्सल सुवर्णाने मढवलेले होते. त्याचे विशाल गोपुर, प्रासाद, विमाने आणि तटबंदी सोन्याच्या तेजाने सूर्याप्रमाणे तळपत होत्या. हे नगर स्वर्गाच्या कक्षेत भ्रमण करत असे. त्यामध्ये मणी, पाचू, हिरे आणि माणकांच्या खिडक्या बसवल्या होत्या. त्या नगराचा प्रकाश पाहून प्रत्यक्ष अमरावतीचे वैभवही फिके वाटू लागले होते.
• रजतपुर (कमलाक्षाचे शहर): हे नगर संपूर्णपणे शुद्ध चांदीचे बनवलेले होते. हे नगर अंतराळात आणि मेघांच्या प्रांतात भ्रमण करत असे. चंद्राच्या शीतल आणि मोहक प्रकाशाप्रमाणे हे नगर सतत चकाकत असे. त्यातील उद्याने, सरोवरे आणि क्रीडांगणे दैवी कमळांनी सुशोभित होती. त्या नगरावरून वाहणारा मंद वारा संपूर्ण आकाशाला सुगंधित करत असे.
• आयसपुर (विद्युन्मालीचे शहर): हे नगर अत्यंत मजबूत, अभेद्य अशा काळ्या लोखंडाचे बनवलेले होते. ते पृथ्वी आणि पाताळाच्या सीमांवर फिरत असे. त्याची तटबंदी इतकी भक्कम होती की इंद्राचे वज्रही त्यावर निष्प्रभ ठरले असते. या नगरात असुरांची महाकाय सैन्यदळे, दिव्य अस्त्र-शस्त्रे आणि संरक्षणात्मक यंत्रणा बसवण्यात आली होती.

या तीनही नगरांमध्ये भव्य राजवाडे, अथांग विहिरी, कल्पवृक्षाप्रमाणे फळे देणारी वने, गंधर्वांना लाजवणारे संगीत कक्ष, बाजारपेठा आणि विस्तीर्ण रस्ते तयार करण्यात आले होते. प्रत्येक नगरात उडणारी विमाने होती, ज्यांच्या सहाय्याने असुर एका क्षणात एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी संचार करू शकत होते. अशा प्रकारे मयासुराने विश्वात कधीही न पाहिलेली अशी तीन उडती पुरे निर्माण केली, ज्यांना पुराणात 'त्रिपुर' असे नाव मिळाले.

⚡ ५. असुरांची शिवभक्ती आणि त्रैलोक्यातील उलथापालथ

नगरे पूर्ण झाल्यानंतर तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली यांनी आपल्या अमाप सैन्यदलासह आणि बांधवांसह त्या नगरांमध्ये थाटामाटात प्रवेश केला. तिन्ही नगरे आपापल्या निर्धारित कक्षेत संचार करू लागली. या नगरांमध्ये मयासुर हा स्वतः मुख्य वास्तुविशारद आणि मार्गदर्शक म्हणून वास्तव्यास होता.

येथे एक अत्यंत आश्चर्यकारक आणि धर्मशास्त्राचा मोठा नियम पाहायला मिळतो—त्रिपुरात प्रवेश केल्यानंतर या असुरांनी लगेचच अत्याचार किंवा अधर्म सुरू केला नाही. उलट, तारकाक्षाच्या आज्ञेवरून संपूर्ण त्रिपुरात भगवान शंकरांच्या नित्य पूजेचा नियम करण्यात आला! घराघरांमध्ये रुद्राभिषेक सुरू झाले, महादेवाची मंदिरे उभारली गेली, असुरांनी वेदाध्ययन सुरू केले आणि ऋषीमुनींप्रमाणे ते शिवनामाचा जप करू लागले.

मयासुर हा स्वतः शंकराचा निस्सीम भक्त होता. त्याच्या प्रभावामुळे संपूर्ण त्रिपुरात धर्माचे, दानाचे आणि शिवभक्तीचे वातावरण निर्माण झाले. शिवपुराणात म्हटले आहे की, जोपर्यंत त्रिपुरात शिवभक्ती आणि धर्माचे आचरण चालू होते, तोपर्यंत प्रत्यक्ष काळ किंवा स्वतः भगवान विष्णूही त्या त्रिपुरांचे साधे केसही वाकडे करू शकत नव्हते! धर्माचे आचरण हेच त्यांचे सर्वात मोठे अभेद्य कवच बनले होते.

परंतु, जसजसा काळ पुढे सरकला, तसतसा त्या तिन्ही नगरांचा प्रभाव आणि तेज संपूर्ण विश्वावर पडू लागले. ही तीन महाकाय नगरे जेव्हा आकाशातून आणि पृथ्वीवरून वेगाने भ्रमण करत, तेव्हा त्यांच्या तीव्र गतीने पृथ्वीची धरी डळमळत असे, समुद्रात प्रचंड लाटा उसळत, आणि स्वर्गातील देवगणांच्या मार्गात अडथळे निर्माण होत. सूर्य आणि चंद्राचा प्रकाश या त्रिपुरांच्या भव्यतेपुढे झाकोळला गेला.

असुरांचे ऐश्वर्य आणि प्रतिष्ठा स्वर्गापेक्षाही कित्येक पटीने वाढली. इंद्रासह सर्व देव या नवीन संकटाने भयभीत आणि हतबल झाले. ज्या असुरांना ते सहज हरवू शकत होते, ते आता ब्रह्मदेवाच्या वरदानामुळे आणि शिवभक्तीच्या प्रचंड कवचामुळे अजिंक्य झाले होते. देवांचा गौरव लयाला गेला, यज्ञातील हविर्भागावर असुरांचे वर्चस्व प्रस्थापित होऊ लागले आणि संपूर्ण त्रैलोक्याचा समतोल बिघडू लागला. देवराज इंद्र आणि इतर दिकपाल या संकटातून मार्ग काढण्यासाठी अत्यंत व्याकूळ झाले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील ही पहिली कथा (भाग २१ अ) त्रिपुरांच्या अद्भूत उत्पत्तीची साक्ष देते. मयासुराची अलौकिक कला आणि तारकासुराच्या पुत्रांचे हे तपोबल विश्वाला चकित करणारे ठरले. परंतु, या वाढत्या उत्कर्षामुळे देव हतबल झाले असून पुढे या समस्येवर भगवान विष्णू काय युक्ती योजतात आणि भगवान शंकर या त्रिपुरांचा संहार कसा करतात, हे आपण पुढील भागात सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संप्रदायातील संतांचे नित्य अभंग आणि ग्रंथांच्या वाचनासाठी आमचा वाङ्मय संग्रह नक्की पहा.