श्री गणपतीचा विवाह व मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या गणेश खंडाचा हा अत्यंत मधुर, उद्बोधक आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असा अंतिम अध्याय आहे. मागील अध्यायात आपण गणपतीला जीवनदान व गणाध्यक्ष पद (भाग २० क) मधील बाल गणेशाचे पुनरुज्जीवन, गणाध्यक्ष पदी राज्याभिषेक आणि प्रथम पूज्यतेचा प्राप्त झालेला अलौकिक मान सविस्तर अभ्यासला.

गणाधीश पदावर आरूढ झाल्यानंतर कैलासावर आनंदाला उधाण आले होते. कार्तिकेय (स्कंद) आणि गजानन हे दोन्ही बंधू अत्यंत स्नेहाने कैलासात वावरत होते. परंतु, दोघांच्या विवाहाचा प्रसंग उपस्थित झाला असता, बुद्धीचे दैवत असलेल्या श्री गणेशाने आपल्या अलौकिक चातुर्याने आणि वेदसंमत आचरणाने कसा मार्ग काढला, तसेच दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाची स्थापना कशी झाली, याची पावन गाथा आपण या लेखात वाचणार आहोत.

"जो पुत्र आपल्या माता-पित्यांची भक्तीभावाने सेवा करतो आणि त्यांना प्रदक्षिणा घालतो, त्याला संपूर्ण पृथ्वीप्रदक्षिणा केल्याचे महापुण्य प्राप्त होते. माता-पिता हेच साक्षात सर्व तीर्थांचे मूळ आहेत!" — शिवपुराण गणेश खंड.

🌍 विवाहाचा प्रश्न आणि पृथ्वीप्रदक्षिणेची शर्यत

कालौघात कार्तिकेय आणि गणपती दोघेही उपवर झाले. एके दिवशी माता पार्वती आणि महादेव एकांतात संभाषणासाठी बसले असताना पार्वतीने दोन्ही पुत्रांच्या विवाहाचा प्रस्ताव मांडला. योगायोगाने त्याच वेळी कार्तिकेय आणि गणेश तेथे आले. माता-पिता विवाहाविषयी चर्चा करत असल्याचे पाहून दोघांच्याही मनात विवाहाची तीव्र इच्छा निर्माण झाली.

कार्तिकेय आग्रहाने म्हणाला, "आई, मी मोठा आहे, त्यामुळे आधी माझा विवाह झाला पाहिजे!" तर बाल गणेश तात्काळ म्हणाला, "नाही, आधी माझाच विवाह झाला पाहिजे!" या मुद्द्यावरून दोन्ही भावांमध्ये गोड स्पर्धा आणि भांडण सुरू झाले. शिव-पार्वतीने दोघांनाही समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला, परंतु कोणीही माघार घेण्यास तयार नव्हते.

शेवटी यावर तोडगा काढण्यासाठी महादेवांनी एक युक्ती योजली. ते म्हणाले, "मुलांनो, तुम्ही दोघेही आम्हाला प्राणांहून प्रिय आहात. त्यामुळे आम्ही एक अट घालतो—तुम्ही दोघांनी संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा करायची आहे. या विशाल पृथ्वीची परिक्रमा पूर्ण करून जो आधी कैलासावर परतेल, त्याचा विवाह प्रथम केला जाईल!"

💡 श्री गणेशाचे अलौकिक चातुर्य व मातृ-पितृ पूजन

महादेवांची अट ऐकताच महाबली कार्तिकेय क्षणाचाही विलंब न करता आपल्या मयूर (मोर) वाहनावर आरूढ होऊन पृथ्वीप्रदक्षिणेसाठी वेगाने निघून गेला. मात्र, महाबुद्धिमान गणपती शांतपणे तेथेच थांबला. तो विचार करू लागला—आपले मूषक (उंदीर) वाहन घेऊन संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा करणे आणि कार्तिकेयाला गतीने जिंकणे भौतिकदृष्ट्या कठीण आहे.

विचार अंती गणेशाला धर्मशास्त्रातील अत्यंत गूढ रहस्य सुचले. त्याने मंगल स्नान केले, निर्मळ वस्त्रे परिधान केली आणि माता-पित्यांकडे येऊन म्हणाला, "माता-पिताजी, आपण दोघेही कृपया या एका दिव्य सिंहासनावर एकत्र विराजमान व्हावे." शिव-पार्वती आश्चर्याने त्या सिंहासनावर बसले.

त्यानंतर गणपतीने अत्यंत भक्तीभावाने माता पार्वती आणि भगवान शिवांचे पूजन केले आणि त्यांना सात वेळा प्रदक्षिणा घातली. प्रदक्षिणा पूर्ण करून हात जोडून तो म्हणाला, "माते, पित्याजी! ठरल्याप्रमाणे आता आपण माझा विवाह घडवून आणावा."

ते ऐकून शिव-पार्वती म्हणाले, "गणेशा, तू पृथ्वीप्रदक्षिणेसाठी न जाता हे काय करत आहेस? आधी पृथ्वीची परिक्रमा पूर्ण करून ये, मगच तुझा विवाह लावला जाईल."

📖 वेदसंमत युक्तिवाद आणि माता-पित्यांचे कौतुक

माता-पित्यांचे बोलणे ऐकून गणेश नम्रपणे पण रोखठोक स्वरात म्हणाला, "आपण दोघे साक्षात धर्मस्वरूप आणि ज्ञानाचे सागर आहात. वेद, शास्त्रे आणि पुराणांमध्ये स्पष्ट लिहिले आहे की—जो पुत्र आपल्या माता-पित्यांचे पूजन करून त्यांना प्रदक्षिणा घालतो, त्याला संपूर्ण पृथ्वीप्रदक्षिणा केल्याचे महान पुण्य प्राप्त होते! मग मी सात वेळा प्रदक्षिणा घातल्यामुळे सात वेळा पृथ्वीची परिक्रमा पूर्ण झाली नाही का?"

गणेश पुढे म्हणाला, "शास्त्र असेही सांगते की जो पुत्र वृद्ध माता-पित्यांना घरात एकटे सोडून तीर्थयात्रेला किंवा परक्रमेला जातो, तो पापाचा भागीदार होतो. वेद-शास्त्रांचे हे वचन सत्य आहे की नाही, हे आपणच सांगावे. जर आपण माझे हे कृत्य मान्य केले नाही, तर वेद आणि शास्त्रांमधील मर्यादा निरर्थक ठरतील."

बाल गणेशाचा हा नितांत सत्य, धर्मसंमत आणि गहन युक्तिवाद ऐकून शिव-पार्वती थक्क झाले. त्यांनी गणेशाला प्रेमाने जवळ घेतले आणि म्हणाले, "गणाध्यक्षा! तुझी बुद्धी अत्यंत निर्मळ आणि सत्यनिष्ठ आहे. तू सांगतोस ते पूर्णपणे शास्त्रसंमत आहे. तुझ्यासारखा बुद्धिमान आणि धर्मनिष्ठ पुत्र लाभल्यामुळे आज आम्ही धन्य झालो!"

💐 सिद्धी-बुद्धी विवाह आणि क्षेम-लाभाचा जन्म

शिव-पार्वतीने गणेशाचा विवाह त्वरित ठरवण्याचा निर्णय घेतला. हे वृत्त जेव्हा प्रजापती विश्वरूपांना समजले, तेव्हा ते अत्यंत आनंदी झाले. प्रजापती विश्वरूपांना 'सिद्धी' आणि 'बुद्धी' नावाच्या दोन अतिशय सुंदर, गुणवती आणि सर्व शुभलक्षणांनी युक्त अशा कन्या होत्या. त्यांनी कैलासावर येऊन आपल्या दोन्ही कन्यांचा विवाह गणपतीशी करण्याचा प्रस्ताव मांडला.

महादेवांनी आणि पार्वतीने हा प्रस्ताव आनंदाने स्वीकारला. वेदोक्त विधीनुसार श्री गणेशाचा विवाह सिद्धी आणि बुद्धी यांच्याशी मोठ्या थाटामाटात पार पडला. सर्व देव, ऋषीमुनी आणि गंधर्वांनी या मंगल सोहळ्याला उपस्थित राहून गणेशावर आशीर्वादाचा वर्षाव केला.

गृहस्थाश्रमात प्रवेश केल्यानंतर गणपती सुखाने संसार करू लागला. कालंतराने सिद्धी मातेच्या उदरी 'क्षेम' आणि बुद्धी मातेच्या उदरी 'लाभ' अशा दोन तेजस्वी पुत्रांचा जन्म झाला, ज्यामुळे कैलासावर अधिकच आनंद पसरला.

⛰️ कार्तिकेयाचे आगमन, क्रौंच गमन व मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग

तिकडे संपूर्ण पृथ्वीची प्रदक्षिणा पूर्ण करून कार्तिकेय अत्यंत उत्साहाने कैलासाकडे परतत होता. परंतु वाटेतच त्याला देवर्षी नारद भेटले. नारदांनी त्याला सांगितले, "कुमारा, तू माता-पित्यांच्या आज्ञेवरून पर्वता आणि वने तुडवत पृथ्वीची परिक्रमा करत राहिलास, आणि इकडे गणेशाने बुद्धिचातुर्याने आधीच विवाह उरकून घेतला! प्रजापती विश्वरूपाच्या दोन कन्यांशी त्याचा विवाह झाला असून त्याला क्षेम आणि लाभ असे दोन पुत्रही झाले आहेत."

हे ऐकून कार्तिकेयाचे मन उद्विग्न झाले. तो कैलासावर आला, तेथील परिस्थिती पाहिली आणि माता-पित्यांच्या चरणी प्रणाम करून वैराग्यभावाने दक्षिण भारतातील क्रौंच पर्वताकडे निघून गेला. शिव-पार्वतीने त्याला थांबवण्याचा खूप प्रयत्न केला, परंतु तो थांबला नाही. तेव्हापासून स्वामी कार्तिकेय अखंड ब्रह्मचर्याचे पालन करत क्रौंच पर्वतावर निवास करू लागला.

पुत्राच्या वियोगाने व्याकूळ झालेल्या माता पार्वतीच्या आग्रहावरून भगवान शिव स्वतः ज्योतिर्लिंग रूपाने क्रौंच पर्वतावर प्रकट झाले. 'मल्लिका' (माता पार्वती) आणि 'अर्जुन' (भगवान शिव) या दोघांच्या निवासामुळे ते स्थान 'मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग' (श्रीशैलम) म्हणून जगप्रसिद्ध झाले.

पुत्रप्रेमापोटी माता पार्वती प्रत्येक पौर्णिमेला आणि भगवान शिव प्रत्येक अमावस्येला क्रौंच पर्वतावर स्वामी कार्तिकेयाला भेटण्यासाठी जातात. कार्तिक महिन्यात कार्तिकेयाचे दर्शन घेणाऱ्या भक्ताला अखंड पुण्य आणि ब्रह्मचर्याचे बळ प्राप्त होते.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहिता - गणेश खंड हा अत्यंत मंगलमय भाग येथे पूर्ण झाला आहे. पुढील भागांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील पावन कथा आणि सती खंड / इतर अवतार कथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे आणि संत साहित्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.