श्री गणपतीला जीवनदान व गणाध्यक्ष पदी निवड कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या गणेश खंडातील हा अत्यंत मंगलमय, करुणाप्रद आणि विघ्नहर्त्या श्री गणेशाच्या गजमुख अवताराचा अंतिम अध्याय आहे. मागील कथेमध्ये आपण गणेशाचा शिरच्छेद कथा (भाग २० ब) मध्ये कैलासावरील महासंग्राम, देवसेनेची वाताहत आणि भगवान शंकरांच्या त्रिशूळ प्रहाराने बाल गणेशाचा झालेला शिरच्छेद अभ्यासला.

बाल गणेशाचे मस्तक धडावेगळे झाल्यानंतर कैलासावर एकीकडे शिवगणांचा आनंदोत्सव सुरु होता, तर दुसरीकडे माता पार्वतीचा प्रलयंकारी क्रोध उफाळून आला. त्या भयंकर प्रसंगातून संपूर्ण त्रैलोक्याचे रक्षण कसे झाले, बाल गणेशाला जीवनदान कसे मिळाले आणि त्यांना प्रथम पूज्यतेचा मान कसा प्राप्त झाला, हे या पावन लेखात सविस्तर पाहूया.

"त्रिदेव, सर्व देवता आणि ऋषीमुनींच्या उपस्थितीत बाल गणेशाला 'गणाध्यक्ष' घोषित करण्यात आले. 'सर्व शुभकार्यात प्रथम तुझी पूजा होईल आणि त्यानंतरच आमची पूजा स्वीकारली जाईल,' असा महादेवांनी बाल गणेशाला सर्वकालीन वर दिला!" — शिवपुराण गणेश खंड.

🔥 माता पार्वतीचा प्रलयंकारी संताप आणि शक्तींची निर्मिती

बाल गणेशाचा शिरच्छेद झाल्याची बातमी देवर्षी नारदांनी माता पार्वतीला दिली आणि म्हणाले, "भवानी! आता तू कसलाही अपमान सहन करू नकोस आणि आपल्या मागणीवर ठाम राहा." हे सांगून नारद अंतर्धान पावले. तिकडे शिवगण ढोल-मृदुंग वाजवत शिवजींचा जयजयकार करत होते, तर दुसरीकडे बाल गणेशाचे छिन्नभिन्न शरीर पाहून माता पार्वतीच्या दुःखाचा बांध फुटला.

अश्रूंनी न्हाऊन निघालेली जगदंबा काही क्षणांत भयंकर क्रोधाने भडकली. ती गर्जली, "सर्व देवांनी आणि गणांनी मिळून माझ्या निष्पाप पुत्राचा अंत केला आहे. माझे सुख हिरावून घेतले आहे. आता मी कोणालाही जिवंत सोडणार नाही! या क्षणी संपूर्ण ब्रह्मांडात प्रलय घडवून आणिन!"

असे म्हणून संतप्त पार्वतीने आपल्या तेजातून एक लाख उग्र शक्तींची निर्मिती केली. कराली, कुब्जाका, खंजा, लंबशिरशा यांसारख्या महाभयंकर शक्तींनी रणांगणात प्रवेश केला. पार्वतीने आदेश दिला, "हे शक्तींनो! देवसैन्यात घुसून प्रलय घडवा. देव, ऋषी, यक्ष, राक्षस किंवा गण—आपला वा परका जो कोणी समोर येईल त्याला भस्मसात करून टाका!" पार्वतीने सोडलेल्या या शक्ती वाळलेल्या तृणाला अग्नीने खाऊन टाकावे, तसा देवसेनेचा भयंकर संहार करू लागल्या.

🙏 देवांची क्षमायाचना आणि माता पार्वतीची अट

सर्वत्र प्रलयाची भयंकर परिस्थिती निर्माण झालेली पाहून देवांमध्ये भीतीची लाट पसरली. आपल्या हातून माता पार्वतीच्या पुत्राचा वध झाल्यामुळेच हे संकट आले आहे, याची सर्वांना जाणीव झाली. जगदंबेला प्रसन्न केल्याशिवाय आता प्राणांचे रक्षण होणे अशक्य आहे, हे ओळखून सर्व देव, गंधर्व आणि ऋषीमुनी अत्यंत नम्रतेने पार्वतीच्या मंदिराकडे गेले.

देवांनी माता भवानीचे चरण घट्ट धरले आणि अनेक दिव्य स्तोत्रांनी तिची स्तुती केली. परंतु, पुत्राच्या वधाने दुःखी झालेल्या पार्वतीचा राग शांत होत नव्हता. तेव्हा ऋषीमुनींनी तिच्या चरणावर लोटांगण घातले आणि हात जोडून काकुळतीने म्हणाले, "हे जगन्माते! तुझ्या शक्तींनी बाहेर थैमान घातले आहे. पुत्राच्या वधामुळे तुझा क्रोध स्वाभाविक आहे, परंतु देवादिकांनी आपल्या अपराधाबद्दल पश्चात्ताप व्यक्त केला आहे. कृपेने सर्वांना क्षमा कर आणि ब्रह्माण्डाचे रक्षण कर!"

ऋषींचे आणि देवांचे हे करुणामयी बोलणे ऐकून मातेचे हृदय पाझरले. तिने सर्वांकडे कृपादृष्टीने पाहिले आणि म्हणाली, "देवांनो! जर माझा पुत्र पुनरुज्जीवित झाला आणि तुम्ही सर्वांनी त्याला सर्व देवांमध्ये 'प्रथम पूजेचा मान' दिला, तरच माझ्या शक्तींकडून चाललेला हा संहार थांबेल. तो सर्वांचा अध्यक्ष झाला तरच लोकांमध्ये शांती प्रस्थापित होईल; अन्यथा विनाश टळणार नाही!"

🐘 उत्तर दिशेतील गजमुख रोपण आणि गणेशाचे पुनरुज्जीवन

माता पार्वतीची अट ऐकून भगवान महादेव म्हणाले, "ज्यात सर्व सृष्टीचे कल्याण आहे, ती गोष्ट करण्यास कोणतीही अडचण नाही. आता मी सांगतो तसे करा—तुम्ही तात्काळ उत्तर दिशेला जा आणि वाटेत जो पहिला प्राणी भेटेल, त्याचे मस्तक कापून आणा आणि या बालकाच्या धडावर बसवा."

शिवजींच्या आज्ञेनुसार देवांनी बाल गणेशाच्या कलेवराचे शास्त्राप्रमाणे जलप्रक्षालन केले, तिचे पूजन केले आणि ते उत्तर दिशेकडे निघाले. तेथे त्यांना एक दात असलेला एक श्रेष्ठ हत्ती (गज) दिसला. देवांनी विधीपूर्वक त्याचे मस्तक कापून आणले आणि गणपतीच्या धडाशी जोडले.

त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांच्या उपस्थितीत महादेवांच्या सांगण्यावरून देवांनी हातामध्ये जल घेतले. "ज्या महात्म्याच्या तेजापासून आम्ही सर्व उत्पन्न झालो आहोत, ते दिव्य तेज या बालकात प्रवेश करो," असा वेदमंत्रांनी अभिमंत्रित केलेला संकल्प करून ते पावन जल गणेशाच्या शरीरावर शिंपडले.

त्याच क्षणी एक अलौकिक चमत्कार घडला! निष्प्राण पडलेल्या देहामध्ये प्राणांचा संचार झाला आणि बाल गणेश तेजस्वी रूपाने उठून बसला. रक्तवर्ण अंगकांती, प्रसन्न वदन आणि अतिशय मनोहर असे ते 'गजानन' रूप पाहून माता पार्वतीच्या आनंदाला सीमा उरली नाही. तिने तात्काळ बालकाला हृदयाशी धरले. सर्व देवांवरची संकटे टळली आणि कैलासावर जयजयकार झाला.

👑 गणाध्यक्ष पदी राज्याभिषेक व प्रथम पूज्यतेचा वरदान

गिरिजापुत्र जिवंत झाल्यानंतर कैलासावर उत्सवाचे वातावरण निर्माण झाले. सर्व देवांनी वेदमंत्रांच्या घोषात बाल गणेशाला 'गणाध्यक्ष' (सर्व गणांचा अधिपती) म्हणून राज्याभिषेक केला. भगवान शंकरांनी बाल गणेशाला आपल्या मांडीवर बसवले, त्याच्या मस्तकावरून प्रेमाने हात फिरवला आणि म्हणाले, "हा माझा दुसरा पुत्र आहे!"

त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांनी संयुक्तपणे गणेशाला अत्यंत दिव्य वरदान दिले: "बाळा! ज्याप्रमाणे आम्ही तिघेही त्रिभुवनात पूजनीय आहोत, त्याचप्रमाणे तूसुद्धा संपूर्ण विश्वात पूज्य होशील. तू 'विघ्नहर्ता' म्हणून ओळखला जाशील. जगातील सर्व शुभकार्यांमध्ये आणि पूजाविधींमध्ये सर्वप्रथम तुझी पूजा केली जाईल, आणि त्यानंतरच आमची पूजा होईल! जो तुझी पूजा न करता आमची उपासना करेल, त्याला त्या पूजेचे कोणतेही फळ मिळणार नाही!"

याशिवाय भगवान शंकरांनी चतुर्थी व्रताचा महिमा सांगताना घोषित केले, "गणेश्वरा! तू भाद्रपद महिन्यातील वद्य (कृष्ण) चतुर्थीला चंद्रोदयाच्या वेळी पार्वतीच्या मनापासून प्रकट झाला आहेस. म्हणून जो मनुष्य या दिवशी तुझे व्रताचरण करून विधीपूर्वक पूजन करेल, त्याला आयुष्यात सर्व प्रकारची सुख-समृद्धी लाभेल. तसेच दर महिन्याच्या वद्य चतुर्थीला (संकष्टी चतुर्थी) जे लोक तुझे व्रत करतील, त्यांचे सर्व विघ्न दूर होतील!"

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहिता - गणेश खंड हा अत्यंत पावन भाग येथे संपूर्ण झाला आहे. भगवान श्री गणेशाचे हे दिव्य चरित्र ऐकल्याने व वाचल्याने घरातील सर्व नकारात्मकता दूर होते आणि सुख-शांतीचा वास राहतो. पुढील अध्यायांमध्ये आपण सती खंड / कैलास खंड / पुढील पौराणिक कथा सविस्तर वाचणार आहोत. इतर नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.