सोमनाथ, मल्लिकार्जुन व महाकालेश्वर माहात्म्य

शिवपुराणातील 'कोटिरुद्र संहिता' ही साक्षात भगवान सांबसदाशिवांच्या दिव्य ज्योतिर्मय अधिष्ठानांची, अथांग कारुण्याची आणि अखंड भक्तरक्षणाची महागाथा आहे. मागील अध्यायात आपण ओंकारेश्वर, केदारेश्वर व वैद्यनाथ माहात्म्य (कथा २७) मधील विंध्याचलाचे गर्वहरण, नर-नारायण व पांडवांचे केदारेश्वर आणि रावणाच्या आत्मलिंग भक्तीतून प्रगट झालेले वैद्यनाथेश्वर ज्योतिर्लिंग अभ्यासले. त्या पावन प्रवासाच्या अनुषंगाने या २८ व्या अध्यायात आपण भगवान महेश्वरांच्या मूळ द्वादश ज्योतिर्लिंगांचा संकलित महिमा, त्यांची उपलिंगे आणि त्यातील प्रथम तीन प्रधान ज्योतिर्लिंगांच्या उत्पत्तीचे अलौकिक रहस्य अभ्यासणार आहोत.

प्रजापती दक्षाच्या शापाने क्षयरोगग्रस्त झालेल्या चंद्राला नवीन जीवनदान देणारे प्रभास क्षेत्रातील 'सोमनाथ ज्योतिर्लिंग'; बंधू गणेशाच्या विवाहाने रुष्ट होऊन क्रौंच पर्वतावर गेलेल्या स्कंदाच्या (कार्तिकेयाच्या) भेटीसाठी व्याकूळ झालेल्या माता पार्वती व भगवान शिवांच्या वात्सल्यातून प्रगट झालेले श्रीशैल पर्वतावरील 'मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग'; आणि अवंती (उज्जैन) नगरीतील चार निष्ठावंत वेदज्ञ ब्राह्मण पुत्रांच्या भक्तीच्या रक्षणार्थ प्रगट होऊन अधर्मी दूषण दैत्याला केवळ एका हुंकाराने भस्मसात करणारे 'महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग'—या तिन्ही पावन तीर्थांचे हे चरित्र मानवाच्या सर्व त्रितापांचे शमन करणारे आहे.

"सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम्। उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारममलेश्वरम्॥
परमात्म्याचे लिंगमय रूप संपूर्ण चराचराला व्यापून राहिले आहे. जिथे जिथे भक्ताने आर्ततेने साद घातली, तिथे तिथे काळाचाही काळ असणारे सांबसदाशिव धावून आले आणि ज्योतिरूपाने पाषाणातही शाश्वत स्थित झाले." — शिवपुराण कोटिरुद्र संहिता.

✨ १. विश्वंभर लिंगस्वरूप, द्वादश ज्योतिर्लिंगे व त्यांची उपलिंगे

शिवपुराणात महर्षी व्यास स्पष्ट करतात की, या संपूर्ण ब्रह्मांडात अस्तित्वात असणाऱ्या शिवलिंगांची गणना करणे साक्षात विधात्यालाही शक्य नाही. ही संपूर्ण वसुंधरा, सर्व नद्या, पर्वत, तीर्थक्षेत्रे आणि अंतरिक्ष हे शिवमय व लिंगमयच आहे. जे काही डोळ्यांनी दिसते, वाणीने उच्चारले जाते आणि मनाने स्मरण केले जाते, ते सर्व शिवाचेच प्रकटीकरण आहे. स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत देवता, सिद्ध, मानव आणि असुर या सर्वांकडून महादेवांचे नित्य पूजन केले जाते.

भक्तांवर अनुग्रह करण्यासाठी आणि संकटनिवारण करण्यासाठी भगवान शिवांनी भारतवर्षात बारा अत्यंत तेजस्वी ज्योतिर्लिंगांचे अधिष्ठान निर्माण केले. जो मनुष्य प्रातःकाळी शुचिर्भूत होऊन या बारा नावांचे नित्य स्मरण करतो, त्याचे सात जन्मांचे पातक क्षणात जळून भस्म होते आणि त्याला सर्व सिद्धी प्राप्त होतात:

• १. सोमनाथ: सौराष्ट्र प्रदेश (गुजरात, प्रभास पाटण).
• २. मल्लिकार्जुन: श्रीशैल पर्वत (आंध्र प्रदेश, कृष्णा तीर).
• ३. महाकालेश्वर: उज्जयिनी नगरी (मध्य प्रदेश, शिप्रा तीर).
• ४. ओंकारेश्वर-अमलेश्वर: नर्मदा तीर, ओंकार द्वीप (मध्य प्रदेश).
• ५. केदारेश्वर: हिमालय पर्वत, मंदाकिनी तीर (उत्तराखंड).
• ६. भीमाशंकर: डाकिनी वन, सह्याद्री पर्वत (महाराष्ट्र).
• ७. विश्वेश्वर (काशी विश्वनाथ): आनंदवन, गंगा तीर (वाराणसी, उत्तर प्रदेश).
• ८. त्र्यंबकेश्वर: गौतमी (गोदावरी) उगम, ब्रह्मगिरी (महाराष्ट्र).
• ९. वैद्यनाथ: चिताभूमी, संथाळ परगणा (देवघर/परळी).
• १०. नागेश्वर: दारुकावन क्षेत्र (द्वारका परिसर/औंढा).
• ११. रामेश्वर: सेतुबंध तीर्थ (तामिळनाडू).
• १२. घृष्णेश्वर: शिवालय सरोवर, वेरूळ (महाराष्ट्र).

या महाज्योतिर्लिंगांसोबतच महादेवांच्या तेजातून काही परम पवित्र 'उपलिंगे' प्रकट झाली आहेत:
पृथ्वी आणि सागराच्या संगमावर सोमेश्वराचे उपलिंग 'अंतकेश्वर' स्थित आहे; मल्लिकार्जुनातून प्रकट झालेले उपलिंग 'रुद्रेश्वर' नावाने विख्यात आहे; महाकाल ज्योतिर्लिंगापासून नर्मदा तीरावर 'दुग्धेश्वर' (दूधनाथ) हे उपलिंग निर्माण झाले; ओंकारेश्वराचे उपलिंग बिंदूसरोवरावर 'कर्दमेमेश्वर' म्हणून प्रसिद्ध आहे; केदारेश्वराचे उपलिंग यमुनातटावर 'भूतेश' नावाने ओळखले जाते; भीमाशंकराचे उपलिंग सह्याद्रीवर 'भीमेश्वर' आहे; नागेश्वराचे उपलिंग मल्लिका-सरस्वती तीरावर 'भूतेश्वर' म्हणून वंदिले जाते; रामेश्वरातून प्रकट झालेले उपलिंग 'गुप्तेश्वर' आहे; आणि घुश्मेश्वरातून प्रकट झालेल्या उपलिंगाला 'व्याघ्रेश्वर' म्हटले जाते. ही सर्व उपलिंगे महापापांचा नाश करणारी आहेत.

🌙 २. प्रजापती दक्षाचा शाप, चंद्राचा क्षयरोग व ब्रह्माजींचा उपाय

प्रथम ज्योतिर्लिंग श्री सोमनाथ यांच्या प्राकट्याची कथा प्रजापती दक्ष आणि चंद्रदेव यांच्याशी निगडित आहे. ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र प्रजापती दक्ष यांनी आपल्या अश्विनी, भरणी, कृत्तिका आदी सत्तावीस (२७) कन्यांचा (नक्षत्रांचा) विवाह मोठ्या थाटामाटात रूपवान चंद्रदेवाशी लावून दिला होता. सत्तावीस भार्या मिळाल्यामुळे चंद्र अधिकच शोभून दिसू लागला.

परंतु त्या सत्तावीस पत्नींपैकी चंद्राचे मन केवल 'रोहिणी' नावाच्या सुंदर पत्नीवरच सर्वाधिक आसक्त झाले. तो अहोरात्र रोहिणीच्याच महालात राहत असे आणि इतर सव्वीस कन्यांची घोर उपेक्षा करत असे. आपल्या पतीचा हा पक्षपाती व्यवहार पाहून उर्वरित सव्वीस बहिणी अत्यंत दुःखी झाल्या. त्यांनी आपल्या अश्रुंनी पित्याचे चरण भिजवले आणि दक्षाकडे आपली व्यथा मांडली.

दक्षाने चंद्राकडे जाऊन अतिशय शांत आणि प्रेमळ शब्दांत समजावले, "चंद्रा, तू आदरणीय कुळातील आहेस. आपल्या धर्मपत्नींमध्ये असा भेद करणे पापाचे लक्षण आहे. आता जे झाले ते झाले, यापुढे सर्व पत्नींशी समान प्रेमाने वाग." परंतु चंद्राने दक्षाच्या उपदेशाकडे पूर्ण दुर्लक्ष केले आणि तो पुन्हा रोहिणीतच मग्न राहिला.

जावयाचा हा उद्दामपणा पाहून दक्षाचा संताप अनावर झाला. दक्षाने पाणी हातात घेऊन शाप दिला: "तू माझ्या शब्दांचा अवमान केलास, म्हणून तू या क्षणापासून स्वतःचे रूप गमावून 'क्षयी' (क्षयरोगाने ग्रासलेला व निस्तेज) होशील!"

दक्षाच्या शापाने चंद्राचे तेज एका क्षणात नष्ट झाले, त्याची कांती क्षीण झाली आणि तो काळ्याकुट्ट अंधारात लुप्त होऊ लागला. चंद्र निस्तेज झाल्याने औषधी वनस्पतींची वाढ खुंटली, अमृताचा वर्षाव थांबला, यज्ञातील सोमरस आटला आणि संपूर्ण त्रैलोक्यात हाहाकार माजला. देव आणि ऋषी अत्यंत भयभीत झाले. महर्षी वसिष्ठांच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव ब्रह्मदेवांना शरण गेले.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "चंद्राचे वर्तन दूषित होते; त्याने पूर्वी बृहस्पतीच्या पत्नीचे (तारेचे) हरण केले होते, त्यामुळे त्याला कर्माचे फळ मिळाले. परंतु विश्वाच्या रक्षणासाठी त्याचा उद्धार आवश्यक आहे. सौराष्ट्र देशात समुद्रतीरावर 'प्रभास' नावाचे एक महापुण्यक्षेत्र आहे. चंद्राला घेऊन तिथे जा; तिथे पार्थिव शिवलिंग स्थापन करून 'महामृत्युंजय मंत्रा'ने भगवान आशुतोष सदाशिवांची आराधना करण्यास सांगा. केवल मृत्युंजय शिवच या शापाचा परिहार करू शकतात!"

🌊 ३. प्रभास क्षेत्रातील दहा कोटी जप व सोमनाथ ज्योतिर्लिंग प्राकट्य

ब्रह्मदेवांच्या आज्ञेनुसार देव आणि ऋषी चंद्राला घेऊन पश्चिम समुद्राच्या तीरावर असलेल्या प्रभास क्षेत्रात आले. सरस्वती नदीच्या पावन संगमावर त्यांनी विधिवत शिवलिंग स्थापन केले. त्यानंतर देव निघून गेले आणि चंद्रदेवाने तिथे एकट्याने बसून अत्यंत कठोर, उग्र तपाचरण सुरू केले.

चंद्राने सलग सहा महिने अन्नाचा आणि पाण्याचा संपूर्ण त्याग केला. त्याने अढळ चित्ताने महामृत्युंजय मंत्राचा तब्बल दहा कोटी (१०,००,००,०००) वेळा अखंड जप केला! त्या मंत्राच्या अथांग तेजाने आणि चंद्राच्या आर्त आक्रंदनाने संतुष्ट होऊन साक्षात देवाधिदेव भगवान सदाशिव ज्योतिर्मय रूपात प्रकट झाले!

महादेवांनी विचारले, "हे चंद्रा! उठ, मी तुझ्या या मृत्युंजय तपावर अत्यंत संतुष्ट आहे. तुझ्या मनातील अभीष्ट वर माग." चंद्र रडत-रडत महादेवांच्या चरणी पडला आणि म्हणाला, "प्रभो! माझ्या अपराधाची मला क्षमा करा आणि माझ्या शरीराचा हा क्षयरोग समूळ नष्ट करून मला पुन्हा पूर्ववत करा!"

तेव्हा भगवान शंकरांनी धर्ममर्यादेचे रक्षण करत एक सुंदर सुवर्णमध्य काढला. महादेव म्हणाले:

"हे चंद्रा! प्रजापती दक्षाचा शाप पूर्णपणे नष्ट करणे प्रकृतीच्या नियमात बसत नाही; परंतु मी त्याचा प्रभाव नियंत्रित करतो: प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण पक्षात तुझी एकेक कला क्षीण होत जाईल आणि अमावास्येला तू पूर्ण अदृश्य होशील; परंतु शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेपासून तुझी एकेक कला पुन्हा वाढत जाऊन पौर्णिमेच्या रात्री तू संपूर्ण सोळा कलांनी युक्त होऊन पूर्ण तेजस्वी होशील!"

या वरदानामुळे चंद्राचे जीवन धन्य झाले. तेवढ्यात सर्व देव आणि ऋषी तेथे आले. त्यांनी हात जोडून प्रार्थना केली, "हे दयाघना! आपण चंद्राला जसे अभय दिले, तसेच कलियुगातील मानवांच्या कल्याणासाठी माता पार्वतीसह याच प्रभास क्षेत्रात लिंगरूपाने सदैव वास करावा!"

भक्तांची विनंती मान्य करून भगवान शिव तेथेच एका अद्वितीय, महातेजस्वी ज्योतिर्लिंग रूपात स्थिर झाले. चंद्राचे (सोमाचे) रक्षण करणारे हे स्थान जगात 'सोमनाथ ज्योतिर्लिंग' (सोमेश्वर) या नावाने प्रथम ज्योतिर्लिंग म्हणून प्रख्यात झाले! देवांनी तिथे एक पावन सरोवर निर्माण केले, जे 'चंद्रकुंड' नावाने प्रसिद्ध झाले. या कुंडात स्नान करून जो सोमनाथाचे दर्शन घेतो, त्याला क्षयरोग, कुष्ठरोग आणि सर्व असाध्य व्याधींपासून मुक्ती मिळते, असा महादेवांचा आशीर्वाद आहे.

⛰️ ४. कार्तिकेयाचे क्रौंच गमन आणि श्रीशैल मल्लिकार्जुन प्राकट्य

द्वादश ज्योतिर्लिंगांमधील दुसरे परम पावन ज्योतिर्लिंग म्हणजे दक्षिण भारतातील आंध्र प्रदेशात कृष्णा नदीच्या तीरावर वसलेले 'श्रीशैल मल्लिकार्जुन' होय! या ज्योतिर्लिंगाची पार्श्वभूमी भगवान शिवांच्या कुटुंबातील अत्यंत भावूक अशा वात्सल्याशी जोडलेली आहे.

पूर्वी जेव्हा शिव-पार्वतीने कार्तिकेय आणि गणपती यांच्या विवाहासाठी संपूर्ण पृथ्वीप्रदक्षिणेची अट घातली होती, तेव्हा बाल गणेशाने आपल्या अलौकिक बुद्धिमत्तेने माता-पित्यांची प्रदक्षिणा करून पृथ्वीप्रदक्षिणेचे पुण्य मिळवले आणि सिद्धी-बुद्धीशी विवाह केला. तिकडे संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा पूर्ण करून महाबली कार्तिकेय (स्कंद) जेव्हा अत्यंत उत्साहाने कैलासावर परतत होता, तेव्हा वाटेत त्याला देवर्षी नारद भेटले.

नारदांनी कार्तिकेयाला सांगितले, "कुमारा! तू विनाकारण संपूर्ण पृथ्वी तुडवत राहिलास; इकडे तुझ्या माता-पित्यांनी तुझ्या पाठीमागे गणपतीचा विवाह आधीच लावून दिला असून त्याला पुत्रही झाले आहेत! तुझ्याशी उघड उघड पक्षपात झाला आहे!" हे ऐकून कार्तिकेयाच्या अंतःकरणात तीव्र संताप आणि दुःख निर्माण झाले. तो रागाने कैलासावर गेला. त्याने माता-पित्यांना नमस्कार करून आपल्या पृथ्वीप्रदक्षिणेची पूर्तता सांगितली आणि आपल्याशी केलेल्या पक्षपातावर तीव्र नाराजी व्यक्त केली.

शिव आणि पार्वतीने त्याला प्रेमाने जवळ घेण्याचा, समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला; परंतु रुष्ट झालेला स्वामी कार्तिकेय अखंड ब्रह्मचर्याचा संकल्प करून दक्षिण भारतातील अत्यंत दुर्गम अशा क्रौंच पर्वतावर निघून गेला.

ज्येष्ठ पुत्राच्या वियोगाने माता पार्वती शोकाने व्याकूळ झाली. तिचे डोळे अश्रूंनी भरून आले. महादेवांनी सांत्वन केले, तरी मातेचे हृदय शांत होईना. शेवटी महादेवांनी सर्व देवतांना आणि गणांना क्रौंच पर्वतावर पाठवून कुमाराची समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला; परंतु कार्तिकेयाने कोणाचेही ऐकले नाही.

शेवटी पुत्राच्या भेटीसाठी साक्षात भगवान सदाशिव आणि माता पार्वती स्वतः क्रौंच पर्वताच्या दिशेने निघाले. परंतु माता-पिता येत असल्याचे समजताच, कार्तिकेय आणखी नाराज होऊन पर्वतावरून बारा कोस (३६ किमी) दूर निघून गेला.

पुत्र नजरेआड झाल्याचे पाहून शिव-पार्वती अत्यंत व्यथित झाले. पुत्रावरील अथांग प्रेमापोटी त्यांनी तो पर्वत सोडला नाही; ते दोघेही तिथेच एका तेजोमय ज्योतिर्लिंग रूपात कायमचे स्थिर झाले! माता पार्वतीचे नाव 'मल्लिका' (चमेलीचे पुष्प) आणि भगवान शंकरांचे नाव 'अर्जुन' (धवल/शुभ्र वर्ण) असल्यामुळे, या उभयतांच्या प्रीतीतून प्रगटलेले हे ज्योतिर्लिंग त्रिभुवनात 'मल्लिकार्जुन' या अमर नावाने विख्यात झाले!

शिवपुराणात सांगितले आहे की, पुत्राच्या भेटीच्या ओढीने साक्षात भगवान शंकर प्रत्येक अमावस्येला आणि माता पार्वती प्रत्येक पौर्णिमेला क्रौंच पर्वतावर स्वामी कार्तिकेयाला भेटण्यासाठी प्रत्यक्ष जातात. या श्रीशैल पर्वताचे केवळ शिखर दृष्टीस पडले तरी मानवाला पुनर्जन्म भोगावा लागत नाही, असा शास्त्रांचा अढळ निर्वाळा आहे.

🏛️ ५. अवंती नगरीतील चार वेदज्ञ बंधू आणि दूषण दैत्याचा उत्पात

द्वादश ज्योतिर्लिंगांमधील तिसरे महाकाय, कालजयी ज्योतिर्लिंग म्हणजे पवित्र मोक्षनगरी अवंती (उज्जैन) मध्ये स्थापित झालेले साक्षात 'महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग'!

प्राचीन काळी शिप्रा नदीच्या तीरावर वसलेली अवंती नगरी ही वेदान्त, यज्ञ आणि ज्ञानाचे सर्वात मोठे केंद्र होती. त्या नगरीमध्ये एक अत्यंत सदाचारी, वेदवेत्ता आणि साक्षात शिवाचा अनन्य भक्त असणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण राहत होता. तो नित्य अग्निहोत्र करत असे आणि मातीच्या पार्थिव लिंगाची षोडशोपचारे पूजा करत असे. त्या ब्राह्मणाला चार अत्यंत सुशील आणि धर्मनिष्ठ पुत्र होते: देवप्रिय, मेधाप्रिय, सुकृत आणि सुव्रत! हे चारही बंधू वडिलांप्रमाणेच अहोरात्र शिवपंचाक्षर मंत्राच्या जपामध्ये आणि वेदविहित आचरणात मग्न असत. त्यांच्या तपोबलाने संपूर्ण अवंती नगरी ब्रह्मतेजाने उजळून निघाली होती.

त्याच काळात रत्नमाला पर्वतावर 'दूषण' नावाचा एक अत्यंत क्रूर, अधर्मी आणि महाबली दैत्यराज राज्य करत होता. त्याने ब्रह्मदेवांकडून अजिंक्यतेचे वरदान मिळवले होते. सत्तेच्या मदाने उन्मत्त झालेल्या दूषणाने स्वर्गावर आक्रमण करून इंद्राचा पराभव केला आणि पृथ्वीवरील सर्व यज्ञमंडपे, तीर्थक्षेत्रे आणि वेदपाठ उद्ध्वस्त करण्यास सुरुवात केली. त्याने घोषणा केली की, "या जगात कोणीही धर्म पाळणार नाही; केवळ माझीच पूजा केली जाईल!"

दूषण आपले महाकाय सैन्य घेऊन अवंती नगरीत घुसला. त्याने पाहिले की संपूर्ण नगरात दहशतीचे वातावरण असतानाही ते चार ब्राह्मण बंधू आपल्या घराच्या अंगणात शांतचित्ताने मातीचे पार्थिव शिवलिंग बनवून डोळे मिटून शिवध्यानात गढलेले आहेत!

दूषणाने आपल्या चार मुख्य सेनापतींना आज्ञा दिली, "जा आणि त्या चारही ब्राह्मणांना पकडून आणा! माझे राज्य असताना ते त्या जटाधारी शंकराची पूजा करण्याचे धाडस कसे करतात? त्यांना तात्काळ ठार मारा!" असुरांनी अवंतीतील जनतेवर अत्याचार सुरू केले, नगरात आक्रोशाची लाट उसळली. भयभीत झालेले नागरिक त्या चार ब्राह्मण पुत्रांकडे धावले आणि म्हणाले, "महाराज, त्या असुरांनी आमचे प्राण धोक्यात आणले आहेत, आता आपले रक्षण कोण करणार?"

त्यावर त्या निर्भय ब्राह्मण पुत्रांनी सर्वांना धीर दिला: "शांत व्हा! ज्यांच्या शिरावर त्रिलोकीनाथ भगवान महाकाल छत्र धरून उभे आहेत, त्यांचे हे क्षुद्र दैत्य काहीही वाकडे करू शकत नाहीत. ईश्वरावर अढळ विश्वास ठेवा!" एवढे बोलून ते चारही बंधू पुन्हा निश्चल समाधी लावून पार्थिव लिंगासमोर "ॐ नमः शिवाय" च्या अखंड जपात लीन झाले.

🔥 ६. हुंकाराने दूषण संहार आणि महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग प्राकट्य

ब्राह्मण आपल्याला किंचितही भीक घालत नाहीत हे पाहून दैत्यराज दूषण संतापाने वेडापिसा झाला. तो स्वतः महाकाय खड्ग उपसून त्या चार बंधूंवर धावून आला. तो ओरडला, "अरे कपटी भिक्षुकांनो! आता बघा तुमचा तो शंकर तुम्हाला माझ्या तलवारीपासून कसा वाचवतो!"

दूषणाने प्रहार करण्यासाठी हात उगारला, आणि त्याच क्षणी संपूर्ण ब्रह्मांड दुभंगून पडावे असा एक महाभयंकर, कानठळ्या बसवणारा वज्रनिर्घोष झाला! ते चार बंधू ज्या पार्थिव लिंगाची पूजा करत होते, त्या जागेवर पृथ्वी दुभंगली आणि एक अथांग, खोल खड्डा (गर्त) निर्माण झाला! त्या गर्तातून साक्षात काळालाही थरकावून सोडणारे, प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित असणारे विराट रूपधारी भगवान 'महाकाल' प्रत्यक्ष प्रकट झाले!

महादेवांच्या मस्तकावरील जटा प्रज्वलित झाल्या होत्या, डोळ्यांतून प्रलयाचे निखारे बरसत होते आणि कंठातील नागांचे फूत्कार आकाशाला भिडत होते. भगवान महाकालांनी दूषणाकडे पाहिले आणि मेघगर्जनेसारख्या आवाजात गर्जना केली:

"अरे नीच, अधर्मी दुष्टा दूषणा! माझ्या निष्पाप, धर्मनिष्ठ भक्तांना छळणाऱ्या तुझ्यासमान असुरांचा काळ बनूनच मी येथे प्रकट झालो आहे!"

एवढे बोलून भगवान महाकालांनी दूषणावर कोणतेही अस्त्र वा शस्त्र चालवले नाही; त्यांनी केवळ आपल्या कंठातून एक भीषण 'हुंकार' (हुं-कार नाद) केला! त्या एकाच दैवी हुंकाराच्या लहरीने साक्षात पर्वत वितळू लागले आणि त्या प्रचंड कंपनाने तो महाबली दैत्यराज दूषण एका क्षणात जळून केवळ राखेचा ढीग (भस्म) बनून हवेत उडून गेला!

त्यानंतर महादेवांच्या गणांनी दूषणाच्या संपूर्ण असुरी सेनेची दाणादाण उडवून त्यांना यमसदनी धाडले. अवंती नगरीतील संकट एका क्षणात नष्ट झाले. स्वर्गातून देवदुंदुभी वाजल्या आणि फुलांचा वर्षाव झाला.

त्या चारही ब्राह्मण पुत्रांनी अश्रुपूर्ण नयनांनी भगवान महाकालांच्या चरणकमलांवर लोटांगण घातले आणि अनेक स्तोत्रांनी त्यांची करुणा भाकली. भगवान महाकाल अत्यंत प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "हे निष्ठावंत विप्रपुत्रांनो! तुमच्या सत्यनिष्ठेने मी संतुष्ट झालो आहे; मागा, तुम्हाला कोणता अभीष्ट वर हवा आहे?"

त्या चारही बंधूंनी हात जोडून विश्वाच्या उद्धाराची प्रार्थना केली:

"हे महाकाल देवाधिदेवा! आम्हाला स्वतःसाठी काहीही नको; आम्हा चौघांना आपल्या पावन चरणांत शाश्वत मुक्ती द्यावी. आणि सर्वात महत्त्वाची प्रार्थना म्हणजे—या अवंती नगरीतील आणि संपूर्ण जगातील दुःखी जीवांच्या रक्षणासाठी आपण स्वतः याच पावन गर्तात 'महाकालेश्वर' ज्योतिर्लिंग रूपाने नित्य अधिष्ठित राहावे! जो कोणी आपले दर्शन घेईल, त्याला अकाल मृत्यूचे भय राहू नये आणि अंती मोक्ष मिळावा!"

त्यांच्या या प्रार्थनेवर भगवान शिवांनी "तथास्तु!" म्हटले. त्या चारही ब्राह्मणांना सदेह मोक्ष प्राप्त होऊन ते शिवलोकात गेले; आणि साक्षात परब्रह्म भगवान सदाशिव तेथेच दक्षिणमुखी 'महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग' या रूपात कायमचे स्थित झाले. आज उज्जैन नगरीत महाकालाची होणारी भस्म आरती आणि त्यांचे दर्शन हे अखिल विश्वात अकाल मृत्यूचे निवारण करणारे आणि मोक्ष देणारे सर्वोच्च साधन मानले जाते.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील कोटिरुद्र संहितेतील ही २८ वी कथा द्वादश ज्योतिर्लिंगांच्या अद्भुत परंपरेचे प्रवेशद्वार आहे. सोमनाथाचे पापनाशक जल, मल्लिकार्जुनाचे वात्सल्य आणि महाकालेश्वराचा अभय हुंकार हे त्रिकूट मानवी जीवनाला सर्व भयांतून मुक्त करणारे आहे. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील अद्वितीय ज्योतिर्लिंगे—ज्यामध्ये भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर, रामेश्वर आणि नागेश्वर ज्योतिर्लिंगांची पावन गाथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.