ओंकारेश्वर, केदारेश्वर व वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग कथा

शिवपुराणातील 'कोटिरुद्र संहिता' हा भाग भारताच्या आध्यात्मिक पटलावर सुवर्णअक्षरांनी कोरलेल्या द्वादश (बारा) ज्योतिर्लिंगांच्या उत्पत्ती, महिमा आणि भक्तांच्या उद्धाराच्या दिव्य गाथांनी ओतप्रोत भरलेला आहे. मागील अध्यायांमध्ये आपण यतीनाथ, हंस व कृष्णदर्शन अवतार (भाग २६ क) मधील आहुक भिल्लाचे अतिथियज्ञ, अर्बुदाचलावरील अचलेश्वर प्राकट्य आणि नभगाचे सत्यनिष्ठ चरित्र सविस्तर अभ्यासले. त्या अद्वितीय अवतारी लीलांनंतर आता आपण देवाधिदेव भगवान सदाशिवांच्या प्रत्यक्ष ज्योतिर्मय स्वरूपांचे दर्शन घेणार आहोत, जे स्थान दर्शनानेच जिवाचे जन्म-मरणाचे फेरे संपवून टाकतात.

या प्रस्तुत २७ व्या अध्यायात हिंदू धर्मसंस्कृतीतील तीन अत्यंत श्रेष्ठ, पवित्र आणि पापनाशक ज्योतिर्लिंगांचे माहात्म्य उलगडते. नर्मदा तीरावरील विंध्याचल पर्वताच्या गर्वाचे शमन करून प्रगटलेले संयुक्त ओंकारेश्वर आणि अमलेश्वर ज्योतिर्लिंग; बदरिकाश्रमात नर-नारायणांच्या प्रार्थनेवरून आणि पुढे महाभारतातील गोत्रहत्येच्या पापातून पांडवांना मुक्त करण्यासाठी महिष (रेडा) रूप धारण करणाऱ्या सांबसदाशिवांचे हिमालयातील केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग; आणि लंकापती रावणाच्या निर्वाण भक्तीने व नऊ मस्तकांच्या बलिदानाने संतुष्ट होऊन महादेवांनी दिलेले, परंतु एका गोपबालकाच्या हस्ते भूमीवर स्थापित झालेले अमोघ आत्मलिंग म्हणजेच वैद्यनाथेश्वर ज्योतिर्लिंग! या तिन्ही महाक्षेत्रांचा इतिहास भक्तांच्या अंतःकरणात अढळ शिवभक्तीची ज्योत प्रज्वलित करणारा आहे.

"ज्योतिर्लिंग हे केवळ पाषाण नसून ते परमात्म्याचे प्रत्यक्ष तेजोमय रूप आहे. नर्मदातटावर ओंकाराचा नाद घुमवणारे ओंकारेश्वर, हिमालयातील तुषारांमध्ये भक्तांचे पातक हरणारे केदारेश्वर आणि रावणाचा गर्व मोडून भूतलावर स्थिर झालेले वैद्यनाथेश्वर—यांच्या केवळ नामस्मरणानेही त्रिभुवनातील सर्व पापांचे क्षालन होते." — शिवपुराण कोटिरुद्र संहिता.

🏔️ १. विंध्याचलाचा अहंकार, देवर्षी नारदांची युक्ती व ओंकारेश्वर तप

एके काळी देवर्षी नारद मुनी तीर्थाटन करत असताना दक्षिण समुद्राजवळील गोकर्ण क्षेत्री गेले. तेथे त्यांनी दीर्घकाळ भगवान महाबळेश्वरांची अत्यंत एकाग्रतेने सेवा आणि आराधना केली. गोकर्ण क्षेत्राचा निरोप घेऊन नारदमुनी आकाशातून प्रवास करत मध्य भारतातील विस्तीर्ण अशा विंध्य पर्वतावर (विंध्याचल) अवतीर्ण झाले.

साक्षात ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र आपल्या शिखरावर आलेले पाहून विंध्याचलाच्या आनंदाला सीमा उरली नाही. त्याने एका भव्य मानवी रूपात प्रगट होऊन देवर्षींचे पाय धुतले, त्यांना अर्घ्य दिले आणि सुवर्णसिंहासनावर बसवून त्यांचे यथोचित आदरातिथ्य केले. परंतु, सत्तेच्या आणि अथांग खनिज संपत्तीच्या प्रभावामुळे विंध्याचलाच्या मनात प्रचंड गर्व निर्माण झाला होता. तो गर्विष्ठपणे छाती फुगवून नारदांना म्हणाला, "हे मुनिवर्य! आपण तिन्ही लोकांत संचार करता; सांगा माझ्यासारखा वैभवसंपन्न पर्वत विश्वात दुसरा कोणी आहे का? माझ्या अंगाखांद्यावर नानाविध रत्ने, औषधी, सुवर्ण, वृक्ष आणि हिंस्त्र श्वापदे खेळत आहेत. माझ्याकडे सर्वकाही आहे, मला कशाचीही कमतरता नाही!"

त्याचे हे आत्मप्रौढीचे आणि अहंकारयुक्त बोलणे ऐकून देवर्षी नारद क्षणभर शांत बसले आणि त्यांनी एक अतिशय लांबलचक, दुःखद दीर्घ निश्वास (सुस्कारा) सोडला! नारदांचा तो निश्वास पाहून विंध्याचल चकित झाला. त्याने विचारले, "मुनिराज! आपण असा दीर्घ निश्वास का टाकलात? माझ्या वैभवात आपल्याला काही त्रुटी (न्यून) दिसली का?"

नारदांनी अत्यंत मार्मिक स्वरात घाव घातला: "हे विंध्या! तू बलवान आहेस, विशाल आहेस आणि सर्व प्रकारच्या संपत्तीने संपन्न आहेस यात तिळमात्र शंका नाही. परंतु उत्तर दिशेला असणाऱ्या मेरू पर्वताची प्रतिष्ठा संपूर्ण विश्वात अद्वितीय आहे! मेरूची उत्तुंग शिखरे थेट स्वर्गात, देवलोकात आणि सत्यलोकात गेलेली आहेत; साक्षात सूर्य आणि चंद्र त्याची नित्य प्रदक्षिणा करतात! देवांची आणि ऋषींची वस्ती मेरूतटावर आहे. तू कितीही मोठा असलास, तरी मेरूच्या भव्यतेची आणि उंचीची बरोबरी तू कधीही करू शकत नाहीस!" एवढे बोलून नारदमुनी "नारायण... नारायण..." असा गजर करत आकाशमार्गाने पुढे निघून गेले.

देवर्षी नारदांचे हे शब्द विंध्याचलाच्या अंतःकरणाला एखाद्या तीक्ष्ण बाणासारखे आरपार भेदून गेले. त्याला स्वतःची पराकोटीची लाज वाटू लागली. तो मनात म्हणाला: "माझे हे अफाट शरीर आणि रत्नांचे वैभव व्यर्थ आहे! जर मला त्रैलोक्यात मेरूइतका मान नसेल, तर या जगण्याला काहीही अर्थ नाही." विंध्याचलाने स्वतःचा धिक्कार केला. मेरूवर विजय मिळवण्यासाठी आणि स्वतःला सर्वश्रेष्ठ बनवण्यासाठी त्याने देवाधिदेव भगवान सदाशिवांची आराधना करण्याचा दृढ निश्चय केला.

🕉️ २. ओंकारेश्वर-अमलेश्वर ज्योतिर्लिंग प्राकट्य व द्वैत-अद्वैत स्वरूप

विंध्याचल पवित्र नर्मदा नदीच्या तीरावर आला, जेथे निसर्गतःच 'ॐ' (प्रणव) अक्षराच्या आकाराचा एक भव्य द्वीप (बेटा) तयार झाला होता. त्या ओंकार क्षेत्रात विंध्याचलाने मातीचे एक सुंदर पार्थिव शिवलिंग स्वतःच्या हाताने स्थापन केले. तेथे बसून त्याने सलग सहा महिने अन्न, पाणी आणि वायूचाही त्याग करून एकाग्रचित्ताने अहोरात्र शिवपंचाक्षर मंत्राचा जप केला. तो तपाच्या आसनावरून एका तसूभरही ढळला नाही.

त्याच्या त्या निष्कंप आणि अढळ भक्तीने देवाधिदेव भगवान सांबसदाशिव अत्यंत सुखावले. योग्यांनाही समाधीत ज्याचे दर्शन दुर्लभ असते, अशा आपल्या कोटिसूर्यप्रभायुक्त दिव्य, शांत, चतुर्भुज आणि गंगाधर रूपात महादेव त्याच्यासमोर प्रकट झाले! महादेवांनी अमृततुल्य स्वरात विचारले, "हे विंध्या! मी तुझ्या तपावर परम संतुष्ट आहे. मी भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करणारा आशुतोष आहे; सांग तुझ्या मनात कोणता अभीष्ट वर आहे?"

विंध्याचलाने साष्टांग प्रणिपात केला आणि विचारपूर्वक म्हटले, "हे देवाधिदेवा! आपण मला दर्शन दिले यातच माझा उद्धार झाला. मी काय मागणार? तरीही आपण माझ्यावर खरोखर प्रसन्न असाल, तर माझ्या मनात जो संकल्प आहे, तो मला सिद्ध करता येईल अशी सर्वश्रेष्ठ बुद्धी आणि सामर्थ्य मला प्रदान करावे!"

त्याचे हे गूढ मागणे ऐकून भगवान सदाशिव क्षणभर विचारात पडले. अंतर्यामी शिवाने ओळखले की, विंध्याचल मेरूचा मत्सर करतो आहे; जर याला अनिर्बंध वर दिला, तर हा आकाशात इतका वाढेल की सूर्य-चंद्राचा मार्ग अडवून सृष्टीला संकटात टाकील! परंतु 'भक्ताच्या इच्छेचा अनादर न करणे' हा शिवाचा स्वभाव असल्याने महादेवांनी, "ठीक आहे, तू इच्छेशिवाय कोणताही स्वैर अधर्म करणार नाहीस या अटीवर तुझ्या मनाप्रमाणे कार्य सिद्धीस जावो," असा वर दिला. (पुढे याच वाढत्या विंध्याचलाला अगस्त्य मुनींनी नम्र करून दक्षिणेत स्थिर केले, हा इतिहास प्रसिद्ध आहे).

या मंगलप्रसंगी आकाशातून सर्व देव, सिद्ध आणि महर्षी तेथे अवतीर्ण झाले. त्यांनी हात जोडून महादेवांची स्तुती केली: "हे भगवंता! त्रिलोकाच्या कल्याणासाठी आणि भक्तांचे पाप धुण्यासाठी आपण या पवित्र नर्मदा तीरावर नित्य निवास करावा!"

देवतांच्या या प्रार्थनेला मान देऊन भगवान शिवांनी आपल्या मूळ ओंकार लिंगाचे दोन भाग केले:

• १. ओंकारेश्वर: जे मूळ प्रणव अक्षराच्या द्वीपावर स्वयंभू रूपात स्थित झाले, ते 'ओंकारेश्वर' ज्योतिर्लिंग म्हणून विख्यात झाले.
• २. अमलेश्वर (परमेश्वर): जे विंध्याचलाने स्वतःच्या हाताने स्थापन केलेल्या पार्थिव लिंगात महादेवांच्या तेजाने ज्योतिर्मय झाले, ते नर्मदा नदीच्या दुसऱ्या तीरावर 'अमलेश्वर' नावाने प्रसिद्ध झाले.

शिवपुराण सांगते की, ही दोन्ही ज्योतिर्लिंगे दोन स्थानी वेगवेगळी भासत असली, तरी ती तत्त्वतः एकच आहेत! म्हणूनच ओंकारेश्वर आणि अमलेश्वर या दोन्ही लिंगांचे दर्शन घेतल्याशिवाय परिक्रमा पूर्ण मानली जात नाही. हे ज्योतिर्लिंग भक्तांना ऐहिक जगात सर्व भोग (भुक्ती) आणि अंती परम मुक्ती प्रदान करणारे सर्वश्रेष्ठ तीर्थ मानले गेले आहे.

❄️ ३. बदरिकाश्रमात नर-नारायणांचे तप व केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग प्राकट्य

द्वादश ज्योतिर्लिंगांमधील पाचवे अत्यंत महिमान्वित ज्योतिर्लिंग म्हणजे हिमालयाच्या उत्तुंग बर्फाच्छादित शिखरांमध्ये वसलेले 'केदारेश्वर' (केदारनाथ)! याची मूळ उत्पत्ती भगवान विष्णूंचे अंशावतार असणाऱ्या 'नर आणि नारायण' या दोन ऋषींच्या तपाशी जोडलेली आहे.

धर्मदेवांच्या पोटी अवतीर्ण झालेले नर आणि नारायण लोककल्याणासाठी हिमालयातील बदरिकाश्रमात घोर तपश्चर्या करत होते. ते नित्यनेमाने गंगेच्या तीरावर मातीचे पार्थिव शिवलिंग बनवून अत्यंत भक्तिभावाने त्याची पूजा करत असत. भगवान सदाशिव हे सदैव भक्तांच्या प्रेमाच्या अधीन असतात; त्यामुळे नर-नारायणांच्या त्या अनन्य आवाहनावरून महादेव दररोज त्या मातीच्या पार्थिव लिंगात प्रत्यक्ष प्रवेश करून त्यांची षोडशोपचार पूजा स्वीकारत असत!

अनेक शतके हा नित्यक्रम चालल्यानंतर, त्यांच्या त्या निस्वार्थ आणि निष्काम भक्तीवर भगवान सदाशिव अत्यंत प्रसन्न झाले. ते नर-नारायणांसमोर साक्षात प्रगट झाले आणि म्हणाले, "हे ऋषिश्रेष्ठांनो! मी तुमच्या अढळ भक्तीवर तृप्त झालो आहे; जगाच्या कल्याणासाठी तुम्हाला हवा तो वर मागून घ्या."

नर आणि नारायण यांनी स्वतःसाठी काहीही न मागता विश्वाच्या हिताची याचना केली: "हे देवाधिदेवा! हे पशुपती! जर आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल, तर या दुर्गम, पावन अशा 'केदार' क्षेत्रामध्ये आपण स्वतः ज्योतिर्लिंग रूपाने निरंतर वास करावा! कलियुगातील पापी, दुःखी आणि संसारी जीवांना आपल्या दर्शनाने मोक्षाची प्राप्ती व्हावी, एवढीच आमची नम्र प्रार्थना आहे!"

त्यांच्या विनंतीनुसार भगवान शंकर मंदाकिनी नदीच्या तीरावर, हिमालयाच्या कुशीत स्वयंभू ज्योतिर्लिंग रूपाने प्रस्थापित झाले. नर-नारायणांनी पूजलेले तेच हे विख्यात 'श्री केदारेश्वर ज्योतिर्लिंग' होय!

🐂 ४. पांडवांचे गोत्रहत्या प्रायश्चित्त, महिषरूप महादेव व केदारनाथ-पशुपतीनाथ रहस्य

या केदारेश्वर ज्योतिर्लिंगाशी जोडलेला दुसरा अत्यंत थरारक आणि पावन इतिहास महाभारतातील पांडवांशी संबंधित आहे. कुरुक्षेत्रावरील महायुद्ध संपल्यानंतर, आपल्याच सख्ख्या भावांचा, गुरू द्रोणाचार्यांचा, पितामह भीष्मांचा आणि लाखो सैनिकांचा संहार केल्यामुळे पांडवांच्या अंतःकरणाला 'गोत्रहत्या' आणि 'ब्रह्महत्या' या महापातकांचे शल्य अहोरात्र बोचत होते.

या पापाच्या क्षालनासाठी भगवान श्रीकृष्णांच्या आणि महर्षी व्यासांच्या सल्ल्यानुसार पाचही पांडव द्रौपदीसह महादेवांच्या दर्शनासाठी प्रथम काशीक्षेत्रात गेले. परंतु, आपल्याच बांधवांचा संहार करणाऱ्या पांडवांवर भगवान शंकर प्रचंड नाराज आणि रुष्ट झाले होते! महादेव काशी सोडून हिमालयातील गुप्तकाशी आणि केदार क्षेत्रात निघून गेले. पांडवही महादेवांचा शोध घेत केदारनाथच्या बर्फाळ खोऱ्यात पोहोचले.

पांडव जवळ आल्याचे पाहून महादेवांनी त्यांच्यापासून लपण्यासाठी एका महाकाय 'महिषा'चे (म्हशीच्या कळपातील रेड्याचे) रूप धारण केले आणि ते इतर जनावरांच्या कळपात चरू लागले. पांडव जेव्हा त्या खोऱ्यात आले, तेव्हा त्यांना अनेक म्हशी चरताना दिसल्या; परंतु त्या कळपात साक्षात महादेव कोण आहेत हे ओळखणे अशक्य झाले.

त्या वेळी महाबली भीमाने आपली अगाध बुद्धी आणि बाहुबल वापरले. भीमाने आपले शरीर पर्वताएवढे विशाल केले आणि दोन टेकड्यांवर आपले दोन पाय पसरून तो महाकाय रूपात उभा राहिला! भीमाच्या पायाखालून सर्व सामान्य म्हशी एकापाठोपाठ एक पलीकडे निघून गेल्या; परंतु साक्षात देवाधिदेव महादेव कोणत्याही मानवाच्या पायाखालून जाणे सर्वथा अशक्य होते! तो महिषरूपी बैल भीमाच्या पायाजवळ येताच थांबला आणि मागे फिरू लागला.

पांडवांनी क्षणात ताडले की हा सामान्य रेडा नसून साक्षात भगवान शंकर आहेत! भीमाने वेगाने झेप घेऊन त्या महिषाला पकडण्याचा प्रयत्न केला. त्याच वेळी त्या महिषाने जमिनीत गुप्त होण्यासाठी आपले तोंड खाली जमिनीत खुपसले! भीमाने अत्यंत बळाने त्या महिषाचा 'पाठीचा उंचवटा' (त्रिकोणी भाग/पृष्ठभाग) आपल्या दोन्ही हातांनी घट्ट पकडून ठेवला!

पांडवांची ती अढळ चिकाटी, पश्चात्तापदग्ध अंतःकरण आणि शरणागती पाहून महादेवांचा क्रोध क्षणात वितळला. ते अंतःकरणातून परम संतुष्ट झाले. त्यांनी पांडवांना साक्षात दर्शन दिले. पांडवांनी अश्रू ढाळत महादेवांचे चरण धरले आणि क्षमा मागितली. महादेवांनी त्यांना सर्व पापांतून मुक्त केले आणि तेथेच महिषाच्या त्या पाठीच्या त्रिकोणी शिलाखंडाच्या रूपात कायमचे स्थित झाले—जे आज केदारनाथ मधील मुख्य स्वयंभू लिंग मानले जाते!

या कथेचे एक अत्यंत विस्मयकारक गूढ असे आहे की, त्या महिषाचे जे मुख (शिरोभाग) जमिनीत गुप्त झाले होते, ते थेट हिमालयाच्या पलीकडे नेपाळ देशात प्रगट झाले, जे आज जगप्रसिद्ध 'पशुपतीनाथ' ज्योतिर्लिंग म्हणून पुजले जाते! केदारनाथात पाठीची आणि नेपाळात मुखाची पूजा केल्यानेच ही यात्रा पूर्ण होते. महादेवांच्या अनुग्रहाने पापरहित झालेले पांडव पुढे स्वर्गाच्या दिशेने मार्गस्थ झाले आणि धर्मराज युधिष्ठिर एका श्वानासह (कुत्र्यासह) सदेह स्वर्गात प्रविष्ट झाले.

👑 ५. लंकापती रावणाची निर्वाण भक्ती, नऊ मस्तकांचे बलिदान व आत्मलिंग प्राप्ती

द्वादश ज्योतिर्लिंगांमधील नववे अत्यंत प्रभावशाली ज्योतिर्लिंग म्हणजे 'वैद्यनाथेश्वर' (वैद्यनाथ धाम)! हे ज्योतिर्लिंग लंकापती रावणाच्या अद्वितीय, लोमहर्षक आणि निर्वाण भक्तीशी जोडलेले आहे.

राक्षसांचा राजा लंकापती रावण हा परम विद्वान, सामवेदाचा गाता आणि महापराक्रमी होता; परंतु त्याच वेळी तो अत्यंत अहंकारी आणि महत्त्वाकांक्षी होता. त्याने आपली राजधानी लंका सुवर्णमयी बनवली होती; परंतु लंकेचे रक्षण शाश्वत व्हावे म्हणून साक्षात भगवान सदाशिवांनी कैलास सोडून लंकेत कायमचे वास्तव्यास यावे, अशी त्याची दुर्दम्य इच्छा होती.

या संकल्पाने रावणाने प्रथम कैलास पर्वतावर जाऊन दीर्घकाळ कठोर तप केले; परंतु महादेव प्रसन्न झाले नाहीत. त्यानंतर तो हिमालयाच्या दक्षिणेस असलेल्या सिद्धीदायक महाराण्यात आला आणि त्याने पुन्हा अत्यंत उग्र तपाचरण सुरू केले. उन्हाळ्यात पंचाग्नी आणि हिवाळ्यात बर्फात बसूनही जेव्हा महादेवांचा साक्षात्कार झाला नाही, तेव्हा रावणाने आपल्या भक्तीचा अंतिम टोक गाठण्याचे ठरवले!

रावणाने तिथे एक विस्तीर्ण यज्ञवेदी आणि पार्थिव लिंग तयार केले. त्याने शास्त्रोक्त पूजा केली आणि एका तीक्ष्ण खड्गाने स्वतःचे एक मस्तक कापून आहुती म्हणून महादेवांच्या पिंडीवर अर्पण केले! त्यानंतर त्याने दुसरे, तिसरे, चौथे असे करत-करत स्वतःची नऊ मस्तके एकापाठोपाठ कापून रक्ताच्या थारोळ्यात महादेवांना समर्पित केली!

शेवटी जेव्हा केवळ त्याचे दहावे मस्तक शिल्लक राहिले, आणि तो ते मस्तकही स्वतःच्या हाताने कापण्यासाठी खड्ग उगारू लागला, त्या क्षणी एका भक्ताची ही पराकोटीची 'आत्मबलिदान भक्ती' पाहून साक्षात भगवान सांबसदाशिव अत्यंत व्याकूळ होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाले!

महादेवांनी आपल्या अमृतस्पर्शाने रावणाची नऊही मस्तके पुन्हा पूर्वीप्रमाणे जोडून दिली आणि एका कुशल 'वैद्या'प्रमाणे (डॉक्टरप्रमाणे) त्याच्या सर्व जखमा क्षणात भरून काढल्या; म्हणूनच महादेवांना या ठिकाणी 'वैद्यनाथ' (वैद्यांचे नाथ) हे नाव प्राप्त झाले! महादेवांनी त्याला अतुलनीय बाहुबल, पराक्रम आणि अमरत्वाचे वरदान दिले.

रावणाने हात जोडून आपली मूळ इच्छा व्यक्त केली: "हे महादेवा! जर आपण प्रसन्न असाल, तर कैलास सोडून आपण माझ्यासमवेत लंकेत येऊन कायमचा निवास करावा!" महादेवांनी शांतपणे सांगितले, "हे रावणा! मी माझे नित्य कैलासस्थान सोडून येऊ शकत नाही; परंतु मी तुला माझे साक्षात प्राणस्वरूप असणारे दिव्य 'आत्मलिंग' प्रदान करतो! हे लिंग तू लंकेत नेऊन स्थापन कर, म्हणजे मीच तिथे वास केल्यासारखे होईल."

परंतु महादेवांनी एक अत्यंत कठीण आणि अनिवार्य अट घातली:
"हे रावणा, सावधान! हे आत्मलिंग घेऊन जात असताना मार्गात तू हे चुकूनही कुठेही जमिनीवर (खाली) ठेवू नकोस! ज्या क्षणी याचा भूमीला स्पर्श होईल, त्या क्षणी हे लिंग त्याच जागी कायमचे अढळ स्थित होईल; त्यानंतर संपूर्ण त्रैलोक्याचे सैन्य एकत्र आले तरी याला तिथून हलवता येणार नाही!" रावणाने ती अट मान्य केली आणि आनंदाने आत्मलिंग हातात घेऊन लंकेकडे वेगाने प्रस्थान केले.

🌿 ६. ईश्वरी माया, गोपबालकाची लीला आणि वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंगाची स्थापना

रावणाच्या हातात साक्षात महादेवांचे आत्मलिंग पाहून स्वर्गातील इंद्रादी सर्व देवतांचे धाबे दणाणले. जर हे आत्मलिंग एकदा लंकेत प्रस्थापित झाले, तर रावण संपूर्ण विश्वात अनियंत्रित आणि अमर बनेल, आणि असुरांचे साम्राज्य कधीही नष्ट होणार नाही! सर्व देवांनी भगवान विष्णूंची आणि महादेवांची करुणा भाकली.

देवकार्यासाठी भगवान शिवांच्याच संकल्पाने आणि वरुणदेवांच्या प्रेरणेने एक अद्भुत लीला घडली. रावण जेव्हा सध्याच्या बिहार-झारखंड सीमेवरील (देवघर क्षेत्रात) एका निर्जन तपोवनातून जात होता, तेव्हा अकस्मात त्याच्या पोटात प्रचंड वेदना सुरू झाली आणि त्याला असह्य अशी तीव्र लघुशंका (मूत्रावेग) लागली! तो वेग इतका भयंकर होता की त्रैलोक्याला जिंकणारा रावण एका पावलानेही पुढे जाऊ शकत नव्हता.

हातात महादेवांचे आत्मलिंग असल्याने ते खाली ठेवता येत नव्हते. रावण व्याकूळ होऊन चहूबाजूंना पाहू लागला. तेवढ्यात त्याला जवळच एक लहान, निष्पाप गोपबालक (गुराखी मुलगा - जो साक्षात श्रीगणेशाचा किंवा विष्णूचा अवतार मानला जातो) गाई चरताना दिसला. रावणाने धावत जाऊन त्या गोपबालकाला गाठले आणि काकुळतीने म्हटले:
"हे बालका! मला अत्यंत तातडीने आडोशाला लघुशंकेसाठी जावे लागत आहे. अवघ्या दोन मिनिटांसाठी हे दिव्य शिवलिंग तू तुझ्या हातात तोलून धर. जोपर्यंत मी परत येत नाही, तोपर्यंत हे चुकूनही जमिनीवर ठेवू नकोस!"

त्या गोपबालकाने सुरुवातीला नकार दिला, परंतु रावणाच्या आग्रहावरून त्याने ते लिंग हातात घेतले आणि सावध केले, "हे राजा! मी लहान मुलगा आहे, जर मला याचे ओझे असह्य झाले, तर मी तुला तीन हाका मारेन; जर तू आला नाहीस, तर मी हे लिंग खाली ठेवून निघून जाईन!" रावण घाईघाईने आडोशाला गेला.

परंतु ईश्वरी मायेमुळे रावणाचा तो मूत्रावेग तब्बल पाऊण तास (अनेक घटका) अखंड चालू राहिला, तो संपेचना! इकडे त्या गोपबालकाच्या हातातील त्या आत्मलिंगाचा भार संपूर्ण पृथ्वी आणि मेरू पर्वताएवढा जड, असह्य होऊ लागला! त्या बालकाने रावणाला दोन-तीन मोठ्याने हाका मारल्या; परंतु रावण जागेवरून हलू शकत नव्हता.

शेवटी त्या भाराने विव्हळ झालेल्या गोपबालकाने ते आत्मलिंग जमिनीवर खाली ठेवून दिले! ज्या क्षणी त्या आत्मलिंगाचा पृथ्वीला स्पर्श झाला, त्या क्षणी साक्षात पाताळातील शेषनागाच्या मस्तकापर्यंत ते लिंग पृथ्वीशी एकरूप होऊन पाषाणाप्रमाणे कायमचे अढळ झाले!

काही वेळाने जेव्हा रावण पोट हलके करून परत आला, तेव्हा आत्मलिंग जमिनीवर पडलेले पाहून त्याच्या पायाखालची वाळूच सरकली! तो क्रोधाने आणि दुःखाने वेडापिसा झाला. त्याने आपल्या अथांग वीस हातांनी ते लिंग उपटून काढण्यासाठी सर्व शक्ती पणाला लावली. त्याने जोर लावला, परंतु ते लिंग तसूभरही हलले नाही; उलट रावणाच्या प्रचंड दाबाने त्या लिंगाच्या शीर्षभागावर किंचित खळगा पडला (जो आजही वैद्यनाथ लिंगावर स्पष्ट दिसतो).

आपले सर्व श्रम व्यर्थ ठरल्याचे पाहून रावणाला समजले की ही साक्षात महादेवाचीच अगाध माया आहे. त्याचा अहंकार गळून पडला. शेवटी नाईलाज होऊन रावणाने तिथेच गुडघे टेकले, नतमस्तक होऊन त्या आत्मलिंगाची विधिवत पूजा केली आणि हात जोडून तो रडत-रडत लंकेकडे परत फिरला.

त्यानंतर स्वर्गातून सर्व देवांनी आणि ऋषींनी येऊन त्या पावन आत्मलिंगाची पूजा केली. रावणाच्या जखमा भरून काढणाऱ्या दयाळू शंकरांचे हे स्थान संपूर्ण जगतात 'वैद्यनाथेश्वर ज्योतिर्लिंग' (देवघर / परळी वैजनाथ) या नावाने जगप्रसिद्ध झाले! हे ज्योतिर्लिंग सर्व रोगांचे निवारण करणारे, अकाल मृत्यू टाळणारे आणि भक्ताला ऐहिक सुख व अंती परम मोक्ष देणारे सर्वश्रेष्ठ पावन तीर्थ ठरले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील कोटिरुद्र संहितेतील ही २७ वी कथा भारताच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक एकतेचा मूलाधार आहे. नर्मदेच्या संथ पात्रातील ओंकारेश्वर, हिमालयाच्या उत्तुंग शिखरांवरील केदारेश्वर आणि भूमीवर स्थिर झालेले वैद्यनाथेश्वर हे दर्शवतात की, ईश्वराचे अस्तित्व सर्वत्र समभावाने भरलेले आहे. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील अद्वितीय ज्योतिर्लिंगे—ज्यामध्ये भीमाशंकर, रामेश्वर आणि नागेश्वर ज्योतिर्लिंगांची महागाथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.