शिवपुराणातील रुद्र संहितेतील सृष्टी खंड हा अखिल विश्वाच्या निर्मितीचे गूढ अध्यात्मशास्त्र सांगणारा अत्यंत पवित्र भाग आहे. मागील कथेत आपण पाहिले की नारदांना विष्णूचा उपदेश व शाप कथा द्वारे नारदांचा अहंकार कसा नष्ट झाला. मोहमुक्त झाल्यानंतर नारद मुनींनी पिता ब्रह्मदेवांच्या चरणी लीन होऊन अत्यंत नम्रतेने विचारले, *"हे तात! मला परमात्म्याचे मूळ शिवतत्त्व, विष्णू व तुमची उत्पत्ती आणि ही अथांग सृष्टी कशी निर्माण झाली याचे यथार्थ ज्ञान सांगा."*
ब्रह्माजींनी नारदांच्या या कल्याणाकारी प्रश्नाला मान देऊन, महाप्रलयाच्या शून्य अवस्थेपासून ते साक्षात सदाशिव-अंबिका प्राकट्य, भगवान नारायणांची उत्पत्ती, कमळातील ब्रह्माजींचा जन्म, अग्नीस्तंभातील ॐकार नाद आणि पुढे घडलेली अष्टविध सृष्टी रचना या संपूर्ण महाइतिहासाचे अप्रतिम वर्णन केले. चला तर मग, विश्वाच्या मूळ उत्पत्तीची ही अलौकिक कथा विस्तारपूर्वक जाणून घेऊया.
"महाप्रलयानंतर जेव्हा सूर्य, चंद्र, तारे, शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध काहीही नव्हते, तेव्हा केवळ एक अखंड, निराकार, चिन्मय 'शिवतत्त्व' (सतस्वरूप ब्रह्म) अस्तित्वात होते. त्याच परब्रह्माने लीलेसाठी सगुण-साकार सदाशिव रूप धारण केले."
🌌 महाप्रलयानंतरचे निराकार शिवतत्त्व आणि सदाशिव-प्रकृती प्राकट्य
ब्रह्माजी म्हणाले, *"हे नारदा! महाप्रलयानंतर चराचर विश्व नष्ट झाले होते. दिशांचे भान नव्हते, पंचमहाभूते लुप्त झाली होती आणि सर्वत्र अथांग अंधार होता. त्या वेळी फक्त 'सतस्वरूप ब्रह्म' अस्तित्वात होते. ते ब्रह्म स्थूल नव्हते की कृश नव्हते, ऱ्हस्व नव्हते की दीर्घ नव्हते. त्याला नाम, रूप, रंग किंवा गंध काहीही नव्हते. ते अनादी, अनंत, निर्विकार, निराकार, सर्वव्यापी आणि चिन्मय होते."*
त्या अमूर्त परब्रह्मामध्ये सृष्टी निर्मितीच्या वेळी संकल्प स्फुरला— "एकोऽहं बहुस्याम्" (मी एक आहे, मी अनेक व्हावे). त्या संकल्पाने परमात्म्याने आपल्याच इच्छेने स्वतःची एक दिव्य मूर्ती निर्माण केली, ज्यांना 'सदाशिव' (ईश्वर, शंभू, महेश्वर) म्हणतात. सदाशिवांनी आपल्या शरीरातून अष्टभूजा पराशक्ती निर्माण केली, ज्यांना 'अंबिका', 'प्रकृती' किंवा 'गुणवती माया' असे म्हटले जाते. त्यांनी आपल्या कालरूपिणी शक्तीच्या साहाय्याने 'काशी क्षेत्र' (आनंदवन/विमुक्त क्षेत्र) निर्माण केले.
🌊 भगवान श्रीविष्णू (नारायण) यांची उत्पत्ती व २४ तत्त्वांचा विकास
आनंदवनात विहार करत असताना शिव-शक्तीच्या मनात सृष्टी संचलनासाठी एका पुरुषाची उत्पत्ती करण्याचा विचार आला. त्यांनी आपल्या डाव्या अंगाच्या दहाव्या भागावर अमृत लावले, ज्यातून इंद्रनीलमण्याप्रमाणे श्यामवर्ण, कमलनेत्र आणि सुवर्ण पितांबर परिधान केलेला एक महातेजस्वी पुरुष प्रकट झाला. सदाशिवांनी त्याला नाव दिले— 'विष्णू'!
शिवजींच्या आज्ञेने श्रीविष्णूंनी १२ हजार दिव्य वर्षे घोर तपश्चर्या केली. तपाच्या परिश्रमामुळे त्यांच्या शरीरातून घामाच्या धारा वाहू लागल्या, ज्यांनी शून्य अवकाश व्यापून जलमय केले. 'नार' म्हणजे जल; त्या जलात प्रदीर्घ काळ शयन केल्यामुळे श्रीविष्णूंना 'नारायण' हे नाव मिळाले. या नारायणापासून प्रकृती, महत्तत्त्व, तीन गुण, अहंकार, पंचतन्मात्रा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध), पंचमहाभूते आणि १० इंद्रिये अशी २४ तत्त्वे निर्माण झाली.
🪷 नाभीकमळातून ब्रह्माजींची उत्पत्ती आणि अग्नीस्तंभातील ॐकार प्राकट्य
भगवान विष्णू जलमय समुद्रात निद्राधीन असताना, शिवजींच्या इच्छेने त्यांच्या नाभीतून सुवर्णदीप्तीमान विशाल कमळ उगवले. सदाशिवांनी आपल्या उजव्या अंगातून मला (ब्रह्माजींना) प्रकट करून त्या कमळात ठेवले. स्वमायेने मोहित केल्यामुळे मला पाच मुखे होती आणि मी कमळाच्या देठावरून उगम शोधण्यासाठी १०० वर्षे खाली उतरत राहिलो, पण मला उगम सापडला नाही.
अग्नीस्तंभातील 'ॐकार' (प्रणव) नादाचे प्राकट्य:
आकाशवाणीनुसार १२ वर्षे तप केल्यानंतर मला श्रीविष्णूंचे दर्शन झाले. परंतु रजोगुणामुळे आमच्यात युद्ध सुरू झाले. ते थांबवण्यासाठी भगवान शिव प्रखर अग्नीस्तंभाच्या रूपात प्रकट झाले. आम्ही १०० वर्षे प्रार्थना केल्यानंतर त्या स्तंभातून 'ॐ' (प्रणव) असा दिव्य नाद प्रकट झाला.
श्रीविष्णूंना स्तंभाच्या उजव्या बाजूला 'अ', डाव्या बाजूला 'उ' आणि मध्यभागी 'म' या तीन आद्याक्षरांचे दर्शन झाले. स्तुतीने प्रसन्न होऊन साक्षात सदाशिव प्रकट झाले आणि त्यांनी आम्हाला सृष्टीची उत्पत्ती (ब्रह्मा), पालन (विष्णू) आणि लय (रुद्र) करण्याचे कार्य सोपवले.
📊 परमेश्वर सदाशिवांचे तीन गुण आणि त्रिदेव स्वरूप
🌿 ब्रह्माजींद्वारे अष्टविध सर्गरचना, मानसपुत्र आणि मैथुनजनीत सृष्टी
शिवजींच्या प्रेरणेने ब्रह्माजींनी पंचीकरण करून पृथ्वी, जल, तेज, वायू व आकाश हे पंचमहाभूत तयार केले. त्यांनी एकूण ८ मुख्य सर्गांची (सृष्टीचे प्रकार) रचना केली:
- मुख्यसर्ग: वृक्षादी स्थावर पदार्थ.
- तिर्यक्स्रोता: पशू-पक्षी आणि प्राणी.
- देवसर्ग (ऊर्ध्वस्रोता): सत्यवादी व सुखी देवता.
- अर्वाकस्रोता: पुरुषार्थ साधणारा मानवी समाज.
- भूतसर्ग: भुतादी आणि इतर जीव. (हे ५ वैकृत सर्ग).
- ३ प्राकृत सर्ग: महतसर्ग, सूक्ष्मभौतिक (तन्मात्रा) व वैकारिक सर्ग.
यानंतर ब्रह्माजींनी सनक, सनंदन, सनातन व सनत्कुमार हे ४ मानसपुत्र उत्पन्न केले, पण त्यांनी वैराग्यामुळे सृष्टीकार्यात भाग घेतला नाही. मग ब्रह्माजींच्या भुवयांमधून साक्षात 'अर्धनारीश्वर' (नीललोहित रुद्र) प्रकट झाले. ब्रह्माजींनी आपल्या शरीराचे दोन भाग केले— एका भागातून 'स्वायंभुव मनू' आणि दुसऱ्या भागातून 'शतरूपा योगिनी' उत्पन्न झाली. या मनू आणि शतरूपेपासून प्रियव्रत, उत्तानपाद हे पुत्र आणि आकुती, देवहुती व प्रसूती या तीन कन्या झाल्या, ज्यांच्या संततीने संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून गेले.
🌟 या गूढ कथेतील मुख्य आध्यात्मिक सार:
- ✔ अद्वैत शिवतत्त्व: ब्रह्म हे नाम-रूपाच्या पलीकडचे असून सर्व चराचराचा मूळ आधार साक्षात सदाशिवच आहेत.
- ✔ प्रणव (ॐ) अक्षराचे महत्त्व: ॐ हा नाद शिवतत्त्वाचे मूळ प्रतीक असून त्यातूनच अ-उ-म या तीन अक्षरांची उत्पत्ती झाली आहे.
- ✔ प्रकृती आणि पुरुषाचा योग: संपूर्ण सृष्टी ही शिव आणि शक्ती (प्रकृती व पुरुष) यांच्या अविभाज्य संबंधातून निर्माण झाली आहे.
🕉️ समारोप
शिवपुराण रुद्र संहितेतील ही सहावी कथा आपल्याला विश्वाच्या उगमस्थानाची आणि त्रिदेवांच्या महान एकात्मतेची अनुभूती देते. भगवान शंकराच्या कृपेनेच ब्रह्माजींनी ही संपूर्ण मानव आणि प्राणीसृष्टी निर्माण केली. पुढील कथांमध्ये आपण सती जन्म आणि शिव-सती विवाहाचा अद्भूत इतिहास जाणून घेणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा नित्य पठण स्तोत्रे विभाग नक्की अभ्यासा.