विश्वमोहिनी स्वयंवर आणि श्रीविष्णूंना शाप कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेतील ही पाचवी कथा संपूर्ण हिंदू धर्मशास्त्रातील अत्यंत वळणदार आणि महत्त्वपूर्ण घटनांचा पाया मानली जाते. मागील कथेत आपण पाहिले की नारदांची घोर तपश्चर्या व कामदेव विजयाचा अहंकार कसा निर्माण झाला. जेव्हा देवर्षी नारदांच्या मनात अहंकाराची निर्मिती झाली, तेव्हा साक्षात भगवान शंकराच्या इच्छेने श्रीहरी विष्णूंनी नारदांचा तो अहंकार दूर करण्यासाठी एका अद्भूत मायेचा पट मांडला.

या कथेतूनच पुढे भगवान श्रीविष्णूंना 'रामावतार' घेण्याचा शाप मिळतो, रामकथेत वानरांचे साहाय्य का लाभले याचे कारण समजते आणि दोन शिवगणांना शाप मिळून 'रावण व कुंभकर्ण' या महाप्रतापी राक्षसांचा जन्म कसा झाला याच्या अलौकिक रहस्याचा उलगडा होतो. चला तर मग, विश्वमोहिनीच्या स्वयंवरापासून ते काशी नगरीतील शिवपूजेपर्यंतचा हा अथांग इतिहास सविस्तर जाणून घेऊया.

"ईश्वराची माया ही अहंकार दूर करणारी असते. जेव्हा भक्त आपल्या ज्ञानाचा माज करतो, तेव्हा देव त्याला स्वतःच्याच भुलाव्यात अडकवून पुन्हा नम्रतेच्या आणि भक्तीच्या शुद्ध मार्गावर आणतात."

🏰 मायावी नगरीची निर्मिती आणि राजकन्या 'श्रीमती' चे स्वयंवर

नारद मुनी वैकुंठातून निघाल्यावर भगवान शंकराच्या इच्छेनुसार श्रीविष्णूंनी आपल्या मायेने नारदांच्या मार्गात १०० योजने विस्तीर्ण, वैकुंठापेक्षाही अतिशय सुंदर आणि वैभवशाली 'मायावी नगर' प्रकट केले. तिथे 'शीलनिधी' नावाचा एक परमधार्मिक राजा राज्य करत होता. त्याला 'श्रीमती' नावाची अत्यंत सुंदर, देवकन्येसारखी लावण्यावती कन्या होती. राजाने तिच्या स्वयंवराचे आयोजन केले होते.

त्या नगराची शोभा पाहून मोहित झालेले नारद मुनी राजवाड्यात पोहोचले. राजा शीलनिधीने नारदांचे भव्य पूजन केले आणि आपल्या कन्येची पत्रिका व तिचे भावी भवितव्य विचारले. राजकन्येचे अलौकिक रूप पाहताच नारद मुनी तिच्यावर पूर्णपणे काममोहित झाले. त्यांनी राजाला सांगितले, *"तुझी कन्या अतिशय महाभाग्यवान आहे, तिचा पती त्रैलोक्य विजयी, सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि शिवासमान कामदेवाला जिंकणारा असेल!"*

🐒 नारदांची विष्णूकडे मागणी आणि वानरमुखाचे रहस्य

राजकन्येला प्राप्त करण्याच्या इच्छेने व्याकुळ झालेले नारद मुनी तात्काळ पुन्हा वैकुंठात गेले. त्यांनी श्रीविष्णूंना विनवणी केली, *"हे भगवंता! शीलनिधी राजाची कन्या श्रीमती हिच्या स्वयंवरासाठी सर्व राजे आले आहेत. ती फक्त मलाच वरावी म्हणून तुमचे अत्यंत सुंदर रूप मला प्रदान करा!"* विष्णूंनी हसून उत्तर दिले, *"नारदा, मी तुमचे हितच करीन."*

भगवान विष्णूंनी नारदांना शरीर विष्णूसारखे दिव्य दिले, परंतु त्यांचे मुख (चेहरा) एका भयंकर वानरासारखे (कपिमुख) केले! नारदांना वाटले की आपल्याला विष्णूचेच सुंदर रूप मिळाले आहे. ते अत्यंत आनंदाने स्वयंवर मंडपात जाऊन बसले. तिथे ब्राह्मण वेषात आलेले दोन शिवगणही बसले होते. स्वयंवर मंडपात राजकन्या श्रीमती हातात वरमाला घेऊन आली. नारदांचे विष्णूसारखे शरीर पण वानरासारखा चेहरा पाहून ती भीतीने दूर निघून गेली. तितक्यात साक्षात श्रीविष्णू राजाच्या वेषात आले आणि राजकन्येने त्यांच्या गळ्यात वरमाला घातली. श्रीहरी तिला घेऊन वैकुंठात निघून गेले.

⚔️ नारदांचा विष्णूंना घोर शाप (रामावताराचा पाया)

आपल्याशी कपट केले हे पाहून नारद मुनी क्रोधित होऊन वैकुंठात गेले आणि त्यांनी श्रीविष्णूंची निर्भयपणे निंदा केली. ते म्हणाले, *"हे विष्णू! तुम्ही अत्यंत कपटी आणि मायावी आहात. तुम्ही मला छळले आणि वानराचे मुख देऊन माझी जगतात हसकी केली. म्हणून मी तुम्हाला शाप देतो:"*

🕊️ माया दूर होणे, पश्चात्ताप आणि श्रीविष्णूंचा शिवभक्तीचा उपदेश

शाप दिल्यानंतर भगवान शंकराने आपली 'विश्वमोहिनी माया' आवरून घेतली. माया हटताच नारद मुनींच्या डोळ्यांवरील मोहाचे पडदे दूर झाले. आपली शुद्ध बुद्धी परत येताच आपण साक्षात ईश्वराला शाप दिला या पश्चात्तापाने नारद मुनी श्रीविष्णूंच्या चरणी गळपटले आणि क्षमा मागू लागले.

दयाळू श्रीविष्णूंनी नारदांना प्रेमाने उठवले आणि सांत्वन करत म्हणाले, *"हे देवर्षी! खेद करू नका. तुम्ही शंकराच्या आज्ञेचे उल्लंघन करून गर्वाने फुगले होते, म्हणून शंकरानेच ही लीला घडवून आणली. आता तुमचे पाप नष्ट होण्यासाठी तुम्ही भगवान शंकरांच्या 'शिव शतनाम स्तोत्राचे' नित्य पठण करा, काशी नगरीत जाऊन विश्वनाथाची पूजा करा आणि तुमचे पिता ब्रह्माजींकडून संपूर्ण शिवतत्त्व जाणून घ्या."*

🕉️ समारोप

विष्णूंच्या उपदेशानंतर नारद मुनींनी काशी क्षेत्रात जाऊन भगवान विश्वनाथाचे दर्शन घेतले, शिवगणांना शापातून मुक्तीचा मार्ग दाखवला आणि शिवतत्त्व जाणून घेण्यासाठी ते ब्रह्मलोकी पिता ब्रह्माजींकडे गेले. इथूनच पुढे ब्रह्मा-नारद संवादातून संपूर्ण शिवपुराणाची निर्मिती होते. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे आणि शिवकथा वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.