शिवपुराणातील रुद्र संहितेंच्या सती खंडातील संध्येची ही गाथा सत्य, संकल्प आणि पतिव्रता धर्माची अढळ प्रतिष्ठा दाखवणारी आहे. मागील भागात आपण संध्येचे चरित्र व तपश्चर्या कथा (भाग २) मध्ये पाहिले की, संध्येने चंद्रभाग पर्वतावर ४ युगे घोर तप करून भगवान शंकरांकडून कामाची वैश्विक मर्यादा ठरवून घेण्याचे वरदान प्राप्त केले.
महादेवांच्या आज्ञेनुसार संध्येने स्वतःची प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी महर्षी मेधातिथींच्या १२ वर्षांच्या ज्योतिष्टोम यज्ञाग्नीत कशी आत्माहुती दिली, तिच्या देहापासून प्रातःसंध्या व सायंसंध्या या दोन पावन वेळा कशा निर्माण झाल्या, आणि यज्ञकुंडातून कन्या रूपात प्रकट होऊन 'अरुंधती' नावाने महर्षी वशिष्ठांशी तिचा विवाह कसा झाला, याचा संपूर्ण अलौकिक इतिहास या लेखात सविस्तर जाणून घेऊया.
"तपाच्या आणि सत्याच्या बळावर स्वतःचा देह यज्ञाग्नीत अर्पण करणारी संध्या हीच आकाशातील अढळ नक्षत्रासारखी 'अरुंधती' बनली, जिचे स्मरण आजही नवविवाहित दांपत्य आदर्श सतीत्वासाठी करतात."
🔥 मेधातिथींच्या यज्ञाग्नीत संध्येची आत्माहुती आणि प्रातः-सायंसंध्या निर्मिती
भगवान शंकरांचा निरोप घेऊन संध्या चंद्रभागा नदीच्या तीरावर वसलेल्या महर्षी मेधातिथींच्या तपोभूमीत पोहोचली. तिथे भव्य ज्योतिष्टोम यज्ञ प्रज्वलित होता. महादेवांच्या कृपेने ती तिथे कोणाच्याही दृष्टीस पडली नाही. तिने मनात आपले गुरु महर्षी वशिष्ठ यांचे ध्यान केले आणि त्यांमागे पती म्हणून प्राप्त होण्याची इच्छा धरून प्रज्वलित यज्ञाग्नीत उडी घेतली.
तिचा देह हविद्रव्याप्रमाणे तात्काळ भस्म झाला आणि त्यातून अद्भूत सुगंध दरवळू लागला. भगवान शंकरांच्या आज्ञेने अग्नीने तिचे सूक्ष्म शरीर घेऊन सूर्यरथात स्थापित केले. सूर्याने त्या शरीराचे दोन भाग करून आपल्या रथात ठेवले— वरचा भाग 'प्रातःसंध्या' झाला, जो अरुणोदयाच्या वेळी देवांना प्रसन्न करतो; तर उरलेला भाग 'सायंसंध्या' झाला, जो लाल कमळासारख्या अस्ताच्या वेळी पितरांना तृप्त करतो!
🪷 यज्ञकुंडातून 'अरुंधती'चे प्राकट्य आणि मेधातिथींचा आनंद
परमदयाळू सांबसदाशिवाने संध्येच्या दिव्यात्म्याला नवीन, निष्पाप आणि सुवर्णप्रभेचे शरीर दिले. यज्ञ पूर्ण होत असताना, मेधातिथींच्या यज्ञकुंडातून तप्त सुवर्णासारखी कांती असलेली एक अत्यंत सुंदर कन्या प्रकट झाली. यज्ञनारायणाचा प्रसाद म्हणून कन्या प्राप्त झाल्यामुळे महर्षी मेधातिथींना अतीव आनंद झाला.
त्यांनी त्या कन्येला मांडीवर बसवून तिचे नाव 'अरुंधती' ठेवले ('ऋ' म्हणजे धर्माची मर्यादा, जी धर्माच्या कार्यात कधीही अडथळा आणत नाही ती अरुंधती). मेधातिथी आणि त्यांच्या शिष्यांनी मोठ्या प्रेमाने आणि वात्सल्याने अरुंधतीचे संगोपन केले.
📊 संध्येच्या देहत्यागाचे ३ अलौकिक प्रकार आणि निर्मिती
💍 वशिष्ठ-अरुंधती विवाह आणि ७ पवित्र नद्यांचे प्राकट्य
अरुंधती उपवर झाल्यावर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर या त्रिदेवांनी महर्षी मेधातिथींशी विचारविनिमय करून तिचा विवाह महर्षी वशिष्ठांशी लावून दिला. हा सोहळा अत्यंत थाटामाटात संपन्न झाला.
विवाहप्रसंगी प्रकट झालेल्या ७ पवित्र नद्या:
या मंगल सोहळ्यात ब्रह्मा, विष्णू आणि शंकराच्या आनंदाश्रूंनी आणि हस्तप्रक्षालनाने 'क्षिप्रा' (उज्जयिनीची पावन नदी) आणि इतर सात महापुण्यदायी नद्या भूमंडलावर प्रकट झाल्या. अरुंधती वशिष्ठांची अर्धांगिनी बनून परम सती धर्माचे पालन करू लागली. पुढे तिच्या पोटी 'शक्ती' नावाचे श्रेष्ठ पुत्र जन्मले, ज्यांच्या कुळात महर्षी पराशर आणि वेदव्यास प्रकट झाले!
🌟 संध्येच्या संपूर्ण चरित्राची फलश्रुती:
भगवान शंकराने या कथेला वरदान दिले आहे की— *"जो मनुष्य किंवा स्त्री संध्येच्या या अलौकिक चरित्राचे श्रद्धेने श्रवण अथवा पठण करेल, त्यांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतील, घरात अक्षयी सौभाग्य नांदेल आणि त्यांना अंती शिवलोक प्राप्त होईल!"*
🕉️ समारोप
संध्येचे अरुंधती रूपात प्राकट्य आणि वशिष्ठांशी झालेला विवाह हा शिवपुराणातील सर्वात पवित्र प्रसंगांपैकी एक आहे. पुढील कथांमध्ये आपण दक्ष प्रजापती, सतीदेवीचे प्राकट्य आणि शिव-सती विवाह याविषयीची अद्भुत गाथा सविस्तर वाचणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.