नागेश्वर, रामेश्वर व घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग कथा

शिवपुराणातील 'कोटिरुद्र संहिता' ही अखिल विश्वाला पावन करणाऱ्या द्वादश ज्योतिर्लिंगांच्या अद्भुत लीलांचे, भक्तांच्या अनन्य शरणागतीचे आणि ईश्वरी न्यायाचे महातीर्थ आहे. मागील अध्यायांमध्ये आपण सोमनाथ, मल्लिकार्जुन व महाकालेश्वर माहात्म्य (कथा २८) मधील चंद्राची क्षयमुक्ती, वात्सल्यमूर्ती मल्लिकार्जुन आणि अवंती नगरीत एका हुंकाराने दूषण दैत्याचा संहार करणारे महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग सविस्तर अभ्यासले. त्या पावन प्रवासाच्या पूर्ततेकडे जाताना या २९ व्या अध्यायात आपण उर्वरित तीन अत्यंत वंदनीय ज्योतिर्लिंगांची अलौकिक गाथा अभ्यासणार आहोत.

और्व ऋषींच्या शापाने समुद्रात लपलेल्या दारुक व दारुका राक्षसांच्या कारागृहातून निष्पाप सुप्रिय वैश्याला सोडवण्यासाठी साक्षात चार द्वारांच्या मंदिरातून प्रकटलेले 'नागेश्वर ज्योतिर्लिंग'; माता सीतेच्या शोधार्थ दक्षिणेस पोहोचलेल्या प्रभू श्रीरामांनी लंकाविजयाच्या संकल्पासाठी वाळूचे शिवलिंग स्थापून पुजलेले परम पावन 'रामेश्वर ज्योतिर्लिंग'; आणि देवगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी सवतीच्या मत्सराने स्वतःच्या एकुलत्या एका पुत्राची निर्घृण हत्या झाली असतानाही, शिवपूजेत किंचितही खंड न पडू देणाऱ्या आणि वैऱ्यालाही क्षमा करणाऱ्या सती घुश्मेच्या भक्तीने प्रगटलेले अंतिम 'घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग'—या तिन्ही ज्योतिर्लिंगांचे हे चरित्र मानवी अंतःकरणातील सर्व विकार जाळून भक्तीची शुद्ध ज्योत प्रज्वलित करणारे आहे.

"कारागृहात सुप्रिय वैश्याने उच्चारलेला शिवमंत्र असो, रामेश्वरतीरावर दाशरथी रामाने केलेली आर्त प्रार्थना असो, वा पुत्राच्या रक्ताने माखलेल्या शय्येकडे पाहूनही सरोवरात पार्थिव लिंग विसर्जित करणारी घुश्मा असो—जिथे भक्ती अढळ असते, तिथे साक्षात महाकाल धावून येतात आणि पापांचे भस्म करून अखंड मोक्षाचे वरदान देतात." — शिवपुराण कोटिरुद्र संहिता.

🌲 १. दारुकासुराचा उन्माद, और्व ऋषींचा शाप व उडणारे दारुकावन

प्राचीन काळी पश्चिम समुद्राच्या तीरावर 'दारुक' नावाचा एक अत्यंत क्रूर, बलदंड आणि तामसी वृत्तीचा राक्षस राहत होता. त्याची पत्नी 'दारुका' ही अतिशय मायावी आणि कपटी होती. तिने पूर्वी देवी पार्वतीची घोर तपश्चर्या करून एक असाधारण वरदान मिळवले होते. पार्वतीने प्रसन्न होऊन तिला एक विशाल वन बहाल केले होते आणि वर दिला होता की, "हे दारुके! हे संपूर्ण वन घेऊन तू आपल्या इच्छेनुसार आकाशातून कोठेही संचार करू शकशील आणि तुला हवे तेथे हे वन जल-स्थलासह स्थापन करू शकशील!"

या वरदानाच्या बळाने दारुक आणि दारुका अत्यंत मदांध झाले. दारुक राक्षसाने आपल्या सहकाऱ्यांना सोबत घेऊन पृथ्वीवरील ऋषीमुनी, ब्राह्मण आणि तपस्वींचा भयंकर छळ सुरू केला. तो संतांचे आश्रम उद्ध्वस्त करत असे, होमकुंडात अपवित्र वस्तू टाकत असे आणि यज्ञयागांचा विध्वंस करून निरपराध मानवांची हत्या करत असे.

राक्षसांचा हा उपद्रव जेव्हा असह्य झाला, तेव्हा सर्व भयभीत ऋषी आणि प्रजाजन साक्षात महर्षी और्व यांच्या चरणी शरण गेले. त्यांनी महर्षींना साष्टांग प्रणाम करून रक्षणाची याचना केली. प्रजेचे दुःख पाहून संतप्त झालेल्या महर्षी और्वांनी एक अमोघ शाप दिला:

"यापुढे या दारुकासह कोणत्याही राक्षसाने पृथ्वीवर प्राण्यांची हिंसा केली, ऋषींना त्रास दिला किंवा यज्ञाचा विध्वंस केला, तर त्याच क्षणी तो राक्षस स्वतःच्याच पापाने जळून तात्काळ मृत्युमुखी पडेल!"

महर्षींच्या या शापाची वार्ता समजताच देवराज इंद्रासह सर्व देवतांमध्ये उत्साह संचारला. भूमीवर शस्त्र उगारल्यास राक्षस आपोआप मरतील हे जाणून देवांनी राक्षसांवर चौफेर आक्रमण केले. रणांगणावर आपला निभाव लागत नाही हे पाहून सर्व राक्षस भयभीत होऊन दारुकाकडे धावले.

त्या वेळी दारुकेने आपल्या वरदानाचा वापर केला. तिने ते संपूर्ण वन झाडे, तलाव, पाषाण आणि प्राण्यांसह जसेच्या तसे भूमीवरून उचलले आणि आकाशात उड्डाण करून थेट अथांग समुद्राच्या मध्यभागी नेऊन स्थापन केले! अशा प्रकारे ते भूमीच्या शापापासून बचावले आणि समुद्रातील त्या तरत्या वनात राहून नावेतून प्रवास करणाऱ्या निरपराध प्रवाशांना लुटू लागले.

⛓️ २. सुप्रिय वैश्याची अढळ शिवभक्ती व नागेश्वर ज्योतिर्लिंग प्राकट्य

एके दिवशी समुद्रातून व्यापार आणि तीर्थाटनासाठी अनेक प्रवासी आणि व्यापाऱ्यांनी भरलेल्या नौका चालल्या होत्या. दारुका राक्षसीने आपल्या मायावी सेनेसह त्या नौकांचा मार्ग समुद्रातच अडवला. तिने सर्व नौका उलटवून त्यातील शेकडो प्रवाशांना बंदी बनवले आणि आपल्या बेटावरील एका अंधाऱ्या, भुयारी कारागृहात डांबून ठेवले. राक्षस त्या कैद्यांना दररोज मारून खात असत.

त्या बंदिवानांमध्ये 'सुप्रिय' नावाचा एक अत्यंत सदाचारी, परोपकारी आणि निष्ठावंत शिवभक्त वैश्य होता. सुप्रिय दररोज न चुकता मातीचे पार्थिव शिवलिंग बनवून पूजा करत असे आणि "ॐ नमः शिवाय" या षडक्षर मंत्राचा अखंड जप करत असे. कारागृहातील त्या भयाण अंधारातही सुप्रियाने आपली शिवपूजा सोडली नाही. त्याच्या त्या सात्विक तेजाने आणि उपदेशाने प्रभावित होऊन इतर सर्व कैदीही आपल्या मृत्यूचे भय विसरून शिवनामाच्या जपात गढून गेले. संपूर्ण कारागृह एका पावन शिवमंदिरासारखे दुमदुमू लागले.

एके दिवशी सुप्रिय वैश्य ध्यान लावून बसला असताना, दारुकाच्या एका राक्षसी पहारेकऱ्याने पाहिले की सुप्रियाच्या समोर साक्षात भगवान शंकर एका अत्यंत तेजस्वी, सुंदर रूपात उभे आहेत! ही अद्भूत घटना त्या पहारेकऱ्याने तात्काळ जाऊन राजा दारुकाला सांगितली.

दारुक क्रोधाने लालबुंद होऊन हातात तीक्ष्ण खड्ग घेऊन थेट त्या कारागृहात घुसला. त्याने सुप्रियाला लाथ मारून दरडावले, "अरे कपटी वैश्या! डोळे उघड! तू कोणाचे ध्यान करत आहेस? तू कोणाची पूजा करत आहेस? मला खरे सांग, नाहीतर आत्ताच्या आत्ता या तलवारीने तुझी मान उडवून देतो!"

दारुकाचे ते महाभयंकर, विक्राळ रूप पाहून सुप्रिय क्षणभर स्तब्ध झाला; परंतु त्याने आपल्या आराध्य दैवतावरील श्रद्धा ढळू दिली नाही. त्याने डोळे मिटून घेतले आणि अंतःकरणातून आर्ततेने साद घातली: "हे पशुपती! हे कर्पूरगौरा! हे अनाथनाथा! या दुष्ट असुरापासून आपल्या दासाचे रक्षण करा!" दारुकाने आपल्या सैनिकांना सुप्रियाचा शिरच्छेद करण्याची आज्ञा दिली. राक्षस शस्त्रे घेऊन धावले.

आणि त्याच क्षणी संपूर्ण कारागृहाची जमीन दुभंगली! एका प्रचंड वज्रनिर्घोषासह त्या पाताळतुल्य विवरात चार द्वारांचे एक अतिशय भव्य, सुवर्णमयी दिव्य मंदिर प्रत्यक्ष प्रकट झाले! त्या मंदिराच्या मध्यभागी असलेल्या रत्नजडित सिंहासनावर साक्षात ज्योतिःस्वरूप भगवान सांबसदाशिव आपल्या समस्त प्रमथ गणांसह आणि माता पार्वतीसह प्रगट झाले!

महादेवांनी आपल्या हातातील संहारक पाशुपतास्त्र मुक्त केले. त्या एकाच अस्त्राने दारुक राक्षसाचा आणि त्याच्या संपूर्ण असुरी सेनेचा एका क्षणात समूळ संहार केला! सुप्रिय वैश्याला आणि सर्व कैद्यांना बंधनातून मुक्त करण्यात आले.

त्यानंतर भगवान शंकर आणि माता पार्वती हास्ययुक्त संभाषणात मग्न होऊन सर्व जगाच्या कल्याणासाठी तेथेच नित्य वास करण्यास सिद्ध झाले. भगवान शिव तेथे 'नागेश्वर ज्योतिर्लिंग' (नागांचे ईश) या नावाने आणि माता पार्वती 'नागेश्वरी' या नावाने जगप्रसिद्ध झाली! जे दारुकावन समुद्रात होते, ते पुन्हा भूमीवर स्थिर झाले (जे आज गुजरातमध्ये द्वारकेजवळ दारुकावन किंवा महाराष्ट्रात औंढा नागनाथ मानले जाते). या ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घेणाऱ्याचे सर्व विषबाधा, सर्पभय आणि पाप नष्ट होऊन त्याला परम शांती लाभते.

🏹 ३. प्रभू श्रीरामांचे दक्षिण समुद्रतीरावर आगमन व सेतूबंधाची सिद्धता

द्वादश ज्योतिर्लिंगांमधील दहावे अत्यंत पावन आणि भक्ती-मुक्तीचे संगम असलेले ज्योतिर्लिंग म्हणजे दक्षिण भारतातील 'रामेश्वर ज्योतिर्लिंग'! याचा संबंध साक्षात त्रेतायुगातील मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान श्रीरामांच्या अवताराशी आहे.

जेव्हा लंकापती दुष्ट रावणाने माता जानकीचे कपटाने हरण करून लंकेत नेले, तेव्हा प्रभू रामचंद्र बंधू लक्ष्मणासह वनात भटकत किष्किंधानगरीत पोहोचले. तेथे वानरराज सुग्रीवाशी सख्य करून त्यांनी वालीचा वध केला आणि सुग्रीवाला राज्यावर बसवले. सुग्रीवाच्या आज्ञेने वानरसेनेने चहूबाजूंनी सीतेचा शोध सुरू केला. दक्षिणेस गेलेल्या पवनपुत्र हनुमंताने समुद्राचे उल्लंघन करून लंका गाठली, सीतेचा शोध लावला आणि प्रभूंच्या चरणी येऊन मातेचा दिव्य चूडामणी अर्पण केला.

सीतेचे वर्तमान समजताच प्रभू श्रीरामांनी कोट्यवधी वानर आणि अस्वलांच्या सेनेसह लंकेवर स्वारी करण्याचा निश्चय केला. महाबली सुग्रीव, अंगद, नल, नील, जांबुवंत आणि लक्ष्मण यांच्यासह प्रभू रामचंद्र दक्षिणेकडील अथांग, गर्जना करणाऱ्या क्षारसमुद्राच्या तीरावर येऊन पोहोचले.

प्रभूंनी सर्व सैन्याला तिथे थांबून विश्रांती घेण्याची आज्ञा केली. दिवसभराच्या प्रवासाने आणि उष्णतेने प्रभू श्रीरामांचा कंठ कोरडा पडला. ते लक्ष्मणाला म्हणाले, "हे अनुजा! मला अत्यंत तीव्र तहान लागली आहे. समुद्राचे हे पाणी खारे आहे; कपिवीरांना सांगून कुठूनतरी गोड व शीतल जल आणण्याची व्यवस्था करावी."

प्रभूंची आज्ञा होताच वानरवीर तात्काळ चहूबाजूंना धावले. त्यांनी पर्वताच्या कपारींमधून अत्यंत मधुर, सुवासिक आणि शीतल जल आणून प्रभूंच्या समोर ओंजळीत अर्पण केले. वानरांची ती निष्काम सेवा पाहून प्रभू अत्यंत प्रसन्न झाले.

🏝️ ४. श्रीरामांचे वालुकामय शिवपूजन, विजय वरदान व रामेश्वर लिंग प्राकट्य

प्रभू श्रीरामांनी ते पाण्याचे पात्र ओठांशी लावले; परंतु पाणी पिण्यापूर्वीच त्यांच्या अंतःकरणात एक अत्यंत गहन आध्यात्मिक विचार चमकला: 'मी माझ्या आराध्य दैवताची—साक्षात देवाधिदेव भगवान सदाशिवांची पूजा न करता, त्यांना भोग न चढवता हे पाणी कसे काय प्राशन करू शकतो?'

प्रभूंनी ते पाण्याचे पात्र खाली ठेवले. त्यांनी समुद्रकिनाऱ्यावरील अत्यंत बारीक, मऊ अशी वाळू (वालुका) आपल्या हातांनी गोळा केली आणि एका सुंदर, गोलाकार वालुकामय शिवलिंगाची स्वतःच्या हातांनी स्थापना केली! प्रभू श्रीरामांनी त्या समुद्राच्या तीरावर गंगाजलाचे आवाहन करून षोडशोपचारांनी त्या पार्थिव लिंगाची महापूजा बांधली.

प्रभूंनी हात जोडून साष्टांग प्रणिपात केला आणि अत्यंत दीन, आर्त स्वरात महादेवांची स्तुती केली:

"हे देवाधिदेवा! हे पशुपती! हे नीलकंठा! मी आपल्याला शरण आलो आहे. रावण हा आपल्याच वराने उन्मत्त, महाबली आणि अजिंक्य झाला आहे. त्याच्या अथांग सेनेचा पराभव करून समुद्रावर सेतू बांधणे आणि सीतेला सोडवणे हे आपल्या कृपेविना सर्वथा अशक्य आहे! मी आपला अनन्य दास आहे; मला या धर्मयुद्धात विजय प्राप्त व्हावा असा आशीर्वाद द्यावा!"

साक्षात विष्णूंच्या अवताराने केलेली ही निष्कपट, भावपूर्ण प्रार्थना ऐकून भगवान सांबसदाशिव माता पार्वती आणि प्रमथ गणांसह त्या वाळूच्या लिंगातून एका प्रचंड तेजासह प्रत्यक्ष प्रगट झाले! महादेवांनी श्रीरामांना प्रेमाने उठवून आलिंगन दिले आणि म्हणाले, "हे दाशरथी रामा! तुझे कल्याण असो! तू धर्माचे साक्षात प्रतीक आहेस. मी तुला आज्ञा आणि आशीर्वाद देतो की, तू या महायुद्धात रावणाचा आणि त्याच्या समस्त असुरी कुळाचा समूळ संहार करशील आणि तुझा विजय त्रैलोक्यात अमर होईल!"

महादेवांचे हे वरदान ऐकून प्रभूंच्या सर्व चिंता क्षणात नष्ट झाल्या. श्रीरामांनी पुन्हा चरण धरले आणि विनंती केली, "हे प्रभू! जर आपण माझ्यावर खरोखर संतुष्ट असाल, तर जगातील संसारी जीवांच्या पापनाशासाठी आपण याच वालुकामय लिंगामध्ये ज्योतिर्लिंग रूपाने नित्य वास करावा!"

महादेवांनी "तथास्तु!" म्हटले. अशा प्रकारे प्रभू श्रीरामांनी स्थापन केलेले ते लिंग त्रिभुवनात 'रामेश्वर ज्योतिर्लिंग' (रामस्य ईश्वरः / रामाचे ईश्वर) या नावाने जगप्रसिद्ध झाले! पुढे महादेवांच्या कृपेने नल-नीलांनी समुद्रावर पाषाण तरंगवून सेतू बांधला, श्रीरामांनी रावणाचा वध केला आणि सीतेसह अयोध्येला परतले.

शिवपुराणात रामेश्वर ज्योतिर्लिंगाचे फल सांगताना म्हटले आहे की, जो मनुष्य काशीच्या मणिकर्णिका घाटावरून पवित्र गंगाजल आणून रामेश्वराच्या पिंडीवर भक्तीभावाने अर्पण करतो, त्याचे सर्व महापाप जळून खाक होते आणि तो जीवनमुक्त होऊन साक्षात शिवलोकास प्राप्त होतो!

🌸 ५. देवगिरी पर्वतावरील सुधर्मा-सुदेहा आणि सती घुश्मेचा त्याग

द्वादश ज्योतिर्लिंगांमधील अंतिम, बारावे आणि अत्यंत हृदयद्रावक ज्योतिर्लिंग म्हणजे महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर (वेरूळ) जवळील 'श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग' (घुश्मेश्वर)!

प्राचीन काळी देवगिरी (दौलताबाद/वेरूळ) पर्वताच्या पायथ्याशी भारद्वाज गोत्रातील एक परम विद्वान, वेदाभ्यासी आणि शांत स्वभावाचा ब्राह्मण राहत होता; त्याचे नाव होते 'सुधर्मा'. त्याची धर्मपत्नी 'सुदेहा' ही अत्यंत सुंदर, गृहकृत्यदक्ष आणि पतीसेवा करणारी साध्वी होती. परंतु त्यांच्या विवाहाला अनेक वर्षे लोटूनही त्यांना कोणतेही अपत्य झाले नाही. सुधर्मा हा ज्ञानी असल्याने त्याला संतती नसल्याचे दुःख नव्हते; परंतु सुदेहा मात्र निपुत्रिक असल्याच्या दुःखाने अहोरात्र तळमळत असे.

एके दिवशी शेजारच्या एका मत्सरी स्त्रीने वादाच्या भरात सुदेहाला "तू वांझोटी आणि अपशकुनी आहेस!" असे म्हणून अत्यंत हीन शब्दांत टोचले. या अपमानाने सुदेहाच्या काळजाला घरे पडली. ती रडत-रडत घरी आली आणि तिने पतीचे पाय धरले, "स्वामी! मला लोकांचे हे टोमणे सहन होत नाहीत. तुम्ही दुसरे लग्न करा, म्हणजे आपल्या घरात वंशाचा दिवा येईल; नाहीतर मी विहिरीत उडी घेऊन प्राण देईन!"

सुदेहाच्या या हट्टापुढे सुधर्माने हात टेकले. सुदेहाने स्वतःच्या सख्ख्या धाकट्या बहिणीला—'घुश्मा' हिला बोलावून घेतले आणि पतीशी तिचा विवाह लावून दिला. सुधर्माने आधीच सावध केले होते, "सुदेहा, उद्या घुश्मेला पुत्र झाला तर तू तिचा मत्सर करशील!" परंतु सुदेहा म्हणाली, "नाही स्वामी, घुश्मा माझी लहान बहीण आहे; तिचा मुलगा माझाच असेल!"

घुश्मा ही साक्षात भक्तीची साक्षात मूर्ती होती. सुदेहाच्या सूचनेवरून पुत्रप्राप्तीसाठी तिने एक अत्यंत कठीण शिवव्रत आरंभले: ती दररोज पहाटे उठून मातीची १०१ (एकशे एक) पार्थिव शिवलिंगे आपल्या हातांनी तयार करत असे, त्यांची षोडशोपचारांनी महापूजा करत असे आणि दुपारी ती सर्व शिवलिंगे जवळच असलेल्या एका सरोवरात विसर्जित करत असे!

असे करता-करता जेव्हा घुश्मेच्या हाताने एक लक्ष (१,००,०००) पार्थिव शिवलिंगांचे पूजन आणि विसर्जन पूर्ण झाले, तेव्हा त्या अथांग पुण्यप्रभावाने घुश्मेच्या पोटी एका अत्यंत तेजस्वी, सुंदर आणि भाग्यवान पुत्राचा जन्म झाला! घरात आनंदाला उधाण आले. मुलगा मोठा झाला आणि सुधर्माने एका सुलक्षणी कन्येशी त्याचा विवाह लावून दिला.

🔪 ६. सुदेहाचा भीषण मत्सर, पुत्राची हत्या व सती घुश्मेचे अढळ स्थैर्य

सून घरात आल्यानंतर मात्र सुदेहाची मानसिकता भयानक बदलली! 'मी मोठी असूनही निपुत्रिक राहिले, आणि माझी लहान बहीण मात्र पुत्र आणि सुनेच्या सुखात लोळत आहे' या मत्सराच्या विखारी अग्नीने तिची संपूर्ण बुद्धी भ्रष्ट झाली. ज्या बहिणीवर तिचे प्रेम होते, तिच्याविषयी अंतःकरणात काळकूट विष भरले.

एका काळ्याकुट्ट रात्री, जेव्हा घुश्मेचा तरुण पुत्र आणि त्याची पत्नी गाढ झोपेत होते, तेव्हा सुदेहाने हातात एक अतिशय तीक्ष्ण, धारदार सुरा घेतला. ती चोरपावलांनी त्यांच्या शयनकक्षात शिरली. तिने झोपेत असलेल्या त्या निष्पाप पुत्राच्या गळ्यावर सुरा चालवून त्याचे तुकडे-तुकडे करून त्याला ठार मारले! रक्ताने माखलेले त्याचे अवयव तिने एका पोत्यात भरले आणि ज्या सरोवरात घुश्मा दररोज शिवलिंगे विसर्जित करत असे, त्याच सरोवराच्या डोहात नेऊन फेकून दिले! घरी येऊन ती शांतपणे झोपी गेली.

पहाटे सुनेला जाग आली. तिने पाहिले की शेजारी पती नाही आणि संपूर्ण शय्या रक्ताच्या थारोळ्यात भिजलेली आहे! मांस आणि रक्ताचे डाग पाहून सुनेने छाती पिटून असा काही भयंकर आक्रंदन केला की संपूर्ण गाव गोळा झाले. सुदेहाही बाहेर येऊन खोट्या अश्रूंचा आव आणत छाती बडवून रडू लागली, "हाय रे दुर्दैवा! कोणी माझ्या कुलदीपाचा बळी घेतला!"

परंतु त्या क्षणी सती घुश्मेने जे वर्तन केले, ते संपूर्ण विश्वातील भक्तीच्या इतिहासात अद्वितीय ठरले! घरात एवढा मोठा अनर्थ घडलेला असताना, रक्ताने माखलेली शय्या डोळ्यांसमोर दिसत असतानाही घुश्मेचे अंतःकरण तसूभरही विचलित झाले नाही! तिच्या डोळ्यांतून अश्रूंचा एक थेंबही गळाला नाही. ती रडणाऱ्या सुनेला शांत करत म्हणाली:

"मुली, शांत हो! ज्या जगत्पिता भगवान शंकरांच्या कृपेने हा पुत्र जन्माला आला होता, त्याच्या रक्षणाची आणि विसर्जनाची चिंताही त्या महादेवाचीच आहे! जोपर्यंत शिव पाठीशी आहेत, तोपर्यंत शोक करण्याचे काहीही कारण नाही!"

घुश्मेने आपल्या नित्य शिवपूजेत एका सेकंदाचाही खंड पडू दिला नाही! तिने नेहमीप्रमाणे १०१ मातीची शिवलिंगे बनवली, मंत्रांनी पूजा केली, आरती केली. दुपारच्या वेळी ती शिवलिंगे एका थाळीत घेऊन ती नेहमीप्रमाणे त्या सरोवराच्या काठावर गेली. तिने एकापाठोपाठ एक शिवलिंगे पाण्यात विसर्जित केली, आणि जेव्हा ती हात जोडून परतीसाठी वळली—

तेव्हा काय आश्चर्य! तिचा तो मृत पुत्र रक्ताचे सर्व डाग पुसून, साक्षात देवासारखा जिवंत, हसतमुखाने सरोवराच्या काठावर उभा असलेला दिसला! तो धावत आला आणि आईच्या पाया पडत म्हणाला, "आई! तुझ्या अढळ पुण्याईने आणि महादेवांच्या कृपेने मी पुन्हा जिवंत झालो आहे!"

पुत्र जिवंत झाल्याचे पाहूनही घुश्मा अहंकाराने किंवा आनंदाने उड्या मारू लागली नाही; तिच्या मुखावर तीच शांत, समत्वभावाची समाधी अवस्था होती! सुख आणि दुःख या दोन्ही क्षणी जिचे चित्त केवळ शिवात लीन होते, अशा त्या परम भक्ताच्या त्यागाने साक्षात भगवान सदाशिव त्या सरोवराच्या लाटांमधून कोटी सूर्यांच्या तेजासह प्रत्यक्ष प्रगट झाले!

🕉️ ७. महादेवांचा क्रोध, घुश्मेची क्षमावृत्ती व घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग प्राकट्य

भगवान शंकर अत्यंत क्रोधाने संतप्त झाले होते. त्यांनी आपल्या हातातील त्रिशूळ उगारला आणि म्हणाले, "हे घुश्मे! तुझ्या सवतीने—त्या पापी सुदेहाने तुझ्या निष्पाप पुत्राचा अत्यंत क्रूरपणे वध केला आहे! त्या राक्षसीला या पृथ्वीवर जिवंत राहण्याचा अधिकार नाही; मी आत्ताच्या आत्ता माझ्या या त्रिशूळाने तिचा शिरच्छेद करतो!"

त्या वेळी घुश्मेने साक्षात महादेवांच्या पायावर डोके टेकवले आणि हात जोडून जी प्रार्थना केली, तिने साक्षात परब्रह्मालाही जिंकून घेतले! घुश्मा म्हणाली:

"हे दयासागरा! हे करुणाकरा! सुदेहा ही माझी मोठी बहीण आहे. तिने माझ्यावर अपकार केला असला, तरी मी तिच्यावर केवळ उपकारच करीन! आपल्या दर्शनाने जर कोट्यवधी जन्मांची महापापे जळून भस्म होतात, तर आपल्या प्रत्यक्ष दर्शनाने माझ्या बहिणीचे पापही नष्ट झाले नाही का? एखाद्याने आपले वाईट केले तरी त्याचे भले करावे, हाच आपला मूळ धर्म आहे! म्हणून मी तिच्यासाठी क्षमा मागत आहे; आपण तिला प्राणदान द्यावे!"

एका सामान्य स्त्रीच्या अंतःकरणातील ही अथांग क्षमाशीलता आणि विकाररहित अद्वैत भक्ती पाहून भगवान सदाशिव इतके भारावून गेले की त्यांच्या डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागले! महादेव म्हणाले, "हे शुभानने! तू धन्य आहेस! तुझ्यासारखा निष्काम आणि क्षमाशील भक्त त्रैलोक्यात दुर्लभ आहे. मी तुझ्या भक्तीने संपूर्णपणे बांधला गेलो आहे; सांग तुला कोणता वर हवा?"

घुश्मेने हात जोडून प्रार्थना केली: "हे देवाधिदेवा! जर आपण प्रसन्न असाल, तर संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी आपण स्वतः याच सरोवराच्या तीरावर ज्योतिर्लिंग रूपाने नित्य वास करावा! जेणेकरून संसारातील दुःखी जीवांचे पाप आपल्या दर्शनाने नष्ट होईल!"

भगवान शंकरांनी अत्यंत आनंदाने "तथास्तु!" म्हटले. ते म्हणाले, "हे घुश्मे! तुझ्या या अढळ भक्तीमुळे माझे हे ज्योतिर्लिंग जगात तुझ्याच नावाने—'घृष्णेश्वर' (घुश्मेश्वर) म्हणून अमर होईल! आणि ज्या सरोवरात तू एक लाख शिवलिंगे विसर्जित केलीस, ते सरोवर साक्षात शिवलिंगांचे घर बनल्यामुळे त्रैलोक्यात 'शिवालय सरोवर' या नावाने विख्यात होईल!"

अशा प्रकारे भगवान सदाशिव तेथे बारावे ज्योतिर्लिंग म्हणून स्थिर झाले. पश्चात्तापदग्ध झालेल्या सुदेहाने घुश्मेचे पाय धरून क्षमा मागितली; तिचा द्वेष कायमचा नष्ट झाला आणि ते संपूर्ण कुटुंब शिवभक्तीत लीन होऊन सुखाने राहिले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील कोटिरुद्र संहितेतील ही २९ वी कथा संपूर्ण भारतवर्षातील द्वादश ज्योतिर्लिंगांच्या परिक्रमेची मंगलमय सांगता करते. नागेश्वराचे अभयदान, रामेश्वराचा विजय आणि घृष्णेश्वराची परम क्षमा ही त्रयी मानवी जीवनाला ईश्वरी साक्षात्काराचा मार्ग दाखवते. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील अद्वितीय अवतार, कैलास संहिता आणि वायवीय संहितेतील गूढ शिवतत्त्वाचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.