जालंधराचा वध व सती वृंदेचे अमर आख्यान

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील हे आख्यान नैतिक अधिष्ठान, पतिव्रता धर्माचे अगाध सामर्थ्य आणि परस्त्रीवरील कुदृष्टीचे विनाशकारी पर्यवसान दाखवणारे परमोच्च शिखर आहे. मागील अध्यायात आपण पाहिले की कशा प्रकारे देवराज इंद्राचा पराभव करून जालंधराने त्रैलोक्यावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. देवासुर संग्राम व कीर्तिमुख उत्पत्ती (भाग २२ ब) मध्ये आपण अभ्यासले की, देवर्षी नारदांच्या चातुर्याने जालंधराची कामवासना कशी जागृत झाली आणि त्याने कैलासावर राहू नावाच्या दूताला पाठवून जगन्माता पार्वतीची मागणी करण्याचा अक्षम्य अपराध केला.

राहूच्या अपमानानंतर साक्षात महादेवांच्या भृकुटीतून प्रगट झालेल्या कीर्तिमुखाच्या तावडीतून राहू कसातरी आपला जीव वाचवून पळाला. राहूने कैलासावरील वृत्तांत कथन करताच युद्धाची अंतिम ठिणगी पडली. एका बाजूला कैलासाला पडलेला असुरी वेढा, नंदी-गणपती-कार्तिकेय यांचे महापराक्रमी युद्ध, जालंधराने पार्वतीला फसवण्यासाठी रचलेली शिवरूप माया, तर दुसऱ्या बाजूला सती वृंदेच्या अमोघ पातिव्रत्याचा अंत करण्यासाठी श्रीहरींनी योजलेली गूढ नीती—या सर्व नाट्यमय व तात्त्विक घटनांचा उहापोह या अध्यायात होतो. अखेर साक्षात महादेवांनी आपल्या पायाच्या अंगठ्याने निर्माण केलेल्या अद्वितीय सुदर्शन चक्राने जालंधराचा वध कसा केला, याची ही रोमांचक व विस्तृत गाथा आहे.

"सृष्टीत पतिव्रता स्त्रीच्या पुण्याइतके अभेद्य कवच अन्य कोणतेही नाही; जोपर्यंत वृंदेचे पातिव्रत्य अखंड होते, तोपर्यंत साक्षात महादेवांचा त्रिशूळही जालंधराचा वेध घेऊ शकत नव्हता. परंतु परस्त्रीची कामुक अभिलाषा हेच संपूर्ण कुळाच्या विनाशाचे मूळ ठरते." — शिवपुराण युद्ध खंड.

⚡ १. राहूचे पलायन, देवांचे कैलास गमन व श्रीहरींचे धर्मसंकट

कैलासावर कीर्तिमुखाच्या मुखातून कसाबसा सुटलेला दूत राहू थरथर कापत आणि धापा टाकत जालंधराच्या राजदरबारात पोहोचला. आपल्याला अक्षरशः नवा जन्म मिळाला आहे अशा भयानक मनःस्थितीत त्याने जालंधराच्या चरणी लोटांगण घातले. राहूने कैलासावर घडलेला संपूर्ण थरारक प्रसंग कथन केला—महादेवांचा अनावर क्रोधाग्नी, त्यांच्या भृकुटीतून प्रगट झालेला साक्षात दुसरा नृसिंहासारखा विक्राळ पुरुष, आणि स्वतःच्या शरीराचे मांस खाऊन कीर्तिमुख बनलेल्या त्या गणाचे भीमकर्म!

आपल्या दूताचा झालेला अपमान आणि पार्वतीने दिलेला नकार ऐकून दैत्यराज जालंधराचा संताप अनावर झाला. त्याच्या डोळ्यांतून अंगारे बाहेर पडू लागले. त्याने कसलाही आगापिछा विचार न करता आपल्या महाकाय असुरी सेनेला युद्धाचे नगारे वाजवण्याचे आदेश दिले.

जालंधराच्या या महासंहारक युद्धाची तयारी पाहून देवराज इंद्रासह सर्व देव अत्यंत भयभीत झाले. ते सूक्ष्म रूप धारण करून गुप्त मार्गाने कैलास पर्वतावर पोहोचले. देवांनी महादेवांच्या चरणी हात जोडून अत्यंत करुण स्वरात आक्रंदन केले: "हे देवाधिदेवा! हे भूतभावना! आता ही सुवर्णसंधी सोडू नका. त्या दुष्ट जालंधराने त्रिभुवनात मांडलेला हा जाच असह्य झाला आहे. आपण स्वतः रणांगणावर उतरून त्याचा संहार करावा आणि त्रैलोक्याला भयमुक्त करावे!"

देवांची ती आर्त प्रार्थना ऐकून भगवान शंकर मंद स्मित करत हसले. त्यांनी तात्काळ वैकुंठपती भगवान श्रीहरी विष्णूंना पाचारण केले. श्रीहरी हात जोडून नम्रभावाने महादेवांना म्हणाले:
"हे त्रिलोकीनाथा! आपण जाणताच की हा जालंधर आपल्याच तिसऱ्या नेत्रातील क्रोधाग्नीतून जन्मलेला आपलाच एक अंश आहे. शिवाय, तो क्षीरसागराचा पुत्र असल्याने माझी अर्धांगिनी लक्ष्मी हिचा सख्खा धाकटा भाऊ आहे. अर्धांगिनीच्या वचनाला जागून मी रणांगणावर त्याचा वध न करण्याचे वचन दिले होते. त्यामुळे या संकटाचे निवारण केवळ आणि केवळ आपल्याच हाताने होणे विधिलिखित आहे. आपणच याचे निर्दालन करावे!"

श्रीहरींची ही धर्मसंकटाची अडचण महादेवांनी क्षणात ओळखली. त्यांनी सर्व देवांना आणि विष्णूंना आश्वस्त केले, "हे देवांनो! तुम्ही सर्व संशय सोडून द्या आणि निर्भय होऊन आपापल्या धामास जा. ज्या अर्थी जालंधराने जगन्माता पार्वतीवर कुदृष्टी टाकली आहे, त्या अर्थी त्याचा अंत आता ठरलेलाच आहे!" महादेवांचे हे अभयवचन ऐकून देवांना मोठा धीर आला.

⚔️ २. कैलासाला असुरी वेढा आणि शिवगणांचे महापराक्रमी युद्ध

महादेवांचे बोलणे पूर्ण होत नाही तोच, क्षितिजावरून धूळ उडवत आणि पृथ्वीला कंपित करत जालंधराची अथांग सेना कैलास पर्वताच्या पायथ्याशी येऊन धडकली. शुंभ, निशुंभ, कालनेमी यांसारखे महाबली असुर कोट्यवधी सैन्यानिशी कैलासाला चहूबाजूंनी वेढा घालून उभे राहिले. असुरांच्या रणदुंदुभींनी आणि शंखांच्या संमिश्र नादाने कैलासाच्या पांढऱ्याशुभ्र बर्फाच्छादित शिखरांना तडे जाऊ लागले.

आपल्या पवित्र निवासस्थानाचा हा अवमान पाहून भगवान शिवांचे नेत्र प्रलयाग्नीप्रमाणे लाल झाले. त्यांनी आपल्या प्रमुख सेनापतींना आणि गणांना युद्धाची आज्ञा दिली. महादेवांचा आदेश मिळताच नंदी, प्रथमपूज्य श्री गणेश, महासेनानी कार्तिकेय, महाकाल आणि रौद्र रूप धारण केलेले वीरभद्र आपल्या प्रचंड प्रमथ गणांसह पर्वतावरून खाली उसळले.

कैलासाच्या पायथ्याशी युगांयुगांचे स्मरण करून देणारे तुंबळ महायुद्ध पेटले. नंदीने आपल्या तीक्ष्ण शिंगांनी आणि खुरांच्या प्रहाराने असुरांचे शेकडो रथ क्षणात उधळून लावले. कार्तिकेयांनी आपल्या तीक्ष्ण शक्ती अस्त्राचा वर्षाव करून असुरी सैन्यात हाहाकार माजवला. विघ्नहर्त्या बाल गणेशाने आपल्या परशूने आणि सोंडेच्या प्रहाराने महाकाय असुरांना आकाशात भिरकावून दिले. तर वीरभद्राने आपल्या भयंकर खड्गाने शुंभ-निशुंभाला घायाळ करून कालनेमीच्या सैन्याची दाणादाण उडवून दिली.

आपली महाकाय सेना गाळणीसारखी चिरडली जात आहे आणि सर्व प्रमुख सेनापती पराभूत होऊन पळत आहेत हे पाहून सागरपुत्र जालंधराच्या संतापाची सीमा उरली नाही. त्याने स्वतः आपल्या रथातून पुढे झेप घेतली.

🐂 ३. महादेवांचे रणांगणात पदार्पण व जालंधराचा पराभव

युद्धाचा हा भयंकर वृत्तांत ऐकून भगवान सदाशिव किंचित हसले. त्यांनी आपल्या पांढऱ्याशुभ्र, विशाल नंदीवर (वृषभावर) आरोहण केले. अंगाला चिताभस्म, गळ्यात नागराज, जटांमध्ये गंगा-चंद्र आणि हातात पिनाक धनुष्य घेऊन देवाधिदेव साक्षात रणांगणावर अवतीर्ण झाले.

ज्या क्षणी महादेवांचे ते भव्य, काळालाही थरकावून सोडणारे रौद्र रूप असुरांच्या नजरेस पडले, त्या क्षणी असुरी सैन्याची पाचावर धारण बसली! दैत्य सैनिक शस्त्रे टाकून सैरावैरा पळू लागले. जालंधराने आपल्या पळणाऱ्या सैनिकांना थांबवण्याचा खूप प्रयत्न केला, त्यांना युद्धाची शपथ दिली; परंतु महादेवांच्या केवळ दृष्टीक्षेपाने असुरांचा धीर संपूर्ण गळून पडला होता.

शेवटी जालंधर एकाकी आपल्या रथावर उभा राहिला. त्याने महादेवांवर अत्यंत क्रोधाने आणि शीघ्र गतीने सतरा (१७) प्रलयंकारी बाण डागले. परंतु महादेवांनी आपल्या धनुष्यातून सुटलेल्या साध्या बाणांनी ते सतराही बाण हवेतच लीलया मोडून काढले! त्यानंतर महादेवांनी क्षणाचाही विलंब न करता सलग सात (७) बाण मारून जालंधराचा सुवर्ण रथ, त्याचे वेगवान अश्व, रथाचा ध्वज आणि हातातील धनुष्य एका क्षणात तोडून जमिनीवर पाडले.

रथ तुटताच जालंधर जमिनीवर उडी मारून महाकाय लोहगदा घेऊन महादेवांच्या दिशेने धावला. महादेवांनी एका अर्धचंद्राकार बाणाने त्या गदेचे हवेतच तीन तुकडे केले! गदा तुटल्यावर जालंधर वेगाने मुठ आवळून धावला. तेव्हा महादेवांनी असा बाणवर्षाव केला की जालंधर एका क्षणात एक कोस मागे फेकला गेला.

जटाधारी शंकरांशी सरळ समोरासमोर लढणे आपल्या आवाक्याबाहेरचे आहे हे जालंधराच्या चतुर बुद्धीला समजले. त्यामुळे त्याने आपल्या असुरी मायेचा आश्रय घेण्याचे ठरवले.

🎭 ४. जालंधराची शिवरूप माया व पार्वतीने ओळखलेले कपट

जालंधराने रणांगणात एका बाजूला गंधर्वी माया निर्माण केली, ज्यामुळे शिवगण त्या मायेत गुंतून राहिले. त्या संधीचा गैरफायदा घेऊन जालंधराने स्वतः हुबेहूब भगवान शंकरांचे रूप धारण केले! अंगाला भस्म, गळ्यात नाग, जटा, कपाळावर भालनेत्र आणि हातात त्रिशूळ घेऊन तो एका बनावट नंदीवर बसून थेट कैलासावरील अंतःपुरात पोहोचला, जेथे माता पार्वती आपल्या सख्यांसह बसलेली होती.

आपले पती रणांगणावरून विजयी होऊन परत आले आहेत असे वाटून माता पार्वती अत्यंत आनंदाने आपल्या सख्यांमधून उठली आणि त्या शिवरूप जालंधराच्या स्वागतासाठी सामोरी गेली. परंतु ज्या क्षणी जालंधराची नजर जगन्माता पार्वतीच्या त्या अनुपम, अनिंद्य आणि त्रैलोक्यसुंदर दिव्य रूपावर पडली, त्या क्षणी त्याच्या डोळ्यांना अक्षरशः अंधारी आली!

पार्वतीच्या अलौकिक तेजाने आणि पवित्रतेने जालंधराचा कामज्वर इतका अनावर झाला की, त्याचे संपूर्ण शरीर मोहाने जड, स्तब्ध आणि पाषाणासारखे अचल झाले. त्याची पापे इतकी उघडी पडली की त्याला एका पावलानेही पुढे सरकता येईना.

साक्षात आदिशक्ती असलेल्या जगदंबा पार्वतीने त्या पुरुषाच्या डोळ्यांतील कामुकता आणि शरीराची हीन कंपन पाहिली. क्षणार्धात महामायेला उमगले की हे माझे सात्विक, जितेंद्रिय प्राणनाथ सदाशिव नसून कोणीतरी नीच, मायावी असूर कपटवेष धारण करून आला आहे! क्रोध आणि लज्जेने संतप्त झालेली पार्वती एका क्षणात विजेच्या वेगाने तेथून अंतर्धान पावली आणि हिमालयाच्या पलीकडे असलेल्या मानस सरोवराच्या उत्तर तीरावर जाऊन एकांतात उभी राहिली. पार्वती अदृश्य झाल्याचे पाहून जालंधराचा हिरमोड झाला आणि तो पुन्हा लज्जित होऊन रणांगणावर परतला.

🌿 ५. पार्वतीने दिलेली आज्ञा, सती वृंदेचा धर्मभंग व विष्णूंना शाप

मानस सरोवराच्या तीरावर पोहोचताच संतप्त झालेल्या पार्वतीने साक्षात वैकुंठपती भगवान विष्णूंचे स्मरण केले. श्रीहरी तात्काळ तेथे प्रगट झाले. पार्वतीने अतिशय क्षुब्ध स्वरात म्हटले:
"हे श्रीहरी! त्या नीच जालंधराने माझ्याशी प्रतारणा करण्यासाठी साक्षात महादेवांचे रूप घेण्याचे धाडस केले आहे! आता या जगात जशास तसे वागल्याशिवाय पर्याय उरलेला नाही. जोपर्यंत जालंधराची पत्नी 'वृंदा' हिचे पातिव्रत्य अखंड आहे, तोपर्यंत जालंधराचा वध साक्षात शिवांच्या हातानेही होणार नाही; कारण पृथ्वीवर पतिव्रता धर्मासारखा दुसरा कोणताही बलवान धर्म नाही! म्हणून माझ्या आज्ञेने आपण तात्काळ जाऊन तिच्या पातिव्रत्याचा अंत करावा. यात आपल्याला कोणताही अधर्माचा दोष लागणार नाही!"

जगन्मातेची आज्ञा शिरसावंद्य मानून भगवान विष्णू आपल्या योगमायेसह जालंधराच्या राजधानीत पोहोचले. वृंदा आपल्या महालात पतीच्या विजयासाठी अखंड तप आणि जप करत बसली होती. श्रीहरींनी तेथे एक गहन माया रचली. त्यांनी एका तपस्वी साधूचे रूप घेतले. दोन मायावी राक्षसांनी जालंधराचे शीर आणि धड कापून त्या उपवनात आणून टाकल्याचा आभास निर्माण केला.

आपल्या पतीचे छिन्नविच्छिन्न शरीर पाहून सती वृंदा आक्रोशाने जमिनीवर कोसळली. तिने त्या तपस्वी साधूच्या चरणी पडून पतीला जिवंत करण्याची काकुळतीने याचना केली. त्या मायावी तपस्व्याने मंत्र उच्चारून त्या शरीरात पुन्हा प्राण फुंकल्याचे दाखवले. त्यानंतर भगवान विष्णूंनी स्वतः हुबेहूब जालंधराचे रूप धारण केले. आपला पती जिवंत झाला या आनंदाच्या भरात वृंदेने त्या बनावट जालंधराचे आलिंगन घेतले आणि त्याच्यासह काही काळ व्यतीत केला. एका परपुरुषाचा स्पर्श होताच, वृंदेचे ते पर्वतासारखे अभेद्य पातिव्रत्य एका क्षणात खंडित झाले!

पातिव्रत्य भंग पावताच वृंदेच्या दिव्य दृष्टीपुढील मायेचे पटल दूर झाले. तिने पाहिले की आपल्यासमोर उभा असलेला पुरुष आपला पती नसून साक्षात शंख, चक्र, गदाधारी भगवान श्रीहरी विष्णू आहेत!

रागाने आणि अपमानाने वृंदेच्या अंगाचा तीळपापड झाला. तिने थरथरत्या हातांनी पाणी हातात घेतले आणि विष्णूंना अतिशय कठोर शाप दिला:

"अरे कपटी विष्णू! तुझा धिक्कार असो! तू एका निष्पाप, पतिव्रता स्त्रीचा कपटाने घात केलास. तू साधूचे ढोंग रचलेस, दोन राक्षसांची माया दाखवून मला भ्रष्ट केलेस! ऐक, या महापापाचे फळ तुला येणाऱ्या अवतारात भोगावेच लागेल:
१. ज्याप्रमाणे दोन मायावी राक्षसांचे निमित्त करून तू मला फसवलेस, त्याचप्रमाणे दोन राक्षस (मारीच आणि रावण) तुझ्या स्वतःच्या पत्नीचे (सीतेचे) हरण करून तिला पळवून नेतील!
२. पत्नीच्या वियोगाने व्याकूळ होऊन तू रानावनात, जंगलात अश्रू गाळत भटकशील!
३. तुला स्वतःच्या पत्नीला सोडवण्यासाठी वानरांची आणि अस्वलांची मदत घ्यावी लागेल!
४. आणि ज्या शेषनागाने तुझा शिष्य बनून या कार्यात मदत केली, तो तुझ्या त्या अवतारात तुझा लहान भाऊ (लक्ष्मण) बनून सदैव तुझ्या दुःखात सहभागी होईल!"

असा दारुण शाप दिल्यानंतर सती वृंदेला या नश्वर जगात राहण्याची किंचितही रुची उरली नाही. तिने योगबलाने चिता प्रज्वलित केली आणि आपले मन केवळ आपल्या मूळ पतीच्या चरणी अर्पण करून अग्नीप्रवेश केला! सती वृंदेच्या त्या अढळ त्यागाने भगवान विष्णू इतके व्याकूळ आणि शोकाकुल झाले की, त्यांनी तिचे चिताभस्म आपल्या सर्वांगाला फासले आणि ते तिचे ध्यान करत त्याच राखेवर अचेतन अवस्थेत बसून राहिले. देवांनी आणि सिद्धांनी समजावूनही विष्णूंचा विरह शांत झाला नाही. (पुढे याच वृंदेच्या राखेमधून तुलसी, धात्री आणि मालती वनस्पतींची उत्पत्ती झाली).

☸️ ६. महादेवांचे सुदर्शन चक्र आणि जालंधराचा अंतिम संहार

ज्या क्षणी तिकडे वृंदेचे पातिव्रत्य खंडित झाले, त्याच क्षणी रणांगणावर उभ्या असलेल्या जालंधराचे संपूर्ण तेज, कवच आणि सामर्थ्य नष्ट झाले. तो अचानक निस्तेज आणि दुर्बल भासू लागला. परंतु त्याचा असुरी अहंकार अद्याप संपला नव्हता. तो महादेवांसमोर येऊन उर्मटपणे उभा ठाकला.

जालंधराने दोन्ही बाहू थोपटले आणि महादेवांना अत्यंत अश्लील, अमंगल आणि कटू शब्दांत दूषणे देण्यास सुरुवात केली. पार्वतीचा शोक आणि या दैत्याची ती अधम भाषा ऐकून साक्षात महाकाल शंकरांच्या क्रोधाची सीमा संपली.

भगवान शिवांनी यापूर्वी समुद्राच्या मंथनावेळी आपल्या पायाच्या अंगठ्याने पृथ्वीवर रेघ ओढून एका महातेजस्वी, प्रलयाग्नीमय चक्राची निर्मिती केली होती. महादेवांनी ते कोटी सूर्यांच्या एकत्रित दीप्तीसमान तळपणारे दिव्य 'सुदर्शन चक्र' आपल्या हातात धारण केले. संपूर्ण ब्रह्मांड त्या चक्राच्या प्रकाशाने दिपून गेले.

महादेवांनी ते अमोघ चक्र जालंधराच्या दिशेने भिरकावले! त्या चक्राने विजेच्या वेगाने जाऊन एका क्षणाच्या सहस्रांशात जालंधराचे महाकाय मस्तक त्याच्या धडावेगळे केले!

ते मस्तक भूमीवर कोसळताच पर्वताचा कडा कोसळावा असा भीषण आवाज झाला. जालंधराचा अवाढव्य देह रक्ताच्या थारोळ्यात जमिनीवर आदळला. त्याच्या शरीरातून रक्ताचे पाट वाहू लागले. महादेवांच्या आज्ञेने त्याचे रक्त आणि मांस थेट 'महारौरव' नावाच्या भयंकर नरकात गेले, जिथे त्याचे एक विस्तीर्ण रक्तकुंड बनले. जालंधर हा मुळात शिवाचाच क्रोधाग्नी असल्यामुळे, त्याच्या शरीरातून निघालेले दिव्य तेज थेट भगवान शिवांच्या मुखामध्ये समाविष्ट झाले!

आपल्या सम्राटाचा असा दारुण अंत पाहताच उरलेसुरले असूर निराधार होऊन आकांताने दशदिशांना पळून गेले. जालंधराचा समूळ विनाश झाल्यामुळे देव, गंधर्व, यक्ष, नाग आणि ऋषीमुनी यांच्यावरील महाभयंकर संकट कायमचे टळले. सर्व देवलोकात आनंदाची लाट उसळली. स्वर्गातून देवांनी महादेवांवर दिव्य पारिजातकांचा वर्षाव केला आणि "हर हर महादेव! जय सांबसदाशिव!" च्या जयघोषाने कैलास दुमदुमून गेला.

सर्व देवतांनी हात जोडून महादेवांची दिव्य रुद्राध्यायाने स्तुती केली. भगवान शंकर परम संतुष्ट झाले. त्यांनी सर्व देवांना व ऋषींना अभय आणि अभीष्ट वरदाने दिली आणि ते माता पार्वतीसह अंतर्धान पावले. संतुष्ट झालेले सर्व देव आपापल्या स्वर्गीय धामास परतले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील हे जगप्रसिद्ध 'जालंधर उपाख्यान' येथे संपूर्ण झाले आहे. या कथेने जगाला शिकवले की सामर्थ्य कितीही अफाट असले, तरी ते धर्माच्या आणि मर्यादांच्या अधीन असावे लागते. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शिवपुराणातील पुढील अद्वितीय अवतार आणि शंखाचूड वधाची महागाथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. नित्य पठण स्तोत्रे आणि संत साहित्याच्या अमूल्य ठेव्यासाठी आमचा वाङ्मय संग्रह नक्की पहा.