देवासुर संग्राम व कीर्तिमुखाचे पावन प्राकट्य

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील जालंधर उपाख्यान हे नैतिक मर्यादा, पराक्रम आणि भक्तीच्या रहस्यांनी ओतप्रोत भरलेले एक अद्वितीय पर्व आहे. मागील अध्यायात आपण पाहिले की कशा प्रकारे देवाधिदेव महादेवांच्या भालनेत्रातील क्रोधाग्नीतून गंगासागर संगमावर बालक जालंधराचा प्रादुर्भाव झाला. जालंधराची उत्पत्ती व समुद्रमंथन वैर (भाग २२ अ) मध्ये आपण अभ्यासले की, समुद्रमंथनाच्या वेळी देवांनी केलेल्या अन्यायाची जाणीव होताच जालंधराने इंद्राला थेट आव्हान दिले होते, परंतु इंद्राने आपल्या गर्वाने ते आव्हान धुडकावून लावले.

इंद्राच्या उद्धट नकाराने संतापलेल्या जालंधराने आपल्या अथांग असुरी सेनेला एकत्र करून स्वर्गलोकावर थेट आक्रमण केले. या युद्धात देव आणि दैत्यांमध्ये झालेला घनघोर संग्राम, संजीवनी विद्या आणि द्रोणाचलावरील दिव्य औषधींचा संघर्ष, जालंधराचा अमरावतीवर विजय, आणि प्रत्यक्ष वैकुंठपती श्रीहरींनी लक्ष्मीच्या वचनाखातर दिलेला समेट—हा घटनाक्रम विश्वाच्या इतिहासाला कलाटणी देणारा ठरला. पुढे देवर्षी नारदांच्या चातुर्याने जालंधराची कामवासना कशी जागृत झाली आणि राहूच्या उद्धट निरोपानंतर साक्षात महादेवांच्या भालप्रदेशातून मंदिरांचे रक्षक दैवत 'कीर्तिमुख' कसे प्रकट झाले, याची ही परम पावन, विस्तृत व ज्ञानवर्धक कथा आहे.

"सामर्थ्य आणि विजय जेव्हा परस्त्रीच्या कामुक लालसेमध्ये परावर्तित होतात, तेव्हा पराक्रमाचे तेज मावळून विनाशाचे द्वार उघडते. परंतु ईश्वराच्या आज्ञेपुढे स्वतःच्या देहाचेही भक्षण करणारा समर्पणभाव प्रत्यक्ष 'कीर्तिमुख' बनून त्रैलोक्यात वंदनीय ठरतो." — शिवपुराण युद्ध खंड.

⚔️ १. अमरावतीवर वेढा, संजीवनी विद्या आणि द्रोणाचल हरण

दूत घस्मरकडून इंद्राचा उद्दाम निरोप ऐकताच असुरराज जालंधराच्या क्रोधाला पारावार उरला नाही. त्याने आपल्या साम्राज्यातील सर्व प्रमुख सेनापतींना, शूर योद्ध्यांना आणि कोट्यवधी दैत्यवीरांना तात्काळ शस्त्रसज्ज होऊन युद्धासाठी पाचारण केले. शुंभ, निशुंभ, कालनेमी यांसारखे महाबली असूर आपापल्या चतुरंग सेनेसह पुढे सरसावले. असुरांच्या महाकाय सैन्याने क्षणात देवराज इंद्राच्या स्वर्गीय अमरावती नगरीला चहूबाजूंनी वेढा घातला.

अमरावतीवर झालेले हे अकस्मात आक्रमण पाहून इंद्रासह सर्व देव, दिक्पाल आणि गंधर्व पूर्ण तयारीनिशी रणांगणावर उतरले. दोन्ही सैन्यांमध्ये तुंबळ आणि अंगावर शहारे आणणारे महायुद्ध सुरू झाले. अस्त्रांना अस्त्रे भिडू लागली, बाणांचा पाऊस पडू लागला आणि रणांगणावर रक्ताचे पाट वाहू लागले.

या युद्धादरम्यान एका अद्भुत दिव्य शक्तीचा संघर्ष पाहायला मिळाला. देवांच्या प्रहाराने जे असुर रणांगणावर धारातीर्थी पडत असत, त्यांना असुरांचे कुलगुरू महामुनी शुक्राचार्य आपल्या अमोघ 'मृतसंजीवनी मंत्रा'च्या प्रभावाने क्षणात पुन्हा जिवंत करत होते! तर दुसऱ्या बाजूला, दैत्यांच्या भयंकर शस्त्रांनी घायाळ होणाऱ्या आणि मृत्यूमुखी पडणाऱ्या देवांना देवगुरू बृहस्पती हिमालयातील 'द्रोणाचल' (द्रोणागिरी) पर्वतावरून आणलेल्या दिव्य संजीवनी औषधी आणि वनस्पतींचा लेप लावून पुनरुज्जीवित करत होते. त्यामुळे युद्धाचा निकाल लागत नव्हता.

जेव्हा जालंधराच्या तीक्ष्ण नजरेने हा प्रकार पाहिला, तेव्हा त्याने देवसेनेच्या पुनरुज्जीवनाचे मूळ कारण ओळखले. क्षणाचाही विलंब न करता महाबली जालंधर वायुवेगाने थेट द्रोणाचल पर्वतापाशी पोहोचला. त्याने आपल्या वज्रासमान बाहूंचा विस्तार केला, संपूर्ण द्रोणाचल पर्वत मुळासकट उपटून काढला आणि प्रचंड गर्जना करत तो महाकाय पर्वत थेट समुद्राच्या अथांग गर्तेत फेकून दिला!

दैत्याने संजीवनी औषधींचा पर्वतच समुद्रात बुडवला हे पाहून देवर्षी अंगिरा मुनी भयभीत झाले आणि त्यांनी देवांना सावध केले. संजीवनी औषधींचा आधार नष्ट होताच देवांची विजयाची सर्व आशा मावळली. जालंधराच्या भयंकर बाणवर्षावापुढे इंद्रादी देवांचा धीर खचला. पराभव निश्चित असल्याचे पाहून सर्व देव रणांगण सोडून दशदिशांना पळून गेले.

देवांना भयभीत होऊन पळताना पाहून दैत्यसेनेमध्ये आनंदाचा एकच जल्लोष उसळला. जालंधराने वाजत-गाजत, विजयाच्या दुंदुभी वाजवत अमरावती नगरीत प्रवेश केला. पराभूत देवांनी मेरू पर्वतावरील अत्यंत दुर्गम, अंधाऱ्या गुहांचा आश्रय घेतला. जालंधराने स्वर्गाच्या सिंहासनावर आपले साम्राज्य प्रस्थापित केले आणि तो मेरूच्या गुहेत लपलेल्या देवांचा शोध घेण्यासाठी निघाला.

🦅 २. श्रीहरींचे युद्धास प्रस्थान, लक्ष्मीचे आर्जव व बंधुप्रेम

मेरू पर्वताच्या गुहेत लपलेले हतबल देव अखेर एकत्र आले आणि त्यांनी वैकुंठाची वाट धरली. त्यांनी भगवान श्रीहरी विष्णूंच्या चरणकमलांवर अश्रुपूर्ण नयनांनी मस्तक ठेवले आणि जालंधराच्या अफाट संहाराचे व आपल्या दुरावस्थेचे वर्णन केले. देवांची ती करुण आणि आर्त वचने ऐकून विश्वाचे पालनकर्ते विष्णू कळवळले.

श्रीहरी देवांना आश्वस्त करत म्हणाले, "हे देवांनो! धीर धरा, भय सोडून द्या. मी स्वतः गरुडावर आरूढ होऊन आत्ताच्या आत्ता रणांगणावर जातो आणि त्या उद्दाम जालंधराचा वध करून तुमच्या सर्व संकटांचे निवारण करतो." श्रीहरींच्या या अभयवचनाने देवांच्या चेहऱ्यावर पुन्हा तेज आले.

भगवान विष्णू शंख, चक्र, गदा आणि शारंग धनुष्य धारण करून गरुडावर स्वार झाले. परंतु, आपले पती युद्धासाठी प्रवृत्त झाल्याचे पाहून साक्षात माता लक्ष्मी यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. त्या व्याकूळ होऊन पुढे आल्या आणि त्यांनी श्रीहरींचे चरण धरले.

माता लक्ष्मी अतिशय हळव्या स्वरात म्हणाल्या, "हे प्राणनाथा! हे जगत्पते! आपण ज्या जालंधराचा वध करण्यासाठी निघाला आहात, तो माझ्या पित्याचा—क्षीरसागराचा पुत्र आहे! समुद्राच्या उदरातूनच माझा जन्म झाला आणि त्याच सागरातून जालंधराचा जन्म झाला आहे. नात्याने तो माझा सख्खा लहान भाऊ आहे! जर आपले माझ्यावर किंचितही प्रेम असेल, तर कृपा करून युद्धाच्या मैदानात माझ्या या भावाचा वध करू नका!"

आपल्या प्रिय अर्धांगिनीचे हे स्वाभाविक बंधुप्रेम पाहून दयाळू श्रीहरी मंद स्मित करत म्हणाले, "प्रिये, शांत हो. मी धर्म आणि मर्यादांचे रक्षण अवश्य करीन. मी रणांगणावर जाऊन जालंधराशी युद्ध करीन, त्याला माझ्या पराक्रमाची प्रचीती देईन; परंतु मी स्वतःच्या हाताने त्याचा वध करणार नाही, हे माझे तुला वचन आहे!" श्रीहरींच्या या वचनाने माता लक्ष्मीचे समाधान झाले.

🏹 ३. श्रीहरी-जालंधर महायुद्ध आणि जालंधर नगरात वास्तव्य

भगवान विष्णूंनी गरुडावर आरूढ होऊन रणांगणात प्रवेश केला आणि आपल्या पांचजन्य शंखाचा असा गंभीर नाद केला की, त्याच्या प्रतिध्वनीने दैत्यसेनेची छाती दडपली. श्रीहरींनी जालंधराचे नाव घेऊन त्याला युद्धाचे थेट आव्हान दिले. साक्षात वैकुंठपती युद्धासाठी आलेले पाहून जालंधराचा स्वाभिमान जागा झाला. त्याने अत्यंत वेगाने विष्णूंवर बाणांचा वर्षाव सुरू केला.

दोघांमध्ये युगांयुगांचे स्मरण करून देणारे तुंबळ महायुद्ध पेटले. जालंधराने टाकलेली दिव्य अस्त्रे विष्णूंनी लीलया आपल्या बाणांनी नष्ट केली, तर श्रीहरींच्या तीक्ष्ण बाणवर्षावाने जालंधराच्या सेनेतील हजारो महाकाय असुरांना यमसदनी पाठवले. गरुडाच्या पंखांच्या वादळाने असुरांचे रथ उलथून पडू लागले.

त्यानंतर जालंधर आणि विष्णू यांच्यात समोरासमोर गदायुद्ध आणि बाणयुद्ध सुरू झाले. श्रीहरींनी आपल्या सर्व शक्तीनिशी प्रहार केले, परंतु ब्रह्माजींच्या वचनानुसार आणि शिवाच्या क्रोधाग्नीचा अंश असल्यामुळे जालंधर किंचितही विचलित झाला नाही! तो पर्वतासारखा अढळ राहून उलट प्रहार करत राहिला. बराच वेळ घनघोर युद्ध करूनही हा वीर पराभूत होत नाही हे पाहून भगवान विष्णू त्याच्या अद्भूत शौर्यावर अंतःकरणातून परम संतुष्ट झाले.

श्रीहरींनी आपले धनुष्य खाली ठेवले आणि गंभीर वाणीने म्हणाले, "हे जालंधरा! तू खरोखरच धन्य आहेस. तुझ्यासारखा अजिंक्य, निर्भय आणि कणखर योद्धा आजवर माझ्या पाहण्यात आला नाही. तुझ्या या अनुपम पराक्रमावर मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे. माग, तुला जो अभीष्ट वर हवा असेल तो माग, मी तुला तो अवश्य प्रदान करीन!"

जालंधराने हात जोडले आणि अत्यंत मुत्सद्दीपणे म्हटले, "हे भगवंता! माझी लाडकी बहीण लक्ष्मी ही आपली अर्धांगिनी आहे, त्यामुळे आपण माझे आदरणीय मेहुणे आहात. जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर माझे एवढेच मागणे आहे की—आपण आपली पत्नी लक्ष्मी हिच्यासह माझ्या राजधानीत येऊन निवास करावा आणि सर्व देवांनाही आपल्या सेवेत तेथेच ठेवावे!"

आपल्याच भक्ताच्या आणि वराच्या मर्यादांमुळे विष्णूंना क्षणभर थोडे वाईट वाटले; परंतु दिलेल्या वचनाला जागून त्यांनी जालंधराची मागणी मान्य केली. अशा प्रकारे भगवान श्रीहरी विष्णू, माता लक्ष्मी आणि पराभूत झालेले सर्व देव जालंधराच्या 'जालंधर' नावाच्या भव्य राजधानीत वास्तव्यास गेले.

🪕 ४. देवांची दैना, देवर्षी नारदांची युक्ती व पार्वतीचे वर्णन

त्रैलोक्याचा एकछत्री सम्राट बनल्यानंतर जालंधराने स्वर्गातील इंद्रादी सर्व देवांचे अधिकार काढून घेतले आणि त्या अधिकारांवर आपापल्या दानव सेनापतींची नेमणूक केली. देव, गंधर्व, यक्ष आणि सिद्धांकडील सर्व अलौकिक रत्ने, संपत्ती आणि अधिकार हिरावून घेण्यात आले. देव आता असुरांचे अंकित बनून अत्यंत लाचारीचे आणि दुःखाचे जीवन जगू लागले.

आपले स्वातंत्र्य आणि मान गमावल्यामुळे देवांना जालंधराचा पराकोटीचा मत्सर वाटू लागला. शेवटी यातून मार्ग काढण्यासाठी सर्व देव गुपचूप कैलासावर पोहोचले आणि त्यांनी देवाधिदेव महादेवांच्या चरणी करुण आक्रंदन केले. देवांची ती दीनवाणी ऐकून करुणासिंधू शंकरांना दया आली. जालंधराचा वध केवळ शिवांच्याच हातून होणे शक्य होते; परंतु जोपर्यंत जालंधर धर्ममार्गावरून ढळत नाही आणि परस्त्रीवर कुदृष्टी टाकत नाही, तोपर्यंत त्याचा नाश होणे शक्य नव्हते.

महादेवांनी मनात संकल्प केला आणि देवकार्यासाठी देवर्षी नारद यांना अंतःप्रेरणा दिली. नारदमुनी वीणा झंकारत तात्काळ जालंधराच्या राजदरबारात अवतीर्ण झाले. जालंधराने उठून देवर्षींचे स्वागत केले, पाय धुतले आणि त्यांना उच्चासनावर बसवून विचारले, "हे मुनिश्रेष्ठा! आज आपले अचानक कसे काय आगमन झाले?"

नारदमुनींनी संपूर्ण दरबारातील ऐश्वर्याचे अवलोकन केले आणि किंचित मान डोलावून म्हणाले, "हे दैत्यसम्राटा जालंधरा! तू संपूर्ण त्रैलोक्याचा अधिपती झाला आहेस. देवांची सर्व संपत्ती, ऐरावत, कल्पवृक्ष, कामधेनू आज तुझ्या दालनात उभी आहेत. तुझे वैभव स्वर्गापेक्षाही विशाल आहे. परंतु हे सर्व पाहूनही मला तुझ्याविषयी एक मोठा खेद वाटत आहे!"

जालंधराने आश्चर्याने विचारले, "मुनिवर्य, माझ्या वैभवात अशी कोणती उणीव आहे?"

नारदांनी हसत म्हटले, "राजन! तुझ्याकडे जगातली सर्व रत्ने आहेत; परंतु या संपूर्ण विश्वात सर्वात श्रेष्ठ मानले जाणारे 'स्त्रीरत्न' मात्र तुझ्याकडे नाही! एकाही अद्वितीय, दिव्य सुंदरीचा तुझ्या वैभवात समावेश नाही. आणि ज्या सम्राटाकडे त्रिखंडातील सर्वश्रेष्ठ स्त्रीरत्न नसते, त्याचे हे बाह्य वैभव केवळ व्यर्थ आणि शोभिवंत दगडांसारखे असते!"

नारदांच्या या अर्थगर्भित शब्दांनी जालंधराच्या मनात तीव्र ईर्ष्या आणि वासना उत्पन्न झाली. तो उत्सुकतेने पुढे झाला आणि म्हणाला, "हे देवर्षी! असे दिव्य स्त्रीरत्न संपूर्ण त्रिभुवनात कोणापाशी आहे? ते मला सांगा, मी आत्ताच्या आत्ता ते खेचून आणीन!"

नारदांनी योग्य वेळी फासा टाकला. ते म्हणाले, "जालंधरा! असे अलौकिक, न भूतो न भविष्यति असे सौंदर्यसम्राज्ञी स्त्रीरत्न केवळ आणि केवळ कैलासपती भगवान शिवांजवळ आहे! त्यांची पत्नी माता पार्वती (गिरिजा) इतकी लावण्यवती आहे की तिच्या नखाच्या तेजाची बरोबरीही त्रैलोक्यातील कोणतीही अप्सरा करू शकत नाही. अशी मनोहर स्त्री मी संपूर्ण विश्वात कधी पाहिली नाही आणि पुढे कधी पाहायला मिळेल अशी शक्यताही नाही!"

अशा प्रकारे देवकार्याची गुप्त कळ फिरवून, जालंधराच्या अंतःकरणात पार्वतीविषयी कामुक वासनेची ठिणगी टाकून देवर्षी नारद तेथून आकाशमार्गाने निघून गेले.

🗣️ ५. कामज्वराने पछाडलेला जालंधर, राहू दूत आणि कैलासावर अवमान

नारद निघून गेल्यानंतर जालंधराची विवेकबुद्धी पूर्णपणे नष्ट झाली. 'विनाशकाले विपरीत बुद्धी' या उक्तीनुसार तो तीव्र कामज्वराने पेटून उठला. त्याला राजवैभवात, अन्नात किंवा निद्रेत क्षणभरही चैन पडेना. तो सतत पार्वतीच्या अद्भूत रूपाची कल्पना करू लागला. साक्षात जगन्माता असलेल्या पार्वतीला आपली पट्टराणी बनवण्याचा दुष्ट विचार त्याच्या मनात घर करू लागला.

अहंकाराने आंधळा झालेल्या जालंधराने पुढे-मागे कोणताही विचार न करता आपल्या दरबारातील अत्यंत धूर्त अशा 'राहू' नामक दैत्याला पाचारण केले. त्याने राहूला स्पष्ट आज्ञा दिली, "राहू! तात्काळ कैलासावर जा. त्या स्मशानवासी भिक्षुक शिवाला माझा संदेश दे आणि पार्वतीला माझ्या स्वाधीन करण्यास सांग!"

जालंधराच्या आज्ञेने राहू वेगाने कैलास पर्वतावर पोहोचला. तेथे अंगाला भस्म फासलेले, व्याघ्रचर्म परिधान केलेले, गळ्यात सर्प आणि जटांमध्ये गंगा-चंद्र धारण केलेले शांत, समाधीस्थ भगवान सांबसदाशिव बसलेले होते. महादेवांचे ते देदीप्यमान तेज पाहून राहू क्षणभर थबकला; परंतु आपल्या स्वामीच्या अहंकाराचा आव आणून तो पुढे उभा राहिला.

राहू अतिशय उद्धटपणे आणि उपहासाने म्हणाला, "हे वृषभध्वजा! हे भस्मचर्चित संन्याशा! माझा स्वामी, त्रैलोक्याधिपती जालंधर याने तुझ्यासाठी एक निरोप पाठवला आहे, तो कान उघडून ऐक! हिमालयाची राजकन्या पार्वती ही संपूर्ण त्रिभुवनातील सर्वश्रेष्ठ सौंदर्यसम्राज्ञी आणि अनुपम स्त्रीरत्न आहे. तू तर स्मशानात राहणारा, भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणारा एक दरिद्री भिक्षुक आहेस! तुझ्यासारख्या बैराग्याकडे एवढे सुंदर स्त्रीरत्न असणे ही केवळ विसंगती आहे. ते रत्न माझ्या विलासी आणि सर्वसंपन्न स्वामीच्या महालातच शोभून दिसेल! म्हणून कसलाही विरोध न करता पार्वतीला तात्काळ जालंधराच्या स्वाधीन कर; यातच तुझे आणि तिचे परम कल्याण आहे!"

🦁 ६. महादेवांचा रौद्र कोप, कीर्तिमुखाची निर्मिती व आज्ञापालन

जगदंबा पार्वतीविषयी काढलेले ते नीच, लज्जास्पद आणि अधम शब्द कानावर पडताच भगवान शिवांचे नेत्र प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झाले. महादेवांच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागातून (भृकुटीतून) एका प्रचंड वज्रासमान कडकडाटासह एक महाभयंकर, विक्राळ पुरुष प्रगट झाला!

त्या पुरुषाचे स्वरूप साक्षात दुसऱ्या नृसिंहाप्रमाणे भासत होते. त्याचे मुख महाभयंकर सिंहासारखे होते, त्याची लांबलचक जीभ विजेसारखी बाहेर लवलवत होती, डोळे अंगारासारखे धगधगत होते आणि अंगावरील केस ताठ व तीक्ष्ण शस्त्रांसारखे उभे होते. तो विक्राळ पुरुष प्रगट होताच त्याने राहूला गिळंकृत करण्यासाठी त्याच्यावर प्रचंड झेप घेतली!

समोर साक्षात मृत्यू उभा ठाकलेला पाहून राहूचे सर्व अवसान गळाले. तो आपला अहंकार विसरून जिवाच्या आकांताने ओरडत पळू लागला. त्याने थेट भगवान शंकरांच्या पायावर लोटांगण घातले आणि थरथर कापत म्हणाला, "हे देवाधिदेवा! क्षमा करा! क्षमा करा! मी केवळ एक दूत आहे. दूताचा वध करणे हे धर्मशास्त्राच्या विरुद्ध आहे. मी आपल्याला शरण आलो आहे, माझ्या प्राणांचे रक्षण करा!"

दूताची ती करुण आणि दयायाचना ऐकून महादेवांचे अंतःकरण द्रवले. त्यांनी त्या सिंहासारख्या पुरुषाला अडवले आणि म्हटले, "हे गणश्रेष्ठा! थांब. हा राहू जरी पापी असला तरी तो जन्माने ब्राह्मण आहे आणि तो दूताच्या नात्याने आला आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तो मला अनन्यभावाने शरण आला आहे. शरणागताचे रक्षण करणे हा माझा धर्म आहे, म्हणून याला सोडून दे!"

महादेवांच्या आज्ञेनुसार त्या विक्राळ पुरुषाने तात्काळ राहूला सोडून दिले. परंतु तो हात जोडून महादेवांपुढे उभा राहिला आणि आर्त स्वरात म्हणाला, "हे प्रभू! आपल्या संकल्पातून माझा जन्म झाला आहे. मला प्रचंड भूक लागली आहे आणि माझे भक्ष आपण माझ्या हातून सोडवले आहे. आता या असह्य भुकेने माझे प्राण जात आहेत; मी काय खाऊ, याची मला आज्ञा द्या!"

त्या गणाची निष्ठा आणि आज्ञापालनाची कसोटी पाहण्यासाठी भगवान शिव किंचित हसले आणि सहजतेने म्हणाले, "जर तुला भूक इतकी असह्य झाली असेल, तर तू स्वतःच्याच शरीराचे मांस खाऊन आपली भूक शमव!"

ईश्वराच्या शब्दावर अढळ श्रद्धा असलेल्या त्या निष्ठावंत गणाने क्षणाचाही विचार केला नाही! त्याने लागलीच आपल्या तीक्ष्ण दातांनी स्वतःचे हात, पाय, पोट आणि संपूर्ण शरीराचे मांस चावून चावून खाण्यास सुरुवात केली! खात खात शेवटी त्या पुरुषाचे केवळ 'मुख आणि मस्तक' (चेहरा) शिल्लक राहिले!

ईश्वराच्या एका साध्या आज्ञेसाठी स्वतःचे संपूर्ण अस्तित्व एका क्षणात संपवणारे त्याचे हे पराकोटीचे भीमकर्म आणि अद्वितीय आज्ञापालन पाहून भगवान सांबसदाशिव अत्यंत विस्मित आणि परम संतुष्ट झाले. महादेवांनी अत्यंत वात्सल्याने त्या मुखावर आपला अमृतहस्त फिरवला आणि म्हणाले:

"हे महाभागा! तू धन्य आहेस! विश्वात तुझ्यासारखा निष्ठावंत सेवक कधी झाला नाही. तू माझ्या आज्ञेचे तंतोतंत पालन करून स्वतःचे अस्तित्व अर्पण केले आहेस. आजपासून तू संपूर्ण जगात 'कीर्तिमुख' या अमर नावाने प्रख्यात होशील! तू सदैव माझ्या मंदिरांच्या प्रवेशद्वारावर मुख्य द्वारपाल म्हणून विराजमान राहशील. जो भक्त माझी पूजा करण्यापूर्वी तुझी पूजा करणार नाही, त्याचे शिवपूजन संपूर्णपणे व्यर्थ ठरेल! माझे सर्व प्रमथ गण आणि सर्व मानव प्रथम तुझा सत्कार करतील!"

भगवान शंकरांचा हा वरप्रसाद प्राप्त होताच तो कीर्तिमुख परम कृतार्थ झाला आणि शिवमंदिरांच्या महाद्वारावर सदैव रक्षक म्हणून प्रस्थापित झाला. आज आपण प्राचीन आणि भव्य शिवमंदिरांच्या दरवाजांच्या शीर्षस्थानी जो भव्य, सिंहासारखा मुखवटा पाहतो, तो साक्षात हाच 'कीर्तिमुख' आहे. तिकडे अपमानित आणि भयभीत झालेला राहू आपला जीव मुठीत धरून पुन्हा जालंधराकडे पळून गेला.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील ही कथा (भाग २२ ब) शक्तीच्या गैरवापराचे भीषण परिणाम आणि संपूर्ण समर्पणाचे दिव्य फळ दाखवणारी आहे. जालंधराने माता पार्वतीचा अवमान करून स्वतःच्या मृत्यूला आमंत्रण दिले आहे. आता यानंतर साक्षात भगवान शिव आणि जालंधर यांच्यात कोणते महायुद्ध पेटते, सती वृंदेच्या पातिव्रत्याचा अंत कसा होतो आणि शेवटी जालंधराचा संहार कसा घडतो, हे आपण पुढील भागात सविस्तर अभ्यासणार आहोत. नित्य पठण स्तोत्रे आणि संत साहित्याच्या अमूल्य ठेव्यासाठी आमचा वाङ्मय संग्रह नक्की पहा.