जालंधराची उत्पत्ती व समुद्रमंथन प्रतिशोध

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील पूर्वार्धात आपण त्रिपुरांच्या विनाशाची आणि पशुपतीनाथ शंकरांच्या जगद्विख्यात अवताराची पावन कथा अभ्यासली. त्रिपुरासुरांचा वध (भाग २१ ड) मध्ये आपण पाहिले की कशा प्रकारे अधर्माचा त्याग करून धर्माचे पुनरुत्थान झाले. त्रिपुरांच्या संहारानंतर त्रिभुवन शांत झाले होते; परंतु विश्वाच्या रंगमंचावर पुन्हा एकदा एक महाप्रतापी, अजिंक्य आणि साक्षात शिवांच्या अंशातून प्रगट झालेल्या महादैत्याचा उदय होणार होता. या पराक्रमी पात्राचे नाव होते—जालंधर!

जालंधराची उत्पत्ती ही सामान्य असुरांसारखी नव्हती. तो देवाधिदेव महादेवांच्या तिसऱ्या डोळ्यातील प्रलयाग्नीतून जन्मलेला शिवाचाच एक अद्भूत तेजःपुंज अंश होता. एका बाजूला इंद्राचा सत्तेमुळे निर्माण झालेला अहंकार, देवगुरू बृहस्पतींची दूरदृष्टी, सागराचे वात्सल्य, आणि दुसरीकडे असुरांचे गमावलेले वैभव परत मिळवण्यासाठी दैत्यगुरू शुक्राचार्यांची रणनीती—या सर्वांमधून जालंधराचे महानाट्य उभे राहिले. स्वतःच्या पित्याला म्हणजेच समुद्राला मंथन करून देवांनी लुटलेली रत्ने परत मिळवण्यासाठी जालंधराने इंद्राला दिलेले आव्हान म्हणजे एका महायुद्धाची नांदी होती. या अध्यायात आपण जालंधराचा जन्म, त्याचे अलौकिक बालपण, वृंदा विवाह आणि समुद्रमंथनावरील प्रतिशोधाची पहिली ठिणगी सविस्तर अभ्यासणार आहोत.

"अहंकार हा ज्ञानाचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. जेव्हा सत्तेच्या मदाने डोळे झाकले जातात, तेव्हा प्रत्यक्ष परमात्माही समोर उभा असला तरी मनुष्याला किंवा देवाला तो ओळखता येत नाही. परंतु शरणागती आणि नम्रता साक्षात प्रलयाग्नीचेही रूपांतर वात्सल्यात करते." — शिवपुराण युद्ध खंड.

⚡ १. कैलास मार्गावर इंद्राचा दंभ आणि महादेवांची परीक्षा

एके दिवशी स्वर्गलोकाचा अधिपती देवराज इंद्र आणि देवगुरू बृहस्पती हे दोघे देवाधिदेव भगवान सदाशिवांचे दर्शन घेण्यासाठी कैलास पर्वताच्या दिशेने निघाले होते. त्रिपुरांच्या संहारानंतर देवांचे वर्चस्व वाढले होते, ज्यामुळे देवराज इंद्राच्या मनात नकळत सत्तेचा आणि ऐश्वर्याचा अहंकार निर्माण झाला होता. त्रिलोकीनाथ महादेवांना आपल्या भक्तांच्या आणि सेवकांच्या चित्तातील प्रत्येक सूक्ष्म विचार स्पष्ट दिसत असतो. इंद्राच्या अंतःकरणातील हा सूक्ष्म अहंकार नष्ट करण्यासाठी आणि त्याच्या बुद्धीची परीक्षा घेण्यासाठी महादेवांनी एक अद्भुत लीला रचली.

महादेवांनी आपल्या मस्तकावर जटांचा विशाल भार बांधला, अंगाला भस्म विलेपन केले आणि एका दिगंबर, शांत, परंतु महातेजस्वी तपस्व्याचे (यतीचे) रूप धारण केले. ते थेट कैलासाच्या अरुंद मार्गावर मधोमध एका पाषाणासारखे अढळ उभे राहिले. जेव्हा इंद्र आणि बृहस्पती त्या मार्गावरून जाऊ लागले, तेव्हा त्यांनी त्या महापुरुषाला मार्ग अडवून उभे असलेले पाहिले.

इंद्राला त्या सामान्य दिसणाऱ्या तपस्व्याचा प्रचंड राग आला. सत्तेच्या धुंदीत असलेल्या इंद्राने अत्यंत उद्धटपणे विचारले, "अरे वेड्या तपस्व्या! तू कोण आहेस? तुझे नाव काय आहे? तू आमच्या मार्गात असा का उभा ठाकला आहेस? सांग, साक्षात देवाधिदेव शिव आपल्या कैलासात आहेत की इतरत्र कुठे गेले आहेत?"

तपस्वी रूपातील महादेवांनी इंद्राच्या या गर्विष्ठ प्रश्नाला कोणतेही उत्तर दिले नाही. ते एका शांत, स्थिर आणि स्तब्ध समाधी अवस्थेत इंद्राकडे पाहत राहिले. इंद्राने पुन्हा पुन्हा ओरडून विचारले, तरीही तो यती मौनच राहिला. वारंवार विचारूनही हा संन्यासी आपल्याला किंमत देत नाही आणि उत्तर देत नाही हे पाहून इंद्राचा संयम सुटला.

इंद्र क्रोधाने लालबुंद होऊन ओरडला, "तुला स्वर्गाधिपती इंद्राची पर्वा नाही? तू माझ्या आज्ञेचा अवमान करतोस? थांब, मी आत्ताच्या आत्ता माझ्या या अमोघ वज्राने तुझे मस्तक उडवून देतो! बघतो आता तुला वाचवण्यासाठी कोण धावून येतो ते!" असे म्हणून संतप्त इंद्राने त्या तपस्व्यावर प्रहार करण्यासाठी आपले वज्र उगारले.

परंतु वज्र खाली आदळण्यापूर्वीच एक चमत्कार घडला! त्या तपस्व्याने केवल आपल्या पापण्या किंचित उचलल्या, आणि इंद्राचा हात वज्रासह वरच्यावर हवेतच खिळला गेला—स्तंभित झाला! इंद्राला आपली बोटेही हलवता येईना. इंद्राचे संपूर्ण शरीर पाषाणाप्रमाणे अचल झाले.

👁️ २. भालनेत्रातील क्रोधाग्नी आणि समुद्रात तेजाचे विसर्जन

आपला हात स्तंभित झालेला पाहून इंद्राचा संताप अनावर झाला. परंतु त्याच क्षणी त्या तपस्व्याचे शांत रूप लोप पावले. त्यांचे नेत्र लालभडक झाले, मस्तकावरील जटा प्रज्वलित झाल्या आणि कपाळावरील तृतीय नेत्र (भालनेत्र) धगधगू लागले. त्या भालनेत्रातून कल्पांताच्या महाअग्नीच्या ज्वाळा बाहेर पडू लागल्या. त्या ज्वालांचे तेज इतके प्रखर होते की संपूर्ण ब्रह्मांड जळून भस्म होईल की काय, अशी भीती वाटू लागली.

त्या तपस्व्याचे हे सर्वसंहारकारी रूप, अलौकिक शक्ती आणि प्रलयाग्नी पाहून देवगुरू बृहस्पतींच्या तीक्ष्ण बुद्धीला क्षणात सत्य उमगले—हे कोणी सामान्य मुनी नसून साक्षात देवाधिदेव महादेव सांबसदाशिव आहेत! देवगुरूंनी क्षणाचाही विलंब न करता जमिनीवर लोटांगण घातले आणि महादेवांच्या चरणी दंडवत प्रणिपात केला.

बृहस्पतींनी हात जोडून अतिशय काकुळतीने स्तुती करण्यास आरंभ केला: "हे देवाधिदेवा! हे पशुपती! हे करुणासागरा! शांत व्हा! शांत व्हा! हा इंद्र अज्ञानाने आणि मदाने आंधळा झाला होता. तो आपले वास्तविक रूप ओळखू शकला नाही. हे प्रभो, हा इंद्र आपल्याला अनन्यभावाने शरण आला आहे. आपण याला क्षमा करावी आणि आपल्या भालनेत्रातून निघणाऱ्या या महाभयंकर क्रोधाग्नीपासून याचे रक्षण करावे!" बृहस्पतींनी बळजबरीने इंद्रालाही महादेवांच्या चरणी झुकवले.

देवगुरूंची ती आर्त, विनम्र आणि ज्ञानयुक्त स्तुती ऐकून आशुतोष शंकरांचे मन द्रवले. त्यांचा क्रोध शांत झाला. परंतु महादेव म्हणाले, "हे बृहस्पते! मी इंद्राच्या अपराधाची क्षमा केली आहे. परंतु नियतीचा नियम असा आहे की, माझ्या तिसऱ्या नेत्रातून एकदा प्रगट झालेला हा क्रोधाग्नी मी पुन्हा स्वतःच्या शरीरात सामावून घेऊ शकत नाही. जर हा अग्नी येथेच राहिला, तर त्रैलोक्याचा नाश होईल."

तेव्हा बृहस्पती म्हणाले, "प्रभो! आपण हा अग्नी अशा ठिकाणी टाकावा, जिथे कोणा निष्पाप जीवाचा संहार होणार नाही." त्यावर भगवान शिवांनी तो प्रज्वलित क्रोधाग्नी आपल्या तळहातावर गोळा केला. इंद्राला त्या अग्नीचा किंचितही ताप होणार नाही याची काळजी घेत, महादेवांनी तो महातेजस्वी अग्नीगोळा थेट क्षीरसागराच्या पलीकडे असलेल्या खार्या समुद्रात (क्षार सागरात) भिरकावून दिला आणि भगवान शिव तेथून अंतर्धान पावले.

🌊 ३. गंगासागरात बालकाचा जन्म आणि ब्रह्माजींचे जातक

भगवान शंकरांचा तो दिव्य क्रोधाग्नी ज्या क्षणी समुद्राच्या उदरात पडला, त्या क्षणी समुद्राचे पाणी खळाळून उकळू लागले. गंगा आणि समुद्राचा जेथे पावन संगम होतो, त्या गंगासागर संगमापाशी त्या क्रोधाग्नीचे एका परम सुंदर, सुवर्णवर्णी आणि दिव्य बालकात रूपांतर झाले! तो बालक सामान्य बालकासारखा नव्हता; त्याच्या उदरातून संपूर्ण विश्वाला थरकावून सोडणारा महाभयंकर आक्रंदनाचा ध्वनी बाहेर पडत होता.

त्या बालकाचा तो प्रचंड आक्रोश ऐकून सत्यलोकात बसलेले साक्षात पितामह ब्रह्मदेव आश्चर्यचकित झाले. 'एका बालकाच्या रुदनाने त्रैलोक्य का कंपित होत आहे?' हे पाहण्यासाठी ब्रह्मदेव स्वतः गंगासागर तीरावर अवतीर्ण झाले. ब्रह्मदेवांना प्रत्यक्ष आलेले पाहून समुद्रदेव एका मानवी रूपात प्रगट झाले आणि त्यांनी विधात्याला साष्टांग नमस्कार केला. समुद्राने त्या बालकाला उचलून वात्सल्याने आपल्या मांडीवर घेतले.

तेव्हा समुद्राने ब्रह्मदेवांना विचारले, "हे पितामह! हा बालक माझ्या उदरात अकस्मात प्रकट झाला आहे. हा कोणाचा पुत्र आहे आणि याचे भविष्य काय आहे, हे कृपा करून सांगावे." ब्रह्मदेवांनी त्या बालकाला जवळ घेतले. परंतु ज्या क्षणी ब्रह्मदेवांनी त्याला आपल्या कुशीत घेतले, त्या क्षणी त्या बालकाने आपल्या दोन्ही हातांनी ब्रह्मदेवांची मान इतक्या प्रचंड शक्तीने आवळून धरली की साक्षात विधात्याचा श्वास कोंडला! त्या बालकाची पकड इतकी वज्रासारखी घट्ट होती की ब्रह्मदेवांच्या डोळ्यांतून टचकन पाण्याच्या धारा (अश्रू) वाहू लागल्या.

ब्रह्मदेवांनी मोठ्या कष्टाने आणि प्रयत्नांनी आपली मान त्या बालकाच्या विळख्यातून सोडवली. ते बालकाचे अचाट बाहुबल पाहून थक्क झाले. आपले डोळे पुसत ब्रह्मदेव समुद्राला म्हणाले:

"हे सागरा! या तुझ्या पुत्राचे सामर्थ्य त्रिभुवनात अद्वितीय असेल. ऐक, मी याचे संपूर्ण जातक तुला सांगतो:
१. नामकरण: ज्या अर्थी याने आपल्या मिठीने साक्षात माझ्या डोळ्यांतून जल (पाणी) बाहेर काढले, त्या अर्थी हा विश्वात 'जालंधर' (जलं धरयति इति / ज्याने पाण्याचे हरण केले किंवा जल धारण केले) या नावाने त्रैलोक्यात विख्यात होईल!
२. पराक्रम: हा बालक सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत होईल, महायोद्धा बनेल आणि रणांगणावर साक्षात कार्तिकेयाप्रमाणे अजिंक्य ठरेल.
३. सामर्थ्य: हा जगातील सर्व संपत्तीचा आणि असुरांचा सर्वसत्ताधीश सम्राट होईल. हा प्रत्यक्ष भगवान विष्णूंचाही रणांगणावर पराभव करेल!
४. अवध्यता: साक्षात रुद्रांशिवाय (भगवान शंकरांशिवाय) या विश्वातील कोणताही देव, दानव, मानव किंवा शस्त्र याला मारू शकणार नाही!
५. पत्नीचे कवच: याला एक परम सुलक्षणी, सती-साध्वी आणि सौभाग्यवती पत्नी लाभेल; जोपर्यंत तिचे पतिव्रत्य अखंड राहील, तोपर्यंत या जालंधराचा अंत त्रैलोक्यात कोणालाही करता येणार नाही!"

त्यानंतर ब्रह्मदेवांनी असुरांचे कुलगुरू शुक्राचार्य यांना पाचारण केले. शुक्राचार्यांच्या हस्ते वेदोक्त आणि तांत्रोक्त विधीने त्या बालकाला दैत्यांचा भावी सम्राट म्हणून राज्याभिषेक करण्यात आला. बालकाला सागराच्या स्वाधीन करून ब्रह्मदेव आणि शुक्राचार्य आपापल्या धामास निघून गेले.

💐 ४. जालंधराचे संगोपन आणि सती वृंदेशी पाणिग्रहण

समुद्रदेवाने अत्यंत प्रेमाने, आदराने आणि काळजीपूर्वक जालंधराचे संगोपन केले. सागर हा त्याचा पिता बनला आणि नद्या या त्याच्या माता बनल्या. अल्पावधीतच जालंधर मोठा झाला. तो सूर्यासारखा तेजस्वी, चंद्रासारखा मनोहारी आणि मेरू पर्वतासारखा बलदंड दिसू लागला. त्याने सर्व धनुर्विद्या, गदायुद्ध आणि राजनीति यामध्ये प्रावीण्य मिळवले.

पुत्र उपवर झाल्याचे पाहून समुद्राने त्याच्या विवाहाचा विचार केला. त्या काळी असुरांमध्ये 'कालनेमी' नावाचा एक महापराक्रमी आणि प्रतिष्ठित राजा होता. कालनेमीला 'वृंदा' नावाची एक कन्या होती. वृंदा ही अत्यंत रूपवती, शीलवती, धर्मनिष्ठ आणि भगवान विष्णूंची निस्सीम भक्त होती. तिचे पतिव्रत्य हे विश्वात अद्वितीय मानले जाणार होते.

समुद्रदेवाने कालनेमीकडे दूतामार्फत आपल्या पुत्रासाठी वृंदेची मागणी घातली. कालनेमीला जेव्हा समजले की हा बालक साक्षात शिवाच्या तेजातून जन्मलेला आणि असुरांचा नियोजित सम्राट आहे, तेव्हा त्याने अत्यंत आनंदाने हा विवाह प्रस्ताव स्वीकारला. शुभ मुहूर्तावर, दैत्यगुरू शुक्राचार्यांच्या उपस्थितीत जालंधर आणि वृंदा यांचा विवाह सोहळा मोठ्या थाटामाटात संपन्न झाला.

आपल्या पुत्राला आणि सुलक्षणी सुनेला पाहून समुद्रदेवाचे अंतःकरण आनंदाने भरून आले. जालंधराने आपल्या बाहुबलाने एक विशाल आणि अजिंक्य राजधानी स्थापन केली. तो आपली प्राणप्रिय पत्नी वृंदा हिच्यासमवेत अत्यंत सुखाने, नीतीने आणि वैभवाने कालक्रमणा करू लागला.

👑 ५. शुक्राचार्यांचे आगमन आणि समुद्रमंथनाची व्यथा

एके दिवशी असुरराज जालंधर आपल्या रत्नजडित सिंहासनावर पत्नी वृंदेसह विराजमान होता. संपूर्ण राजसभा सेनापती, मंत्री आणि विद्वानांनी भरलेली होती. त्याच वेळी त्या सभेत असुरांचे परम आदरणीय गुरू महामुनी शुक्राचार्य यांचे आगमन झाले. जालंधराने आणि वृंदेने तात्काळ आसनावरून उठून गुरूंच्या चरणांना स्पर्श केला आणि त्यांना अर्घ्य देऊन उच्चासनावर बसवले.

शुक्राचार्यांनी जालंधराकडे पाहिले आणि अत्यंत गंभीर, वेदनादायी स्वरात म्हटले:
"हे महापराक्रमी जालंधरा! आज तू या सुवर्णसिंहासनावर बसून सुखाचा उपभोग घेत आहेस; परंतु तुला तुझ्या पूर्वजांचा आणि स्वतःच्या जन्मदात्या पित्याचा इतिहास ठाऊक आहे का? ऐक, हिरण्यकश्यपूचा पणतू आणि विरोचनाचा पुत्र राजा बळी हा अत्यंत धर्मात्मा, सत्यवादी आणि प्रजाहितदक्ष सम्राट होता. त्याने आपल्या तपोबलाने आणि पराक्रमाने इंद्राचा पराभव करून तिन्ही लोकांवर विजय मिळवला होता."

शुक्राचार्य पुढे म्हणाले, "परंतु देवांचे पालनकर्ते भगवान श्रीहरी विष्णू हे कपटनीतीमध्ये अत्यंत चतुर आणि प्रवीण आहेत. जेव्हा देव हतबल झाले, तेव्हा विष्णूंच्या सांगण्यावरून देवांनी असुरांशी कपटाने मैत्री केली आणि अमृत मिळवण्यासाठी 'समुद्रमंथन' करण्याचे ठरवले. त्या समुद्रमंथनासाठी कोणाचा वापर केला गेला ठाऊक आहे? तुझ्या स्वतःच्या पित्याचा—या अथांग सागराचा!"

शुक्राचार्यांनी समुद्रमंथनातील अन्यायाचे भीषण वर्णन केले:
"देवांनी मंदराचल पर्वताची रवी केली आणि वासुकी नागाची दोरी करून तुझ्या जन्मदात्या पित्याचे अमानुष मंथन केले! त्या मंथनातून जेव्हा उच्चैःश्रवा घोडा, ऐरावत हत्ती, कामधेनू, कल्पवृक्ष, कौस्तुभ मणी, आणि पारिजात यांसारखी चौदा अमूल्य रत्ने बाहेर पडली, तेव्हा ती सर्वच्या सर्व श्रेष्ठ रत्ने इंद्राने आणि देवांनी बळजबरीने पळवून नेली! इतकेच नव्हे, तर ज्या अमृतासाठी माझ्या असुरांनी अहोरात्र कष्ट केले, ते अमृतही भगवान विष्णूंनी 'मोहिनी' रूपाचे कपट धारण करून देवांना पाजले आणि असुरांना वाटाण्याच्या अक्षता लावल्या! देवांनी तुझ्या पित्याला लुटून ऐश्वर्यहीन आणि दरिद्री करून सोडले!"

🔥 ६. जालंधराचा क्रोध, घस्मर दूत आणि इंद्राचे आव्हान

दैत्यगुरू शुक्राचार्यांचे हे शब्द ऐकताच जालंधराच्या शरीरातील रक्ताची प्रत्येक शीर उसळू लागली. स्वतःच्या जन्मदात्या पित्याला मंथन करून लुटले गेले आणि देवांनी कपटाने सर्व ऐश्वर्य हिरावून घेतले, ही गोष्ट त्या बाणेदार आणि शूर वीरपुत्राला सहनच झाली नाही. त्याचे डोळे लालबुंद झाले आणि क्रोधाने त्याचे ओठ थरथर कापू लागले.

जालंधराने सिंहासनावरून उसळून गर्जना केली, "ज्या देवांनी माझ्या पित्याचा असा अमानुष छळ केला, त्या देवांना मी या विश्वात जिवंत राहू देणार नाही!" त्याने तात्काळ आपल्या दरबारातील अत्यंत विश्वासू आणि महाबली अशा 'घस्मर' नावाच्या दैत्याला पाचारण केले.

जालंधराने घस्मरला आज्ञा दिली, "घस्मरा! क्षणाचाही विलंब न करता अमरावतीला जा. त्या चोरट्या इंद्राच्या सुधर्मा सभेत उभा राहा आणि त्याला माझा स्पष्ट संदेश दे—माझ्या पित्याच्या मंथनातून लुटलेली ऐरावत, उच्चैःश्रवा आदी सर्व रत्ने आणि अमृत तात्काळ माझ्या स्वाधीन कर, अन्यथा त्याचे सिंहासन आणि प्राण मी हिरावून घेईन!"

घस्मर अत्यंत वेगाने स्वर्गात पोहोचला. इंद्राच्या भरलेल्या दरबारात जाऊन त्याने जालंधराचा हा निर्वाणीचा संदेश जशाच्या तसा ऐकवला. एका नवीन असुराने आपल्याला थेट आव्हान दिल्याचे ऐकून इंद्राला सुरुवातीला हसू आले आणि नंतर त्याचा अहंकार भडकला.

इंद्र ताडकन उठून म्हणाला, "अरे मूर्ख दूता! तुझ्या त्या उद्दाम स्वामीला जाऊन सांग की, आम्ही सागराचे मंथन का केले आणि त्याची रत्ने का हिरावली? जेव्हा मी पूर्वी पर्वतांचे पंख छाटत होतो, तेव्हा या समुद्राने माझ्या भयाने पळालेल्या मैनाकादी पर्वतांना आपल्या उदरात आश्रय दिला होता! तसेच माझ्या शत्रू असलेल्या असुरांचेही या समुद्राने नेहमी रक्षण केले होते. जो माझ्या शत्रूंचा मित्र होतो, तो माझा शत्रूच ठरतो! म्हणून मी न्यायाने त्याची रत्ने जप्त केली आहेत. जा आणि तुझ्या त्या सागराच्या पुत्राला सांग की, जर युद्धाची खुमखुमी असेल तर त्याने रणांगणावर यावे!"

इंद्राचे हे उद्धट आणि घमेंडखोर उत्तर घेऊन दूत घस्मर पुन्हा जालंधराच्या दरबारात परतला. त्याने इंद्राचा प्रत्येक शब्द जालंधराच्या कानावर घातला. इंद्राने आपल्या पित्याविषयी काढलेले हे अपमानकारक उद्गार ऐकताच जालंधराचा संयम पूर्णपणे संपला. त्याने आपल्या असुरी सेनेला युद्धाचे नगारे वाजवण्याचे आदेश दिले. अशा प्रकारे देव आणि असुरांमध्ये पुन्हा एकदा एका प्रलयंकारी महायुद्धाची ठिणगी पडली.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या युद्ध खंडातील हे 'जालंधर उपाख्यान' एका अत्यंत थरारक आणि तात्त्विक युद्धाची पूर्वपीठिका तयार करते. साक्षात महादेवांच्या क्रोधाग्नीतून जन्मलेला हा पुत्र आपल्या बाहुबलाने स्वर्गावर कसे आक्रमण करतो, विष्णू आणि इंद्राचा तो कसा पराभव करतो आणि पुढे सती वृंदेच्या पातिव्रत्यामुळे देवांवर काय प्रसंग ओढवतो, हे आपण पुढील भागात (भाग २२ ब) सविस्तर पाहणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे आणि संत साहित्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.