गुणनिधीची कथा (पूर्वार्ध)

शिवपुराणातील रुद्र संहितेमध्ये अनेक अलौकिक आणि जीवनोपयोगी कथांचा समावेश आहे. मागील कथेत आपण शिवतत्त्वाचे स्वरूप व सृष्टी उत्पत्ती कथा सविस्तर अभ्यासली. आज आपण मानवी आचरण, संगतीचा प्रभाव आणि माता-पित्यांच्या कर्तव्याची अतिशय महत्त्वाची शिकवण देणारी सातवी कथा पाहणार आहोत— "गुणनिधीची कथा (भाग १)"!

एका महान विद्वान, सदाचारी आणि राजगुरू असलेल्या ब्राह्मणाचा पुत्र वाईट संगतीमुळे कसा मार्गभ्रष्ट होतो, आणि आईच्या आंधळ्या प्रेमामुळे त्याच्या चुकांवर पडदा पडल्याने संपूर्ण कुटुंबाची कशी शोभा होते, याचे जिवंत चित्र या कथेत रेखाटले आहे. ही कथा प्रत्येक माता-पिता आणि तरुणांसाठी डोळे उघडणारी आहे.

"पुत्राच्या वाईट कृत्यांवर पांघरूण घालणे हे प्रेम नसून तो त्याचा आणि कुळाचा विनाश करणारा आंधळा मोह आहे. संगतीचा प्रभाव माणसाच्या बुद्धीचा आणि संस्कारांचा नाश करू शकतो."

🏛️ कांपिल्य नगरातील यज्ञदत्त दीक्षित आणि गुणनिधीचा मार्गभ्रष्टपणा

कांपिल्य नावाच्या प्रसिद्ध नगरात यज्ञदत्त दीक्षित नावाचे एक अत्यंत ज्ञानी आणि प्रतिष्ठित ब्राह्मण राहत होते. ते वेद, वेदांग आणि शास्त्रांचे गाढे अभ्यासक, यज्ञविद्येत निष्णात आणि खुद्द राजाचे मान्यवर 'राजगुरू' होते. त्यांच्या घरात लक्ष्मी आणि सरस्वतीचा सदैव वास होता. त्यांना एकच पुत्र झाला, ज्याचे नाव त्यांनी 'गुणनिधी' ठेवले.

वयाच्या आठव्या वर्षी यज्ञदत्तांनी गुणनिधीचे मौंजीबंधन (मुंज) केले आणि त्याला विद्याभ्यासासाठी गुरुकुलात पाठवले. परंतु गुणनिधीला अध्ययनात किंवा धार्मिक आचरणात अजिबात रुची नव्हती. तो वाईट मित्रांच्या संगतीत पडला, जुगार खेळू लागला आणि स्नान-संध्यादी ब्राह्मणी आचार धर्माचा त्याग करून पाखंडी लोकांसोबत धर्म आणि वेदांची निंदा करू लागला. तो आपल्या वडिलांच्या भीतीपोटी त्यांच्यापासून सतत लांबच राहत असे.

🥀 आईचा आंधळा स्नेह आणि कुसंगतीचा वाढता प्रभाव

यज्ञदत्त हे दिवसरात्र यज्ञयागात आणि धर्मकार्यात व्यग्र असत. गुणनिधी काय करतो याबद्दल त्यांना काहीच माहिती नसे. जेव्हा जेव्हा ते आपल्या पत्नीकडे गुणनिधीबद्दल चौकशी करत, तेव्हा ती आंधळ्या ममतपोटी पतीला खोटे सांगत असे— *"तो देवाची पूजा करत आहे, अभ्यासात मग्न आहे किंवा बाहेर गेला आहे."* एकुलता एक मुलगा असल्याने आईने त्याच्या प्रत्येक दुष्कृत्यावर पडदा टाकला.

गुणनिधी १९ वर्षांचा झाल्यावर त्याचा सोळा वर्षांच्या सद्गुणी मुलीशी विवाह करून देण्यात आला. गुणनिधीच्या आईने त्याला एकांतात समजावण्याचा प्रयत्न केला, *"बाळा, तुझे वडील खूप रागीट आहेत. त्यांची विद्वत्ता आणि सदाचार हीच आपली संपत्ती आहे. तुझा सासरा आणि मामा गुणवान आहेत. दुष्कृत्ये सोडून दे, पत्नीशी चांगले वाग आणि कुळाला कलंक लावू नकोस."* परंतु मातेच्या या उपदेशाचा गुणनिधीवर काहीही परिणाम झाला नाही.

⚡ यज्ञदत्त दीक्षितांचा संताप आणि पत्नी-पुत्राचा त्याग

जुगाऱ्याचे हे कडू शब्द ऐकून यज्ञदत्त दीक्षितांना लाजेने मान खाली घालावी लागली. ते अत्यंत खिन्न मनाने घरी आले आणि त्यांनी पत्नीकडे हिऱ्याच्या अंगठीची विचारणा केली. पत्नीने आजही खोटे बोलून वेळ मारून नेण्याचा प्रयत्न केला, *"मी मध्यान्ह स्नानाला चालले आहे, अंगठी कुठे ठेवली हे आठवत नाही."*

पत्नीचे हे उत्तर ऐकून यज्ञदत्तांचा संतापाचा भडका उडाला. ते कडाडले, *"तू सदैव खोटे बोलून माझ्या पाठीमागे या कुलंगाराला सांभाळलेस! माझा विश्वासघात केलास. तुझ्या आणि याच्या दुराचारामुळे आज मला एका जुगाऱ्यासमोर लज्जित व्हावे लागले. अशा कुळाला कलंक लावणाऱ्या पुत्रापेक्षा निःसंतान असणे हजार पटीने श्रेष्ठ! आता मला तुमचे तोंडही पहायचे नाही."* संतापलेल्या यज्ञदत्तांनी त्याच क्षणी पत्नी व गुणनिधीचा पूर्णपणे त्याग केला. त्यांनी स्नान करून एका श्रोत्रिय ब्राह्मणाच्या मुलीशी दुसरा विवाह केला.

🕉️ समारोप

घरून हाकलून दिल्यानंतर अन्नान्नदशा झालेला हाच भ्रष्ट गुणनिधी पुढे शिवरात्रीच्या रात्री कशी अनपेक्षित शिवपूजा करतो आणि महादेवाच्या कृपेने कसा 'कुबेर' बनतो, याचा उत्तरार्ध आपण पुढील कथेत पाहणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा नित्य पठण स्तोत्रे विभाग नक्की अभ्यासा.