माता पार्वताकडून श्री गणेश प्राकट्य कथा

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या कुमार खंडाची यशस्वी समाप्ती झाल्यानंतर आता गणेश खंडाचा अत्यंत पावन आणि आनंदमयी प्रारंभ होत आहे. मागील कथेमध्ये आपण तारकासुराचा वध व बाणासुर-प्रलंबासुर संहार (भाग १९ ड) मधील महासंग्राम सविस्तर अभ्यासला होता.

पौराणिक ग्रंथांनुसार कल्पभेदाने श्री गणेशाच्या जन्माच्या विविध आणि अद्भुत कथा आढळतात. आज आपण या अध्यायात श्वेतकल्पातील भगवान श्री गणेशाच्या दिव्य प्राकट्याची ही अत्यंत रसाळ आणि उद्बोधक कथा अभ्यासणार आहोत.

"माता पार्वतीने स्वहस्ते निर्माण केलेला हा महाबलवान, निष्ठावंत बालक केवळ मातेच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी कैलासाच्या द्वारावर अढळ उभा राहिला. जिथे स्वकीय आणि परका असा भेद न ठेवता केवळ कर्तव्याला प्राधान्य दिले गेले!" — शिवपुराण गणेश खंड.

🌺 जया-विजयाचा सल्ला आणि स्वतःच्या गणाची आवश्यकता

एकदा कैलास पर्वतावर निवांत क्षणी गप्पागोष्टी करत असताना, माता पार्वतीच्या लाडक्या सख्या जया आणि विजया यांनी एक अत्यंत विचारणीय विषय मांडला. त्या म्हणाल्या, "हे भवानी! कैलास पर्वतावर भगवान शिवांचे नंदी, भृंगी, पुष्पदंत यांसारखे असंख्य निष्ठावंत गण सदैव तैनात असतात. ते केवळ महादेवांच्या एका संकेतावर सर्वकाही करतात. परंतु, इथे केवळ तुमच्या आज्ञेत राहील असा एकही स्वतंत्र गण नाही. म्हणून तुम्ही स्वतः अशा एका गणाची निर्मिती करावी, जो केवळ आणि केवल तुमच्याच आज्ञेचे तंतोतंत पालन करेल."

सख्यांचे हे युक्तीपूर्ण आणि आपुलकीचे बोलणे माता पार्वतीच्या मनाला पूर्णपणे पटले. तिने या विषयावर गांभीर्याने विचार करण्यास सुरुवात केली.

एके दिवशी माता पार्वती स्नानासाठी गेली होती आणि द्वारावर नंदी पहारा देत उभा होता. तेवढ्यात अचानक भगवान शंकर तेथे आले. नंदीने त्यांना आत न जाण्याची विनंती केली खरी, परंतु स्वामींचा प्रभाव असल्यामुळे तो महादेवांना रोखू शकला नाही आणि शिवजी थेट आत निघून गेले. अकस्मात महादेवांना समोर पाहून माता पार्वती लज्जित झाली आणि उठून उभी राहिली. या प्रसंगाने पार्वतीला सख्यांच्या सल्ल्याचे पूर्ण महत्त्व पटले. "फक्त माझ्याच आज्ञेचे पालन करेल आणि दुसऱ्या कोणाच्याही प्रभावाने किंवा अधिकाराने जराही विचलित होणार नाही, असा अत्यंत स्वामिनिष्ठ सेवक इथे असायलाच हवा," हा विचार तिच्या मनात ठाम झाला.

✨ अंगाच्या मळापासून बाल गणेशाची निर्मिती व नावकरण

आपला निश्चय दृढ झाल्यावर, माता पार्वतीने आपल्या अंगावरील उटण्यापासून आणि मळापासून सर्व शुभलक्षणांनी युक्त अशा एका दिव्य बालकाची आकृती घडवली. ती आकृती अत्यंत सुंदर, दोषरहित, शोभायमान आणि प्रचंड बलशाली होती. पार्वतीने त्या बालकात प्राणांची प्रतिष्ठा केली.

त्यानंतर मातेने त्याला अत्यंत सुंदर वस्त्रे, रत्नजडित अलंकार आणि अखंड आशीर्वादांचा वर्षाव केला. अत्यंत प्रेमाने तिने त्याला जवळ घेतले आणि म्हणाली, "बाळा! तू माझा लाडका पुत्र आहेस आणि सर्वस्वी फक्त माझाच आहेस. आजपासून तुझे नाव 'गणेश' असे राहील."

त्यानंतर पार्वतीने गणेशाच्या हातात एक मजबूत आणि जड सोटा (दंड) सोपवला आणि त्याला स्पष्ट आज्ञा दिली, "पुत्रा, तू माझ्या गृहाचा मुख्य द्वारपाल होऊन राहा. मी आत स्नानासाठी जात आहे, माझ्या स्पष्ट आज्ञेशिवाय कोणालाही—अगदी कोणालाही आत सोडू नकोस!" बाल गणेशाने मातेचे चरणस्पर्श केले आणि तो सोटा हातात धरून अत्यंत निष्ठेने द्वारावर पहारा देऊ लागला.

🛡️ भगवान शिवांचे आगमन व बाल गणेशाचा अढळ प्रतिकार

थोड्याच वेळात भगवान महादेव तेथे आले आणि नेहमीप्रमाणे दरवाजातून थेट आत जाऊ लागले. परंतु, द्वारावर पहारा देत असलेल्या बाल गणेशाने तात्काळ त्यांचा मार्ग अडवला. तो अत्यंत नम्र पण ठाम स्वरात म्हणाला, "थांबा महाशय! माता पार्वती आत स्नान करत आहेत. त्यांच्या परवानगीशिवाय तुम्ही आत जाऊ शकत नाही."

हे ऐकून शिवजी आश्चर्यचकित झाले. ते म्हणाले, "अरे बालका, तू कोणाला रोखत आहेस? मला? मी स्वयं शंकर आहे, हे तुला ठाऊक नाही का?" परंतु मातेच्या आज्ञेशिवाय कोणालाही ओळखण्यास गणेशाने नकार दिला. तो हातातील सोटा उगारत रागाने म्हणाला, "ओ महाशय! तुम्ही कोणीही असा, मला त्याच्याशी काहीही देणेघेणे नाही. माझ्या मातेची आज्ञा हीच माझी अंतिम मर्यादा आहे. मी तुम्हाला आत जाऊ देणार नाही!"

महादेवांना त्या बालकाचा हा उद्दामपणा वाटला. ते संतापाने बालकाला बाजूला लोटून आत जाऊ लागले. त्याच क्षणी बाल गणेशाने आपल्या हातातील जड सोट्याने थेट भगवान शंकरावर प्रहार केला! त्या अनपेक्षित प्रहाराने संतप्त झालेले शिवजी मंदिराबाहेर थांबले आणि त्यांनी आपल्या गणांना हाक मारली.

⚔️ शिवगण आणि बाल गणेश यांच्यातील संघर्ष व वाद

महादेवांचा आदेश मिळताच शिवगण धावत तेथे आले आणि गणेशाला वेढून विचारू लागले, "कोण आहेस तू? कुठून आलास? प्रत्यक्ष कैलासपतींचा मार्ग रोखण्याची तुझी हिम्मत कशी झाली? तुला स्वतःच्या प्राणाची पर्वा असेल तर ताबडतोब येथून निघून जा!"

शिवगणांचे ते उर्मट आणि धमकीवजा बोलणे ऐकून गणेशाचा क्रोध अधिकच भडकला. तो गिरिजापुत्र जराही डगमगला नाही. त्याने शिवगणांना पूर्णपणे जुमानले नाही. हताश होऊन गणांनी माघार घेतली आणि महादेवांकडे जाऊन सर्व हकीकत सांगितली. ते ऐकून शिवजी आपल्याच गणांवर भडकले आणि म्हणाले, "मूर्खांनो! तो कोणाचा पुत्र आहे, त्याला कोणी नेमले आहे, याचा विचार न करता तुम्ही एका बालकासमोर नपुंसकांसारखे माघार घेऊन आलात? त्याला तात्काळ हुसकावून लावा!"

स्वामींचे ताडन ऐकून शिवगण पुन्हा पूर्ण तयारीनिशी गणेशाजवळ आले आणि दर्पोक्ती करत म्हणाले, "आम्ही तुला समजावत होतो, याचा अर्थ आम्ही दुबळे आहोत असा करू नकोस. आता आमच्या पराक्रमाची फळे चाखल्यावर तुला तुझी खरी योग्यता कळेल!"

गणांचा हा अहंकार पाहून बाल गणपतीने त्यांना धुडकावून लावले आणि हातातील दांडक्याने शिवगणांवर जोरदार प्रहार करण्यास सुरुवात केली. शिवगण घाबरून पुन्हा महादेवांकडे पळाले. बाहेर चाललेला हा प्रचंड कोलाहल आणि दंगा ऐकून माता पार्वतीने आपल्या सखीला परिस्थितीचा आढावा घेण्यासाठी पाठवले.

सखीने सर्व वृत्तांत सांगितल्यावर पार्वतीने मनोमन विचार केला, "मी गणेशाला अवघ्या काही वेळासाठी द्वारपाल बनवले, तर शिवजी आणि त्यांच्या गणांनी इतका गोंधळ घातला? मग मी तरी माघार का घ्यावी? जे होणार असेल ते आज इथेच होऊ दे!" पार्वतीने सखीमार्फत गणेशाला संदेश पाठवला, "बाळा! हे शिवगण तुझ्यासमोर काहीच टिकणार नाहीत. तू आपले कर्तव्य निष्ठेने करत राहा!"

मातेचा हा संदेश मिळताच बाल गणेशाचा उत्साह द्विगुणित झाला. तो अधिकच निर्भय होऊन शिवगणांना गर्जना करत म्हणाला, "मी साक्षात जगदंबा पार्वतीचा पुत्र आहे आणि तुम्ही शिवजींचे गण आहात. जसे तुम्ही द्वारपाल आहात, तसा मीही माझ्या मातेचा द्वारपाल आहे! 'मी सांगितल्याशिवाय कोणालाही आत सोडू नकोस' अशी मला मातेची स्पष्ट आज्ञा आहे. त्यामुळे तुम्ही दंडेली करा किंवा विनंती करा, मी कोणालाही आत सोडू देणार नाही!"

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहिता - गणेश खंडातील कथा २० (अ) मधील हा प्रसंग केवळ संघर्षाचा नसून कर्तव्य आणि निष्ठेची पराकाष्ठा दर्शवणारा आहे. पुढील भागात आपण कथा २० (ब) - गणेश-शिवगण तुंबळ युद्ध, बाल गणेशाचा मस्तक छेद आणि गजमुख अवताराची कथा सविस्तर अभ्यासूया. अधिक धार्मिक ग्रंथ व स्तोत्रांसाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की पहा.