दुर्वासा, हनुमान, महेश व वृषभ अवतारांची दिव्य गाथा

शिवपुराणातील 'शतरुद्र संहिता' हा भाग भगवान सदाशिवांच्या सगुण, लीलामय आणि लोकोत्तर अवतारांचे एक अथांग सरोवर आहे. मागील अध्यायात आपण यक्षेश्वर अवतार, १० महाविद्या व ११ रुद्रावतार (भाग २५ क) मध्ये एका साध्या तृणकाष्ठाने देवांचा गर्वहरण करणारे यक्षेश्वर, तांत्रिक साधनेतील दहा शिव-शक्ती रूपे आणि कश्यप-सुरभीच्या पोटी जन्मलेल्या एकादश रुद्रांचे चरित्र सविस्तर अभ्यासले. आता या पुढील अध्यायात आपण अशा चार अद्वितीय अवतारांचा वेध घेणार आहोत, ज्यांनी ऋषीसंस्कृती, रामभक्ती, सेवकउद्धार आणि विश्वसंतुलन या चारही स्तंभांवर धर्माची पुनर्स्थापना केली.

ब्रह्म, विष्णू आणि महेश यांच्या एकत्रित वरदानाने सती अनुसूयेच्या उदरातून जन्म घेतलेले क्रोधी तरीही तपोनिधी मुनी 'दुर्वासा'; साक्षात मोहिनी रूपात विष्णूंच्या दर्शनाने स्खलित झालेल्या शिवाच्या अमोघ तेजातून अंजनीच्या उदरातून अवतरलेले महाबली 'हनुमान'; पार्वतीच्या शापाने वेताळ बनलेल्या द्वारपाल भैरवाचा उद्धार करण्यासाठी घेतलेला 'महेश-शारदा' अवतार; आणि समुद्रमंथनानंतर पाताळात विष्णूंच्या आसक्तीतून जन्मलेल्या उद्दाम पुत्रांचा बीमोड करून साक्षात श्रीहरींना मोहातून जागे करणारा 'वृषभेश्वर' (बैल) अवतार—या चारही अवतारांचे तात्त्विक आणि पौराणिक रहस्य या लेखात अतिशय रसाळपणे उलगडत आहे.

"ईश्वराचा क्रोध हा विनाशासाठी नसून आत्मशुद्धीसाठी असतो. दुर्वासांचा शाप उद्धाराची वाट दाखवतो, हनुमानाचे दास्य रामकार्याला अजरामर करते, महेश अवतार शापित सेवकाला मायेच्या फेऱ्यातून सोडवतो, आणि वृषभ अवतार साक्षात पालनकर्त्या नारायणाचा मोहही एका फटक्यात दूर करतो." — शिवपुराण शतरुद्र संहिता.

🌿 १. अत्री-अनुसूयेचे तपाचरण व दुर्वासा मुनींचे प्राकट्य

सृष्टीच्या प्रारंभी ब्रह्मदेवांचे मानसपुत्र महर्षी अत्री आणि त्यांची परम पतिव्रता धर्मपत्नी माता अनुसूया यांनी ऋक्षकुल पर्वतावर जाऊन पुत्रप्राप्तीसाठी अत्यंत घोर आणि निष्कंप तपाचरण सुरू केले. त्यांनी सहस्रो वर्षे केवल वायूचे भक्षण करून, एका पायावर उभे राहून परब्रह्माचे ध्यान केले. त्यांच्या या लोकोत्तर पातिव्रत्यावर आणि तपावर संतुष्ट होऊन साक्षात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे त्रिदेव एकाच वेळी हंस, गरुड आणि नंदीवर आरूढ होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाले.

त्रिदेवांचे ते तेजस्वी, त्रिमूर्ती रूप पाहून अत्री-अनुसूयेचे डोळे कृतार्थ झाले. त्यांनी जमिनीवर लोटांगण घालून त्रिदेवांचे पाद्यपूजन केले आणि हात जोडून प्रार्थना केली: "हे जगन्नियंत्यांनो! आपण तिघेही आम्हा दासांवर एकाच वेळी प्रसन्न झाला आहात; म्हणून आमच्या वंशाची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरावी यासाठी आपल्या तिघांच्या अंशापासून आम्हाला तीन विश्वविख्यात पुत्र प्राप्त व्हावेत!" त्रिदेवांनी एकाच सुरात "तथास्तु!" म्हटले.

त्या वरदानानुसार, माता अनुसूयेच्या पवित्र गर्भातून यथावकाश तीन अलौकिक बालकांचा जन्म झाला:

• १. चंद्र (सोम): साक्षात पितामह ब्रह्मदेवांच्या अंशातून चंद्राचा जन्म झाला, ज्याने विश्वाला शीतलता दिली.
• २. दत्तात्रेय: साक्षात वैकुंठपती भगवान विष्णूंच्या अंशातून अवधूत दत्तात्रेयांचा जन्म झाला, जे योगमार्गाचे सद्गुरू बनले.
• ३. दुर्वासा: साक्षात देवाधिदेव भगवान शंकरांच्या क्रोधाग्नी आणि रुद्र अंशातून महर्षी दुर्वासांचा जन्म झाला!

महर्षी दुर्वासा हे लहानपणापासूनच प्रचंड ब्रह्मतेजाने आणि तपःसामर्थ्याने तळपत होते. त्यांनी पृथ्वीतलावर भ्रमण करून लोकांना वेदांचे गूढ रहस्य शिकवले आणि यज्ञसंस्कृतीची पुनर्स्थापना केली. दुर्वासा मुनी हे वरवर अत्यंत शीघ्रकोपी आणि कडक स्वभावाचे भासत असत; परंतु त्यांचा क्रोध हा शापाच्या रूपातही भक्तांची परीक्षा घेऊन त्यांना अहंकारमुक्त करण्यासाठी आणि त्यांचा उद्धार करण्यासाठीच असायचा.

त्यांनी चक्रवर्ती राजा अंबरीषाची एकादशी व्रताच्या वेळी परीक्षा घेतली, पुढे प्रभू श्रीराम आणि भगवान श्रीकृष्णांच्या जीवनातही कठोर परीक्षा घेऊन त्यांना सत्यधर्माची दीक्षा दिली. याच दुर्वासा मुनींशी संबंधित एक अत्यंत भावस्पर्शी प्रसंग महाभारतात आणि शिवपुराणात येतो:
एके दिवशी महर्षी दुर्वासा गंगेमध्ये स्नान करत असताना, पाण्याच्या प्रचंड वेगामुळे त्यांच्या अंगावरील वल्कले (वस्त्र) वाहून गेले. वस्त्रांविना असणाऱ्या मुनींची ती असहाय्य अवस्था पाहून, तिथे स्नानासाठी आलेल्या द्रुपदकन्या द्रौपदीने क्षणाचाही संकोच न बाळगता आपल्या अंगावरील साडीचा अर्धा भाग तात्काळ फाडून अत्यंत आदराने दुर्वासा मुनींच्या अंगावर टाकला!

एका निष्पाप कन्येचे हे समयसूचक औदार्य आणि आदर पाहून महर्षी दुर्वासा परम संतुष्ट झाले. त्यांनी द्रौपदीला हात वर करून आशीर्वाद दिला: "हे कल्याणी! संकटाच्या क्षणी तू माझे लज्जारक्षण केलेस; म्हणून तुझ्यावर जेव्हा जेव्हा असा प्रसंग येईल, तेव्हा तुझे वस्त्र अखंड वाढत राहील, ते कधीही संपणार नाही!" पुढे हस्तिनापूरच्या भरसभेत दुःशासनाने जेव्हा द्रौपदीचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा साक्षात दुर्वासांचा हाच वर आणि श्रीकृष्णांचे स्मरण तिच्यासाठी लाखो वस्त्रांचे अभेद्य कवच बनून उभे राहिले!

🐒 २. मोहिनी दर्शन, शिवतेज संकलन आणि रुद्रावतार हनुमान जन्म

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेतील सर्वात लोकप्रिय आणि पराक्रमी अध्याय म्हणजे साक्षात 'हनुमंत अवतार'! समुद्रमंथनानंतर दानवांना चकवण्यासाठी जेव्हा भगवान श्रीहरी विष्णूंनी त्रैलोक्यमोहिनी असे अनुपम, अनिंद्य 'मोहिनी रूप' धारण केले होते, तेव्हा त्या रूपाची महती ऐकून भगवान सदाशिवांनी विष्णूंना ते रूप पुन्हा दाखवण्याची विनंती केली होती.

भगवान विष्णूंनी जेव्हा उपवनात ते दिव्य मोहिनी रूप पुन्हा प्रगट केले, तेव्हा त्या अद्भूत लावण्याने साक्षात जितेंद्रिय महादेवही क्षणभर कामासक्त आणि विव्हळ झाले. त्या दिव्य भावनेच्या भरात महादेवांचे अमोघ, अमोघ 'शिववीर्य' (तेज) जमिनीवर स्खलित झाले. हे तेज सामान्य नव्हते; ते साक्षात प्रलयाच्या कोट्यवधी अग्नींचे सार होते.

त्या वेळी भगवान विष्णूंच्या प्रेरणेने तिथे उपस्थित असलेल्या सप्तर्षींनी ते पावन शिवतेज एका वडाच्या पानावर अत्यंत काळजीपूर्वक गोळा केले. आगामी त्रेतायुगात साक्षात मर्यादा पुरुषोत्तम प्रभू श्रीरामांचा अवतार होणार होता, आणि त्यांच्या अद्भूत रामकार्यासाठी एका अजिंक्य, महापराक्रमी आणि चिरंजीव रुद्रावताराची आवश्यकता होती.

त्या वेळी महर्षी गौतम यांची कन्या आणि वानरराज केसरी यांची पत्नी 'अंजनी' ही पुत्रप्राप्तीसाठी पर्वतावर उग्र तप करत होती. सप्तर्षींनी ते अमोघ शिवतेज पवनदेवाच्या (वायूच्या) स्वाधीन केले. पवनदेवाने त्या दिव्य तेजाचे सूक्ष्म रूपांतर करून ते माता अंजनीच्या कानातून (कर्णमार्गाने) तिच्या पवित्र उदरात प्रस्थापित केले!

यथावकाश चैत्र पौर्णिमेच्या शुभ मुहूर्तावर माता अंजनीच्या उदरातून साक्षात देवाधिदेव शंकरांचे अकरावे रूप असणारे महाबली 'हनुमान' (मारुती) अवतीर्ण झाले! लहान वयातच उगवत्या सूर्याला एक गोड लाल फळ समजून आकाशात झेप घेणे, इंद्राचे वज्र हनुवटीवर झेलून 'हनुमान' नाव धारण करणे आणि सर्व देवतांकडून अमोघ वरदाने मिळवणे या त्यांच्या बाललीलांनी त्रिभुवन थक्क झाले.

पुढे प्रभू श्रीरामांची भेट झाल्यानंतर हनुमंतांनी केलेली सेवा ही दास्यभक्तीचे सर्वोच्च शिखर ठरली:

• अथांग १०० योजन समुद्राचे एकाच उड्डाणात उल्लंघन करणे.
• अशोकवाटिकेत जाऊन माता सीतेचा शोध घेणे आणि प्रभूंची मुद्रिका देणे.
• रावणाची सोन्याची लंका आपल्या शेपटीच्या अग्नीने एका क्षणात दग्ध करणे.
• समुद्रावर महाकाय रामसेतू बांधण्यात वानरसेनेचे नेतृत्व करणे.
• लक्ष्मणाचे प्राण वाचवण्यासाठी संपूर्ण द्रोणागिरी पर्वत आपल्या एका हातावर उचलून आणणे.

महादेवांच्या अंशातून प्रगट झालेले हनुमान हे केवळ बल आणि बुद्धीचे सागर नाहीत, तर ते कलियुगातील सर्वात जागृत दैवत असून सर्व दुष्ट ग्रहांचा आणि भुताखेतांचा नाश करणारे चिरंजीव प्रभू आहेत.

🎭 ३. पार्वतीचा भैरवाला शाप आणि महेश-शारदा अवतार

शतरुद्र संहितेतील तिसरी कथा ही ईश्वराच्या निष्काम सेवकावरील कृपेचे एक अत्यंत सूक्ष्म आणि भावनिक दर्शन घडवणारी आहे. कैलास पर्वतावर महादेवांच्या अंतःपुराच्या मुख्य दरवाजावर त्यांचा निष्ठावंत गण आणि रक्षक 'भैरव' पहारा देत उभा होता.

एके दिवशी माता जगदंबा पार्वती स्नान करून अतिशय दिव्य, मनोहारी आणि अनुपम शृंगार करून अंतःपुरातून बाहेर येत होती. तिच्या त्या अपार्थिव, अनिंद्य लावण्यवती रूपाकडे पाहताना पहारेकरी असलेल्या भैरवाच्या मनात क्षुद्र मानवी प्रमाद घडला—त्याच्या नजरेत क्षणभर 'नारीदृष्टी' (कामुक विकार) उत्पन्न झाली आणि तो तिच्या रूपाकडे अनिमिष नेत्रांनी पाहत राहिला.

साक्षात जगन्माता असलेल्या पार्वतीने त्या सेवकाच्या डोळ्यांतील ती विकारी दृष्टी क्षणात ओळखली. एका पुत्रासमान सेवकाने आपल्या मातेकडे अशा दृष्टीने पाहावे, या अधर्माने देवीचा क्रोधाग्नी भडकला! पार्वतीने तात्काळ शाप दिला:

"अरे दुष्टा! महादेवांचा मुख्य सेवक आणि द्वारपाल असूनही तू माझ्याकडे अशा हीन नारीदृष्टीने पाहण्याचे धाडस केलेस? तू कैलासावरील दिव्य पदाच्या योग्यतेचा उरलेला नाहीस! या पापाचे फळ म्हणून तुझे तात्काळ अधःपतन होईल आणि तू पृथ्वीलोकावर एका सामान्य, पिशाचतुल्य 'वेताळ' रूपात जन्म घेशील!"

शाप ऐकताच भैरवाच्या डोळ्यांपुढील मोहाचा पडदा फाटला. तो पश्चात्तापाने थरथर कापत जमिनीवर कोसळला आणि देवीच्या चरणी अश्रू ढाळू लागला. तेवढ्यात तेथे देवाधिदेव भगवान सदाशिव प्रकट झाले. महादेवांनी भैरवाची ती करुण अवस्था पाहून त्याला प्रेमाने धीर दिला:
"हे भैरवा! शांत हो. आदिशक्ती पार्वतीचा हा शाप कधीही व्यर्थ ठरणार नाही; तुला पृथ्वीवर वेताळ योनीत जन्म घ्यावाच लागेल. परंतु तू माझा अनन्य आणि निष्ठावंत भक्त आहेस, त्यामुळे मी तुला त्या पिशाच योनीत एकटे सोडणार नाही! तुझ्या उद्धारासाठी मी स्वतः पृथ्वीवर येईन!"

त्यानंतर भैरवाने पृथ्वीवर 'वेताळ' रूपात जन्म घेतला. आपल्या त्या शापित सेवकाला मायेच्या फेऱ्यातून सोडवण्यासाठी भगवान शिवांनी 'महेश' नावाने आणि माता पार्वतीने 'शारदा' नावाने पृथ्वीवर अवतार धारण केला! त्या महेश आणि शारदा अवतारात महादेवांनी सर्वसामान्य मानवांप्रमाणे अनेक लौकिक लीला केल्या, वेताळाला ज्ञानोपदेश दिला, त्याचे सर्व पाप क्षालन करून त्याला पुन्हा मुक्ती प्रदान केली आणि सन्मानाने कैलासावर परत आणले. भक्ताचा अपराध शिक्षा देऊनही शेवटी त्याचा उद्धार कसा करावा, हे या महेश अवताराने जगाला दाखवून दिले.

🌊 ४. पाताळातील विष्णूंचा मोह आणि विष्णूपुत्रांचा उत्पात

शतरुद्र संहितेतील चौथी अत्यंत विस्मयकारक कथा म्हणजे साक्षात 'वृषभ अवतार' (नंदीरूपी बैलाचा अवतार)! समुद्रमंथनाच्या वेळी जेव्हा क्षीरसागरामधून अमृताचा कुंभ बाहेर आला, तेव्हा असुरांना चकवण्यासाठी भगवान विष्णूंनी मोहिनी रूप घेतले होते. त्या वेळी अमृताचे काही दिव्य शिंतोडे समुद्राच्या पाण्यात आणि पाताळाच्या सीमांवर उडाले होते.

त्या अमृताच्या पावन शिंतोड्यांतून पाताळलोकात अनेक अत्यंत रूपवती, कामुक आणि लावण्यवती अप्सरासदृश स्त्रिया प्रगट झाल्या. समुद्रमंथनाचे कार्य संपल्यानंतर, भगवान श्रीहरी जेव्हा पाताळाच्या मार्गाने जात होते, तेव्हा त्या पाताळवासी सुंदरींच्या अनुपम लावण्याने आणि कामुक हावभावांनी साक्षात विश्वाचे पालनकर्ते विष्णू मोहग्रस्त झाले!

मायापती विष्णू स्वतःच त्या योगमायेच्या प्रभावात अडकले आणि ते वैकुंठाचा विसर पडून त्या पाताळातील स्त्रियांसोबत दीर्घकाळ विलास करू लागले. त्या संगमातून भगवान विष्णूंच्या पोटी अनेक अत्यंत बलदंड, अफाट शक्तीने युक्त असे 'विष्णूपुत्र' जन्माला आले.

परंतु हे विष्णूपुत्र दैवी स्वभावाचे नव्हते; ते पाताळातील तामसी स्त्रियांच्या गर्भातून जन्मल्यामुळे अत्यंत क्रूर, उन्मत्त, उच्छृंखल आणि विकारी बनले. त्यांनी स्वतःच्या पित्याच्या अफाट शक्तीचा गैरवापर करून स्वर्गातील देवतांवर, पृथ्वीवरील ऋषीमुनींवर आणि पाताळातील नागांवर अमानुष अत्याचार सुरू केले. ते यज्ञ उद्ध्वस्त करत, स्त्रियांचे अपहरण करत आणि संपूर्ण विश्वाला संत्रस्त करत होते. साक्षात विष्णूंचे पुत्र असल्यामुळे इंद्रासह कोणताही देव त्यांच्यावर शस्त्र चालवण्यास धजावत नव्हता!

🐂 ५. वृषभेश्वराचे पाताळात अवतरण, महायुद्ध आणि विष्णूंचा मोहभंग

विष्णूपुत्रांच्या या भीषण अन्यायाने गांजलेले सर्व देव शेवटी कैलासावर धावले. त्यांनी भगवान सदाशिवांच्या चरणी अश्रू ढाळले: "हे देवाधिदेवा! साक्षात श्रीहरी पाताळात विलासात मग्न आहेत आणि त्यांच्या उन्मत्त पुत्रांनी संपूर्ण सृष्टीचा धर्म बुडवला आहे! या संकटातून आता केवळ आपणच विश्वाला वाचवू शकता!"

देवांची ही करुण व्यथा ऐकून करुणासिंधू शंकरांनी त्यांना निर्भय राहण्याचे अभय दिले. महादेवांनी विचार केला की, विष्णूंना त्यांच्या मूळ वैकुंठ स्वरूपाची आठवण करून देण्यासाठी आणि त्यांच्या त्या दुष्ट पुत्रांचा संहार करण्यासाठी एका विशेष अवताराची गरज आहे.

भगवान सदाशिवांनी एका पर्वतासमान महाकाय, पांढऱ्याशुभ्र आणि अत्यंत भीषण अशा 'वृषभ' (बैल) अवताराचे रूप धारण केले! त्यांचे डोळे धगधगणाऱ्या अंगारासारखे लाल होते, त्यांची दोन शिंगे साक्षात प्रलयाच्या वज्रासारखी तीक्ष्ण होती, आणि त्यांच्या खुरांच्या (पायांच्या) एकाच ठोक्याने पृथ्वीचे पर्वत हादरत होते!

वृषभरूपी महादेवांनी अशी काही भयंकर गर्जना केली की पाताळाचे दरवाजे कोसळून पडले. ते प्रचंड वेगाने पाताळात घुसले. आपल्या महालात असा महाकाय बैल घुसला आहे हे पाहून ते सर्व विष्णूपुत्र संतप्त झाले. ते आपापली तीक्ष्ण अस्त्रे, गदा आणि धनुष्य घेऊन त्या वृषभावर तुटून पडले.

परंतु वृषभेश्वर शिवजी आधीच पूर्ण तयारीत होते! त्यांनी एक प्रचंड मुसंडी मारली. आपल्या त्या तीक्ष्ण शिंगांनी आणि वज्रासमान खुरांनी त्यांनी त्या विष्णूपुत्रांवर असा काही प्राणघातक प्रहार केला की, एका क्षणात त्या सर्व उद्धट आणि पापी पुत्रांची शरीरे छिन्नविच्छिन्न होऊन ते यमसदनी पोहोचले!

आपल्या सर्व पुत्रांचा रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेला संहार पाहून भगवान विष्णू क्रोधाने लालबुंद झाले. मोहाच्या आहारी गेलेल्या श्रीहरींनी आपले शारंग धनुष्य आणि सुदर्शन चक्र उचलले आणि ते त्या वृषभावर तुटून पडले! भगवान विष्णू आणि वृषभरूपी शिव यांच्यात पाताळात प्रदीर्घकाळ तुंबळ, अंगावर शहारे आणणारे महायुद्ध पेटले.

शेवटी वृषभेश्वरांनी आपल्या विशाल शिंगांचा असा एक जबर तडाखा श्रीहरींच्या वक्षस्थळावर मारला आणि आपल्या खुरांनी त्यांना जमिनीवर असे दाबून धरले की, भगवान विष्णू क्षणभर पूर्णपणे जर्जर आणि बेशुद्ध झाले!

काही क्षणांनी जेव्हा भगवान विष्णू शुद्धीवर आले, तेव्हा महादेवांच्या त्या स्पर्शाने त्यांच्या डोळ्यांसमोरील मायेचा आणि मोहाचा संपूर्ण पडदा एका क्षणात फाटून गेला! विष्णूंनी पाहिले की समोर उभा असलेला हा सामान्य बैल नसून साक्षात परब्रह्म देवाधिदेव महादेव सांबसदाशिव आहेत!

आपण एका मायेच्या भ्रमात अडकून विश्वाचे कर्तव्य विसरलो होतो, याची जाणीव होताच भगवान श्रीहरी अत्यंत लज्जित झाले. त्यांनी तात्काळ आपली शस्त्रे खाली ठेवली, वृषभेश्वरांच्या चरणी मस्तक टेकवून अश्रू ढाळले आणि हात जोडून काकुळतीने क्षमा मागितली. श्रीहरी म्हणाले, "हे महादेवा! हे परमेश्वरा! आपल्या या प्रहाराने माझा मोह नष्ट झाला आहे. आपण माझ्या त्या अधर्मी पुत्रांचा संहार करून विश्वाचे आणि माझेही परम कल्याण केले आहे!"

भगवान वृषभेश्वरांनी विष्णूंना प्रेमाने उठवले, त्यांना आलिंगन दिले आणि त्यांना सन्मानाने पुन्हा वैकुंठलोकात प्रस्थान करण्याची आज्ञा केली. अशा प्रकारे देवांचे महान कार्य पूर्ण करून भगवान वृषभेश्वर कैलास पर्वतावर परतले.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील शतरुद्र संहितेतील हा अध्याय भगवान शिवांच्या बहुरूपी, सर्वव्यापी आणि दयाळू स्वरूपाचे नितांत सुंदर दर्शन घडवतो. अत्री-अनुसूयेचा आनंद असो, रामकार्यातील हनुमंताचे समर्पण असो, वेताळाचा उद्धार असो वा विष्णूंचा मोहभंग असो—महादेव सदैव धर्म आणि भक्ताच्या कल्याणासाठी तत्पर राहतात. यानंतरच्या अध्यायांमध्ये आपण शतरुद्र संहितेतील पुढील अद्वितीय अवतार—ज्यामध्ये पिपलाद अवतार, यतिनाथ अवतार आणि कृष्णदर्शन अवतारांची महागाथा सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय, नित्य पठण स्तोत्रे आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.