दक्षाच्या यज्ञात सतीचे आत्मदहन

शिवपुराणातील रुद्र संहितेंच्या सती खंडातील हा अध्याय संपूर्ण ब्रह्मांडाला थरकाप उडवणारा, अत्यंत कारुणिक आणि सती धर्माची परमोच्च पराकाष्ठा दर्शवणारा प्रसंग आहे. मागील कथेमध्ये आपण दक्षाच्या यज्ञात सतीचे आगमन (भाग ३) मध्ये सतीने कनखल यज्ञभूमीत जाऊन दक्षाला विचारलेला जाब अभ्यासला.

सतीच्या प्रश्नाचे उत्तर देण्याऐवजी प्रजापती दक्षाने भरसभेत साक्षात भगवान शंकराची पुन्हा घोर निंदा केली. आपल्या पतीचा आणि ईश्वराचा झालेला अपमान, तसेच दक्षाच्या देहापासून उत्पन्न झालेल्या शरीराचा सतीला इतका वीट आला की, तिने प्राणायामाच्या बळावर स्वशरीरातून योगाग्नी उत्पन्न करून आत्मदहन केले! या अलौकिक आणि दुःखद घटनेची संपूर्ण इतिहास-गाथा आपण या लेखात सविस्तर पाहूया.

"जो महादेवाची निंदा करतो किंवा ऐकतो, तो कल्पांत काळापर्यंत नरकात पडतो. ज्या दक्षाने शंकराचा अपमान केला, त्याच्याशी निगडीत असलेला हा देह मी योगाग्नीत भस्म करत आहे!" — सती देवीचे अंतिम उद्गार.

⚡ दक्षाची टोकाची कटू वचने आणि सतीचा पश्चात्ताप

सतीने जाब विचारताच दक्ष संतापाने लालबुंद झाला. तो सतीला म्हणाला, *"तू इथे विनानिमंत्रण कशाला आलीस? तुझा पती अमंगल, स्मशानवासी आणि भुता-खेतांमध्ये रमणारा कपाली आहे. ब्रह्माजींच्या शब्दावर विश्वास ठेवून मी तुझ्याशी त्याचा विवाह लावला, याचा मला पश्चात्ताप होत आहे! तुला राहायचे तर राह, नाहीतर चालती हो!"*

दक्षाचे हे शब्द सतीच्या जिव्हारी लागले. महादेवांनी दिलेला इशारा आठवून ती तीव्र अनुतापाने होरपळू लागली. कैलासावर परत जाऊन स्वामींना तोंड कसे दाखवायचे? आणि दक्षाशी असलेला 'दाक्षायणी' हा संबंध घेऊन कसे जगायचे? या विचाराने तिने दक्षाने दिलेल्या या देहाचा त्याग करण्याचा दृढ संकल्प केला.

🧘‍♀️ योगसाधना, प्राणायाम आणि योगाग्नीचे प्राकट्य

सती उत्तर दिशेकडे तोंड करून भूमीवर शांत बसली. तिने विधिपूर्वक आचमन केले, शुद्ध वस्त्र परिधान करून डोळे मिटले आणि केवळ आपल्या प्राणप्रिय पती सांबसदाशिवांचे ध्यान सुरू केले.

तिने प्राणायामाने प्राण आणि अपान वायूला एकरूप करून नाभीचक्रात आणले. तेथून उदान वायूला हृदयात, नंतर कंठात आणि शेवटी दोन्ही भुकुट्यांच्या मध्ये स्थिर केले. अशा प्रकारे योगाच्या तीव्र धारेने तिच्या संपूर्ण शरीरात वायू आणि अग्नीची धारणा झाली आणि तिच्या इच्छेने क्षणांत चोहोबाजूंनी योगाग्नी प्रज्वलित झाला!

🕉️ समारोप

सतीचे हे आत्मदहन शिवपुराणातील अत्यंत दुःखद आणि महत्त्वाचे वळण आहे. पुढील कथांमध्ये आपण सती देहत्यागाची वार्ता कैलासावर पोहोचणे, भगवान शंकरांचा तांडव कोप, वीरभद्राचे प्राकट्य आणि दक्ष यज्ञाचा भयंकर विध्वंस सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.