शिवपुराणातील रुद्र संहितेंच्या सती खंडातील ही कथा महादेवांच्या अलौकिक जितेंद्रिय स्वरूपाचे आणि निष्काम अवस्थांचे विलोभनीय वर्णन करते. मागील कथेत आपण संध्येची आत्माहुती व अरुंधतीची उत्पत्ती कथा सविस्तर अभ्यासली.
संध्येच्या प्रसंगी भगवान शंकराने ब्रह्मदेवांचा धिक्कार केल्यामुळे ब्रह्मदेवांच्या मनात उद्विग्नता निर्माण झाली होती. महादेवांच्या मनातही स्त्रीविषयक अनुराग आणि विवाह करण्याची इच्छा निर्माण व्हावी, यासाठी ब्रह्मदेवांनी कामदेवाला पाचारण केले आणि स्वतःच्या उच्छवासातून 'वसंत' या अद्भूत ऋतू-पुरुषाची निर्मिती केली. वसंत, कामदेव आणि रतीने निसर्गाची सर्व सौंदर्यशस्त्रे वापरूनही महादेवांची समाधी ढळू शकली नाही, याची रंजक गाथा आज आपण वाचणार आहोत.
"कामदेव, रती, सुगंधी वारे आणि बहरलेला वसंत ऋतू संपूर्ण सृष्टीला कामवश करू शकतात; परंतु साक्षात योगेश्वर सांबसदाशिवाच्या अढळ समाधी समोर मायेची सर्व शस्त्रे निष्फळ ठरतात."
😟 ब्रह्मदेवांची अस्वस्थता आणि कामदेवाला दिलेली आज्ञा
संध्येविषयी मनात कामविकार उत्पन्न झाल्यामुळे शंकराने सर्वांसमक्ष ब्रह्मदेवांची कानउघडणी केली होती. यामुळे ब्रह्मदेव दुःखी आणि अस्वस्थ झाले. त्यांनी आपले पुत्र दक्ष व मरीची यांच्याशी चर्चा केली आणि ठरवले की, महादेवांच्या मनातही कामभावना उत्पन्न करून त्यांचा विवाह घडवून आणल्याशिवाय आपल्याला शांती मिळणार नाही.
तेवढ्यात तिथे रती आणि मदन (कामदेव) आले. ब्रह्मदेवांनी कामदेवाला सांगितले, *"पुत्रा! तू, रती आणि तुझा प्रभाव जगाला मोहित करू शकतो. तुम्ही अशी युक्ती करा ज्यामुळे शिवजींच्या हृदयात प्रेमाचा प्रादुर्भाव होईल आणि ते पत्नीचा स्वीकार करतील. यामुळे तुला तुझ्या शापातून मुक्तीचा मार्गही सापडेल."* कामदेवाने ही आज्ञा मान्य केली, परंतु महादेवांना सम्मोहित करण्यासाठी एका अत्यंत सुंदर स्त्रीची आवश्यकता असल्याचे सांगितले.
🌸 ब्रह्मदेवाच्या निश्वासातून वसंताची अद्भूत उत्पत्ती
कामदेवाच्या सांगण्यावरून ब्रह्मदेवांनी एक प्रदीर्घ निश्वास टाकला. त्या निश्वासातून पुष्पबाणांनी सुशोभित झालेला 'वसंत' प्रकट झाला! त्याची अंगकांती उमललेल्या कमळासारखी तेजस्वी होती, मुख चंद्राप्रमाणे सुंदर होते आणि सर्व अवयव सुप्रमाण होते.
वसंत प्रकट होताच सर्व दिशांना सुगंधी मंद वारे वाहू लागले, वृक्ष आणि वेली फुलांनी डवरल्या, नद्या-तलाव प्रसन्न झाले. ब्रह्मदेवांनी वसंताची कामदेवाचा सखा म्हणून नियुक्ती केली— *"जसा अग्नीला वायू मदत करतो, तसाच हा वसंत तुला सर्व प्रकारे मदत करेल."*
📊 महादेवांना मोहित करण्यासाठी वापरलेली नैसर्गिक शक्ती
🌿 निसर्गाचा शृंगार आणि शिवजींच्या समाधीचा अथांग अढळपणा
कामदेव, रती आणि वसंत यांनी महादेवांच्या निवासस्थानी (कैलास व अरण्यात) जाऊन नानाविध प्रयत्न केले. वसंताने चंपा, केतकी, मालती, चमेली या सर्व वृक्ष-वेलींना प्रफुल्लित केले. चक्रवाक पक्ष्यांची जोडपी आणि वनातील श्वापद-पक्षी प्रेमातुर होऊन विविध भाव प्रकट करू लागले.
कामदेवाचे सर्व प्रयत्न निष्फळ:
ब्रह्मदेवाने पाठवलेले 'मार' नावाचे राक्षसगणही महादेवांची समाधी भंग करू शकले नाहीत. संपूर्ण विश्वाला आपल्या इशाऱ्यावर नाचवणारा कामदेव आणि वसंत महादेवांपुढे पूर्णपणे हतबल झाले. भगवान शंकरांचे चित्त आत्मस्वरूपात इतके तल्लीन होते की, बाहेरील कोणत्याही शृंगाराचा त्यांच्यावर लवमात्रही परिणाम झाला नाही!
🌟 या कथेतील मुख्य आध्यात्मिक सार:
- ✔ योगेश्वर शिवजी: महादेवांची ध्यानधारणा आणि समाधी ही बाह्य विषयांच्या पार असणारी परम अवस्था आहे.
- ✔ वसंत ऋतूचा महिमा: वसंत हा कामदेवाचा सखा असून निसर्गात नवचैतन्य आणि सौंदर्य निर्माण करणारा ऋतू आहे.
- ✔ कामाची मर्यादा: मायेचे साम्राज्य कितीही शक्तिशाली असले तरी आत्मज्ञानी पुरुषाला ते स्पर्शही करू शकत नाही.
🕉️ समारोप
कामदेव आणि वसंताचे प्रयत्न निष्फळ ठरल्यानंतर, ब्रह्मदेव महादेवांना अनुरूप स्त्री निर्माण करण्यासाठी भगवती जगदंबेची (दक्षाची कन्या सती) कशी प्रार्थना करतात, याचा उत्तरार्ध आपण पुढील कथेमध्ये सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे वाचण्यासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.