ब्रह्मा-विष्णू वाद आणि ज्योतिर्लिंग प्राकट्य कथा

शिवपुराणातील विद्येश्वर संहिता हा शिवभक्तीचा महासागर मानला जातो. मंदार पर्वतावर जेव्हा ऋषी सनत्कुमारांनी नंदीश्वरांना भगवान शंकराच्या 'शिवलिंग' आणि 'मूर्ती' या दोन्ही रूपांच्या निर्मितीचा रहस्यमय इतिहास विचारला, तेव्हा नंदीश्वरांनी अखिल विश्वाच्या निर्मितीकाळातील सर्वात दिव्य आणि अद्भुत प्रसंग ऐकवला. यापूर्वी आपण शिवपुराण महात्म्यात बिंदुग आणि चंचुला यांची कथा अभ्यासली. आज आपण संपूर्ण सृष्टीला थक्क करून सोडणारी आणि साक्षात महादेवाच्या निष्कल निर्गुण स्वरूपाचे दर्शन घडवणारी तिसरी कथा विस्तारपूर्वक जाणून घेणार आहोत.

ही कथा आपल्याला शिकवते की 'मी' पणाचा आणि अहंकाराचा फुगा कितीही मोठा असला, तरी साक्षात परमेश्वराच्या अथांग आकाशासमोर तो विरून जातो. ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यातील श्रेष्ठत्वाचा वाद शांत करण्यासाठी भगवंताने घेतलेले 'ज्योतिर्लिंग' रूप, केवड्याच्या (केतकी) पुष्पाची खोटी साक्ष आणि काळभैरवाची उत्पत्ती या संपूर्ण प्रसंगामागील अलौकिक रहस्य आपण या लेखात पाहणार आहोत.

"अहंकार हा ज्ञानाचा आणि भक्तीचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. जेव्हा विश्वातील सर्वात मोठे ज्ञानीही 'मीच श्रेष्ठ' म्हणू लागतात, तेव्हा साक्षात परब्रह्माला ज्योतिर्माय स्तंभाच्या रूपाने अवतीर्ण होऊन त्यांची परीक्षा घ्यावी लागते."

🌊 सृष्टीची निर्मिती आणि ब्रह्मा-विष्णू यांच्यातील अहंकाराचा वाद

सृष्टीच्या प्रारंभी चोहीकडे फक्त अथांग जलमय अवस्था होती. भगवान श्रीविष्णू योगनिद्रेत महासागरात विश्रांती घेत असताना, त्यांच्या नाभीतून एक विशाल सुवर्णकमळ प्रकट झाले. त्या कमळातून चतुर्मुख ब्रह्माजींची उत्पत्ती झाली. चोहीकडे अंधार आणि पाणी पाहून ब्रह्माजींनी स्वतःच्या उत्पत्तीचे कारण शोधण्यासाठी १२ वर्षे घोर तपश्चर्या केली. त्यानंतर श्रीविष्णूंनी त्यांना दर्शन देऊन सृष्टी रचनेची जबाबदारी दिली.

परंतु एका प्रसंगी भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषशय्येवर विश्रांती घेत असताना लक्ष्मीदेवी त्यांच्या चरणांची सेवा करत होती. तितक्यात तिथे ब्रह्माजींचे आगमन झाले. ब्रह्माजींना आपल्या ज्ञान आणि सृजनशक्तीचा कमालीचा अहंकार झाला होता. ते श्रीहरींना उद्देशून रागाने म्हणाले, *"हे पुत्रा उठ! मी या संपूर्ण जगाचा निर्माता आणि तुझा पितामह आहे. तू मला वंदन कर!"* हे ऐकून श्रीविष्णूंनी शांतपणे उत्तर दिले, *"मुकुंदा, तुझे स्वागत आहे! पण तू माझ्या नाभीकमळातून जन्मलास हे विसरू नकोस. मीच तुझा रक्षक आणि ईश्वर आहे."*

⚔️ भयानक महायुद्ध आणि साक्षात अग्नीस्तंभाचे प्राकट्य

आपल्याला श्रेष्ठ सिद्ध करण्याच्या हट्टापोटी दोघांमधील संवाद विकोपाला गेला. ब्रह्माजी हंसावर आरूढ झाले तर श्रीविष्णू गरुडावर स्वार झाले. दोघांमध्ये युगे-युगे चालणारे भयानक युद्ध सुरू झाले. शेवटी ब्रह्माजींनी अत्यंत विनाशकारी 'माहेश्वर अस्त्र' आणि श्रीविष्णूंनी 'पाशुपत अस्त्र' संधान केले. जर ही दोन्ही अस्त्रे एकमेकांवर आदळली असती, तर संपूर्ण ब्रह्मांड जळून खाक झाले असते. सर्व देव भयरहित होऊन कैलासावर महादेवाच्या चरणी धावले.

सर्व देवांची प्रार्थना ऐकून स्मितहास्य करत भगवान शंकर युद्धभूमीवर प्रकट झाले. त्यांनी क्षणाचाही विलंब न करता त्या दोन्ही अस्त्र प्रहारांच्या मध्ये अथांग, अनादी आणि अनंत अशा महाअग्नीच्या ज्वाळांनी वेढलेल्या एका अथांग 'अग्नीस्तंभाचे' (ज्योतिर्लिंग) रूप धारण केले! त्या स्तंभाच्या तेजासमोर ब्रह्मा आणि विष्णू यांची दोन्ही भयंकर अस्त्रे शांत झाली.

🌸 केवड्याची (केतकी) खोटी साक्ष, काळभैरव उत्पत्ती आणि शाप प्रसंग

वर जात असताना ब्रह्माजींना आकाशातून खाली पडणारे 'केवड्याचे फूल' (केतकी पुष्प) दिसले. ब्रह्माजींनी केवड्याला आपल्या बाजूने खोटी साक्ष देण्यासाठी तयार केले. खाली येऊन ब्रह्माजींनी श्रीविष्णूंना खोटे सांगितले, *"मी या स्तंभाचा आरंभ पाहून आलो आहे, आणि हे केवड्याचे फूल माझी साक्ष देत आहे."* केवड्यानेही भीतीपोटी ब्रह्माजींच्या हो मध्ये हो मिळवला. भगवान विष्णूंनी ब्रह्माजींच्या वचनावर विश्वास ठेवून त्यांच्या चरणी स्पर्श केला.

परंतु, साक्षात असत्य आणि कपट सहन न झाल्याने ज्योतिर्लिंगातून स्वयं सांबसदाशिव प्रकट झाले. महादेवाचा कोप अनावर झाला. त्यांनी आपल्या तृतीय नेत्रातून अत्यंत भयानक रूप धारण करणाऱ्या 'काळभैरवाला' उत्पन्न केले. काळभैरवाने एकाच तलवारीच्या फटक्यात ब्रह्माजींचे अहंकारयुक्त पाचवे मस्तक कापून धडावेगळे केले!

🌙 महाशिवरात्री व्रताची उत्पत्ती आणि ज्योतिर्लिंग महिमा

ब्रह्मा आणि विष्णू यांनी भगवान महादेवाची षोडशोपचारांनी पूजा केली. या पूजेने अत्यंत प्रसन्न होऊन सदाशिवाने सांगितले, *"हे पुत्रांनो! ज्या दिवशी मी तुमच्या युद्धाच्या मध्यभागी अग्नीस्तंभाच्या रूपात प्रकट झालो, ती तिथी 'महाशिवरात्री' म्हणून प्रसिद्ध होईल. या दिवशी जो मनुष्य उपवास ठेवून माझी लिंग रूपात पूजा करेल, त्याला वर्षभर केलेल्या भक्तीचे पुण्य प्राप्त होऊन मोक्ष मिळेल."*

भगवान पुढे म्हणाले, *"हा विशाल अग्नीस्तंभ मानवांच्या कल्याणासाठी पृथ्वीवर अत्यंत सूक्ष्म रूपात स्थापित होईल, ज्याला सर्व जग 'ज्योतिर्लिंग' म्हणून ओळखेल. माझे 'शिवलिंग' हे निर्गुण निराकार परब्रह्म भावाचा बोध करते, तर माझी 'मूर्ती' ही सगुण साकार महेश्वर भावाचे प्रतीक आहे. म्हणून लिंग आणि मूर्ती दोन्ही पूजनीय आहेत."*

🕉️ समारोप

विद्येश्वर संहितेतील ही कथा आपल्याला निराकार ब्रह्माच्या अथांग शक्तीची अनुभूती करून देते. लिंगपूजा ही केवळ दगडी मूर्तीची पूजा नसून ती ब्रह्मांडातील मूळ चेतनेची पूजा आहे. या श्रावण महिन्यात आपणही महादेवाची ही पावन कथा वाचून आपल्या मनातील सर्व अहंकार दूर करावा. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे आणि आध्यात्मिक माहितीसाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की अभ्यासा.