अंधकाची घोर तपश्चर्या, स्वैराचार व शुक्राचार्य प्रसंग

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील 'अंधक उपाख्यान' हे मानवी अहंकार, कामवासनेचे पतन आणि ईश्वरी दयेचे सर्वात गहन रूप उलगडणारे एक अद्भूत पर्व आहे. मागील अध्यायात आपण पाहिले की कशा प्रकारे मंदराचल पर्वतावर माता पार्वतीने क्रीडाभावाने महादेवांचे डोळे झाकले असता, तिच्या हस्तस्वेदातून आणि महादेवांच्या भालनेत्राच्या उष्णतेतून अंधकाचा जन्म झाला. अंधक जन्म, हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपु वध (भाग २४ अ) मध्ये आपण अभ्यासले की, महादेवांनी अंधकाला निपुत्रिक हिरण्याक्षाला दत्तक दिले होते; परंतु पुढे हिरण्याक्ष व हिरण्यकशिपु यांच्या संहारानंतर अंधकाला असुरांचे राज्य प्राप्त झाले.

राज्यावर बसल्यानंतर अंधकाच्या वाट्याला आलेला चुलत भावांचा तीव्र उपहास, त्या अपमानातून त्याने केलेले स्वतःच्या मांसाहुतीचे घोर तप, ब्रह्माजींकडून मिळालेली दिव्य दृष्टी आणि मृत्यूची केलेली अद्वितीय अट—या सर्वांनी अंधकाला त्रैलोक्यात अजिंक्य बनवले. परंतु शक्ती आणि दृष्टी मिळताच अंधक कामवासनेने संपूर्ण अंध झाला. ज्या मंदराचलावर त्याचा जन्म झाला, त्याच मंदराचलावर विश्रांती घेणाऱ्या साक्षात जगन्माता पार्वतीवर त्याने कुदृष्टी टाकली. या अध्यायात आपण अंधकाचा स्वैराचार, महादेवांचे पाशुपत व्रत, देवीच्या रक्षणासाठी देवांनी घेतलेले स्त्रीरूप, दैत्य विधसाचा संहार आणि साक्षात महादेवांच्या उदरात समाविष्ट होऊन शुक्राचार्यांनी धारण केलेले 'शुक्र' रूप सविस्तर अभ्यासणार आहोत.

"शारीरिक दृष्टी मिळूनही ज्याची विवेकबुद्धी नष्ट होते, तोच खरा आंधळा असतो. मातेसमान पूज्य असलेल्या स्त्रीवर राक्षसी कामवासना ठेवणे हाच जीवाच्या सर्वनाशाचा अटळ महामार्ग ठरतो. परंतु ईश्वराचे उदरही शरणागतासाठी पुनर्जन्माची पावन जननी बनते." — शिवपुराण युद्ध खंड.

🔥 १. चुलत भावांचा तीव्र उपहास आणि अंधकाची मांसाहुती तपश्चर्या

हिरण्याक्षाच्या मृत्यूनंतर भगवान विष्णूंनी अंधकाला असुरांच्या सिंहासनावर बसवले खरे; परंतु हिरण्याक्षाचे इतर भाऊ, पुतणे आणि चुलत बंधू अंधकाचा मनापासून द्वेष करत होते. अंधक हा जन्मतःच दृष्टीहीन (आंधळा), अतिशय कुरूप, काळा आणि दत्तक घेतलेला बेवारस पुत्र होता. त्यामुळे असुरी राजसभेत त्याचे चुलत भाऊ त्याला पावलोपावली हिणवत असत.

ते उपहासाने म्हणत, "अरे आंधळ्या! तू स्वतःचे डोळेही पाहू शकत नाहीस, मग या विस्तीर्ण साम्राज्याचा कारभार काय सांभाळणार? तू आमच्या वंशाचा खरा वारसदार नाहीस, तर केवळ महादेवांच्या दयेवर आलेला एक बेवारस भिक्षुक आहेस! आम्ही तुझा हा मुकुट एका क्षणात हिसकावून घेऊ आणि तुला राजवाड्यातून हाकलून देऊ!" चुलत भावांचे हे विखारी, अपमानास्पद शब्द अंधकाच्या हृदयाला तलवारीच्या घावासारखे बोचत असत.

आपल्या या दुर्बलतेचा, अंधत्वाचा आणि अपमानाचा समूळ बीमोड करण्यासाठी अंधकाने एक कठोर आणि भयानक निश्चय केला. त्याने आपले राज्य सोडून एका एकांत, दुर्गम अरण्यात प्रवेश केला. तेथे त्याने सृष्टीचे रचयिता पितामह ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करण्यासाठी अत्यंत लोमहर्षक आणि उग्र तपाचरणास आरंभ केला.

अंधकाचे तप इतके अमानुष होते की त्याने अन्न आणि पाण्याचा पूर्ण त्याग केला. तो पंचाग्नीच्या धगधगत्या ज्वाळांमध्ये उभा राहिला. ब्रह्मदेव प्रसन्न होत नाहीत हे पाहून अंधकाने आपल्या हातातील तीक्ष्ण शस्त्राने स्वतःच्या शरीराचे एक-एक अवयव, स्वतःच्या देहाचे मांस कापून-कापून अग्नीमध्ये आहुती देण्यास सुरुवात केली! रक्ताने माखलेला त्याचा हा आत्मबलिदानाचा निश्चय पाहून साक्षात स्वर्गलोक हादरला. त्याच्या तपाच्या प्रखर तेजाने ब्रह्मांडातील सर्व दिशा तप्त झाल्या.

👁️ २. ब्रह्माजींचे आगमन, दिव्य दृष्टी व मृत्यूची मृत्यूशर्त

अंधकाचा तो केवळ हाडांचा सांगाडा उरलेला देह आणि त्याची ती पराकोटीची उग्र तपश्चर्या पाहून पितामह ब्रह्मदेवांचे अंतःकरण द्रवले. हंसावर आरूढ होऊन साक्षात चतुरानन ब्रह्मदेव त्वरित अंधकासमोर प्रगट झाले. ब्रह्मदेवांनी आपल्या कमंडलुतील अमृत शिंपडून अंधकाचे सर्व क्षत भरून काढले आणि त्याचे शरीर सुवर्णासारखे तेजस्वी व वज्रासारखे बलदंड केले.

ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे असूरश्रेष्ठा! तुझ्या या अद्वितीय, रोमांचक तपावर मी परम संतुष्ट झालो आहे. उठ आणि तुझ्या मनातील अभीष्ट वर माग." अंधकाने विधात्याच्या चरणी मस्तक टेकवून दोन वर मागितले: "हे पितामह! प्रथम मला दिव्य आणि तेजस्वी नेत्र प्राप्त व्हावेत, ज्यामुळे मी संपूर्ण चराचर सृष्टी स्पष्ट पाहू शकेन. आणि दुसरा वर म्हणजे मला संपूर्ण अमरत्व प्राप्त व्हावे; मला कधीही कोणाकडून मरण येऊ नये!"

त्यावर ब्रह्मदेवांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले, "हे अंधका! दिव्य दृष्टी मी तुला अवश्य प्रदान करीन. परंतु या नश्वर विश्वात जन्मलेल्या कोणालाही संपूर्ण अमरत्व देणे सृष्टीच्या नियमात बसत नाही. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा अंत निश्चित आहे. म्हणून अमरत्वाचा हट्ट सोडून तू मृत्यूची एखादी अत्यंत दुर्मिळ अट मागून घे!"

ब्रह्मदेवांचे तत्त्वज्ञान ऐकून चतुर अंधकाने असा विचार केला की, जगातील सर्व संकटांवर मात करणारी अशी अट तयार करावी जी कधी पूर्णच होणार नाही. अंधकाने हात जोडून म्हटले:

"हे विधाता! जर अमरत्व अशक्य असेल तर माझे मरण केवळ अशा एका क्षणी व्हावे—जेव्हा या संपूर्ण त्रिभुवनातील सर्वश्रेष्ठ, अनुपम, पुरुषांना दुर्लभ आणि मला साक्षात 'मातेसमान' असणाऱ्या दिव्य स्त्रीविषयी राक्षसी भावाने माझ्या मनात कामुक वासना उत्पन्न होईल; तेव्हाच साक्षात भगवान सदाशिवांच्या हाताने माझा वध व्हावा! अन्य कोणत्याही देवाने, दानवाने, मानवाने किंवा शस्त्राने मला त्रैलोक्यात कधीही मरण येऊ नये!"

अंधकाने मनात विचार केला होता की, कोणीही पुत्र आपल्या मातेसमान असणाऱ्या पूज्य स्त्रीवर कामुक वासना कधीच ठेवणार नाही; त्यामुळे हे घडणे अशक्य आहे आणि आपल्याला अप्रत्यक्षपणे अमरत्वच मिळाले आहे!

ब्रह्मदेवांनी मंद स्मित केले आणि "तथास्तु! तुला दिव्य नेत्र, महाबली शरीर आणि तू मागितल्याप्रमाणे वधशर्त प्राप्त होईल," असा वर देऊन ते सत्यलोकात अंतर्धान पावले.

👑 ३. अंधकाचा त्रैलोक्यविजय, सत्तेचा उन्माद आणि घोर स्वैराचार

वरदान प्राप्त करून जेव्हा अंधक आपल्या राजधानीत परतला, तेव्हा त्याचे ते तेजस्वी नेत्र, पर्वतासारखे अफाट शरीर आणि अद्भूत प्रभा पाहून त्याचे चुलत भाऊ थरथर कापू लागले. त्यांनी तात्काळ अंधकाचे पाय धरले आणि आपले संपूर्ण राज्य, खजिना आणि सैन्य त्याच्या चरणी समर्पित केले.

आता अंधक केवल राजा उरला नव्हता, तर तो ब्रह्माजींच्या वराने अजिंक्य झालेला असुरांचा एकछत्री सम्राट बनला होता. सत्तेच्या आणि शक्तीच्या अतिरेकाने त्याची सात्विक बुद्धी नष्ट झाली. त्याने आपल्या विशाल असुरी सेनेच्या जोरावर स्वर्गलोकावर आक्रमण करून इंद्राचा पराभव केला, यम आणि कुबेराचे भांडार लुटले, पाताळातील नागांना अंकित केले आणि पृथ्वीवरील सर्व धर्ममार्गाचा विध्वंस केला.

शक्तीच्या या उन्मादात अंधक अत्यंत नीच आणि स्वैराचारी बनला. शिवपुराणात म्हटले आहे की, अहंकाराने अंध झालेल्या त्या दैत्याने त्रैलोक्यातील लक्षावधी सुंदर कन्यांचे, देवकन्यांचे, नागकन्यांचे आणि मानवी स्त्रियांचे अपहरण करून त्यांचे पातिव्रत्य आणि शील भ्रष्ट केले. जो कोणी त्याचा विरोध करी, त्याला तो क्रूरपणे ठार मारत असे. धर्म, नीती आणि सदाचार या गोष्टी त्याच्या साम्राज्यातून पूर्णपणे हद्दपार झाल्या होत्या.

⛰️ ४. मंदराचलावर आगमन, पार्वतीचे रूप आणि महादेवांना निरोप

एके दिवशी त्रैलोक्यात स्वैर संचार करत असताना अंधक आपल्या अथांग सेनेसह मंदराचल पर्वतावर आला. मंदराचलाची ती बर्फाच्छादित शिखरे, दिव्य सरोवरे, कल्पवृक्षांची वने आणि नंदनवनासारखा शांत परिसर पाहून अंधक मोहित झाला. त्याने तिथेच आपला भव्य तळ ठोकला.

एके दिवशी अंधकाचे मुख्य मंत्री आणि हेर पर्वतावर फेरफटका मारत असताना, त्यांना एका गुहेबाहेरील उपवनात एका अत्यंत अनुपम, अनिंद्य आणि त्रैलोक्यसुंदर दिव्य स्त्रीचे दर्शन झाले. ती स्त्री साक्षात माता जगदंबा पार्वती होती! तिच्या दिव्य तेजाने संपूर्ण मंदराचल उजळून निघाला होता.

त्या मंत्र्यांनी दरबारात येऊन अंधकापुढे त्या स्त्रीच्या सौंदर्याचे अद्भूत वर्णन केले: "हे सम्राटा! आम्ही तिन्ही लोकांत शोध घेतला, परंतु त्या पर्वतावर एका गुहेत राहणाऱ्या एका साध्या तपस्व्याकडे जी अलौकिक स्त्री आम्ही पाहिली, तिच्या सौंदर्याची बरोबरी स्वर्गातील रंभा वा उर्वशीही करू शकत नाही! तिच्या चरणाचे नखही त्रैलोक्याला मोहिनी घालणारे आहे!"

पार्वतीच्या रूपाचे वर्णन ऐकताच अंधकाच्या अंतःकरणात तीव्र कामज्वराचा भडका उडाला. ती साक्षात आपली जन्मदात्री माता आहे याचे किंचितही भान त्याला राहिले नाही. 'विनाशकाले विपरीत बुद्धी' या न्यायाने अंधकाने एका उद्धट दूतामार्फत त्या गुहेत ध्यानस्थ बसलेल्या तपस्वीरूपी भगवान शंकरांना निरोप पाठवला:

"अरे दरिद्री तपस्व्या! तू तर अंगाला राख फासून झाडाखाली राहणारा एक भिक्षुक आहेस! तुझ्यासारख्या वैराग्याला अशा दिव्य सौंदर्यसम्राज्ञी स्त्रीरत्नाचा काय उपयोग? ती त्रिखंडातील सुंदरी केवळ माझ्यासारख्या त्रैलोक्याधिपती सम्राटाच्या महालातच शोभून दिसते! म्हणून कसलाही वाद न घालता त्या स्त्रीला तात्काळ माझ्या स्वाधीन कर!"

त्या मूर्ख दूताचा हा निरोप वाचून करुणासिंधू भगवान शंकरांनी शांतपणे त्याला समज देण्याचा प्रयत्न केला. महादेव म्हणाले, "अरे दूता! तुझ्या त्या उद्धट राजाला जाऊन सांग की, परस्त्री ही मातेसमान पूज्य असते! परस्त्रीची कामुक अभिलाषा धरणे हाच संपूर्ण कुळाच्या विनाशाचा मार्ग आहे. त्याने आपला हा कामुक विचार तात्काळ सोडून द्यावा, अन्यथा त्याचा विनाश अटळ आहे!"

⚔️ ५. गुहेबाहेर महासंग्राम, देवांचे स्त्रीरूप व पाशुपत व्रत

महादेवांचा हा सद्धर्माचा उपदेश ऐकून अंधक अधिकच संतापला. त्याने आपल्या महाकाय असुरी सैन्यासह मंदराचलावरील त्या गुहेला वेढा घातला. भगवान शिवांच्या मुख्य गणांनी असुरांवर बाणांचा वर्षाव करून त्यांना सुरुवातीला मागे पिटाळून लावले.

त्या वेळी भगवान सदाशिव त्या गुहेत विश्वाच्या कल्याणासाठी अत्यंत कठीण अशा 'पाशुपत व्रता'चे अनुष्ठान करत होते. या व्रताचा नियम असा होता की अनुष्ठानादरम्यान महादेवांना ते स्थान सोडता येत नव्हते आणि मध्यंतरी क्रोध करून शस्त्र चालवता येत नव्हते. त्यामुळे आपल्या अनुष्ठानात खंड पडू नये म्हणून महादेवांनी आपल्या अंतःकरणातून आपला परम विश्वासू गण 'विरक' याला पाचारण केले. महादेवांनी पार्वतीच्या रक्षणाची संपूर्ण जबाबदारी विरकावर सोपवली आणि ते गुहेच्या एका गुप्त भागात अनुष्ठान पूर्ण करण्यासाठी अंतर्धान पावले.

महापराक्रमी विरक गण गुहेच्या प्रवेशद्वारावर एका अभेद्य पर्वतासारखा उभा राहिला. त्याने सलग अनेक दिवस आणि रात्री असुरांच्या कोट्यवधी सैन्याशी एकाकी महायुद्ध केले. शेकडो असुरांचा संहार केल्यानंतर असुरांच्या सामूहिक बाणवर्षावामुळे विरक शेवटी रक्ताने माखून रणांगणावर मूर्च्छित होऊन पडला!

आपला रक्षक पडलेला पाहून आणि असुर गुहेच्या दारात पोहोचल्याचे पाहून साक्षात जगन्माता पार्वतीने ब्रह्मा, विष्णू आणि इंद्रासह सर्व देवांचे स्मरण केले. देवीच्या आवाहनाने सर्व देव तात्काळ तेथे पोहोचले; परंतु धर्मशास्त्रानुसार एका परस्त्रीच्या अंतःपुरात पुरुषांना प्रवेश करण्यास बंदी होती. त्यामुळे देवीच्या मर्यादांचे रक्षण करण्यासाठी साक्षात ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र, वरुण आणि यम या सर्व देवांनी अत्यंत सुंदर, सुसज्ज अशा 'स्त्रीरूपां'चे (मातृकांचे) रूप धारण केले!

त्या स्त्रीरूपी देवतांनी हातात खडग, चक्र आणि त्रिशूळ घेऊन असुरांवर भीषण हल्ला चढवला. देवीच्या अंगणाचे रक्षण करत त्या स्त्रीरूपी देवांनी अंधकाच्या हजारो असुरांना कंठस्नान घातले. तेवढ्यात भगवान सदाशिवांचे पाशुपत व्रत पूर्ण झाले आणि ते गुहेत परतले. देवांचे हे अद्वितीय समर्पण आणि भक्ती पाहून महादेव परम संतुष्ट झाले. त्यांनी देवांना अभय देऊन आपापल्या धामास पाठवले आणि ते स्वतः पार्वतीसह गुहेत विराजमान झाले.

🪐 ६. विधस संहार, शुक्राचार्यांचे शिवोदरात गमन व 'शुक्र' प्राकट्य

आपल्या सैन्याची दाणादाण झालेली पाहून अंधकाने आपल्या सैन्यातील सर्वात महाभयंकर, अजस्र अशा 'विधस' नावाच्या दैत्याला पुढे केले. विधस हा आकाशाएवढा अवाढव्य असूर होता. युद्धभूमीवर येताच त्या विधसाने एक भयानक मायावी कृत्य केले—त्याने आपले तोंड पर्वताएवढे उघडले आणि एकाच घासात ब्रह्मा, विष्णू यांच्यासह सर्व देवतांना गिळून टाकले!

साक्षात त्रिलोकाचे पालनकर्ते त्या असुराच्या पोटात गडप झालेले पाहून शिवगण विरक थरथर कापू लागला. हा सर्व प्रलय पाहून भगवान सांबसदाशिव अत्यंत क्रुद्ध झाले. त्यांनी आपल्या धनुष्यावर एक प्रलयाग्नीमय बाण चढवला आणि विधसाच्या छातीचा अचूक वेध घेतला! त्या एकाच बाणाने विधसाचे शरीर दुभंगले आणि त्याच्या उदरातून सर्व देवता सुखरूप बाहेर पडल्या.

त्याच वेळी महादेवांच्या लक्षात आले की, युद्धाच्या मागच्या फळीत असुरांचे कुलगुरू महामुनी शुक्राचार्य उभे होते आणि ते आपल्या अमोघ 'मृतसंजीवनी मंत्रा'च्या प्रभावाने धारातीर्थी पडलेल्या सर्व असुरांना पुन्हा जिवंत करत होते! जोपर्यंत शुक्राचार्य संजीवनी विद्या वापरत होते, तोपर्यंत असुरी सैन्याचा अंत होणे अशक्य होते.

महादेवांच्या केवळ एका भुवईच्या संकेतावरून शिवगणांनी धाव घेऊन शुक्राचार्यांना पकडले आणि थेट महादेवांसमोर हजर केले. महादेवांनी संतापाच्या भरात क्षणाचाही विचार न करता आपले मुख उघडले आणि साक्षात शुक्राचार्यांना एकाच झटक्यात जिवंत गिळून टाकले!

आपले कुलगुरू साक्षात शंकरांच्या उदरात नाहीसे झाल्याचे पाहून अंधकाची आणि असुरांची संपूर्ण हिंमत खचली. आपली दुर्बलता आणि महादेवांचे अगाध सामर्थ्य पाहून अंधकाचे डोळे उघडले. तो भयभीत होऊन महादेवांच्या चरणी लोटांगण घालून स्तुती करू लागला आणि शरण आला. महादेवांनी तात्काळ युद्ध थांबवले आणि अंधक त्या वेळी माघार घेऊन निघून गेला.

परंतु भगवान शिवांच्या उदरात गेलेल्या शुक्राचार्यांचे काय झाले? शिवपुराणात याचे अत्यंत विस्मयकारक वर्णन आले आहे:
शुक्राचार्यांनी महादेवांच्या उदरातून बाहेर पडण्यासाठी सलग शंभर (१००) वर्षे अविरत प्रयत्न केले. त्यांनी महादेवांच्या उदरात संपूर्ण चौदा भुवने, नद्या, पर्वत आणि ब्रह्मांड पाहिले; परंतु त्यांना बाहेर पडण्याचा कोणताही मार्ग सापडला नाही.

शेवटी हताश झालेल्या शुक्राचार्यांनी महादेवांच्या उदरातच बसून अत्यंत एकाग्रतेने भगवान सदाशिवांची आराधना सुरू केली. ते एका विशिष्ट शिवमंत्राचा अहोरात्र अखंड जप करू लागले. त्यांच्या त्या निस्सीम भक्तीने आणि मंत्राच्या प्रभावाने भगवान शिव संतुष्ट झाले. महादेवांच्या शरीरात त्या मंत्राच्या तेजाने शुक्राचार्यांचे रूपांतर अत्यंत सूक्ष्म अशा 'शुक्र' (वीर्य/शुक्राणू) रूपात झाले!

त्यानंतर ते सूक्ष्म शुक्र रूप घेऊन साक्षात भगवान शंकरांच्या लिंगमार्गातून (शिश्नमार्गातून) एका अद्भूत प्रकाशासह बाहेर प्रगट झाले! जमिनीवर येताच त्यांनी आपले मूळ मुनी रूप धारण केले आणि महादेवांच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला.

भगवान शंकरांच्या शरीरातून पुत्रवत् जन्म झाल्यामुळे माता पार्वतीने त्यांना अत्यंत वात्सल्याने जवळ घेतले आणि आपला 'औरस पुत्र' म्हणून स्वीकारले! भृगु ऋषींचे पुत्र असणाऱ्या या भार्गव मुनींचा जन्म महादेवांच्या शुक्ररूपातून झाल्यामुळे, तेव्हापासून संपूर्ण विश्वात त्यांना 'शुक्राचार्य' (शुक्र) हे अमर नाव प्राप्त झाले आणि नवग्रहांमध्ये त्यांना तेजस्वी 'शुक्र ग्रह' म्हणून अढळ स्थान मिळाले!

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील हे 'अंधक उपाख्यान' एका अत्यंत रोमांचक वळणावर येऊन ठेपले आहे. अंधकाने जरी तात्पुरती शरणागती पत्करली असली, तरी त्याच्या अंतःकरणातील कामवासनेचा सूक्ष्म किडा अद्याप नष्ट झालेला नव्हता. पुढे हाच अंधक पुन्हा एकदा महादेवांवर कसा चालून येतो, भगवान शंकर आपल्या त्रिशूळावर त्याला हजारो वर्षे कसे टांगून ठेवतात आणि शेवटी त्याचा अहंकार नष्ट करून त्याला आपला गण 'भृंगी' कसा बनवतात, ही अद्भुत महागाथा आपण पुढील भागात (भाग २४ क) सविस्तर अभ्यासणार आहोत. अधिक नित्य पठण स्तोत्रे आणि संत साहित्याच्या अमूल्य ठेव्यासाठी आमचा वाङ्मय संग्रह नक्की पहा.