अंधकाची उत्पत्ती व हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिपु वध

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील 'अंधक उपाख्यान' हे तात्त्विक, पौराणिक आणि सृष्टीच्या गूढ संकल्पाचे दर्शन घडवणारे एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण पर्व आहे. मागील अध्यायांमध्ये आपण शंखचूड वधाची पावन गाथा अभ्यासली. तुलसीचा श्रीविष्णूंना शाप व शाळिग्राम प्राकट्य (भाग २३ क) मध्ये महादेवांच्या कृपेने गंडकी नदी, पावन तुळस वृक्ष आणि शाळिग्राम शिळांचा अद्भूत संगम कसा साकार झाला, हे आपण सविस्तर अभ्यासले. त्या पावन प्रसंगानंतर विश्वात पुन्हा एकदा अशा एका संहारक दैत्याचा उदय होणार होता, ज्याची उत्पत्ती स्वतः आदिमाया पार्वती आणि देवाधिदेव महादेव यांच्या एका गूढ क्रीडेतून झाली होती.

मंदराचल पर्वतावर विश्रांती घेत असताना पार्वतीने कौतुकाने महादेवांचे नेत्र झाकले, आणि त्या क्षणी त्रिनेत्रातील प्रलयाग्नीच्या संपर्काने तिच्या हाताला सुटलेल्या घामाच्या थेंबातून एका अत्यंत कुरूप, काळ्या आणि अंध अशा महाभयंकर बालकाचा जन्म झाला—त्याचे नाव होते 'अंधक'. याच अंधकाला नंतर निपुत्रिक असलेल्या कश्यपपुत्र हिरण्याक्षाला दत्तक पुत्र म्हणून देण्यात आले. पुढे सत्तेच्या मदाने मातलेल्या हिरण्याक्षाने पृथ्वीला पाताळात नेले असता साक्षात भगवान श्रीहरींनी वराह अवतार घेऊन त्याचा संहार केला. त्यानंतर आपल्या भावाच्या वधाचा प्रतिशोध घेण्यासाठी हिरण्यकशिपुने मागितलेला अमरत्वाचा वर आणि भक्त प्रल्हादाच्या रक्षणासाठी खांबातून प्रगट झालेल्या नृसिंह अवताराची थरारक गाथा या अध्यायात विस्तारते. शिव आणि विष्णू यांच्या या एकात्मिक अवतारी लीलेचा हा अत्यंत उद्बोधक इतिहास आहे.

"अहंकाराच्या बळावर कोणी कितीही अद्भूत वरदाने मिळवली, दिवसा वा रात्री, घरात वा दारात अमरत्वाचा दावा केला; तरीही ईश्वराच्या अगाध न्यायापुढे अधर्माचा अंत अटळ असतो. खंभातून प्रगटणारा नृसिंह असो वा सागरातून भूमीला उचलणारा वराह—परमात्मा सदैव भक्ताच्या पाठीशी उभा राहतो." — शिवपुराण युद्ध खंड.

👁️ १. मंदराचलावरील दिव्य क्रीडा आणि अंधकाची अद्भूत उत्पत्ती

एके काळी सर्व देवांचे चक्रवर्ती सम्राट, जगन्नियंता भगवान सांबसदाशिव आपली प्राणप्रिया माता गिरिजा (पार्वती) हिच्यासमवेत पवित्र काशी क्षेत्रात गेले. काशीची महती वाढवून ते शैलराजकन्या पार्वतीसह विहारासाठी नितांत सुंदर, कल्पवृक्षांनी बहरलेल्या आणि सुगंधित वायूने युक्त अशा मंदराचल पर्वतावर आले. मंदराचलाच्या एका अत्यंत रमणीय, शांत आणि एकांत शिळेवर भगवान शिव आणि माता पार्वती विश्रांतीसाठी बसले होते.

त्या वेळी देवी पार्वतीने अत्यंत कौतुकाने, प्रेमाने आणि विनोदभावाने मागून येऊन आपल्या नाजूक हातांच्या तळव्यांनी भगवान शंकरांचे दोन्ही नेत्र झाकून घेतले! पार्वतीचे हात महादेवांच्या डोळ्यांवर पडताच संपूर्ण ब्रह्मांडात क्षणार्धात घोर अंधकार पसरला; कारण सूर्य आणि चंद्र हे साक्षात महादेवांचे दोन डोळे होते. परंतु त्याच वेळी, महादेवांच्या कपाळावर जो तिसरा प्रलयाग्नीमय ज्ञानचक्षू (भालनेत्र) होता, त्यातून अतिशय प्रखर आणि असह्य उष्णतेचा झोत बाहेर पडू लागला.

त्या भालनेत्राच्या दिव्य तेजाने आणि प्रखर अग्नीने पार्वतीचे कोमल हात अतिशय तप्त झाले. त्या उष्णतेमुळे तिच्या हातांतून घामाचे (स्वेदाचे) काही थेंब जमिनीवर ठिबकले. त्या हस्तस्वेदाचे थेंब पृथ्वीवर पडताच एक अत्यंत विस्मयकारक आणि भयप्रद चमत्कार घडला—त्या थेंबांमधून एका महाकाय, कुरूप, करालमुख (भीषण चेहरा असलेला), जटाधारी, काळ्या पाषाणासारखा वर्ण असलेला आणि जन्मतःच अंध असलेला एक महाभयंकर बालक प्रगट झाला!

तो बालक प्रगट होताच मोठ्याने ओरडू लागला आणि विचित्र हावभाव करू लागला. त्या अद्भूत आणि भयानक बालकाला पाहून साक्षात जगन्माता पार्वती भयचकित झाली. तिने महादेवांचे डोळे तात्काळ मोकळे केले आणि आश्चर्याने विचारले, "हे देवाधिदेवा! हा अत्यंत विक्राळ आणि अंध बालक कोण आहे? हा येथे कुठून प्रगट झाला?"

भगवान सदाशिव मंद स्मित करत म्हणाले, "हे शैलजे! हा बालक दुसरा कोणी नसून तुझ्याच हातातील घामाच्या थेंबांपासून आणि माझ्या भालनेत्राच्या उष्णतेपासून उत्पन्न झालेला आपलाच एक पुत्र आहे! हा जन्मतःच दृष्टिहीन असल्याने याचे नाव जगात 'अंधक' असे प्रसिद्ध होईल." महादेवांनी त्या बालकाची संपूर्ण जबाबदारी देवी पार्वतीवर सोपवली. पार्वतीनेही मातृवात्सल्याने त्या बालकाचा स्वीकार केला आणि एका पुत्राप्रमाणे त्याचे अतिशय काळजीपूर्वक संगोपन करण्यास प्रारंभ केला.

🔥 २. कश्यपपुत्र हिरण्याक्षाचे तप आणि अंधकाचे दत्तक विधान

दुसऱ्या बाजूला, महर्षी कश्यप आणि दिती यांच्या पोटी जन्मलेला महाबली असूर 'हिरण्याक्ष' (सोनेरी डोळ्यांचा दैत्य) हा त्रैलोक्यात अत्यंत प्रतापी म्हणून ओळखला जात होता. हिरण्याक्षाकडे अफाट सैन्य आणि अद्भूत शक्ती होती; परंतु त्याच्या भाग्यात एक मोठे दुःख होते—दीर्घकाळ विवाह होऊनही त्याला आणि त्याच्या पत्नीला कोणतेही अपत्य नव्हते. निपुत्रिक असल्यामुळे त्याची पत्नी अहोरात्र अश्रू ढाळत असे आणि त्याचे अंतःकरण खिन्न राहत असे.

एके दिवशी त्याच्या दुःखी पत्नीने हात जोडून हिरण्याक्षाला विनंती केली, "स्वामी! आपण तिन्ही लोकांवर विजय मिळवला, परंतु आपल्या कुळाला दिवा लावणारा एकही पुत्र नाही. पुत्रहीन व्यक्तीला परलोकात गती मिळत नाही. म्हणून आपण कृपा करून देवाधिदेव महादेवांची आराधना करावी आणि एका तेजस्वी पुत्राचे वरदान प्राप्त करावे."

पत्नीच्या आग्रहावरून हिरण्याक्षाने राज्यकारभार सोडला आणि दुर्गम पर्वतावर जाऊन भगवान शंकरांना प्रसन्न करण्यासाठी उग्र आणि घोर तपाचरणास आरंभ केला. त्याने हजारो वर्षे अन्नाचा त्याग करून केवल वायूचे भक्षण केले आणि पंचाग्नीच्या सान्निध्यात उभे राहून महादेवांचा रुद्राष्टाक्षर मंत्र जपला. त्याच्या या कठोर तपाने संतुष्ट होऊन आशुतोष भगवान सदाशिव त्याच्यासमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले.

महादेवांनी विचारले, "हे हिरण्याक्षा! उठ, मी तुझ्या तपावर परम संतुष्ट आहे. तुझ्या मनातील अभीष्ट वर माग." हिरण्याक्षाने लोटांगण घालून साष्टांग प्रणाम केला आणि त्रैलोक्याला जिंकणारा, महापराक्रमी पुत्र मागितला.

तेव्हा भगवान शिव अत्यंत गंभीर स्वरात म्हणाले:
"हे दैत्यश्रेष्ठा! विधिलिखित कर्माच्या सिद्धांतानुसार तुझ्या स्वतःच्या नशिबात संततीचा कोणताही योग नाही. परंतु तू मला कठोर तपाने संतुष्ट केले आहेस; त्यामुळे माझ्या वचनाचे फळ म्हणून मी तुला माझा स्वतःचा 'अंधक' नावाचा पुत्र दत्तक म्हणून प्रदान करत आहे! हा माझा अंश असून अत्यंत बलवान आणि अजिंक्य होईल."

साक्षात देवाधिदेव शंकरांचा पुत्र आपल्याला मुलगा म्हणून मिळणार हे ऐकून हिरण्याक्षाच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. त्याने तात्काळ महादेवांचा तो प्रस्ताव अत्यंत कृतज्ञतेने स्वीकारला. महादेवांनी मंदराचलावरून बाल अंधकाला आणून हिरण्याक्षाच्या ओंजळीत सोपवले. हिरण्याक्षाने मोठ्या उत्सवाने त्या बालकाला आपल्या नगरात नेले आणि आपला राजपुत्र म्हणून त्याचे अत्यंत आदराने पालनपोषण केले.

🐗 ३. हिरण्याक्षाचा उन्मत्तपणा, पृथ्वीचे हरण व वराह अवतारात संहार

पुत्रप्राप्तीचा आनंद मिळाल्यानंतर हिरण्याक्षाचा सुप्त अहंकार आणि असुरी महत्त्वाकांक्षा उफाळून वर आली. त्याने आपल्या विशाल असुरी सेनेच्या जोरावर स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांवर एकाच वेळी आक्रमण केले. इंद्रादी देवांचा सहज पराभव करून त्याने संपूर्ण त्रैलोक्यावर आपले एकछत्री साम्राज्य प्रस्थापित केले.

परंतु त्याच्या शक्तीचा उन्माद इतका वाढला की तो सर्व मर्यादा विसरला. त्याने या सृष्टीची आधारभूत असणारी साक्षात माता पृथ्वी (भूदेवी) हिला आपल्या अफाट बाहुबलाने उचलले आणि थेट पाताळातील अथांग अशा 'रसातळ' गर्तेत, गर्द अंधारात लपवून ठेवले! पृथ्वी रसातळाला गेल्यामुळे संपूर्ण विश्वातील यज्ञ, स्वाध्याय, ऋषींची तपोवने आणि मानवांचे अस्तित्व एका क्षणात धोक्यात आले. चराचर सृष्टी हाहःकार करू लागली.

या महाभयंकर संकटातून सुटका करण्यासाठी सर्व देव आणि महर्षी यांनी पितामह ब्रह्मदेवांसह साक्षात वैकुंठपती भगवान श्रीहरी विष्णूंची आर्त स्वरात आराधना केली. देवांचे ते करुण गाऱ्हाणे ऐकून विश्वाचे रक्षणकर्ते श्रीहरी एका अत्यंत अद्भूत रूपात अवतीर्ण झाले—त्यांनी एका महाकाय, पर्वतासमान विशाल अशा 'श्वेत वराह' (यज्ञवराह) अवताराचे रूप धारण केले!

भगवान वराहांनी एकाच झेपेमध्ये पाताळातील अथांग रसातळात प्रवेश केला. तेथे त्यांनी अंधारात बुडालेल्या माता भूदेवीचा शोध घेतला आणि आपल्या विशाल, वज्रासमान तीक्ष्ण पांढऱ्या दाढांवर (सुळ्यांवर) पृथ्वीला अत्यंत आदराने अलगद तोलून धरले. जेव्हा ते पृथ्वीला घेऊन वर येत होते, तेव्हा गर्विष्ठ हिरण्याक्षाने आपल्या महाकाय गदेसह भगवान वराहांचा मार्ग अडवला.

पाताळाच्या गर्तेत भगवान वराह आणि हिरण्याक्ष यांच्यात प्रदीर्घकाळ तुंबळ गदायुद्ध पेटले. हिरण्याक्षाने आपली सर्व मायावी अस्त्रे चालवली; परंतु शेवटी भगवान श्रीहरींनी आपल्या अमोघ 'सुदर्शन चक्रा'चा प्रहार करून त्या महाबली हिरण्याक्षाचे मस्तक क्षणार्धात धडावेगळे केले! हिरण्याक्षाचा संहार होताच संपूर्ण ब्रह्मांड भयमुक्त झाले. भगवान वराहांनी पृथ्वीला पुन्हा तिच्या मूळ कक्षेत सुखरूप आणून शेषनागाच्या मस्तकावर प्रस्थापित केले. सर्व देव, गंधर्व आणि ऋषीमुनींनी श्रीहरींवर पुष्पवृष्टी केली.

त्यानंतर दयाळू भगवान विष्णूंनी शिवपुत्र असलेल्या त्या अंधक बालकाला हिरण्याक्षाच्या विशाल सिंहासनावर बसवले आणि असुरांचा नवीन सम्राट म्हणून त्याला शास्त्रोक्त राज्याभिषेक केला.

🔥 ४. हिरण्यकशिपुचा प्रतिशोध आणि ब्रह्मदेवांकडून अद्भूत वरदान

आपल्या सख्ख्या लहान भावाचा—हिरण्याक्षाचा भगवान विष्णूंनी वराह रूपात वध केल्याची वार्ता जेव्हा त्याचा ज्येष्ठ बंधू 'हिरण्यकशिपु' याच्या कानावर पडली, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात प्रतिशोधाचा आणि क्रोधाचा महावणवा पेटला. त्याने दात-ओठ खाऊन प्रतिज्ञा केली, "जोपर्यंत मी त्या कपटी विष्णूच्या छातीचे रक्त पीत नाही आणि त्याचे नाव या जगातून पुसून टाकत नाही, तोपर्यंत मी शांत बसणार नाही!"

हिरण्यकशिपुच्या मनात श्रीहरींविषयी आणि संपूर्ण वैष्णव संप्रदायाविषयी टोकाचा तिरस्कार निर्माण झाला. त्याने आपल्या राज्यात घोषणा केली की, जो कोणी विष्णूचे नाव घेईल, यज्ञ करील किंवा ब्राह्मणांना दान देईल, त्याचा तात्काळ शिरच्छेद केला जाईल. त्याने पृथ्वीवरील सर्व यज्ञमंडपे उद्ध्वस्त केली आणि साधू-संतांचा छळ सुरू केला.

परंतु विष्णूंचा पराभव करण्यासाठी स्वतः अमर आणि अजेय होणे अनिवार्य आहे हे जाणून हिरण्यकशिपु मंदराचल पर्वताच्या एका दुर्गम शिखरावर गेला. तेथे त्याने साक्षात जगत्पिता ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करण्यासाठी एका पायाच्या अंगठ्यावर उभे राहून, दोन्ही हात आकाशाकडे जोडून अत्यंत अमानुष आणि कठोर तपाचरण सुरू केले. शतकानुशतके त्याचे हे ध्यान अखंड चालले. त्याच्या देहावर मुंग्यांनी वारूळ रचले, कीटकांनी त्याचे मांस कुरतडले, केवळ हाडांचा सांगाडा शिल्लक राहिला; परंतु त्याच्या मस्तकातून निघणाऱ्या तपोबलाच्या ज्वाळांनी तिन्ही लोक भाजून निघू लागले.

त्याच्या या निष्कंप आणि दुर्धर तपाने संतुष्ट होऊन पितामह ब्रह्मदेव आपल्या हंसावर आरूढ होऊन प्रत्यक्ष प्रकट झाले. त्यांनी आपल्या कमंडलुतील दिव्य संजीवनी जल शिंपडून हिरण्यकशिपुचा देह पुन्हा सुवर्णासारखा दिव्य, तरुण आणि वज्रासारखा भक्कम बनवला. ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे कश्यपपुत्रा! तुझ्या या अभूतपूर्व तपावर मी परम संतुष्ट झालो आहे. उठ आणि तुझ्या मनातील अभीष्ट वर माग."

हिरण्यकशिपुने अत्यंत चातुर्याने आणि मुत्सद्दीपणे सृष्टीच्या नियमांनाच आव्हान देणारा वर मागितला:

"हे पितामह! जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर मला असा वर द्या की मला कधीही मृत्यूचे भय नसावे! म्हणजेच—
१. स्थान: मला घरात अथवा दारात (आत वा बाहेर) मरण येऊ नये; तसेच आकाशात (वर) अथवा पृथ्वीवर (खाली) मरण येऊ नये!
२. काळ: मला दिवसा अथवा रात्री अशा कोणत्याही वेळी मृत्यू येऊ नये!
३. शस्त्रे: मला कोणत्याही अस्त्राने, शस्त्राने, पाशाने, वज्राने, वृक्षाने, पर्वताने, पाषाणाने, जलाने अथवा अग्नीने मरण येऊ नये!
४. सजीव सृष्टी: आपल्या या संपूर्ण विश्वात आपण निर्माण केलेल्या कोणत्याही प्राण्याकडून—मग तो देव असो, दैत्य असो, गंधर्व असो, यक्ष असो, मानव असो वा कोणताही पशु-पक्षी असो—कोणाकडूनही माझा वध होऊ नये!
५. स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांवर माझे अखंड, एकछत्री आणि चिरंतन साम्राज्य असावे!"

त्याची ही सूक्ष्म बुद्धीने केलेली मागणी ऐकून ब्रह्मदेवांनी "तथास्तु!" म्हटले आणि त्याला दानवांचा अनभिषिक्त सम्राट म्हणून वरदान देऊन ते सत्यलोकात निघून गेले.

🚩 ५. भक्त प्रल्हादाची निष्ठा आणि हिरण्यकशिपुचे अत्याचार

ब्रह्मदेवांचे हे वरदान प्राप्त होताच हिरण्यकशिपु स्वतःलाच साक्षात परमेश्वर मानू लागला. त्याने स्वर्गातून इंद्राला हाकलून दिले आणि स्वतः इंद्रासनाचा ताबा घेतला. त्याने जाहीर केले की, "या विश्वात कोणीही विष्णू, शिव किंवा ब्रह्मा नाही; मीच एकमेव ईश्वर आहे! माझीच पूजा करा आणि माझेच नामस्मरण करा!"

परंतु नियतीची लीला अत्यंत विचित्र असते. ज्या घरात विष्णूचा एवढा कट्टर शत्रू राज्य करत होता, त्याच हिरण्यकशिपुच्या पोटी कयाधूच्या उदरातून साक्षात परम भागवत, विष्णूभक्त शिरोमणी 'प्रल्हाद' याचा जन्म झाला! प्रल्हादाने गर्भात असतानाच देवर्षी नारदांकडून हरिनामाची दीक्षा घेतली होती. त्यामुळे जन्मापासूनच प्रल्हादाच्या मुखातून अहोरात्र "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" या महामंत्राचा अखंड जप चालत असे.

स्वतःचा पोटचा गोळा आपल्या सर्वात मोठ्या शत्रूची—विष्णूची भक्ती करतो हे पाहून हिरण्यकशिपुच्या संतापाची सीमा ओलांडली गेली. त्याने प्रल्हादाची समजूत काढण्याचे अनेक प्रयत्न केले; परंतु प्रल्हादाची भक्ती पर्वतासारखी अढळ होती. शेवटी संतप्त झालेल्या बापाने स्वतःच्या निष्पाप पाच वर्षांच्या पुत्राचा अमानुष छळ सुरू केला:

• त्याने प्रल्हादाला उंच पर्वताच्या कड्यावरून खाली दरीत फेकून दिले, परंतु श्रीहरींच्या कृपेने तो फुलासारखा जमिनीवर उतरला!
• त्याला कालकूट विष पाजण्यात आले, परंतु विष्णूच्या नामाने ते अमृत बनले!
• त्याला मदांध हत्तींच्या पायांखाली तुडवण्याचा प्रयत्न केला, परंतु हत्तींनी प्रल्हादाच्या चरणी मस्तक टेकवले!
• त्याला अग्नीत न जळणारे वस्त्र नेसलेल्या होलिका नावाच्या आत्यासह जळत्या चितेत बसवले; परंतु होलिका जळून भस्म झाली आणि प्रल्हाद सुरक्षित बाहेर आला!

सर्व उपाय निष्फळ ठरल्याचे पाहून हिरण्यकशिपु वेडापिसा झाला. एके दिवशी संध्यासमयी त्याने प्रल्हादाला राजसभेत एका स्तंभाला (खांबाला) बांधले आणि हातातील तीक्ष्ण खड्ग उगारून गर्जना केली, "अरे मूर्खा! सांग कुठे आहे तुझा तो विष्णू? जर तो सर्वव्यापी असेल, तर तो या पाषाणाच्या खांबामध्ये आहे का?"

प्रल्हादाने डोळ्यांत अश्रू आणून अत्यंत अढळ विश्वासाने उत्तर दिले, "होय तात! माझे प्रभू श्रीहरी या विश्वातील कणाकणात वास करतात. ते या दगडी खांबामध्येही साक्षात उपस्थित आहेत!"

🦁 ६. नृसिंह अवताराचे पावन प्राकट्य आणि अधर्माचा समूळ संहार

प्रल्हादाचे ते उत्तर ऐकताच हिरण्यकशिपुने उपहासाने हसत आपल्या महाकाय गदेचा असा भीषण तडाखा त्या पाषाणाच्या खांबावर मारला की, जणू आकाशच खाली कोसळले! परंतु ज्या क्षणी गदा खांबावर आदळली, त्याच क्षणी त्या स्तंभातून एका प्रचंड वज्रकडकडाटासह संपूर्ण ब्रह्मांड हादरवून सोडणारा असा एक भीषण सिंहनाद प्रगट झाला!

बघता बघता तो दगडी खांब मधोमध दुभंगला, आणि त्यातून भगवान श्रीहरींचे अत्यंत अद्भूत, अकल्पनीय आणि प्रलयंकारी 'भगवान नृसिंह' (अर्धे शरीर मानवाचे आणि अर्धे शरीर सिंहाचे) रूप प्रत्यक्ष प्रगट झाले!

त्यांचे डोळे धगधगणाऱ्या अंगारासारखे लाल होते, मानेवर अस्ताव्यस्त पसरलेली विशाल आयाळ होती, अणकुचीदार तीक्ष्ण नखे होती आणि लांबलचक जीभ विजेसारखी लवलवत होती. ब्रह्मदेवांच्या प्रत्येक वचनाचा आणि मर्यादेचा अचूक मान राखत भगवान नृसिंहांनी हिरण्यकशिपुची ती अद्भूत लीला साकार केली:

• काळ: वेळ दिवसाचीही नव्हती आणि रात्रीचीही नव्हती—तो संध्याकाळचा (गोधूलि) समय होता!
• स्थान: जागा घराच्या आतही नव्हती आणि बाहेरही नव्हती—ती राजवाड्याच्या मुख्य दाराची उंबरा (चौकट) होती!
• अधिष्ठान: तो आकाशातही नव्हता आणि जमिनीवरही नव्हता—प्रभूंनी त्याला आपल्या मांडीवर धरले होते!
• शस्त्र: कोणताही पाषाण, अस्त्र, शस्त्र अथवा अग्नी नव्हता—प्रभूंनी स्वतःच्या हाताची तीक्ष्ण नखे वापरली होती!
• स्वरूप: प्रभू केवळ मानवही नव्हते आणि केवळ पशूही नव्हते—ते साक्षात 'नर-सिंह' होते!

भगवान नृसिंहांनी त्या उंबरठ्यावर हिरण्यकशिपुला आपल्या मांडीवर आडवे पाडले आणि आपल्या तीक्ष्ण वज्रनखांनी त्याचे पोट क्षणात फाडून काढले! त्याच्या आतड्यांची माळ आपल्या गळ्यात घालून प्रलयाग्नीप्रमाणे गर्जना केली. अशा प्रकारे स्वतःला अमर समजणाऱ्या त्या महाअहंकारी दैत्याचा एका क्षणात समूळ संहार झाला!

त्यांचा तो भयानक रौद्र क्रोध पाहून सर्व देव आणि साक्षात लक्ष्मीमाताही पुढे जाण्यास धजावेना. शेवटी बाल प्रल्हाद पुढे झाला आणि त्याने नृसिंहांच्या चरणी लोटांगण घालून स्तुती केली. प्रल्हादाच्या बालसुलभ, निष्पाप भक्तीने भगवान नृसिंहांचा क्रोध क्षणात शांत झाला. त्यांनी प्रेमाने प्रल्हादाला उचलून आपल्या मांडीवर घेतले आणि त्याच्या मस्तकावरून अमृतहस्त फिरवला.

भगवान श्रीहरींनी प्रल्हादाला दानवांच्या सिंहासनावर बसवून त्याचा राज्याभिषेक केला आणि त्याला चिरंजीव भक्तीचा वर दिला. सर्व देवांनी, महर्षींनी आणि गंधर्वांनी महादेवांचे आणि श्रीहरींचे जयजयकार केले. अशा प्रकारे शिवपुत्र अंधक हा एका बाजूला असुरांचा अधिपती झाला, तर दुसऱ्या बाजूला हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकशिपु या दोन्ही बंधूंचा अंत होऊन धर्माची पुनर्स्थापना झाली.

🕉️ समारोप

शिवपुराणातील रुद्र संहितेच्या अंतर्गत युद्ध खंडातील हे 'अंधक उपाख्यान' एका अत्यंत रोमांचक आणि गूढ अध्यायाचा पाया रचते. महादेवांच्या क्रोधाग्नीतून आणि पार्वतीच्या हस्तस्वेदातून जन्मलेला हा अंधक आता पुढे जाऊन कोणते घोर तप करतो, ब्रह्मदेवांकडून कोणते दुर्धर वरदान मिळवतो, आणि ज्या मातेच्या घामातून त्याचा जन्म झाला, त्याच साक्षात जगदंबा पार्वतीवर कुदृष्टी टाकून महादेवांच्या त्रिशूळाला कसा सामोरा जातो, ही महागाथा आपण पुढील भागात (भाग २४ ब) सविस्तर अभ्यासणार आहोत. वारकरी संत वाङ्मय आणि हरिपाठाच्या अखंड चिंतनासाठी आमचा सार्थ हरिपाठ विभाग नक्की पहा.