संत निळोबाराय गाथा - भाग ९ | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

हा गे पहा विटे उभा । सच्चिदानंदाचा हा गाभा ॥१॥
देखे सकळांचेही भाव । अध्यक्ष हे याचे नाव ॥२॥
जेथे तेथे जैसा तैसा । नव्हे न्यून पूर्ण ऐसा ॥३॥
निळा म्हणे माझ्या जिवी । ठेला जडोनि तो गोसावी ॥४॥

पहा, हा सच्चिदानंदाचा साक्षात गाभा विटेवर उभा आहे. तो सर्वांच्या मनातील भाव ओळखतो, म्हणूनच त्याला 'अध्यक्ष' (सर्वव्यापी साक्षी) म्हटले आहे. तो सर्वत्र जसाच्या तसा परिपूर्ण आहे, कुठेही कमी किंवा जास्त नाही. संत निळोबाराय म्हणतात की, तो स्वामी माझ्या हृदयात कायमचा जडून राहिला आहे.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

सांगता महिमा पंढरीचा । अपार वाचा वेदांचिये ॥१॥
सहजचि क्षेत्रा जाईन म्हणता । धावे सायुज्यता सामोरी ॥२॥
विठ्ठल राज देखता दिठी । वास वैकुंठी तेचि क्षणी ॥३॥
निळा म्हणे आलिंगन । देता समाधान जीवशिवा ॥४॥

पंढरपूरचा महिमा इतका अपार आहे की वेदांची वाणीही तो पूर्णपणे वर्णन करू शकत नाही. केवळ "मी पंढरपूरला जाईन" असे सहज उच्चारले तरी सायुज्य मुक्ती चालून समोर येते. विठ्ठलाचे प्रत्यक्ष दर्शन होताच त्या निसंशय वैकुंठवास लाभतो. निळोबाराय म्हणतात की, विठ्ठलाला आलिंगन देताच जीव आणि शिव यांच्यात परम समाधान आणि ऐक्य निर्माण होते.

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

भेटावया भक्तजना । उभाचि राणा पंढरीचा ॥१॥
अवलोकितो दिशा चारी । येती वारकरी ज्या पंथे ॥२॥
आलियाचा राखे मान । करी समाधान यथाविधी ॥३॥
निळा म्हणे दोषा खंड । चुकवी दंड यमाचा ॥४॥

भक्तांना भेटण्यासाठी पंढरीचा राजा पांडुरंग विटेवर उभा आहे. वारकरी ज्या मार्गाने येतात, त्या चारही दिशांकडे तो आतुरतेने पाहत असतो. जो जो भक्त येतो, त्याचा तो योग्य सन्मान करतो आणि त्याच्या मनाचे पूर्ण समाधान करतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो भक्तांचे सर्व दोष नष्ट करतो आणि यमाचा दंड चुकवतो.

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

पुंडलीक पांडुरंग । संतसंग पदयाळे ॥१॥
चंद्रभागा वाळवंट । भूवैकुंठ पंढरी ॥२॥
वेणुनाद गोपाळपूर । पुष्पावती सार संगम ॥३॥
निळा म्हणे झाला मेळा । या भूगोळा उद्धार ॥४॥

भक्त पुंडलिक, पांडुरंग, संतांचा संग, चंद्रभागेचे वाळवंट आणि भूवैकुंठ पंढरपूर ही सर्व परम पवित्र ठिकाणे आहेत. वेणुनाद, गोपाळपूर आणि पुष्पावती-भीमा संगम या सर्वांचा जिथे सुंदर मेळा भरतो, तिथे या अखंड पृथ्वीचा उद्धार होतो, असे संत निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

सर्वस्वे उदार । देता न म्हणे साने थोर ॥१॥
ते हे पंढरीये धेंडे । उभे पुंडलिकापुढे ॥२॥
अरिमित्रांसम । देणे एक निजधाम ॥३॥
निळा म्हणे नाही । जया आपपर काही ॥४॥

जो सर्वस्वाचा त्याग करून देणारा अत्यंत उदार आहे आणि लहान-मोठा असा भेद करत नाही, ते पंढरीचे मोठे दैवत (पांडुरंग) पुंडलिकापुढे उभे आहे. तो शत्रू आणि मित्र दोघांनाही समान रीतीने आपले निजधाम (मोक्ष) देतो. निळोबाराय म्हणतात, त्याच्या ठायी आपला आणि परका असा कोणताही भेदभाव नाही.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

ऐक्यरूपे हरिहर । उभा कटी कर विटेवरी ॥१॥
तो म्या देखियेला दिठी । भूवैकुंठी पंढरीये ॥२॥
तुळसीमाळ वैजयंती । वेढिला संती मुनिवरी ॥३॥
निळा म्हणे विश्रांती मना । झाले लोचना पारणे ॥४॥

हरी आणि हर (विष्णू आणि शिव) यांचे एकच रूप होऊन कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा असलेला देव मी पंढरपूर या भूवैकुंठी प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहिला. त्याच्या गळ्यात तुळशीची आणि वैजयंतीची माळ आहे आणि तो संत-मुनींनी वेढलेला आहे. निळोबाराय म्हणतात की, त्याला पाहून माझ्या मनाला परम विश्रांती मिळाली आणि डोळ्यांचे पारणे फिटले.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

वीटे साजिरी पाउले । कटी कर विराजले ॥१॥
तेचि आठवती मनी । चित्त राहिले चिंतनी ॥२॥
तुळशीहार पदके माळा । रूपाकृती घनसावळा ॥३॥
निळा म्हणे वेधल्या वृत्ती । आनु काहीचि त्या नेणती ॥४॥

विटेवर ठेवलेली ती सुंदर पावले आणि कमरेवर ठेवलेले हात माझ्या मनात सतत आठवत आहेत. माझे चित्त त्याच्याच चिंतनात रंगले आहे. तुळशीचे हार, पदके आणि गळ्यात माळा धारण केलेल्या त्या घनशामाच्या रूपाने माझ्या सर्व मनोवृत्तींना वेधून घेतले आहे, आता त्यांना दुसरे काहीही सुचत नाही.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

विठोजी कृपेचा सागर । दीनबंधू करुणाकर ॥१॥
म्हणोनिया स्तविती संत । होऊनि याचे चरणी रत ॥२॥
उपेक्षूनिया न सांडी कोणा । शरणागता थोरा लहाना ॥३॥
निळा म्हणे धरिले हाती । तया मग न सोडी कल्पांती ॥४॥

विठ्ठल हा कृपेचा सागर, दीनांचा बंधू आणि अत्यंत दयाळू आहे. म्हणूनच संत मंडळी त्याच्या चरणी लीन होऊन त्याची स्तुती करतात. तो लहान असो वा मोठा, शरणागत आलेल्या कोणाचीही उपेक्षा करत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, ज्याचा हात विठ्ठलाने एकदा धरला, त्याला तो कल्पांतापर्यंत कधीही सोडत नाही.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

विठो लावण्याची राशी । जननयनासी पाहुणेरू ॥१॥
पाहतिया तटस्थ लागे । फिरोचि मागे विसरती ॥२॥
सुघटीत अवघेचि ठाण । भूषणा भूषण शोभवित ॥३॥
निळा म्हणे जडला जीवीं । त्रैलोक्य गोसावी विठो माझा ॥४॥

विठ्ठल हा सौंदर्याची रास असून लोकांच्या डोळ्यांसाठी पर्वणी आहे. त्याला पाहणारे स्तब्ध (तटस्थ) होतात आणि मागे फिरणे विसरून जातात. त्याचे शरीर अत्यंत सुटसुटीत आणि आखीव-रेखीव असून तो दागिन्यांनाही शोभा आणणारा आहे. निळोबाराय म्हणतात, तिन्ही लोकांचा स्वामी असणारा हा माझा विठ्ठल माझ्या जीवात जडून राहिला आहे.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

सुकुमार साजिरे ठाण । धरिले जघन दोन्ही करी ॥१॥
विटेवरी दिव्यरूप । कोटि कंदर्प ओवाळिले ॥२॥
तुळसी माळा वैजयंती । कौस्तुभ दीप्ती पदकांची ॥३॥
निळा म्हणे हृदयावरी । दिधली थोरी द्विजपदा ॥४॥

कमरेवर दोन्ही हात ठेवून विटेवर उभे असलेले विठ्ठलाचे सुकुमार आणि सुंदर रूप पाहून त्याच्यावरून करोडो मदन (कामदेव) ओवाळून टाकावेत असे वाटते. गळ्यात तुळशीच्या माळा, वैजयंती आणि कौस्तुभ मणी चमकत आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, त्याने आपल्या हृदयावर भृगुरूषींच्या चरणचिन्हाला (द्विजपद) स्थान देऊन त्याचे मोठेपण राखले आहे.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

नामचि एक जिही उच्चारिले । तेहि नेले निजधामा ॥१॥
ऐसा याचा कीर्तिघोष । वर्णिती शेष निगमादिक ॥२॥
जिही अवलोकिला दिठी । धन्य सृष्टीमाजी ते ॥३॥
निळा म्हणे यात्रे येती । ते ते पावती इच्छिले ॥४॥

ज्यांनी केवळ एकदाच विठ्ठलाच्या नामाचा उच्चार केला, त्यांनाही त्याने आपल्या निजधामाला (मोक्षाला) नेले. अशी त्याची महान कीर्ती वेद आणि शेषादी देव वर्णन करतात. ज्यांनी त्याला प्रत्यक्ष पाहिला, ते या सृष्टीत धन्य झाले. निळोबाराय म्हणतात की, जे जे पंढरीच्या यात्रेला येतात, त्यांना मनोवांछित फळ मिळते.

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

न पुरे धणी गुण गाता । रूप दृष्टी अवलोकिता ॥१॥
बरवा बरवा विठ्ठल हरी । माझे बैसला अंतरी ॥२॥
मुख लावण्याची खाणी । राही वामांगी रुक्मिणी ॥३॥
निळा म्हणे दृष्टीपुढे । दिसे कोदले रूपडे ॥४॥

विठ्ठलाचे गुण गाताना आणि त्याचे रूप पाहताना तृप्तीच होत नाही. असा अत्यंत सुंदर विठ्ठल माझ्या अंतःकरणात येऊन बसला आहे. त्याचे मुख सौंदर्याची खाण आहे आणि त्याच्या डाव्या बाजूला रुक्मिणीदेवी विराजमान आहे. निळोबाराय म्हणतात की, माझ्या डोळ्यांसमोर फक्त त्याचेच साजिरे रूप दाटून राहिले आहे.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

धरियेला गिरी धरियेला गिरी । सात दिवस बोटावरी ॥१॥
तो हा पुंडलीका वर । देउनिया उभा स्थिर ॥२॥
नाथिला कळिया । यमुने बुडी देउनिया ॥३॥
निळा म्हणे झाला । वत्से गोंवळ जो एकला ॥४॥

ज्याने गोवर्धन पर्वत सात दिवस आपल्या करांगुलीवर पेलून धरला होता, तोच हा कृष्ण पुंडलिकाला वर देऊन पंढरपुरात स्थिर उभा आहे. ज्याने यमुनेत उडी मारून कालिया नागाचा मर्द केला आणि जो वासरांचा-गायींचा राखणदार गोपाळ बनला, तोच हा विठ्ठल आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

रूपा गुंतले मानस । ध्यानी मुनिजना ज्याचे पिसे । तेचि हे सुंदर स्वरूप कैसे । धरिले भक्त कैवारा ॥१॥
अंगी चंदनाची उटी । तुळशी माळाहार कंठी । बुका शोभला लल्लाटी । रत्ने मुगुटी झळकती ॥२॥
कर्णी कुंडलें सुढाळे । नेत्र उत्फुल्लित जैसी कमळे । दंत हिरियाची द्विदळे । सोलीव तैसे झळकती ॥३॥
कंठी कौस्तुभ आणि पदके । श्रीवत्सलांच्छन हृदयी निके । एकावळी त्यावरी झळके । मुक्तमोतिये वाटोळी ॥४॥
हात ठेवूनी कटावरी । कासे पितांबराची परी । नाना ठसे उमटले वरी । मेखळा रत्ने बरवंटा ॥५॥
चरण सकुमार साजिरे । पाउले अत्यंत गोजिरे । वाकी घुंगरू झणत्कारे । करिती चेइरे आनंदा ॥६॥
संतसमुदाये देवढे । गर्जती गुणनाम पवाडे । वैष्णव नाचती बागडे । ब्रह्मानंद पीकला ॥७॥
राही रुक्मिणी सत्यभामा । परिवारवेष्टित पुरुषोत्तमा । अगाध पंढरीये हा महिमा । देव विमानी दाटले ॥८॥
निळा म्हणे पुरला हेत । ठेविले पायांपाशी चित्त । साठवुनियां हृदयांत । रूप पावलो विश्रांती ॥९॥

ज्याच्या रूपाने मुनिजनांचे मन गुंतले आहे, त्याने भक्तांच्या प्रेमापोटी हे अत्यंत सुंदर रूप धारण केले आहे. अंगाला चंदनाची उटी, गळ्यात तुळशीचे हार, कपाळावर बुक्का आणि मस्तकावर रत्नांचा मुकुट चमकत आहे. कानात कुंडल, कमळासारखे नेत्र आणि हिऱ्यासारखी दातकांती झळकत आहे. कमरेवर हात ठेवून, पीतांबर परिधान करून तो उभा आहे. संत-वैष्णव नामाच्या गजरात नाचत असून ब्रह्मानंद दाटून आला आहे. निळोबाराय म्हणतात की, या रूपाला हृदयात साठवून माझे चित्त त्याच्या चरणी स्थिर झाले व मला परम विश्रांती मिळाली.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

आला स्वइच्छा पंढरपुरा । सांडूनिया क्षीरसागरा ॥१॥
पुढे देखोनिया इटे । चरण ठेविले गोमटे ॥२॥
दोन्ही हात कटावरी । ठेवूनि परमात्मा श्रीहरी ॥३॥
निळा म्हणे जगदोद्धार । करीत उभा निरंतर ॥४॥

परमात्मा श्रीहरी क्षीरसागर सोडून स्वतःच्या इच्छेने पंढरपूरला आला. पुढे पुंडलिकाने टाकलेली वीट पाहून त्याने त्यावर आपली सुंदर पावले ठेवली. दोन्ही हात कमरेवर ठेवून हा परमात्मा जगाचा उद्धार करण्यासाठी पंढरपुरात निरंतर उभा आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

सुकृताचा होता सांठा । भूवैकुंठा ते आले ॥१॥
सन्मुख देव भेटे तया । लागती पाया भाग्याचे ॥२॥
न्याहाळिती दृष्टी मुख । कैवल्यसुख तुच्छ पुढे ॥३॥
निळा म्हणे ब्रह्मानंदा । झाले तत्पदा अधिकारी ॥४॥

ज्यांच्या पदरी पूर्वजन्मीच्या पुण्याचा साठा होता, तेच या भूवैकुंठ पंढरपुरात आले. देवाचे प्रत्यक्ष दर्शन मिळणे हे मोठ्या भाग्याचे लक्षण आहे. देवाचे मुख न्याहाळताना भक्तांना मिळणाऱ्या कैवल्यसुखापुढे जगातील सर्व सुख तुच्छ वाटते. निळोबाराय म्हणतात की, असे भक्त परमानंदाचे आणि देवाच्या चरणांचे खरे अधिकारी बनतात.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

सहज गेलो पंढरपुरा । विश्वंभरा भेटीसी ॥१॥
तो हा उभा विटेवरी । देखिला श्रीहरी जगदात्मा ॥२॥
ज्याचिये तेजे धवळले नभ । हा जगदारंभ अंगकांती ॥३॥
निळा म्हणे ब्रह्मादिका । व्यापक लोका सकळा जो ॥४॥

मी सहज पंढरपूरला विश्वंभराच्या भेटीसाठी गेलो, तिथे मला विटेवर उभा असलेला जगदात्मा श्रीहरी दिसला. ज्याच्या तेजाने संपूर्ण आकाश उजळून निघाले आहे आणि ज्याच्या अंगाच्या कांतीने जगाचा आरंभ झाला आहे, तोच ब्रह्मादी देवांना आणि संपूर्ण विश्वाला व्यापक असणारा परमात्मा विठ्ठल आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

संत येताती सनकादिक । सोहळा पाहो तो कौतुक ॥१॥
चंद्रभागे निमज्जन । परिसो हरीचे कीर्तन ॥२॥
संतसज्जनांचिया भेटी । करू स्वानंदाची लुटी ॥३॥
निळा म्हणे पंढरपुरी । सेवू काला वांटिती हरि ॥४॥

सनकादिकांसारखे महान संत पंढरीत येत आहेत, चला तो आनंदाचा सोहळा कौतुकाने पाहूया. चंद्रभागेत स्नान करून हरीचे कीर्तन ऐकूया. संतांच्या भेटीने आत्मिक आनंदाची लुटी करूया. निळोबाराय म्हणतात की, पंढरपुरात श्रीहरी जो काल्याचा प्रसाद वाटतो, तो आपण आनंदाने ग्रहण करूया.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

वेणुनादी लाभे काला । उणे त्याला मग काय ॥१॥
ब्रह्मानंदे कोंदे सृष्टी । शीतचि ओठी लागता ॥२॥
देता पदी पिंडदान । पितृगणा उद्धार ॥३॥
निळा म्हणे देवचि ऋणी । एक स्नानी पधाळा ॥४॥

वेणुनादाच्या (गोपाळपुरातील) ठिकाणी काल्याचा प्रसाद मिळतो, मग जीवनात कसलीही उणीव राहत नाही. तो प्रसाद ओठाला लागताच संपूर्ण सृष्टीत ब्रह्मानंद दाटून येतो. या क्षेत्रात विष्णुपदावर पिंडदान केल्यास पितरांचा उद्धार होतो. निळोबाराय म्हणतात, एका स्नानाने आणि दर्शनाने देव स्वतः भक्ताचा ऋणी होतो.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

राहिला उभा विटेवरी । भक्तकैवारी म्हणउनी ॥१॥
जे जे येती ज्या ज्या भावे । ते त्या दयावे न बोलता ॥२॥
भुक्ती मुक्ती वांटी एका । लाविल्या फुका रिद्धिसिद्धी ॥३॥
निळा म्हणे सर्वाधिकारी । प्रेमभांडारी भक्त केले ॥४॥

भक्तांचा कैवारी म्हणून पांडुरंग विटेवर उभा राहिला आहे. जो ज्या भावाने येतो, त्याला न मागताही तो सर्व काही देतो. तो भुक्ती (भोग) आणि मुक्ती मोफत वाटतो आणि ऋद्धी-सिद्धी भक्तांच्या सेवेला लावतो. निळोबाराय म्हणतात की, या सर्वसत्ताधीश देवाने भक्तांना प्रेमाचे भांडारी बनवून टाकले आहे.

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

राही रुक्मिणी सत्यभामा । पुरुषोत्तमा वामसव्य ॥१॥
पुंडलिक दृष्टी पुढे । उभे देहूडे सनकादिक ॥२॥
जय विजय महाद्वारी । गरुड शेजारी हनुमंत ॥३॥
निळा म्हणे भोवते संत । कीर्तने करीत चौफेरी ॥४॥

पुरुषोत्तम विठ्ठलाच्या डाव्या-उजव्या बाजूला राही, रुक्मिणी आणि सत्यभामा शोभत आहेत. समोर पुंडलिक आणि सनकादिक मुनी उभे आहेत. महाद्वारावर जय-विजय आणि जवळच गरुड व हनुमंत आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, सभोवताली सर्व संत चहूबाजूंनी आनंदाने कीर्तन करत आहेत.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

पंढरिहूनी गावा जाता । वाटे खंती पंढरिनाथा ॥१॥
आता बोळवीत यावे । आमुच्या गावा आम्हासवे ॥२॥
तुम्हालागी प्राण फुटे । वियोगदुःखे पूर लोटे ॥३॥
निळा म्हणे पंढरीनाथा । चला गावा आमच्या आता ॥४॥

पंढरपूर सोडून स्वतःच्या गावाला जाताना मनात खूप वाईट वाटते. म्हणून भक्त विठ्ठलाला विनंती करतो की, हे पंढरीनाथा, तू आम्हाला सोडवायला आमच्या गावापर्यंत सोबत चल. तुझ्या वियोगाच्या दुःखाने प्राण कासावीस होतो. निळोबाराय म्हणतात, हे विठ्ठला, आता तू आमच्यासोबत आमच्या गावी चल.

॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना

याचि लागी हरी । उभा चंद्रभागेतीरी ॥१॥
भक्तांचिये हाकेसवे । उडी घालोलिया पावे ॥२॥
नेदी पडो दिठी । काळाची त्या घाली पोटी ॥३॥
निळा म्हणे नामावरी । सर्वस्व हा उदार हरि ॥४॥

भक्तांच्या हाकेला धावून जाण्यासाठीच श्रीहरी चंद्रभागेच्या तीरावर उभा आहे. भक्तावर संकट आले की तो तत्काळ उडी मारून धावून येतो. भक्तावर काळाची वाईट दृष्टी पडू देत नाही, उलट काळालाच गिळंकृत करतो. निळोबाराय म्हणतात की, केवळ आपल्या नामावर हा हरी भक्तांसाठी सर्वस्वाने उदार होतो.

॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना

वरी बुकीयाचे धूसर । अत्तर कस्तुरी केशर ॥१॥
तुळशी नाना सुमनमाळा । दिव्यसंबराचा सोहळा ॥२॥
पांडुरंगा ओवाळिती । नारीनर अवलोकिती ॥३॥
निळा म्हणे दिपावळी । सोडिती चंद्रभागाजळी ॥४॥

अंगावर बुक्का, अत्तर, कस्तुरी आणि केशराची उटी लावून, तुळशीच्या व विविध फुलांच्या माळा धारण केलेल्या पांडुरंगाचा दिव्य सोहळा चालू आहे. स्त्री-पुरुष पांडुरंगाला ओवाळत आहेत आणि त्याचे रूप न्याहाळत आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, भक्त चंद्रभागेच्या जलात दीप सोडून दीपावळीचा आनंद साजरा करत आहेत.

॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना

विटेवरी कैवल्यगाभा । राहिला उभा पंढरिये ॥१॥
आलियासी देतो धणी । सर्वा गुणी संपन्न हा ॥२॥
भुक्ती मुक्ती देतो रिद्धी । स्थापितो पदी अधिकारियां ॥३॥
निळा म्हणे पुरवी कोड । उरोचि सांकड नेदी हा ॥४॥

मोक्षाचा साक्षात गाभा असणारा पांडुरंग पंढरपुरात विटेवर उभा आहे. जो दर्शनाला येतो, त्याला तो पूर्ण तृप्ती देतो. हा सर्व गुणांनी संपन्न असून भुक्ती, मुक्ती आणि सिद्धी देतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो भक्तांचे सर्व कोड (लाड/इच्छा) पुरवतो आणि कसलेही संकट उरू देत नाही.

॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना

वारकरी संत पंढरीसी जाती । सप्रेमे नामघोषे ॥१॥
लोटांगणी त्यांसी जाईन आवडी । ओवाळीन कुडी वरूनी पाया ॥२॥
धन्य केले वंश तारिले पातकी । डोलता पताकी गगन शोभे ॥३॥
टाळ श्रुती वाद्ये मृदंगाच्या ध्वनी । क्रमिताती अवनी ब्रह्मानंदे ॥४॥
पढती ब्रिदावळी करिती जयजयकार । टाळीया अंबर सादू देत ॥५॥
निळा म्हणे माझे सखे विष्णुदास । जाती पंढरीस प्रतिवरुषी ॥६॥

पंढरीचे वारकरी संत प्रेमाने नामघोष करत पंढरपूरला जातात. मी आवडीने त्यांच्या पायांशी लोटांगण घालीन आणि माझे शरीर त्यांच्या चरणांवरून ओवाळून टाकीन. त्यांनी आपले कुळ धन्य केले आणि पापी जनांचा उद्धार केला. टाळ, मृदंग आणि जयघोषाने आकाश दुमदुमून जाते. निळोबाराय म्हणतात की, हे माझे सखे विष्णुदास दरवर्षी पंढरीची वारी करतात.

॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना

भुक्तीमुक्तीचे माहेर । वसविले पंढरपूर ॥१॥
सुख विश्रांतीसी आले । संता पाचारिले सज्जना ॥२॥
कथा-कीर्तने सोहळा । छबिने मेळा पताकांचा ॥३॥
निळा म्हणे पंचक्रोशी । नामे घोषी दुमदुमित ॥४॥

पंढरपूर हे भुक्ती आणि मुक्तीचे माहेरघर आहे. येथे सुख स्वतः विश्रांतीसाठी आले असून संत-सज्जनांना येथे बोलावले गेले आहे. कथा, कीर्तन, पालखी आणि पताकांचा सोहळा चालतो. निळोबाराय म्हणतात की, संपूर्ण पंचक्रोशी विठ्ठलाच्या नामघोषाने दुमदुमून गेली आहे.

॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना

नाना लोक धावोनि येती । राशी भरिती आइत्या ॥१॥
घेऊनि जाता विश्वजना । नव्हेचि उणा माल फार ॥२॥
युगे गेली बहाती लोक । न सरेचि पीक वोसंडले ॥३॥
निळा म्हणे पुंडलिके । केली लोके सभाग्य ॥४॥

लोक धावत येऊन पंढरपुरात नाम आणि भक्तीची तयार पिके (राशी) लुटतात. संपूर्ण जगातील लोकांनी हा भक्तीचा माल नेला तरी तो कधीही कमी होत नाही. युगे उलटून गेली तरी हे पीक संपत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, भक्त पुंडलिकाने जगातील सर्व लोकांना भाग्यवान बनवले आहे.

॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना

नारद येऊनि पंढरियेसी । स्थळ पुंडलिकासी मागती ॥१॥
भीमापुष्पावती संगम । योजिला आश्रम तयाप्रती ॥२॥
विष्णूपदे उमटली जेथे । करविला तेथे रहिवास ॥३॥
निळा म्हणे पिंडदान । करिती सज्जन जे स्थळी ॥४॥

नारदमुनी पंढरपुरात येऊन पुंडलिकाकडे राहण्यासाठी जागा मागतात. तेव्हा भीमा आणि पुष्पावतीच्या संगमावर त्यांच्यासाठी आश्रम निश्चित केला गेला. जिथे विष्णूची पावले उमटली आहेत, तिथे त्यांचा रहिवास झाला. निळोबाराय म्हणतात, याच पवित्र स्थळी सज्जन लोक पितरांचे पिंडदान करतात.

॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना

ऐसा उदार देवादेवो । पंढरिरावो सुखसिंधु ॥१॥
ज्याचे देणे न सरे कधी । कल्पावधी पर्यंत ॥२॥
देवा दैत्या शेषादिका । सप्तहि लोका मानवासी ॥३॥
निळा म्हणे ठाया ठावो । जाणे भावो अंतरीचा ॥४॥

पंढरीचा राजा पांडुरंग हा सुखाचा सागर आणि देवांचाही देव अत्यंत उदार आहे. त्याचे देणे कल्पांतापर्यंत कधीही संपत नाही. देव, दैत्य, शेषनाग, साती लोक आणि मानव सर्वांना तो देणारा आहे. निळोबाराय म्हणतात की, तो प्रत्येकाच्या अंतःकरणातील भाव उत्तम प्रकारे जाणतो.

॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना

नामस्मरणेचि श्रीहरी । दासा दुरिता दुरी करी ॥१॥
तो हा पंढरिये ठाके । गुंतोनिया भक्ताभाके ॥२॥
हरिभक्ता या उद्धरी । तत्संगे आणिकांते तारी ॥३॥
निळा म्हणे ऐशी कीर्ती । सनकादिक संत गाती ॥४॥

केवळ नामस्मरणाने श्रीहरी आपल्या भक्तांची सर्व पापे दूर करतो. तोच हा हरी भक्तांच्या वचनाला बांधला जाऊन पंढरपुरात उभा आहे. तो स्वतःच्या भक्तांचा उद्धार करतोच, पण त्यांच्या संगतीने इतरांनाही तारतो. निळोबाराय म्हणतात, अशी त्याची महान कीर्ती सनकादिक संत गातात.

॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना

नामरूप नातळे ज्यासी । परात्पर ऐशी वदंती ॥१॥
तो हा आला पंढरपुरा । समाचारा भक्तांच्या ॥२॥
ओळखिला पुंडलिके । केले निके पूजन ॥३॥
निळा म्हणे विटेवरी । स्थापिला तीरी चंद्रभागे ॥४॥

ज्याला नाम आणि रूप शिवत नाही, ज्याला वेद 'परात्पर' म्हणतात, तोच परमात्मा भक्तांची विचारपूस करण्यासाठी पंढरपुरात आला. पुंडलिकाने त्याला ओळखले आणि त्याचे उत्तम पूजन केले. निळोबाराय म्हणतात की, त्याने चंद्रभागेच्या तीरावर विटेवर परमात्म्याला प्रस्थापित केले.

॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना

पंढरिये केला वास । निज भक्तांस तारावया ॥१॥
म्हणे यारे अवघे वर्ण । आदि ब्राह्मण करूनिया ॥२॥
जया वैकुंठासी जाणे । तया पेणे हे पंढरी ॥३॥
निळा म्हणे सुकाळ केला । भक्ता वोळला कुवासा ॥४॥

आपल्या भक्तांना तारण्यासाठी देवाने पंढरपुरात वास केला. ब्राह्मणांपासून सर्वांना तो हाक मारून सांगतो की, ज्यांना वैकुंठाला जायचे आहे, त्यांच्या विसाव्याचे ठिकाण पंढरपूर हेच आहे. निळोबाराय म्हणतात, देवाने भक्तांसाठी भक्तीचा मोठा सुकाळ केला आहे.

॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना

पुंडलिके पिकविले । विश्वा पुरले न्यावया ॥१॥
त्रैलोक्यमणी लागला हाती । लोक ते किती नेतील ॥२॥
विश्वनिर्मिता ज्याचे द्वारी । निरंतरी तिष्ठत ॥३॥
निळा म्हणे भाग्य त्याचे । अपार वाचे वर्णवे ॥४॥

पुंडलिकाने पंढरीत भक्तीचे असे पीक पिकवले आहे की ते संपूर्ण विश्वाला पुरून उरेल. तिन्ही लोकांचे मणी असणारा परमात्माच त्याच्या हाती लागला आहे. संपूर्ण विश्वाचा निर्माता ज्याच्या दारात निरंतर उभा राहतो, त्या पुंडलिकाचे भाग्य अपार आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना

पुंडलीक म्हणे देवा । आता करावा वास येथे ॥१॥
असो एक जीवे प्राणे । मीतूपणे वोसंडुनी ॥२॥
बहुत बरे म्हणती देव । ठेविले पाव विटेवरी ॥३॥
निळा म्हणे नव्हे तुटी । युगापाठी युग जाता ॥४॥

पुंडलिक देवाला म्हणाला, "हे देवा, आता अहंपणा सोडून आपण येथे एकजीव होऊन राहावे." देवाने "तथास्तू" म्हटले आणि आपले पाय विटेवर ठेवले. निळोबाराय म्हणतात की, युगांमागे युगे उलटून गेली तरी देव आणि भक्ताचे हे नाते कधीही तुटले नाही.

॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना

यमुनेचा जो विहारी । तोचि हा उभा पंढरपुरी ॥१॥
दह्या-दुधाचा सुकाळ । कार्तिकीये पर्वकाळ ॥२॥
नवनिताचे गोळे । क्षीरामृताचे कल्लोळे ॥३॥
निळा म्हणे अलंकार । वस्त्रे मिरवी रमावर ॥४॥

जो एकेकाळी यमुनेच्या काठी क्रीडा करत असे, तोच हा पंढरपुरात उभा आहे. कार्तिकीच्या पर्वकाळात येथे दही-दुधाचा आणि लोण्याचा सुकाळ होतो. निळोबाराय म्हणतात की, सुंदर वस्त्रे आणि अलंकार परिधान करून हा रुक्मिणीचा पती (रमावर) शोभून दिसतो.

॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना

आता पाहेन वाडेकडे । याचे रूपडे दृष्टीभरी ॥१॥
आहे उभा ईटेवरी । न वजे पंढरी सांडूनिया ॥२॥
येती त्यांसी आलिंगन । पाववी देऊन संतोषा ॥३॥
निळा म्हणे दासांप्रती । वाटितो मुक्ती दर्शने ॥४॥

आता मी डोळे भरून या देवाचे सुंदर रूप पाहीन. तो पंढरपूर सोडून कुठेही न जाता विटेवर उभा आहे. जो दर्शन घ्यायला येतो, त्याला तो आलिंगन देऊन आनंदी करतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो केवळ दर्शनानेच आपल्या दासांना मुक्ती वाटत आहे.

॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना

आत्मा सकळांचा श्रीहरी । तो हा उभा पंढरपुरी ॥१॥
म्हणोनिया देव येती । दर्शनी ऋषींच्या पंगती ॥२॥
प्रतिवर्षी उपासक । येती यात्रे सनकादिक ॥३॥
निळा म्हणे त्रैलोक्यदाता । विठो लक्ष्मीचा भर्ता ॥४॥

सर्व जीवांचा आत्मा असणारा श्रीहरी पंढरपुरात उभा आहे. म्हणूनच सर्व देव आणि ऋषींच्या पंगती त्याच्या दर्शनासाठी येतात. दरवर्षी सनकादिकांसारखे उपासक यात्रेला येतात. निळोबाराय म्हणतात की, हा लक्ष्मीचा पती विठ्ठल संपूर्ण तिन्ही लोकांचा दाता आहे.

॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना

उमटली खडकावरी । पदे गोजिरी विष्णूची ॥१॥
देखोनिया ते सात्विक जन । करिती पिंडदान तये पदी ॥२॥
पंढरिये नारदाश्रमी । भीमासंगमी पुष्पावती ॥३॥
निळा म्हणे दक्षिण गया । उद्धरावया पूर्वजा ॥४॥

पंढरपुरात नारदाश्रमाजवळ, भीमा आणि पुष्पावतीच्या संगमावर खडकावर विष्णूची सुंदर चरणचिन्हे उमटली आहेत. सात्विक लोक ते पाहून त्या चरणांवर पितरांचे पिंडदान करतात. निळोबाराय म्हणतात की, पूर्वजांचा उद्धार करण्यासाठी ही पंढरी म्हणजेच 'दक्षिण गया' आहे.

॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना

उमटली विष्णूपदे । गयावर्जनी जे प्रसिद्धे ॥१॥
नारद क्षेत्री पंढरपुरी । अद्भुत पदांची त्या थोरी ॥२॥
ऋणत्रया मुक्त जन । देता पदी पिंडदान ॥३॥
निळा म्हणे गोपाळपुरी । विठ्ठल वेणुवादन करी ॥४॥

पंढरपुरातील नारदक्षेत्रात प्रसिद्ध विष्णुपदे उमटली आहेत, ज्यांचा महिमा अद्भुत आहे. त्या चरणांवर पिंडदान केले असता मनुष्य तीन ऋणांतून (देवऋण, ऋषीऋण, पितृऋण) मुक्त होतो. निळोबाराय म्हणतात की, याच गोपाळपुरात विठ्ठल वेणू (बासरी) वाजवतो.

॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना

एकंदर देवे आज्ञा केली । पुंडलिका दिधली निजभाक ॥१॥
जे जे तुझिया क्षेत्रासी येती । त्या त्या उत्तम गती पाठवी ॥२॥
उत्तम अधम न म्हणे काही । रिगमचि नाही दोषा येथे ॥३॥
निळा म्हणे हे पंचकोशी । जाणा वाराणसीसमान ॥४॥

देवाने पुंडलिकाला वचन दिले की, "तुझ्या या क्षेत्राला जे जे लोक भेट देतील, त्यांना मी उत्तम गती (मोक्ष) देईन. इथे लहान-मोठा असा भेद उरणार नाही." निळोबाराय म्हणतात की, पंढरपूरची ही पंचक्रोशी साक्षात काशी/वाराणसी समान पवित्र आहे.

॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना

ऐसा दोही स्थळीचा महिमा । अगाध उपमा नाही त्या ॥१॥
पंचक्रोशीमाजी भार । छबिने अपार मिरवती ॥२॥
वैष्णव करिती नामघोष । नाचती उदास कीर्तनी ॥३॥
निळा म्हणे भुक्ती मुक्ती । जोडती विरक्ती अनायासे ॥४॥

या दोन्ही ठिकाणांचा (पंढरपूर व गोपाळपूर) महिमा अगाध असून त्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. पंचक्रोशीत वैष्णवांचा मेळा नामाचा गजर करत कीर्तनात रंगून नाचतो. निळोबाराय म्हणतात की, येथे सहजपणे भुक्ती, मुक्ती आणि विरक्ती प्राप्त होते.

॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना

ऐसिया सुखाची मांदूस । झाली रूपस विठाई ॥१॥
मांडूनिया इटे ठाण । धरिला जघन द्वयकरी ॥२॥
रूपाकृती मानवेष । ईशाईश जननी हे ॥३॥
निळा म्हणे भक्तांसाठी । फिरे वाळवाटी उघडी हे ॥४॥

आनंदाची पेटी असणारी माझी विठू माऊली अत्यंत सुंदर दिसती. विटेवर उभी राहून तिने दोन्ही हात कमरेवर ठेवले आहेत. मानवी रूपात आलेली ही साक्षात जगन्माता आहे. निळोबाराय म्हणतात की, आपल्या भक्तांसाठी ही माऊली वाळवंटात उघड्या पायांनी वावरत आहे.

॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना

नाढळे कधीही पंढरी । नका सांगो त्याची थोरी ॥१॥
मिथ्या करिती ते चार । सोंग कथेचा विस्तार ॥२॥
नाही प्रेमा पांडुरंगी । चित्त विषयसेवा भोगी ॥३॥
निळा म्हणे दावी जैसे । नाही अंतर झाले तैसे ॥४॥

ज्यांना पंढरीचा महिमा कळला नाही किंवा ज्यांच्या चित्तात पांडुरंगाविषयी खरे प्रेम नाही, ते केवळ वरवरचे सोंग आणतात. त्यांचे चित्त विषयांच्या भोगात गुंतलेले असते. निळोबाराय म्हणतात की, त्यांचे दाखवणे आणि अंतःकरण एक नसून पोकळ असते.

॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना

नाही विश्वास जया गाठी । न पाहती दिठी पंढरी ते ॥१॥
अदृष्ट त्यांचे हीन झाले । न देखती पाउले विटेवरी ॥२॥
लक्ष चौऱ्यांशी यातना भोग । सोशिती अभंग दैन्यवाणे ॥३॥
निळा म्हणे नाडले वाया । दुर्लभ पावोनिया नरदेह ॥४॥

ज्यांच्यापाशी श्रद्धा नाही, ते पंढरीचे दर्शन घेत नाहीत. त्यांचे नशीब फुटके असल्याने त्यांना विटेवरची पावले दिसत नाहीत. परिणामी ते ८४ लक्ष योनींच्या यातना भोगतात. निळोबाराय म्हणतात की, असा दुर्मिळ मनुष्यजन्म मिळूनही ते देवापासून वंचित राहतात.

॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना

पुंडलिके शेत केले । पिकविले अपार ॥१॥
संवगिता नावरे एका । मग सकळ लोका हाकारी ॥२॥
या रे म्हणे बांधा मोटा । करा सांठा न्या घरा ॥३॥
निळा म्हणे कल्पवरी । लुटती परी सरेना ॥४॥

पुंडलिकाने भक्तीचे असे अथांग शेत पिकवले आहे की, ते एकट्याला सावरता येत नाही. म्हणून तो सर्व लोकांना हाक मारून सांगतो, "या आणि भक्तीचा साठा करून घरी न्या." निळोबाराय म्हणतात, कल्पांतापर्यंत लुटले तरी हे भक्तीचे पीक कधीही संपत नाही.

॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना

पुढारले विठ्ठल हरी । केली नगरी वैकुंठ ॥१॥
सुदर्शन ठेविले तळी । म्हणे कल्पजळी बुडो नेदी ॥२॥
तैसेचि धरिले क्षेत्रावरी । म्हणती हे नगरी रक्षावी ॥३॥
निळा म्हणे या पुंडलिके । यापरी लोके उद्धरिली ॥४॥

श्रीविठ्ठलाने पंढरपूरला साक्षात वैकुंठाचे रूप दिले. या क्षेत्राच्या रक्षणासाठी खाली सुदर्शन चक्र ठेवले, जेणेकरून प्रलयजळातही हे क्षेत्र बुडणार नाही. निळोबाराय म्हणतात की, पुंडलिकाने अशा प्रकारे सर्व जगाचा उद्धार केला आहे.

॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना

भोळा माझा पंढरीनाथ । धावे त्वरित पाचारिल्या ॥१॥
न पाहे मानप्रतिष्ठा त्याची । घेतली ज्याची सुती येणे ॥२॥
अनाथे दिने भाविके ते । आवडती चित्ते जीवापरी ॥३॥
निळा म्हणे पाळी लळा । अखंड सोहळा करूनिया ॥४॥

माझा पंढरीनाथ अत्यंत भोळा आहे, हाक मारताच तो धावून येतो. तो भक्ताची मान-प्रतिष्ठा पाहत नाही, तर त्याचा भाव पाहतो. अनाथ, दीन आणि भाविक भक्त त्याला प्राणांपलीकडे आवडतात. निळोबाराय म्हणतात की, तो भक्तांचे सर्व कोड पुरवून सोहळा साजरा करतो.

॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना

जो देखे एकदा तरी । हे पंढरी-वैकुंठ ॥१॥
सुती तया आली हाता । नाही चिंता मोक्षाची ॥२॥
याचिये मार्गी पाऊल पडे । तेव्हाचि जोडे यात्रा त्या ॥३॥
निळा म्हणे प्रत्यक्ष भेटी । ते तो लुटी निजानंदा ॥४॥

ज्याने एकदा तरी या पंढरी-वैकुंठाचे दर्शन घेतले, त्याच्या हातात मोक्ष सहज येतो आणि त्याची सर्व चिंता मिटते. पंढरीच्या वाटेवर पाऊल पडताच यात्रेचे पुण्य मिळते. निळोबाराय म्हणतात की, प्रत्यक्ष विठ्ठलभेटीने भक्ताला आत्मिक आनंदाची प्राप्ती होते.

॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना

पाचारितांचि पंढरीनाथा । संचरे तत्वता हृदयात ॥१॥
ऐसा प्रताप आणिका अंगी । नाही ये युगी विवरिता ॥२॥
संगती अन्यत्र दैवते भूते । आशा लोलिंगते ते काय ॥३॥
निळा म्हणे जन्ममरणा । करी निवारणा एक हरी ॥४॥

पंढरीनाथ विठ्ठलाचे नाव घेताच तो तत्काळ हृदयात प्रकट होतो. असा अथांग प्रभाव या युगात दुसऱ्या कोणाचाही नाही. इतर दैवते किंवा भूतांची उपासना व्यर्थ आहे. निळोबाराय म्हणतात की, जन्म-मरणाचा फेरा चुकवणारा एकटा श्रीहरीच आहे.

॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना

करुनि चंद्रभागे स्नान । अभिवंदन पुंडलिका ॥१॥
पुजू जाती विठोबासी । वैकुंठवासी ते होती ॥२॥
कथाश्रवण प्रदक्षिणा । नाही गणना सुकृता त्या ॥३॥
निळा म्हणे पूर्वजेसी । होती विमानेसी प्रविष्ट ॥४॥

चंद्रभागेत स्नान करून, पुंडलिकाला वंदन करून जे विठोबाची पूजा करतात, ते वैकुंठवासी होतात. पंढरीतील कथाश्रवण आणि प्रदक्षिणेचे पुण्य अगाध आहे. निळोबाराय म्हणतात की, अशा भक्तांचे पूर्वजसुद्धा विमानात बसून स्वर्गाला/वैकुंठाला जातात.

॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना

महर्षी देव स्तविती ज्याते । कृतांजुळी हाते जोडूनिया ॥१॥
तो हा उभा विटेवरी । रम्य तीरी चंद्रभागे ॥२॥
शुक नारद गाती कीर्तनी । ज्याते अनुदिनी सुस्वरे ॥३॥
निळा म्हणे ब्रह्मादिक । ज्याचिये सेवक आज्ञेचे ॥४॥

महर्षी आणि देव ज्याला हात जोडून नमस्कार करतात, तो पांडुरंग चंद्रभागेच्या सुंदर तीरावर विटेवर उभा आहे. शुकदेव आणि नारद दररोज कीर्तनात ज्याचे गुणगान करतात आणि ब्रह्मादी देव ज्याचे आज्ञाधारक सेवक आहेत, तोच हा विठ्ठल आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना

न देखे जो पंढरीनाथ झाला हाहाभूत जन्म त्याचा ॥१॥
वाया गेला पतना नेला । नाही आठविला हरी म्हणून ॥२॥
कैचे तया पंढरपूर । पदरी अपार दोषमळ ॥३॥
निळा म्हणे देईल झाडा । जाऊनी पुढा यमदंड ॥४॥

ज्याने पंढरीनाथाला पाहिले नाही आणि हरीचे नाव आठवले नाही, त्याचा जन्म व्यर्थ गेला. त्याच्या पदरी पापांचा मळ साचल्यामुळे त्याला पंढरपूर लाभत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, अशा माणसाला पुढे यमलोकात जाऊन आपल्या पापांचा हिशोब द्यावा लागेल.

॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना

धिक् त्याचे जन्मांतर । न देखे पंढरपूर महापापी ॥१॥
अहारे कर्मा बलवत्तरा । नेला अघोर भोगावया ॥२॥
नेदीचि उपजो विश्वास मनी । पंढरी हे नयनी देखावया ॥३॥
निळा म्हणे संग्रह होता । पापाचा आइता उघडता तो ॥४॥

ज्या महापाप्याला पंढरपूरचे दर्शन होत नाही, त्याच्या जन्माचा धिक्कार असो. वाईट कर्मांच्या प्रभावामुळे तो नरकयातना भोगायला जातो. त्याच्या मनात पंढरीच्या दर्शनाचा विश्वासच उत्पन्न होत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे त्याच्या साचलेल्या पापांचेच फळ असते.

॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना

नेमुनिया ठेविले जेथे । वसती तेथे ते देव ॥१॥
ऐसा समर्थ पंढरीनाथ । तो हा मोहित भक्तिसुखा ॥२॥
जेणे निर्मूनि पाचहि तत्वे । राखिली समत्वे निजआज्ञा ॥३॥
निळा म्हणे ब्रह्मांड भुवने । स्वर्गे आनाने रचियली ॥४॥

ज्याने पाच तत्त्वे, ब्रह्मांड आणि स्वर्ग रचले आणि ज्याच्या आज्ञेत सर्व देव राहतात, असा सर्वसमर्थ पंढरीनाथ भक्तांच्या भक्तीसुखाने मोहित होऊन विटेवर उभा राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना

धन्य धन्य पुंडलिका । केला तरणोपाय लोका ॥१॥
एका दर्शनेचि उद्धार । केले पावन चराचर ॥२॥
चंद्रभागा पंढरपूर । भक्त आणि हरीहर ॥३॥
निळा म्हणे सुलभ केले । भूमि वैकुंठ आणिले ॥४॥

भक्त पुंडलिक धन्य आहे, ज्याने लोकांच्या उद्धाराचा सोपा मार्ग शोधून काढला. केवळ एका दर्शनाने चराचराचा उद्धार होतो. निळोबाराय म्हणतात की, चंद्रभागा, पंढरपूर आणि हरी-हरांच्या रूपाने पुंडलिकाने या पृथ्वीवरच साक्षात वैकुंठ आणून भक्ती सुलभ केली.

॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना

तळीवरी सुदर्शन । करीत छेदन महापापा ॥१॥
प्रत्यक्ष उभा देवचि भेटे । हेही कुठे आन ठायी ॥२॥
एकी क्षेत्र प्रदक्षिणा । तुळसीपानावरी तोखे ॥३॥
निळा म्हणे चंद्रभागे । स्नाने भंगे पाप ताप ॥४॥

पंढरीच्या खाली सुदर्शन चक्र असून ते महापापांचा नाश करते. इथे प्रत्यक्ष देव उभा राहून भेटतो, असे दृश्य दुसरीकडे कुठेही नाही. केवळ एका प्रदक्षिणेने आणि तुळशीच्या पानाने देव प्रसन्न होतो. निळोबाराय म्हणतात, चंद्रभागेच्या स्नाने सर्व पाप आणि ताप नष्ट होतात.

॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना

पंढरिचे अनुष्ठान केले चंद्रे । अलंकापुरी इंद्रे तपचर्या ॥१॥
तेथे इंदू निष्कलंक अंगे । तेथे आरोग्यभंगे सुरेंद्रता ॥२॥
हरीहररूपे पंढरीरावो । येथे तिन्ही देवो सिद्धरूपे ॥३॥
निळा म्हणे तेथे भक्ति । येथे विरक्ती प्रगटली ॥४॥

चंद्राने पंढरपुरात अनुष्ठान केले आणि इंद्राने आळंदीत तपश्चर्या केली. पंढरीचा राजा हरी आणि हर यांचे संयुक्त रूप आहे आणि इथे ब्रह्मा, विष्णू, महेश तिन्ही देव सिद्धरूपाने वास करतात. निळोबाराय म्हणतात की, इथे भक्ती आणि विरक्ती प्रत्यक्ष प्रकट झाली आहे.

॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना

नावडे पंढरी । कथा करी दारोदारी ॥१॥
नको त्याचे संभाषण । वाटे भेटीसवे शीण ॥२॥
सांगे ब्रह्मज्ञान वरी नाही प्रेम ते अंतरी ॥३॥
निळा म्हणे पोटभरू । उगेचि करिती गुरुगुरु ॥४॥

ज्याला पंढरी आवडत नाही पण दारोदारी कथेचे सोंग करतो, अशा माणसाशी संभाषणही करू नये. वरवर ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्या पण अंतरात प्रेम नसणाऱ्या अशा पोटभऱ्या लोकांपासून दूर राहावे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना

झाली भाग्याची उजरी । दृष्टी देखताच पंढरी ॥१॥
ठेविले तो कर कटी । जेणे अवलोकिला दिठी ॥२॥
चंद्रभागे केले स्नान । भक्ता पुंडलिकाचे दर्शन ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठवासी । प्राणी होईल तो निश्चयेसी ॥४॥

पंढरीचे दर्शन होताच भाग्याचा उदय होतो. ज्याने कटीवर हात ठेवलेल्या पांडुरंगाला पाहिले, चंद्रभागेत स्नान केले आणि पुंडलिकाचे दर्शन घेतले, तो प्राणी निश्चितपणे वैकुंठवासी होतो, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना

तिही लोकी फुटली हांक । वैकुंठलोकापर्यंत ॥१॥
भेटो गेला पुंडलिकांसी । हृदयनिवासी जगाचा ॥२॥
दोषिया पापिया उद्धरीत । आणि हाकारित भाविका ॥३॥
निळा म्हणे ठेवुनी हात । कटावरी तिष्ठत विटे उभा ॥४॥

जगद्गुरू परमात्मा पुंडलिकाला भेटायला गेला ही बातमी तिन्ही लोकांत पसरली. तो पापी आणि दोष्यांचा उद्धार करतो आणि भाविकांना हाक मारून बोलावतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो दोन्ही हात कमरेवर ठेवून विटेवर भक्तांची वाट पाहत उभा आहे.

॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना

जया नावडे पंढरी । निरयवासी तो अघोरी ॥१॥
विठोबासी निंदी वाचा । यमदंड तो पावे साचा ॥२॥
नेघे विठोबाचे नाम । वृथा गेला त्याचा जन्म ॥३॥
निळा म्हणे प्रेतरूप । त्याचे पुण्य तेचि ते पाप ॥४॥

ज्याला पंढरपूर आवडत नाही, तो अघोरी आणि नरकवासी होतो. जो वाणीने विठ्ठलाची निंदा करतो, त्याला यमाचा दंड सहन करावा लागतो. विठ्ठलाचे नाव न घेणाऱ्याचा जन्म प्रेतासारखा व्यर्थ आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना

चंद्रभागे करिता स्नान । होती पातकी पावन ॥१॥
पुंडलिकासी नमस्कार । करिता पूर्वजा उद्धार ॥२॥
वेणुनादी काला वांटी । तृप्ती पूर्वजा वैकुंठी ॥३॥
निळा म्हणे पिंडदान । दक्षिणगया अधिष्ठान ॥४॥

चंद्रभागेत स्नान केल्याने पापी पावन होतात. पुंडलिकाला नमस्कार केल्यास पूर्वजांचा उद्धार होतो. गोपाळपुरात काल्याचा प्रसाद मिळतो, ज्यामुळे वैकुंठातील पूर्वज तृप्त होतात. निळोबाराय म्हणतात की, हे क्षेत्र दक्षिण गया मानले जाते.

॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना

जाऊनिया भीमातटी । नाचो वाळवंटी पंढरिये ॥१॥
होतील लाभाचिया कोटी । पहाता दृष्टी विठ्ठला ॥२॥
भुक्ती मुक्ती आपुल्या सुखे । येती हरिखे सामोया ॥३॥
निळा म्हणे परमार्थ धणी । होईल आयणी फिटोनी ॥४॥

चला, भीमेच्या तीरावर पंढरीच्या वाळवंटात आनंदाने नाचूया. विठ्ठलाचे दर्शन होताच करोडो लाभांची प्राप्ती होते. भुक्ती आणि मुक्ती आनंदाने सामोऱ्या येतात. निळोबाराय म्हणतात की, यामुळे परमार्थाची पूर्ण तृप्ती लाभते.

॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना

अगाध महिमा पंढरीचा । काय तो वाचा कवळेल ॥१॥
येती यात्रे मुक्त होती । जे या देखती विठ्ठला ॥२॥
नलगे दुजे तपसाधन । घडता स्नान चंद्रभागे ॥३॥
निळा म्हणे भूमीवरी । क्षेत्र हे पंढरी वैकुंठ ॥४॥

पंढरीचा महिमा इतका अगाध आहे की वाणी तो पूर्ण सांगू शकत नाही. जे यात्रेला येऊन विठ्ठलाला पाहतात, ते मुक्त होतात. चंद्रभागेत स्नान झाल्यावर दुसऱ्या कोणत्याही तपाची गरज उरत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे पंढरपूर क्षेत्र म्हणजे पृथ्वीवरील साक्षात वैकुंठ आहे.

॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना

देखताच यातें दिठी । पळता कोटी पापांच्या ॥१॥
जेंवि उगवतांचि रवी । अंधकार न दावी मुख पुढें ॥२॥
जन्ममरणयात्रा फिटे । लाजती गोमटे अभ्यास ॥३॥
निळा म्हणे महिमा ऐसा । पंढरीनिवासा भेटतां ॥४॥

पंढरीनाथाला पाहताच करोडो पापे पळून जातात, जसे सूर्य उगवताच अंधार नाहीसा होतो. जन्म-मरणाचा फेरा संपतो. निळोबाराय म्हणतात की, पंढरीनिवासाच्या भेटीचा महिमा असा अथांग आहे.

॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना

झाली कीर्तनाची दाटी । चंद्रभागे वाळुवंटी ॥१॥
संत गर्जती आनंदे । हरीची नामे नाना छंदें ॥२॥
टाळ मृदंग झणत्कार । नामे कोंदले अंबर ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठवासी । झाला सुलभ हरीभक्तांसी ॥४॥

चंद्रभागेच्या वाळवंटात कीर्तनाची दाटी झाली असून संत आनंदाने हरीच्या नामाचा गजर करत आहेत. टाळ-मृदंगाच्या आवाजाने आकाश दुमदुमले आहे. निळोबाराय म्हणतात, वैकुंठाचा धनी असणारा हरी भक्तांसाठी अत्यंत सुलभ झाला आहे.

॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना

जाईन म्हणताच पंढरपुरा । कळिकाळा दरारा उपजे मनी ॥१॥
यमधर्माचिया दंडासी चुकला । आणि पूज्यमान झाला तिही लोका ॥२॥
विधी म्हणे तया निषेधुची नाही । कर्माकर्मप्रवाही न पडेचि तो ॥३॥
निळा म्हणे तेणे आनंदवुनी सकळा । नेले आपुल्या कुळा वैकुंठासी ॥४॥

"मी पंढरपूरला जाईन" असे म्हणताच काळाच्या कपाळावर घाम फुटतो. असा भक्त यमदंडापासून मुक्त होऊन तिन्ही लोकांत पूजनीय होतो. तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, तो स्वतःसोबत आपल्या कुळालाही वैकुंठाला नेतो.

॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना

कौले पिकली परलोक पेंठ । हे भूवैकुंठ पंढरी ॥१॥
नाम मुद्रा खरे नाणे । घेणेदेणे लाभवरी ॥२॥
ब्रह्मानंदे भरिली पोती । प्रेमे उथळती सीगवरी ॥३॥
निळा म्हणे जाऊ हाटा । करू सांठा न सरेसा ॥४॥

हे भूवैकुंठ पंढरपूर म्हणजे परलोकाची बाजारपेठ आहे. इथे 'हरिनाम' हेच खरे नाणे चालते. ब्रह्मानंद आणि प्रेमाची पोती इथे भरून वाहत आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, चला या बाजारात जाऊन कधीही न संपणारा भक्तीचा साठा करूया.

॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना

गरुड आणि हनुमंत । पुढे सेवेसी तिष्ठत ॥१॥
उभा वैकुंठनिवासी । देव येती दर्शनासी ॥२॥
महाद्वारी गरुडध्वज । गगनी झळके तेजःपुंज ॥३॥
निळा म्हणे कथा कीर्ती । संत सन्मुख नाचती ॥४॥

वैकुंठनिवासी पांडुरंगाच्या सेवेसाठी गरुड आणि हनुमंत पुढे उभे आहेत. इतर सर्व देव त्याच्या दर्शनाला येतात. महाद्वारावर तेजःपुंज गरुडध्वज फडकत आहे. निळोबाराय म्हणतात की, संत देवाच्या समोर आनंदाने कीर्तन करत नाचत आहेत.

॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना

पुंडलिके आणिला घरा । त्रैलोक्यसोयरा कुटुंबाळू ॥१॥
सोळा सहस्त्र अंतःपुरे कन्या कुमरे दास दासी ॥२॥
गाई गोधनाचे वाडे । गोपाळ सवंगडे समवेत ॥३॥
निळा म्हणे वस्ती दाट । केली वैकुंठ पंढरी ॥४॥

पुंडलिकाने संपूर्ण तिन्ही लोकांचा सखा असणाऱ्या देवाला आपल्या घरी आणले. त्याच्यासोबत सोळा हजार राण्या, मुले, दास-दासी, गाईंचे गोठे आणि गोपाळ मित्र सर्वच पंढरपुरात आले. निळोबाराय म्हणतात की, त्यामुळे पंढरी हे दाट वस्तीचे वैकुंठ बनले आहे.

॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना

कैवल्याचा गाभा । व्यापूनिया ठेला नभा ॥१॥
तो हा सगुण वेषधारी । उभा चंद्रभागे तीरी ॥२॥
धुंडिती पुराणे । वेदश्रुती ज्याकारणे ॥३॥
निळा म्हणे अवघे देव । ज्याचे म्हणवितात अवयव ॥४॥

जो मोक्षाचा साक्षात गाभा आहे आणि ज्याने आकाशाला व्यापले आहे, तोच परमात्मा सगुण रूप घेऊन चंद्रभागेच्या तीरावर उभा आहे. वेद आणि पुराणे ज्याचा शोध घेतात आणि सर्व देव ज्याचे अवयव मानले जातात, तोच हा विठ्ठल आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना

देवा भक्तांचा सोहळा । वाचे गाती वेळोवेळा ॥१॥
म्हणती धन्य पंढरपूर । पुंडलीक मुनीश्वर ॥२॥
चंद्रभागा पदयतीर्थ । वेणुनादी जन कृतार्थ ॥३॥
निळा म्हणे पांडुरंगा । भेटी तापत्रयभंगा ॥४॥

देव आणि भक्तांचा हा सोहळा संत वारंवार गातात. ते पंढरपूर आणि पुंडलिक मुनींना धन्य मानतात. चंद्रभागेचे तीर्थ आणि वेणुनादाच्या काल्याने लोक कृतार्थ होतात. निळोबाराय म्हणतात की, पांडुरंगाच्या भेटीने तिन्ही ताप (दैहिक, दैविक, भौतिक दुःखे) नष्ट होतात.

॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना

पंढरपुरा जाऊ चला । भेटो रुकमाई विठ्ठल ॥१॥
जन्ममरणाचे खंडन । अवलोकिता दृष्टी चरण ॥२॥
पुंडलिका वंदूनिया ला गो विठोबाच्या पाया ॥३॥
निळा म्हणे घेऊनी कडे नेतील वैकुंठा रोकडे ॥४॥

चला पंढरपूरला जाऊया आणि रुक्मिणी-विठ्ठलाला भेटूया. देवाचे चरण पाहताच जन्म-मरणाचा फेरा संपतो. पुंडलिकाला वंदन करून विठोबाचे पाय धरूया. निळोबाराय म्हणतात की, पांडुरंग आपल्याला कडेवर घेऊन थेट वैकुंठाला नेईल.

॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना

सांगतो हे मनी धरा । हित करा आपुले ॥१॥
जा रे पंढरीसी आधी कृपानिधी भेटेल ॥२॥
अवघीच सुखे अलौकिके । देईल एके दर्शने ॥३॥
निळा म्हणे रिद्धी सिद्धी । मुक्तीपदी लागती ॥४॥

मी तुम्हाला सांगतो ते लक्षात ठेवा आणि आपले कल्याण करून घ्या; आधी पंढरीला जा, तिथे कृपेचा सागर भेटेल. केवळ एका दर्शनाने तो सर्व अलौकिक सुखे देईल. निळोबाराय म्हणतात की, त्याच्या चरणी ऋद्धी-सिद्धी आणि मुक्ती लोळण घेतात.

॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना

चिमणाचि देखिला परि हा वाड झाला । गगनहि फांकला प्रकाश वरी ॥१॥
भरोनिया दाही दिशा कोंदाटला । पाताळा वरिही गेला पदांकु याचा ॥२॥
स्वर्ग माळा अंगी लेईला सुढाळ । कान्हो चक्रचाळ पंढरीचा ॥३॥
निळा म्हणे दिसे ईटेच्या नेहटी । परी हा व्यापुनी सृष्टी येथे उभा ॥४॥

हा देव पाहायला लहान वाटतो, पण तो खूप अथांग आहे; त्याचा प्रकाश आकाशात पसरला आहे. त्याने दहाही दिशा व्यापल्या आहेत आणि त्याचे पाय पाताळापर्यंत गेले आहेत. स्वर्गाला दागिन्यासारखे धारण करणारा हा पंढरीचा कान्हा आहे. निळोबाराय म्हणतात, तो विटेवर उभा दिसतो, पण संपूर्ण सृष्टी व्यापून उभा आहे.

॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना

बरे झाले शरण गेलो । संती लाविले निज सोयी ॥१॥
म्हणती पंढरीचा हाट । करी बोभाट हरीनामे ॥२॥
येईल तो वरावरी । धरील श्रीहरी हदयेंसी ॥३॥
निळा म्हणे एकचि खेपे । खंडती पापे सकळही ॥४॥

मी संतांना शरण गेलो हे खूप चांगले झाले, त्यांनी मला योग्य मार्ग दाखवला. ते म्हणतात की, पंढरीच्या बाजारात जाऊन हरीनामाचा गजर कर, श्रीहरी स्वतः येऊन तुला हृदयाशी धरेल. निळोबाराय म्हणतात, एका भेटीतच सर्व पापे नष्ट होतात.

॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना

बोलाविल्यावांचूनि आला । उभा पाठीसी ठाकला । अवचित पुंडलिके देखिला । मग पुजिला उपचारी ॥१॥
म्हणे आजी हे नवल झाले । मज अनाथा सांभाळिले । ब्रीद आपुले साच केले । सुयाणे घडले स्वामीचे ॥२॥
देव म्हणती तुझिया भावा । देखोनि पावलो विसावा । उभा राहोनि करीन सेवा । न वजे आता येथुनी ॥३॥
पंच महापातकी येती । तेही येथे मुक्त होती । ऐसा पुरस्करुनी पुंडलिकाप्रती । वरु दिधला त्रिवाचा ॥४॥
निळा म्हणे सात्विक जन । करिती येथे हरी-कीर्तन । ते तो ब्रह्म सनातन । पावती वचन हे सत्य ॥५॥

न बोलावताही पांडुरंग पुंडलिकाच्या पाठीशी येऊन उभा राहिला. पुंडलिकाने त्याला पाहिले आणि पूजा केली. देव म्हणाले, "तुझ्या भक्तीचा भाव पाहून मला विश्रांती मिळाली, आता मी इथेच उभा राहून सेवा करीन." देवाने वचन दिले की, महापापीही इथे मुक्त होतील. निळोबाराय म्हणतात की, इथे कीर्तन करणारे साक्षात सनातन ब्रह्माची प्राप्ती करतात.

॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना

भाग्याचे ते नारीनर । अवलोकिती निरंतर ॥१॥
उजळूनिया ताटी जोती । वधुवराते ओवाळिती ॥२॥
नित्य पंढरीचा वास । उपमा नाही त्या सुखास ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठवासी । नित्य हरी जयापाशी ॥४॥

अत्यंत भाग्यवान स्त्री-पुरुष पांडुरंगाचे निरंतर दर्शन घेतात आणि निरांजनाने देवाला ओवाळतात. पंढरपुरात नित्य वास करण्याच्या सुखाला कशाचीही उपमा नाही. निळोबाराय म्हणतात की, ज्यांच्याजवळ नित्य हरी असतो, ते साक्षात वैकुंठवासीच आहेत.

॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना

पंढरीये पांडुरंग । भोवता संग संतांचा ॥१॥
मिळवोनिया संतमेळा । मध्ये सावळा शोभत ॥२॥
एकला एकचि पुंडलिका । जोडी त्रैलोक्या पुरविली ॥३॥
निळा म्हणे न सरे तरी । अद्यापि वरी तैसेचि ॥४॥

पंढरपुरात संतांच्या मेळ्यात मध्ये हा सावळा पांडुरंग अतिशय शोभून दिसतो. एकट्या पुंडलिकाने अशी भक्तीची कमाई केली जी संपूर्ण तिन्ही लोकांना पुरून उरली. निळोबाराय म्हणतात, युगे उलटली तरी ही भक्तीची कमाई आजही तशीच अखंड आहे.

॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना

सर्व काळ तुमच्या पदी । मोक्ष मुक्ती रिद्धिसिद्धी ॥१॥
करिती भक्ताचे पाळण । जे जे ध्याती हृदयी चरण ॥२॥
तुमच्या चरणाते चिंतिती । वैकुंठ ते पूज्य होती ॥३॥
निळा म्हणे जगदोद्धारा । लागी ते आले पंढरपुरा ॥४॥

देवा, तुमच्या चरणी सर्वकाळ मोक्ष, मुक्ती आणि ऋद्धी-सिद्धी वास करतात. जे तुमच्या चरणांचे चिंतन करतात, त्यांचे तुम्ही पालन करता आणि ते वैकुंठात पूजनीय होतात. निळोबाराय म्हणतात की, जगाचा उद्धार करण्यासाठीच पांडुरंग पंढरपूरला आले आहेत.

॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना

अचळ धरा तैसे पीठ । पायातळी मिरवे वीट ॥१॥
दोन्ही पाउले समान । जैसे योगीयाचे नयन ॥२॥
जानू जंघ ते स्वयंभ । जैसे कर्दळीचे स्तंभ ॥३॥
कसीयले पीतवसन । झळके विद्युल्लते समान ॥४॥
शेष बैसला वेटाळा । तैसा कटिबंध मेखळा ॥५॥
समुद्र खोलीये विशाल । तैसे नाभीचे मंडळ ॥६॥
तुळसी मंज्रिया गळा । जैशा सुटल्या मेघमाळा ॥७॥
दिग्गजाचे शुंडादंड । तैसे कटी कर प्रचंड ॥८॥
पूर्णिमेचा उदो केला । तैसा मुखचंद्र शोभला ॥९॥
जैसी नक्षत्रे झमकती । तैसी कुंडले चमकती ॥१०॥
सूर्य मिरवे नभमंडळा । तैसा केशराचा टिळा ॥११॥
क्षीराब्धीचे चंचल मीन । तैसे नेत्री अवलोकन ॥१२॥
जैसे मेरूचे शिखर । तैसा माथा मुगुट स्थिर ॥१३॥
इंदू प्रकाशे वेढिला । तैसा क्षीरोदके वेष्टिला ॥१४॥
तृप्तीलागी चातकपक्षी । निळा तैसा ध्यान लक्षी ॥१५॥

या अभंगात निळोबारायांनी विठ्ठलाच्या नखशिखांत रूपाचे अतिशय अलौकिक वर्णन केले आहे. पायाखालची वीट, योगीजनांच्या ध्यानासारखी समचरण पावले, केळीच्या खांबासारख्या जंघा, विजेसारखा पीतांबर, समुद्रासारखी खोल नाभी, ढगांसारख्या तुळशीच्या माळा, पूर्णिमेच्या चंद्रासारखे मुखमंडळ आणि मस्तकावर मेरूसारखा मुकुट... हे रूप पाहून निळोबाराय चातक पक्षाप्रमाणे तृप्तीसाठी त्या रूपाचे ध्यान करत आहेत.

॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना

महिमा याचा चतुर्मुखा । न करवेचि लेखा वर्णिता ॥१॥
सनकादिकहि नित्य येती । पूजा करिती देवभक्ता ॥२॥
सुरवर आणि मुनिजन । संतसज्जन नित्य स्तविती ॥३॥
निळा म्हणे सकळही तीर्थे । होती कृतार्थ दर्शने ॥४॥

विठ्ठलाचा महिमा चार मुखांच्या ब्रह्मदेवालाही पूर्ण वर्णन करता येत नाही. सनकादिक, देव, मुनी आणि संत दररोज त्याची स्तुती करतात. निळोबाराय म्हणतात की, विठ्ठलाच्या दर्शनाने सर्व तीर्थेसुद्धा स्वतः कृतार्थ होतात.

॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना

चिमणे ठाण कटी कर । मूर्ती सावळी सुकुमार ॥१॥
होय डोळिया पारणे । पाहता दिसे राजसमाणे ॥२॥
जडोनि ठेले सनकादिक । चरणी ठेऊनिया मस्तक ॥३॥
निळा म्हणे ओवाळिती । संत प्राणांचिया ज्योती ॥४॥

कमरेवर हात ठेवलेली ही सावळ्या रंगाची सुकुमार मूर्ती पाहताना डोळ्यांचे पारणे फिटते. सनकादिक मुनी आपले मस्तक त्याच्या चरणावर ठेवून स्थिर झाले आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, सर्व संत आपल्या प्राणांच्या ज्योतीने या रूपाला ओवाळतात.

॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना

पुंडलीक पूजा करी । विधि षोडश उपचारी ॥१॥
देखोनिया त्याचा भावो । उभा वैकुंठीचा रावो ॥२॥
बुका अर्पी तुळशीमाळा । केशर चंदनाचा टिळा ॥३॥
निळा म्हणे स्थिरावला । देखोनि भक्तांते भुलला ॥४॥

पुंडलिकाने सोळाोपचारे विठ्ठलाची पूजा केली. त्याचा निष्कपट भाव पाहून वैकुंठाचा राजा विठ्ठल मोहित झाला. बुक्का, तुळशीमाळ आणि केशर-चंदनाचा टिळा अर्पण केला. निळोबाराय म्हणतात की, भक्ताच्या प्रेमाला भुलून देव विटेवर स्थिर उभा राहिला.

॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना

जेणे पृथ्वीसी धरिले । सूर्या प्रकाश उटिले । चंद्रबिंबी अमृत ठेविले । तेणे निववीत जगा तो ॥१॥
गगना पवाडू दिधला । मेरूस्तंभ उभारिला । गती पवनही उडविला । दाही दिशा फिरतसे ॥२॥
जेणे अग्नीसी दीपन । जीवनी ठेविले जीवन । आपोनिधी जळे पूर्ण । क्षीरे सागर भरियेला ॥३॥
नाना अन्नी ठेविली तृप्ती । नाना परिमळ पुष्पयाती । नाना रसस्वाद फळाप्रति । एवढी युक्ती कोणाची ॥४॥
अपार चांदणे फुलोरा । जेणे शोभविले अंबरा । पर्जन्याच्या करुनी धारा । जेणे पिकविले धरणीते ॥५॥
जेणे इंद्रादिका देवा । पदी स्थापुनी वाटिल्या सेवा । जेणे मर्दुनी दैत्य दानवा । केला सांभाळ भक्तांचा ॥६॥
जो या प्राणाते चालिता । जीवा जीवणे ज्याचिया सत्ता । मनी संकल्पाचिया चळथा । उठवी सत्ता हे कोणाची ॥७॥
जो या श्रुतीते पढविता । परमामृताते जीववीता । सूर्या अंजन लेवविता । अवघी सत्ता हे ज्याची ॥८॥
चराचर व्यापूनिया उरला । उभा विटेवरी ठाकला । निळा म्हणे तेणे केला । बुद्धी माझीये प्रकाश ॥९॥

ज्या परमेश्वराने पृथ्वी पेलली, सूर्याला प्रकाश दिला, चंद्रात अमृत ठेवले, अग्नी, जल, वायू, आकाश आणि अथांग निसर्गाची रचना केली; ज्याने देवांना पदे दिली आणि दैत्यांचा संहार करून भक्तांचे रक्षण केले, तोच चराचराला व्यापून उरणारा देव आज विटेवर उभा आहे. निळोबाराय म्हणतात, त्यानेच माझ्या बुद्धीला ज्ञानाचा प्रकाश दिला आहे.

॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना

वोरसोनिया भक्तासाठी । धावे वैकुंठीहुनी उठाउठी । हात ठेऊनिया कटी । उभा द्वारी ठाकला ॥१॥
देखोनिया पुंडलिकासी । वास केला तयापाशी । अवलोकूनिया निजभक्तांसी । परम विश्रांती पावला ॥२॥
जे जे येती दर्शनाशी । भुक्तीमुक्ती वांटी त्यांसी । गाती वानिती जे यासी । त्या ने वैकुंठासी निज गजरे ॥३॥
नेघे त्यांची अतिशय सेवा । जिही आळविले याच्या नावा । धांवोनि त्यांचा करी कुडावा । आपुलिया गावा ने त्यांसी ॥४॥
न म्हणेचि दिवसरात्री काही । सदा भक्तांचिये वाही । निळा म्हणे त्यांच्याची देही । प्रगट नव्हे निराळा ॥५॥

भक्तांच्या वात्सल्याने भरून देव वैकुंठातून धावत आला आणि कमरेवर हात ठेवून पुंडलिकाच्या दारात उभा राहिला. पुंडलिकाला पाहून तो तिथेच स्थिरावला. जो दर्शनाला येतो, त्याला तो भुक्ती-मुक्ती देतो आणि नाम गाणाऱ्यांना वैकुंठाला नेतो. निळोबाराय म्हणतात, देव अहोरात्र भक्तांची काळजी वाहतो आणि त्यांच्या हृदयातच प्रकट राहतो.

॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल मूर्ति पाहता दिठी । पळती कोटी पापांच्या ॥१॥
मग तो आविर्भवे अंतरी । दिसे बाहेरी चहूकडे ॥२॥
दुजे येऊचि नेदी आड । लपवी दुवाड मायाकृत ॥३॥
निळा म्हणे व्यापूनि दिशा । ठाके सरिसा दृष्टीपुढे ॥४॥

विठ्ठलाची मूर्ती डोळ्यांनी पाहताच करोडो पापे पळून जातात. मग तो अंतःकरणात प्रकट होतो आणि बाहेरही चहूबाजूंस दिसू लागतो. तो मायेचा पडदा दूर करतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो सर्व दिशा व्यापून थेट भक्ताच्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो.

॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना

माझिये मनी विश्रांती वाटे । देखता गोमटे विटे चरण ॥१॥
तुळशीमाळा शोभल्या कंठी । प्रकाश मुगुटी रत्नांचा ॥२॥
कुंडलांचे दीप्ती झळाळ । शोभले निढळ बुक्याने ॥३॥
निळा म्हणे अंगींचे कांती । सूर्यादि लोपती शशिमंडळे ॥४॥

विटेवरची ती सुंदर पावले पाहताच माझ्या मनाला शांतता वाटते. गळ्यात तुळशीच्या माळा, मुकुटात रत्नांचे तेज आणि कपाळावर बुक्का शोभत आहे. निळोबाराय म्हणतात की, विठ्ठलाच्या अंगाच्या कांतीपुढे सूर्य आणि चंद्राचे तेजही फिके पडते.

॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना

योगी चिंतिती चिंतनी । ध्यानी मनी रूप ज्याचे ॥१॥
तो हा अकल्पितचि आला । उभा केला पुंडलिके ॥२॥
हृत्कमळी चतुरानन । ज्याते स्तवून पूजित ॥३॥
निळा म्हणे शिवहि चिंती । ज्याते एकांती सर्वदा ॥४॥

योगीजन ध्यानात ज्या रूपाचे चिंतन करतात, तोच देव न मागता पुंडलिकाच्या भक्तीमुळे इथे चालून आला व विटेवर उभा राहिला. ब्रह्मदेव आणि भगवान शिव एकांतात ज्याचे सतत ध्यान करतात, तोच हा विठ्ठल आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना

भक्ता भाग्य घरा आले । उभेचि ठेले सन्मुख ॥१॥
म्हणे विठ्ठल माझे नाव । सांगो गाव वैकुंठ ॥२॥
भेटावया तुम्हा आलो । निर्बुजलो वियोगे ॥३॥
निळा म्हणे पुंडलिका । भेटे सखा प्रीतीने ॥४॥

भक्तांचे भाग्य उजळले आणि स्वतः देव समोर येऊन उभा राहिला. तो म्हणाला, "माझे नाव विठ्ठल असून वैकुंठ हे माझे गाव आहे, मी तुमच्या वियोगाने कासावीस होऊन तुम्हाला भेटायला आलो आहे." निळोबाराय म्हणतात की, देव पुंडलिकाला अत्यंत प्रीतीने भेटला.

॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना

संतसनकादिक देव । भेटावया आले सर्व ॥१॥
देवा भक्तांते पूजिती । महिमा अद्भुत तो वर्णिती ॥२॥
पावन केली पुंडलिके । म्हणती नरनारी बाळके ॥३॥
निळा ऐकोनिया वाणी । मिठी घालू धावे चरणी ॥४॥

देव, संत आणि सनकादिक सर्वजण या विठ्ठल आणि भक्ताच्या भेटीचा सोहळा पाहायला आले. पुंडलिकाने सर्वांना पवित्र केले असे सर्वजण म्हणत आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, हे ऐकून मीही विठ्ठलाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारण्यासाठी धाव घेतो.

॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना

पाहिजे ते समयी देणे । नेदिता उणे पडो कुठे ॥१॥
ऐसा कृपेचा सागर । रमावर श्रीविठ्ठल ॥२॥
उपकार याचे आठविता । न संडे चित्ता आनंद तो ॥३॥
निळा म्हणे भरोसा झाला । संदेह फिटला मानसीचा ॥४॥

योग्य वेळी भक्ताला जे हवे ते देणे आणि कशाचीही उणीव भासू न देणे, असा हा कृपेचा सागर विठ्ठल आहे. त्याचे उपकार आठवले की चित्त आनंदाने भरून जाते. निळोबाराय म्हणतात की, आता माझ्या मनातील सर्व संशय मिटला असून मला पूर्ण भरवसा मिळाला आहे.

॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना

पांडुरंगा तुमची लीला । विचित्र कळा जाणतीया ॥१॥
म्हणोनिया शरणांगत । देवहि अंकित ऋषी तुमचे ॥२॥
हृत्कमळी आराधिती । नित्य पूजिती दृढनिष्ठा ॥३॥
निळा म्हणे दर्शना येती । माना स्तविती स्तुतिवादे ॥४॥

हे पांडुरंगा, तुमची लीला अगाध आहे. म्हणूनच देव आणि ऋषी तुम्हाला शरण आले आहेत. ते आपल्या हृदयात तुमची आराधना करतात आणि दर्शनासाठी पंढरीत येऊन स्तुती करतात, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना

दिव्य तेज मुसावले । विठ्ठल चरणी ते राहिले ॥१॥
झाले डोळिया पारणे । तनुमना भुलवणे ॥२॥
देवा दर्शनाची शिराणी । वाणी न पुरेचि त्या वदनी ॥३॥
निळा म्हणे चरण चुरी । रमा नित्य निरंतर ॥४॥

संपूर्ण दिव्य तेज आकार घेऊन विठ्ठलाच्या चरणांशी स्थिरावले आहे. हे रूप पाहून डोळ्यांचे पारणे फिटते व तन-मन भुलून जाते. लक्ष्मी (रमा) निरंतर ज्याच्या चरणांची सेवा करते, त्या देवाचे वर्णन करायला माझी वाणी अपुरी पडते, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना

ऐशी विठाई माउली । अनाथा कृपेची साउली ॥१॥
उभी असे निरंतर । ठेवोनिया कटी कर ॥२॥
देउनी प्रेमाचे भातुकें । दासा अवलोकी कौतुके ॥३॥
निळा म्हणे महिमा इचा । वर्णिता कुंठित वेदवाचा ॥४॥

माझी विठू माऊली अनाथांसाठी कृपेची शितल सावली आहे. ती कमरेवर हात ठेवून निरंतर उभी आहे. ती आपल्या भक्तांना प्रेमाचा प्रसाद देऊन कौतुकाने पाहते. निळोबाराय म्हणतात, तिच्या महिमाचे वर्णन करताना वेदांची वाणीही कुंठित होते.

॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना

माझा विठो नव्हेचि तैसा । उदारपणे ज्याचा ठसा ॥१॥
नामाचि एक स्मरण्यासाठी । गणिका बैसविली वैकुंठी ॥२॥
भ्रष्ट अजामेळ दोषी । स्मरता नेला निजधामासी ॥३॥
निळा म्हणे सुदामदेवा । देउनी स्थापिले निजवैभवा ॥४॥

माझा विठ्ठल अत्यंत उदार आहे. केवळ एकदा नाम घेतल्याबद्दल त्याने गणिकेला आणि पापी अजामेळाला वैकुंठात स्थान दिले. सुदामा देवाला त्याने अथांग वैभव दिले. असा हा दयाळू देव आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना

वसती पायापाशी । रिद्धिसिद्धी मुक्ती दासी ॥१॥
तो हा उभा कटी कर । राहीरुक्माईचा वर ॥२॥
भुक्तीमुक्ती दासी वांटी । दर्शनेचि फुकासाठी ॥३॥
निळा म्हणे चिंतिती मुनी । ज्याते ध्यानी अनुदिनी ॥४॥

ज्याच्या चरणांशी ऋद्धी-सिद्धी आणि मुक्ती दासींसारख्या राहतात, तो रुक्मिणीचा पती कमरेवर हात ठेवून उभा आहे. तो केवळ दर्शनानेच मुक्तीचा प्रसाद मोफत वाटतो. मुनीजन अहोरात्र ज्याचे ध्यान करतात, तोच हा विठ्ठल आहे.

॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना

सगुण स्वरूप तुमचे हरी । शोभले ते विटेवरी ॥१॥
तेणे लागली टकमक । डोळिया नावडे आणिक ॥२॥
मनाबुद्धीसीही भुली । इंद्रिये गुंफोनि राहिली ॥३॥
निळा म्हणे तनुप्राण । गेली आपणा विसरोन ॥४॥

हे हरी, तुमचे हे सगुण रूप विटेवर अतिशय शोभून दिसत आहे. त्याला पाहून माझे डोळे खिळले आहेत आणि आता दुसरं काहीही पाहावेसे वाटत नाही. मन, बुद्धी आणि इंद्रिये त्यातच रंगून गेली आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, माझे तन आणि प्राण स्वतःला विसरून गेले आहेत.

॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना

सुदर्शन धरिले शिरी । क्षेत्राभोवते फिरे वरी । जगदात्मा राज्य करी । पांडुरंग तेथींचे ॥१॥
शिव सांगे स्कंदाप्रती । पंचक्रोशीमाजी वसती । कृमी कीटकादि जीवयाती । ते ते होती चतुर्भुज ॥२॥
नरनारी तेथींचे जन । हरी सन्निध हरीची समान । नित्य करिती अवलोकन । प्रत्यक्ष रूप विष्णूचे ॥३॥
भूमंडळींची सकळ तीर्थे । होती चंद्रभागेसी सुस्नाते । माध्यान्हकाळी येऊनि तेथे । करिती मार्जने नित्यानि ॥४॥
पुंडलिक मुनीश्वर । घेऊनी पूजेचे संभार । माता पिता आणि हरीहर । पूजी विठोबारायाते ॥५॥
जे जे प्राणी यात्रेसि येती । ते ते वैकुंठीचि वसती । प्रत्यक्ष श्रीहरीते भेटती । पुन्हा न येती संसारा ॥६॥
सकळ देवांचे देवतार्चन । मुनिजनांचे ध्येय जे ध्यान । संत सनकादिकांचे जीवन । उभे असे विटेवरी ॥७॥
नाम स्मरताच पावन करी । दर्शनानेचि पतीतासी उद्धरी । युगे गेली परी हा दुरी । नवजेचि भक्तापासुनि ॥८॥
देव भक्ततीर्थक्षेत्र । चारी सन्निध ऐसे विचित्र । पाहती याचे धन्य नेत्र । स्वये पंचवक्त्र अनुवादला ॥९॥
अगाध क्षेत्र हे पंढरपूर । सकळीक संतांचे माहेर । घर सोळा सहस्त्र अंतःपूर । सहित रुक्मिणी रहिवासली ॥१०॥
निळा म्हणे यात्रेसी येती । पुण्या त्यांच्या नाही मिती । पाउला पाउली यज्ञाची घडती । प्रत्यक्ष भेटती परब्रह्म ॥११॥

पंढरपूर हे महाक्षेत्र असून शिव शंकरांनी कार्तिकेयाला सांगितले की, या क्षेत्रातील किडे-मुंग्याही चतुर्भुज (विष्णुरूप) होतात. पृथ्वीवरील सर्व तीर्थे दुपारी चंद्रभागेत स्नान करायला येतात. विठ्ठलाच्या दर्शनाने भक्त संसाराच्या फेऱ्यातून मुक्त होतात. निळोबाराय म्हणतात की, पंढरीची यात्रा करणाऱ्यांच्या प्रत्येक पावलावर यज्ञाचे पुण्य मिळते आणि त्यांना साक्षात परब्रह्म भेटते.

॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना

पाहा भूवैकुंठ पंढरी । धरिली सुदर्शनावरी ॥१॥
कैसा महिमा तो वर्णावा । जेथे वास विठ्ठल देवा ॥२॥
संतसनकादिक योगी । नित्य कीर्तन ठाकती ॥३॥
निळा म्हणे सात्विकजन । तरती पातकी पावन ॥४॥

पंढरपूर हे भूवैकुंठ सुदर्शन चक्रावर पेललेले आहे. जिथे स्वतः विठ्ठल राहतो, त्याचा महिमा काय सांगावा! संत आणि योगी इथे नित्य कीर्तन करतात. निळोबाराय म्हणतात, इथे सात्विक जन आनंदतात आणि पापी पावन होऊन तरून जातात.

॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना

पुष्पावतीच्या संगमी । नारद मुनीच्या आश्रमी ॥१॥
विष्णू आपण क्रीडा करी । उमटली पदे गोजिरी ॥२॥
गाई गोपाळ संगती । वेणुवादनाची प्रीती ॥३॥
निळा म्हणे वाटी काला । आपण मध्ये अवघ्या मुला ॥४॥

पुष्पावतीच्या संगमावर नारदमुनींच्या आश्रमात श्रीविष्णू स्वतः क्रीडा करतात, जिथे त्यांची पावले उमटली आहेत. गाई आणि गोपाळांसोबत वेणू वाजवत ते रंगतात. निळोबाराय म्हणतात की, देव स्वतः मुलांच्या मध्ये उभे राहून काल्याचा प्रसाद वाटतात.

॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना

सूर्य विटला प्रकाशासी । परि तो सांडिता नयेचि त्यासी ॥१॥
तेवी हा पंढरीश परमात्मा । सांडू नेणे आपला महिमा ॥२॥
अग्नी दीपना विटला । परि ते न सुटेचि की त्याला ॥३॥
निळा म्हणे साखरे गोडी । उदका आर्द्रता न सोडी ॥४॥

सूर्य प्रकाशाला सोडू शकत नाही, अग्नी उष्णतेला सोडू शकत नाही, साखरेची गोडी आणि पाण्याची आद्रता जशी सुटत नाही; तसाच पंढरीचा परमात्मा विठ्ठल आपल्या भक्तांवरील कृपा आणि आपला महिमा कधीही सोडत नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना

सुहास्य वदन तुटती तारे । पाउले गोजिरी विटेवरी ॥१॥
कटावरी ठेविले हात । आयुधे मंडित शंखचक्र ॥२॥
पीतांबर वेष्टीला कासे । मेखळे ठसे जडिताचे ॥३॥
निळा म्हणे हृदयावरी । पदक तमारी तेवि झळके ॥४॥

विठ्ठलाचे मुख हास्यमय असून त्याची पावले विटेवर अतिशय सुंदर दिसत आहेत. कमरेवर हात, हातात शंख-चक्र, कासेला पीतांबर आणि हृदयावर कौस्तुभ पदक सूर्यासारखे झळकत आहे, असे निळोबाराय वर्णन करतात.

॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना

सर्व तीर्थे चहू भागे । होती अंगे सुस्नात ॥१॥
देवा उभा म्हणोनि तीरी । सरोवरी महिमा हा ॥२॥
सकळतीर्था अधिष्ठान । विटे चरण शोभले ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल म्हणता । सायुज्यता घर रिघे ॥४॥

देव चंद्रभागेच्या तीरावर उभा आहे म्हणून जगातील सर्व तीर्थे स्वतः येथे स्नान करायला येतात. विठ्ठलाचे चरण हे सर्व तीर्थांचे मूळ स्थान आहे. निळोबाराय म्हणतात की, केवळ 'विठ्ठल' म्हटल्याने सायुज्य मुक्ती चालून घरामध्ये येते.

॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल केणे मागेपुढे । पिके उघडे सुरवाडिक ॥१॥
एक ते घेती देती एक । तरि हे अधिक भरलेसे ॥२॥
युगे गेली करिता माप । निगमाहि अमूप नये माना ॥३॥
निळा म्हणे भाविकांजोगे । झाले हे अनुरागे आवडीच्या ॥४॥

विठ्ठल नावाचा भक्तीचा माल (केणे) पंढरपुरात उघड्यावर मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहे. युगे लोटली तरी ही भक्तीची रास संपत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, भाविक भक्तांच्या प्रेमापोटी देवाने हा भक्तीचा मार्ग सोपा केला आहे.

॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना

वेद शोधिता शिणले । मग ते मौनचि राहिले ॥१॥
देखोनि निजात्मा निर्मळा । नेणती गोरा की सावळा ॥२॥
हा ह्रस्व दीर्घ नये माना । बाळावृद्ध किंवा तरुणा ॥३॥
निळा म्हणे तो हा येथे । आला भेटो पुंडलिकाते ॥४॥

ज्या देवाला शोधताना वेद थकले आणि शांत झाले, ज्याचे रूप लहान-मोठे किंवा तरुण-वृद्ध अशा कशातच मोजता येत नाही; तोच निर्मळ परमात्मा पुंडलिकाला भेटण्यासाठी इथे पंढरपुरात आला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना

वसवूनिया चराचर । उभा नागर विटेवरी ॥१॥
सगुण रूपे भासे लोका । परि हा नेटका निरामय ॥२॥
दैत्यांतकचि म्हणती यासी । परि हा सकळांसी भक्षक ॥३॥
भक्तांपाशी गुंतला दिसे । परि हा वसे अणुरेणी ॥४॥
कर्ता भोक्ता वाटे सकळा । परि हा वेगळा अलिप्त ॥५॥
निळा म्हणे नयेचि मना । करिता विवंचना श्रुतिशास्त्रांसिही ॥६॥

ज्याने चराचर वसवायला सुरुवात केली, तो सुंदर देव विटेवर उभा आहे. लोकांना तो सगुण दिसतो, पण तो अलिप्त आणि निरामय आहे. तो भक्तांच्या प्रेमात गुंतलेला दिसतो, पण तो अणूअणूत व्यापलेला आहे. शास्त्रांनाही ज्याचा पार कळत नाही, तोच हा विठ्ठल आहे.

॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना

भक्तकृपाळू माउली । कटी कर उभी ठेली ॥१॥
मोहे पाहे मुखाकडे । भेटावया वाडे कोडे ॥२॥
परम प्रीतीचा वोरस । सदासर्वदा उल्हास ॥३॥
निळा म्हणे सुप्रसन्न । भक्तांलागी हास्यवदन ॥४॥

भक्तांवर कृपा करणारी माझी माऊली कमरेवर हात ठेवून उभी आहे. ती प्रेमाने भक्तांच्या मुखाकडे पाहत आहे. तिच्या अंतःकरणात भक्तांबद्दल अखंड प्रीती आणि उत्साह भरलेला आहे. निळोबाराय म्हणतात की, तिचे मुख भक्तांसाठी सदैव हसरे आणि प्रसन्न असते.

॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना

महर्षि सिद्ध सनकादिक । संत ज्याचे उपासक ॥१॥
तो हा पुंडलीका भेटी । आला उतावीळ पोटी ॥२॥
शिवाचिये ध्यानी मनी । योगी चिंतिती चिंतनी ॥३॥
निळा म्हणे रमा दासी । म्हणवी सेवूनिया चरणसी ॥४॥

महर्षी, सिद्ध आणि सनकादिक संत ज्याची उपासना करतात, भगवान शिव आणि योगी ध्यानात ज्याचे चिंतन करतात; तो परमात्मा पुंडलिकाला भेटण्यासाठी आतुरतेने आला आहे. लक्ष्मी ज्याच्या चरणांची नित्य सेवा करते, तोच हा विठ्ठल आहे.

॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना

ओवाळिती विठोबासी । नित्यानित्य परमादरेसि ॥१॥
नवनिताची विलेपने । पंचामृते अभिषिचने ॥२॥
नाना उपभोग अर्पिती । नैवेद्य माळा पुष्पयाती ॥३॥
निळा म्हणे नामघोषे । करिती आनंद उल्हासे ॥४॥

भक्त नित्य अत्यंत आदराने विठोबाला ओवाळतात. लोणी, पंचामृत अभिषेकाने आणि पुष्पहार, नैवेद्य अर्पण करून त्याची पूजा करतात. निळोबाराय म्हणतात की, नामाच्या गजर करत भक्त आनंदाने आणि उत्साहाने सेवा करतात.

॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना

मूळ डाळ बीजी अवघे शाखा पल्लव । फळी पुष्पी विस्तारला परि तेचि सर्व ॥१॥
तैसा एक बीजरूप विटेवरी उभा । विश्वाकारे प्रगटला व्यापूनिया नभा ॥२॥
सर्वहि होऊनि देवो देवी आपणाचि सकळ । भूत व्यक्ती नाना वर्ण सूक्ष्म स्थूळ ॥३॥
निळा म्हणे एकाविण नाही दुसरे । एकी एकपणही नुरे शेवटिले मरे ॥४॥

जसे झाडाचे मूळ, बी, पाने, फुले आणि फळे एकाच बीजाचा विस्तार असतात; तसाच हा एकाकी बीजरूप परमात्मा विटेवर उभा असून त्याने विश्वाच्या आणि आकाशाच्या रूपात स्वतःला विस्तारले आहे. त्याच्याशिवाय जगात दुसरे काहीही नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना

उतरिला धराभार । जेणे घेऊनिया अवतार ॥१॥
तो हा भक्ते पुंडलिके । गोवियेला घेउनी भाके ॥२॥
शिळी बांधिला सागर । निर्दाळिला दशशीर ॥३॥
निळा म्हणे नारी । सोडवूनि राज्य करी ॥४॥

ज्याने अवतार घेऊन पृथ्वीचा भार हलका केला, दगडांचा पूल बांधून समुद्र पार केला आणि रावणाचा संहार केला; तोच परमात्मा पुंडलिकाने दिलेल्या वचनात अडकून विटेवर उभा राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना

भक्त देखोनिया श्रीहरी । केला घरी वास पुढे ॥१॥
म्हणे नवजे येथूनिया । युगे गेलिया कल्पकोटी ॥२॥
प्रसन्न झाले निजभक्तासी । म्हणती मुक्तीसी वांटीन येथे ॥३॥
निळा म्हणे कृपावंत । राहिले तिष्ठत मग उभे ॥४॥

आपल्या भक्ताला पाहून श्रीहरीने त्याच्या घरीच वास केला. तो म्हणाला, "करोडो युगे उलटली तरी मी आता इथून कुठेही जाणार नाही." प्रसन्न होऊन त्याने येथे मुक्ती वाटण्याचे वचन दिले. निळोबाराय म्हणतात, असा हा दयाळू देव भक्तासाठी विटेवर उभा राहिला.

॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना

उघडली सतेज खाणी । लावण्याची बरवेपणी ॥१॥
विठो सुंदरा सुंदर । रूप नागर नागर ॥२॥
मुख अमृतकुपिका । पूर्णचंद्रउदयो लोका ॥३॥
निळा म्हणे कटीतटी । मूर्ती साजिरी गोमटी ॥४॥

सौंदर्याची एक सतेज खाणच इथे उघडली आहे. विठ्ठलाचे रूप अत्यंत सुंदर आणि गोजिरे आहे. त्याचे मुख म्हणजे अमृताची कुपी आणि पूर्ण चंद्राचा उदयच आहे. निळोबाराय म्हणतात की, कमरेवर हात ठेवलेली ही मूर्ती अतिशय साजिरी आहे.

॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना

इंद्रादिका देवा । पदी स्थापुनी वाटी सेवा ॥१॥
तो हा येऊनि पंढरीये । इटेवरी उभा ठाये ॥२॥
चिंतिती चतुरानन । ईश्वराचे ध्येय जो ध्यान ॥३॥
निळा म्हणे ज्याते गीती । सदा वेदश्रुती गाती ॥४॥

जो इंद्रादी देवांना स्थापून सेवा वाटतो, ब्रह्मदेव आणि भगवान शंकर ज्याचे ध्यान करतात आणि वेद ज्याचे गुणगान गातात; तोच परमात्मा पंढरपुरात येऊन विटेवर उभा राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना

उपनिषदांच्या मती । ज्याच्या स्तुतिवादे घुमती ॥१॥
तो हा सुंदर नागर । इटे उभा कटी कर ॥२॥
रमा होऊनिया दासी । नित्य सेवीत चरणांसी ॥३॥
निळा म्हणे लीलाचि करी । ब्रह्मांडाच्या भरोवरी ॥४॥

उपनिषदांचे ज्ञान ज्याच्या स्तुतीने दुमदुमते, तोच सुंदर देव कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा आहे. लक्ष्मी दासी बनून नित्य ज्याच्या चरणांची सेवा करते, तो परमात्मा लीला करत संपूर्ण ब्रह्मांड चालवतो, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना

उभा ठेला इटेवरी । प्रभा दाटली अंबरी ॥१॥
विठो कैवल्याचा गाभा । व्यापुनियां ठेला नभा ॥२॥
नेणती कुसरी । ब्रह्मादिक ज्याची थोरी ॥३॥
निळा म्हणे भक्तिसुखा । भुलोनियां आला देखा ॥४॥

विठ्ठल विटेवर उभा राहताच आकाशात त्याचे दिव्य तेज दाटले. हा कैवल्याचा गाभा आकाशाएवढा व्यापक आहे. ब्रह्मादी देवांनाही ज्याच्या मोठेपणाचे कोडे उलगडत नाही, तो परमात्मा केवळ भक्तीच्या सुखाला भुलून इथे आला आहे.

॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना

एक जोडी बहुत खाती । भाग्यवंत म्हणती जन त्यासी ॥१॥
परि त्या आणिक साहित्यासी । नव्हे तैसी जोडी याची ॥२॥
एकला एकचि पुंडलिका । जोडी त्रैलोक्या पुरविली ॥३॥
निळा म्हणे न सरे तरी । अद्यापिवरी तैसेचि ॥४॥

जगात एक जण कमावतो आणि अनेक जण खातात, पण पुंडलिकाने मिळवलेली भक्तीची कमाई काही वेगळीच आहे. त्याने एकट्याने मिळवलेली ही पांडुरंगरूपी कमाई संपूर्ण तिन्ही लोकांना पुरून उरली आहे आणि ती अद्याप संपलेली नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना

मच्छ कूर्म वराह झाला । नृसिंह वामन होऊनि ठेला ॥१॥
तो हा विटे सौम्यरूप । कोटी कंदर्पाचा बाप ॥२॥
परशुराम कृतांत काळ । अयोध्यावासी नृप गोपाळ ॥३॥
निळा म्हणे बौद्ध कलंकी । होऊनि वेगळा नाटकी ॥४॥

ज्याने मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, श्रीराम, श्रीकृष्ण, बौद्ध आणि कलंकी हे अवतार धारण केले; तोच हा करोडो मदनांचे सौंदर्य असणारा देव आज पंढरीत विटेवर सौम्य रूपात उभा आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना

आराधिला पुंडलिके । जननी पुजुनिया जनके ॥१॥
त्याच्या भावासी भुलला । भेटी धांवोनिया आला ॥२॥
सहस्त्रसोळा परिवारासी । वस्ती केली तयापाशी ॥३॥
निळा म्हणे पाचारिले । देवसमुदाय आणिले ॥४॥

आई-वडिलांची सेवा करणाऱ्या पुंडलिकाच्या भावाला भुलून देव धावत त्याला भेटायला आला. सोबत सोळा हजार राण्या आणि सर्व देवांचा समुदाय घेऊन तो पुंडलिकाजवळच पंढरपुरात वस्ती करून राहिला, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना

शोषिली पूतना । विषे भरुनी आली स्तना ॥१॥
तो हा पुंडलिका द्वारी । उभा परमात्मा श्रीहरी ॥२॥
कंस आणि जरासंध । जेणे मर्दिले मागध ॥३॥
निळा म्हणे फरशधारी । केली क्षत्रिया बोहरी ॥४॥

ज्याने पूतनेचे प्राण शोषले, कंस, जरासंध यांचा संहार केला आणि परशुराम बनून दुष्ट क्षत्रियांचा पराभव केला; तोच सर्वसमर्थ परमात्मा श्रीहरी आज पुंडलिकाच्या दारात विटेवर उभा आहे.

॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना

सुकाळ झाला नारीनरा । चराचरा मुक्तींचा ॥१॥
विठोबाच्या दर्शनमात्रे । ऐकता श्रोते गुण त्याचे ॥२॥
नित्य नवाचि उत्साह वाटे । हृदयी न संडे आनंद तो ॥३॥
निळा म्हणे जगदोद्धारा । उपाय बरा योजिला हा ॥४॥

विठोबाच्या दर्शनाने आणि गुणसंकीर्तनाने सर्व स्त्री-पुरुषांना व चराचराला मुक्तीचा सुकाळ झाला आहे. मनात नित्य नवा उत्साह दाटतो आणि आनंद मावत नाही. निळोबाराय म्हणतात, जगाच्या उद्धाराचा हा सर्वात सोपा मार्ग आहे.

॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना

गाऊनिया आल्हर मुखे । निर्जी निजवी त्या सुखे ॥१॥
आवडी ते नीच नवी । वस्त्रे अलंकार लेववी ॥२॥
माझे दिठावेल झणे । उतरी वरूनी निंबलोण ॥३॥
निळा म्हणे आई । परत कृपाळू विठाई ॥४॥

माझी विठू माऊली अंगाई गाऊन आपल्या भक्ताला सुखाने निजवते. रोज नवीन वस्त्रे-अलंकार घालते आणि माझ्या लेकराला दृष्ट लागेल म्हणून मिठा-मिरचीने निंबलोण उतरवते. अशी ही अत्यंत दयाळू आई विठाई आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना

भक्तांलागी पुढारला । येऊनी पुढे उभा ठेला ॥१॥
शीण भागही न विचारी । युगानुयुगी विटेवरी ॥२॥
सोहळा आधिके अधिक । करी भक्तांचे कौतुक ॥३॥
निळा म्हणे बहुमाने । संता पूजी वांटी दाने ॥४॥

भक्तांसाठी देव स्वतः पुढे झाला आणि विटेवर येऊन उभा राहिला. युगे लोटली तरी तो स्वतःचा थकवा विचारत नाही. तो भक्तांचे कौतुक करतो आणि संतांचा सन्मान करून त्यांना आनंदाचे दान वाटतो, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १२६ ॥ अभंग रचना

बरवी आजी हे जोडी झाली । तुमची पाउले देखिली । अवघीच इंद्रिये निवाली । आलिंगनी तुमचिया ॥१॥
वदनी आठवले नाम । तुमचे सापडले प्रेम । बरवा साधला हा नेम । मनही विश्राम पावले ॥२॥
बरवा पंढरपुरा गेलो । सत्संगे महाद्वारा पावलो । भीतरी राउळा प्रवेशलो । बरवा भेटलो विठोबासी ॥३॥
तेणे पुरले सर्वही काम । रूप डोळा वदनी नाम । संतांचाही समागम । धणी धाय तो पावलो ॥४॥
निळा म्हणे सर्वांपरी । कृत्यकृत्य झालो हरी । तुमचा दास मी कामारी । ठेवा दारवंटा राखोन ॥५॥

आज मला मोठी कमाई झाली कारण मला तुमची पावले दिसली, तुमच्या आलिंगनाने माझी इंद्रिये शांत झाली. पंढरपूरला जाऊन राउळात विठोबाची भेट झाली आणि संतांचा संग लाभला. निळोबाराय म्हणतात, हे हरी, मी कृतकृत्य झालो असून मला तुमच्या दाराचा राखणदार बनवून ठेवा.

॥ अभंग १२७ ॥ अभंग रचना

केली कीर्ति अलोलिक । फुटली हाक त्रैलोक्यी ॥१॥
दोषी दुराचारी जन । केले पावन दर्शने ॥२॥
नामासाठी मुक्ती फुका । हाही नेटका बडिवार ॥३॥
निळा म्हणे यात्रेसी येती । ते ते हाती कृतार्थ ॥४॥

विठ्ठलाची अलौकिक कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरली आहे. त्याने पापी आणि दुराचारी लोकांना केवळ दर्शनाने पवित्र केले. केवळ नामाच्या बळावर तो मुक्ती मोफत देतो. निळोबाराय म्हणतात की, जे यात्रेला येतात, ते नक्कीच कृतार्थ होतात.

॥ अभंग १२८ ॥ अभंग रचना

पुंडलीक म्हणे हरी । राहे वरी विटे उभा ॥१॥
अवलोकीन वेळोवेळा श्रीमुख डोळा रूप तुझे ॥२॥
अलभ्य लाभ लक्ष कोटी । झाले भेटी दिली तुम्हा ॥३॥
निळा म्हणे मग पुंडलीक । करी पूर्वकविधी पूजा ॥४॥

पुंडलिक म्हणाला, "हे हरी, तू या विटेवर उभा राहा, जेणेकरून मी डोळे भरून तुझे श्रीमुख बारकाईने पाहीन. तुमच्या भेटीने मला करोडो पट लाभ झाला आहे." निळोबाराय म्हणतात, त्यानंतर पुंडलिकाने यथासांग देवाची पूजा केली.

॥ अभंग १२९ ॥ अभंग रचना

प्रवेश राउळाभीतरी । केला संतमुनीश्वरी ॥१॥
तंव तो घननीळ सावळा । उभा विटेवरी देखिला ॥२॥
कासे मिरवे पितांबर । विराजित कटी कर ॥३॥
मुख सुहास्य चांगले । केशर निढळी रेखिले ॥४॥
अंग प्रत्यंगी भूषणे । दिव्यमाळा करकंकणे ॥५॥
निळा म्हणे संतभेटी । उतावेळ घली मिठी ॥६॥

संत आणि मुनींनी मंदिरात प्रवेश केला, तेव्हा त्यांना विटेवर घनश्याम सावळा विठ्ठल दिसला. कासेला पीतांबर, कमरेवर हात, कपाळावर केशराचा टिळा आणि अंगावर दागिने शोभत होते. निळोबाराय म्हणतात की, संतांना पाहताच देव आतुरतेने त्यांना मिठी मारतो.

॥ अभंग १३० ॥ अभंग रचना

भेटी गेला पुंडलिका हे सनकादिका जाणवले ॥१॥
मग ते धांवोनि आले । उभयता भेटले देवभक्ता ॥२॥
करूनिया पूजाविधी । लागती पदी स्वांनंदे ॥३॥
निळा म्हणे मंत्रांजुळी । वोपिती निढळी दिव्य सुमने ॥४॥

देव पुंडलिकाला भेटायला गेल्याचे समजताच सनकादिक मुनी धावत आले आणि त्यांनी देव-भक्तांच्या जोडीचे दर्शन घेतले. त्यांनी पूजा करून देवाच्या चरणी डोके ठेवले. निळोबाराय म्हणतात की, त्यांनी कपाळावर दिव्य फुले वाहून देवाला मंत्रांजली वाहिली.

॥ अभंग १३१ ॥ अभंग रचना

बिजापोटी महा तरू । होता फांकला तो थोरू ॥१॥
सविताबिंब दिसे साने । प्रकाशिले त्रिभुवन ॥२॥
तेवि विठ्ठल विटेवरी । भासे परि तो चराचरी ॥३॥
निळा म्हणे जीवन जीवा । प्राण प्राण्यांचा आघवा ॥४॥

जसे एका लहान बीजात मोठा वृक्ष दडलेला असतो किंवा सूर्याचे बिंब लहान दिसले तरी ते तिन्ही लोकांत प्रकाश पसरवते; तसेच विठ्ठल विटेवर लहान मूर्ती रूपात दिसतो, पण तो संपूर्ण चराचराला व्यापून राहिला आहे आणि सर्वांचा प्राण आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १३२ ॥ अभंग रचना

दर्शन याचे आदरे घेता । ओपी सायुज्यता मुक्तीते ॥१॥
न मानी कोणा साने थोर । दाता उदार जगदानी ॥२॥
शरणांगताचा आदरी । वैषम्य अंतरी असेचिना ॥३॥
निळा म्हणे भावचि गांठी । देखता साठी करू धावे ॥४॥

आदराने दर्शन घेणाऱ्याला हा देव सायुज्य मुक्ती देऊन टाकतो. हा असा उदार दाता आहे की जो लहान-मोठा असा भेद करत नाही. जो शरण येतो, त्याचा तो आदर करतो. निळोबाराय म्हणतात की, भक्ताचा भाव पाहताच तो त्याला भेटायला धावून येतो.

॥ अभंग १३३ ॥ अभंग रचना

गुण लावण्याची खाणी । विठोजी मुगुटमणी सकळांचा ॥१॥
जाणे अंतरीचा भाव । देवादिदेव पूजनीय ॥२॥
ब्रह्मादिक लागती पायी । सुरपती तोहि आज्ञांकित ॥३॥
निळा म्हणे लागला भाग्ये । हाती अनुरागे गीती गाता ॥४॥

विठ्ठल हा सर्व गुणांची आणि सौंदर्याची खाण असून सर्वांचा मुकुटमणी आहे. तो अंतःकरणातील भाव जाणणारा पूजनीय देव आहे. ब्रह्मादी देव त्याच्या पाया पडतात. निळोबाराय म्हणतात, त्याच्या नामाचे गाणे गाताना तो मोठ्या भाग्याने भक्ताच्या हाती गवसतो.

॥ अभंग १३४ ॥ अभंग रचना

तेथेचि बैसले । मन नुठी काही केले ॥१॥
विटेवरी विराजती । चरण तेचि आठवती ॥२॥
कटी कर तुळसीमाळा । ध्यानी बैसला तो डोळा ॥३॥
निळा म्हणे भुकतहान । गेली विसरोनिया मन ॥४॥

विठ्ठलाचे रूप पाहून माझे मन तिथेच स्थिर झाले, आता ते काही केल्या बाजूला होत नाही. विटेवरची पावले, कमरेवरचे हात आणि तुळशीच्या माळा डोळ्यांसमोर ध्यानात बसल्या आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, माझे मन तहान-भूक सर्व काही विसरून गेले आहे.

॥ अभंग १३५ ॥ अभंग रचना

गुण लावण्य संपत्ती । पांडुरंग बाळमूर्ती । सर्व सुखाची विश्रांती । चरणी लोळती महा सिद्धी ॥१॥
विटे पाउले समान । कासे क्षीराब्धी परिधान । हात कटावरी ठेवून । तुळशीसुमन वनमाळा ॥२॥
कटी मेखळा कटिसूत्र । उदर नाभी ते पवित्र साठवले बीजमात्र । नाना लोकरचनेचे ॥३॥
हृदयी श्रीवत्सलांच्छन । पदक एकावळी भूषण । मुख नासिक लोचन । निढळी चंदन कस्तुरिक ॥४॥
मुगुटी सूर्यप्रभा झळाळ । श्रवणी कुंडलांचे ढाळ । नेत्री करुणेचे कल्लोळ । निववीत भक्तजना ॥५॥
गरुड हनुमंत सन्मुख । मुख्य सेवेचे सेवक । विराजला पुंडलीक । चंद्रभागावाळुवंटी ॥६॥
निळा उभा कर जोडून । चरणांवरी ठेउनिया मन । तयासी तृप्तीचे भोजन । नामसंजीवनी दिधली ॥७॥

पांडुरंग हा सर्व सुख, सौंदर्य आणि गुणांचे माहेरघर आहे. त्याची दोन्ही पावले विटेवर समान आहेत, नाभीतून विश्वाची निर्मिती झाली आहे, हृदयावर श्रीवत्सलांछन आणि कपाळावर चंदन-कस्तुरी आहे. डोळ्यांत करुणेचा प्रवाह असून गरुड-हनुमंत समोर उभे आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, मी या चरणांवर मन स्थिर करून नामरूपी संजीवनीचा प्रसाद घेतला आहे.

॥ अभंग १३६ ॥ अभंग रचना

गाय वत्सा देखता दृष्टी । मोहे उठी पान्हा ये ॥१॥
चाटी तया देउनी धणी । भरी दुधाणी इतरांची ॥२॥
तैसाचि हा पंढरीनाथ । करी सनाथ निजवत्सा ॥३॥
निळा म्हणे दासासंगे । तारी जगे त्रिविध ॥४॥

वासराला पाहताच गाईच्या उरात जसा दुधाचा पान्हा फुटतो आणि ती प्रेमाने चाटून त्याला तृप्त करते; तसाच हा पंढरीनाथ आपल्या भक्तारूपी वासराला मायेने सनाथ करतो. निळोबाराय म्हणतात की, भक्तांच्या संगतीने तो संपूर्ण जगाला पार करतो.

॥ अभंग १३७ ॥ अभंग रचना

ज्याचे मोक्षा मोक्षत्व देणे । मुक्तीसी स्थापणे मुक्तत्वी ॥१॥
तो हा जगज्जनक मुरारी । उभा भीमातीरी पंढरिये ॥२॥
जेणे शांतीसी शांतीपद । दिधला आनंद आनंद ॥३॥
निळा म्हणे जेणे वेद । केला प्रबुद्ध पढवूनी ॥४॥

जो मोक्षालाही मोक्षत्व देणारा आणि शांतीला शांतीपद देणारा आहे, ज्याने वेदांना प्रबुद्ध केले, तोच या जगाचा पिता मुरारी पांडुरंग भीमेच्या तीरावर पंढरपुरात उभा आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १३८ ॥ अभंग रचना

देखताच विटेवरी । समान पाउले साजिरी ॥१॥
माझे लांचावले मन । नुठी बैसले वरून ॥२॥
न सुटे मुंगीयेसी गुळ । जेवी भ्रमरा आमोद कमळ ॥३॥
निळा म्हणे तैसे झाले । मक्षिके मोहळे गोविले ॥४॥

विटेवरची ती समान सुंदर पावले पाहताच माझे मन तिथेच चटावले. जसे गुळाला मुंगी सोडत नाही किंवा कमळाचा सुगंध भ्रमर सोडत नाही; तसेच माझे मन पांडुरंगाच्या चरणी गुंतून राहिले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १३९ ॥ अभंग रचना

ज्याची आस करिती लोक । देव सकळीक आणि ऋषी ॥१॥
तो हा येऊनि इटे उभा । राहिला लोभा भक्तीचिया ॥२॥
नित्य काळ सिद्ध मुनी । ज्याते चिंतनी चिंतिती ॥३॥
निळा म्हणे वैष्णव गाती । ज्याते वर्णिती वेदशास्त्रे ॥४॥

सर्व लोक, देव आणि ऋषी ज्याची वाट पाहतात, सिद्ध-मुनी ज्याचे ध्यान करतात आणि वेद-शास्त्रे ज्याचे वर्णन करतात; तोच परमात्मा केवळ भक्तांच्या प्रेमापोटी विटेवर उभा राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १४० ॥ अभंग रचना

देखताच ठसावले । रूप हृदयी हे चांगले ॥१॥
विठो लावण्याची कळा । मूर्ति मदनाचा पुतळा ॥२॥
साळंकार उत्तम लेणी । विराजली बरवेपणी ॥३॥
निळा म्हणे तनुमनदिठी । विगुंतली ते वरूनी नुठी ॥४॥

विठ्ठलाचे ते अतिशय सुंदर रूप पाहताच माझ्या हृदयात कायमचे ठसले आहे. हा मदनमूर्ती विठ्ठल अलंकारांनी नटलेला असून अतिशय शोभून दिसतो. निळोबाराय म्हणतात की, माझे तन, मन आणि दृष्टी या रूपावर इतकी गुंतली आहे की ती निघतच नाही.

॥ अभंग १४१ ॥ अभंग रचना

जडित मुद्रिका बाहुभूषणे । करी कंकणे सुशोभिते ॥१॥
पितांबरे घातली कास । हेमरत्नास जिंकियले ॥२॥
उभा ठेउनी कटावरी हात । दृष्टी न्याहाळित पुंडलिक ॥३॥
निळा म्हणे हरीघनसावळा । कमळमाळा डोलती ॥४॥

हातात कंकणे, बाहूवर भूषणे आणि कासेला सुवर्ण-रत्नांना लाजवणारा पीतांबर परिधान करून, कमरेवर हात ठेवून पांडुरंग उभा आहे. तो पुंडलिकाकडे कौतुकाने पाहत आहे. निळोबाराय म्हणतात की, या सावळ्या हरीच्या गळ्यात कमळाच्या माळा डोलत आहेत.

॥ अभंग १४२ ॥ अभंग रचना

चौदा भुवने पोटी । सकल तीर्थ ज्या अंगुष्ठी ॥१॥
तो हा देखियेला डोळा विठो घननीळसावळा ॥२॥
जो जो दिसे दृश्यकार । तो तो जयाचा विस्तार ॥३॥
निळा म्हणे उत्पन्न होती । जीवे जेथे लता जाती ॥४॥

ज्याच्या पोटात चौदा भुवने आहेत आणि ज्याच्या पायाच्या अंगठ्यात सर्व तीर्थे दडली आहेत, तो घनश्याम सावळा विठ्ठल मी डोळ्यांनी पाहिला. जगात जे जे दृश्य दिसते, तो सर्व त्याचाच विस्तार आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १४३ ॥ अभंग रचना

जेणे रचियेलो भूगोळा । एकवीस स्वर्गे लावुनी माळा ॥१॥
तो हा विटे उभा ठेला । भक्ते पुंडलिके पूजिला ॥२॥
ज्याचे चरणीहूनि गंगा । उद्धरीत चाले जगा ॥३॥
निळा म्हणे गतिमती । माझी आहे ज्याचे हाती ॥४॥

ज्याने हा संपूर्ण भूगोळ आणि २१ स्वर्गांची रचना केली, ज्याच्या चरणांतून गंगा निघाली आणि जगाचा उद्धार करत चालली; तोच परमात्मा पुंडलिकाने पूजल्यामुळे विटेवर उभा आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी गती आणि मती त्याच्याच हातात आहे.

॥ अभंग १४४ ॥ अभंग रचना

गोविले इंद्रिया । पाय दिठी दाखवोनिया ॥१॥
ऐसा लाघवी नाटकी । चोर चैतन्य चेटकी ॥२॥
गुणी गुणांचा वोतला । रूपाकृती उभा ठेला ॥३॥
निळा म्हणे पुंडलीके । आणिला भुलवावया लोके ॥४॥

आपली पावले दाखवून ज्याने माझ्या सर्व इंद्रियांना भुरळ घातली आहे, असा हा लाघवी कृष्ण मोठा नटखट आणि चतुर आहे. तो गुणांची मूर्ती बनून उभा राहिला आहे. निळोबाराय म्हणतात की, पुंडलिकाने संपूर्ण जगाला भुलवण्यासाठी या देवाला इथे आणले आहे.

॥ अभंग १४५ ॥ अभंग रचना

देखताच विठ्ठल मूर्ति । झाली विश्रांति इंद्रिया ॥१॥
डोळे मुख निवाले कान । देता आलिंगन हृदये भुजा ॥२॥
पाणी पाद टाळिया नृत्य । वाणी त्रिसत्य कीर्तने ॥३॥
निळा म्हणे जीवही धाला । सकळा फावला सुरवाड ॥४॥

विठ्ठलाची मूर्ती पाहताच माझ्या सर्व इंद्रियांना परम शांती मिळाली. डोळे, कान, मुख तृप्त झाले आणि हाता-पायांना कीर्तनात नाचण्याचा आनंद मिळाला. निळोबाराय म्हणतात की, माझा जीव पूर्णपणे तृप्त झाला असून सर्वांनाच सुखाची पर्वणी लाभली आहे.

॥ अभंग १४६ ॥ अभंग रचना

चरणी भागिरथी गंगा । जन्मली उद्धरी ते जगा ॥१॥
ब्रिदावळी रुळती भार । तळी लोळती असुर ॥२॥
ध्वज वज्रांकित चिन्हे । विटेवरी ते समाने ॥३॥
निळा म्हणे हृदयी धरिले । सनकादिकी पोटाळिले ॥४॥

ज्याच्या चरणांतून भागीरथी गंगेचा जन्म झाला, ज्याच्या चरणांवर वज्र-ध्वजादी शुभ चिन्हे आहेत आणि दैत्य ज्याच्या पायांशी लोळतात; त्या विठ्ठलाच्या चरणांना सनकादिक मुनींनी आपल्या हृदयात कवटाळून धरले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १४७ ॥ अभंग रचना

गुण वर्णिता भागला शेष । महिमा विशेष नाकळे तो ॥१॥
वेदहि ठकोनि ठेले मौन । पार नेणोन स्वरूपाचा ॥२॥
पुराणेही कुंठित झाली । अपार खोली नेणवे ते ॥३॥
निळा म्हणे तोचि हा येथे । आणिला समर्थे पुंडलिके ॥४॥

ज्याचे गुण वर्णन करताना शेषनाग थकला, वेद मौन झाले आणि पुराणे कुंठित झाली; असा अथांग परमात्मा समर्थ पुंडलिकाने आपल्या भक्तीने पंढरपुरात आणून उभा केला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १४८ ॥ अभंग रचना

दर्शना धांवोनिया जे येती । तया मुक्ती वोळंगती ॥१॥
ऐसे जोडूनि ठेविले । युगायगी उभे केले ॥२॥
हृत्कमळी ब्रह्मदिक । ज्याते पूजिती सनकादिक ॥३॥
निळा म्हणे कीर्तिघोष । न संडे त्रैलोक्यी उल्हास ॥४॥

जे धावत दर्शनाला येतात, त्यांच्या सेवेला मुक्ती तत्पर असते. देवाला विटेवर उभे करून पुंडलिकाने मोठी ठेव निर्माण केली आहे. ब्रह्मदेव आणि सनकादिक ज्याची पूज करतात, त्याचा कीर्तिघोष तिन्ही लोकांत गाजत आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १४९ ॥ अभंग रचना

घोकउनी वेदा । जेणे आणियेले बोध ॥१॥
तो हा पंढरपुरनिवासी । नित्य उभा भक्तांपासी ॥२॥
सूर्या अंगी कांती । ज्याच्या प्रकाशाची दीप्ती ॥३॥
निळा म्हणे दिले । चंद्रासी अमृताचे भरिले ॥४॥

ज्याने वेदांची निर्मिती केली आणि विश्वाला बोध दिला, ज्याच्या तेजाने सूर्याला प्रकाश आणि चंद्राला अमृत लाभले; तोच परमात्मा पंढरपुरात आपल्या भक्तांजवळ नित्य विटेवर उभा आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १५० ॥ अभंग रचना

मुसावले मुसे । प्रेम भक्तांचे वोरसे ॥१॥
धरुनिया विठ्ठल रूप । विटे ठाकले विद्रूप ॥२॥
सांवळे सुंदर । कसूनिया पीतांबर ॥३॥
निळा म्हणे पदके गळा । वैजयंती सुमनमाळा ॥४॥

भक्तांच्या प्रेमाचा रस साच्यात ओतून जणू हे विठ्ठलरूप आकारास आले आहे. सावळ्या आणि सुंदर रूपात पीतांबर नेसून, गळ्यात पदके आणि वैजयंती माळा धारण करून पांडुरंग विटेवर उभा आहे, असे निळोबाराय वर्णन करतात.

॥ अभंग १५१ ॥ अभंग रचना

तिही लोका जे दुर्लभ । होते निक्षेपिले स्वयंभ ॥१॥
वेदराय सनकादिकी । पोटाळूनिया एकाएकी ॥२॥
तेचि मुळींचे भांडवल । नाव पावले विठ्ठल ॥३॥
निळा म्हणे विटेवरी । ठेविले पुंडलिके ते द्वारी ॥४॥

तिन्ही लोकांत जे दुर्मिळ असे स्वयंभू आत्मधन होते, ज्याला वेद आणि सनकादिक हृदयात जपत होते; तेच मूळ भांडवल आज 'विठ्ठल' नावाच्या रूपात पुंडलिकाने दारात विटेवर उभे करून ठेवले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १५२ ॥ अभंग रचना

म्हणती ज्याते परात्पर । तो हा उभा कटी कर ॥१॥
रूपे गोजिरा सगुण । अवलोकिता निवे मन ॥२॥
मुगुट कुंडले मेखळा । कासे मिरवे सोनसळा ॥३॥
निळा म्हणे संतभेटी । उतावेळ सदा पोटी ॥४॥

ज्याला सर्वजण 'परात्पर ब्रह्म' म्हणतात, तोच हा कमरेवर हात ठेवून उभा आहे. त्याचे सुंदर सगुण रूप पाहताच मन शांत होते. मस्तकावर मुकुट, कानात कुंडले आणि कमरेला सोन्याचा पीतांबर आहे. संतांना भेटण्यासाठी तो सदैव आतुर असतो, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १५३ ॥ अभंग रचना

देखिली ती विटेवरी । समान पाऊले गोजिरी ॥१॥
माझे राहिली मानसी । सर्वकाळ अहर्निशी ॥२॥
मुनिजनांची मानसे । रंगली जेथे सावकाशे ॥३॥
निळा म्हणे योगीजन । ज्याते बैसले पोटाळून ॥४॥

विटेवरची ती गोजिरी समान पावले मी पाहिली आणि ती रात्रंदिवस माझ्या मनात घर करून राहिली. जिथे मुनी आणि योगीजनांचे मन रंगून गेले आहे, त्या चरणांना त्यांनी घट्ट पोटाळले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १५४ ॥ अभंग रचना

ज्याचे करूनिया चिंतन । संत चरणी होती लीन ॥१॥
तो हा चंद्रभागे तीरी । ठेउनी हात कटांवरी ॥२॥
उभा राहिला तिष्ठत । वाट भक्तांची पहात ॥३॥
निळा म्हणे मुनिजना । ज्याची नित्य उपासना ॥४॥

ज्याचे चिंतन करून संत चरणांवर लीन होतात, तोच पांडुरंग चंद्रभागेच्या तीरावर कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा राहून भक्तांची वाट पाहत आहे. मुनिजन नित्य ज्याची उपासना करतात, तोच हा विठ्ठल आहे.

॥ अभंग १५५ ॥ अभंग रचना

नाना मतमतांतरे । वेद सुस्वरे स्तविती ज्या ॥१॥
तो हा येउनी पंढरिसी । भक्तांपाशी तिष्ठतु ॥२॥
जयालागी आराधने । योगयागांची साधने ॥३॥
निळा म्हणे कथा कीर्ती । जया रुचे सत्संगती ॥४॥

निरनिराळ्या मतांनी आणि वेदांच्या स्वरांनी ज्याची स्तुती केली जाते, ज्याला मिळवण्यासाठी योग-याग केले जातात; तोच परमात्मा पंढरपुरात येऊन भक्तांजवळ उभा आहे. त्याला संतांचा संग आणि हरीची कथा-कीर्ती अत्यंत आवडते, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १५६ ॥ अभंग रचना

नाना अवतार धरिले जेणे । दैत्यांसी उणे आणियेले ॥१॥
तो हा संताचिये भारी । उभा तीरी चंद्रभागे ॥२॥
तुळशीपत्र बुका मागे । धन वित न लगे म्हणतसे ॥३॥
निळा म्हणे अंतरीचा । भव साचा ओळखें ॥४॥

ज्याने दुष्ट दैत्यांचा नाश करण्यासाठी विविध अवतार घेतले, तोच हरी संतांच्या मेळ्यात चंद्रभागेच्या तीरावर उभा आहे. तो धन-दौलत मागत नाही, तर केवळ एक तुळशीचे पान आणि बुक्का मागतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो अंतःकरणातील खरा भाव ओळखतो.

॥ अभंग १५७ ॥ अभंग रचना

नाना तर्के विचार केला । शेखी राहिला नेणवेचि ॥१॥
ते हे निर्गुण निराभास । झाले रूपस विटेवरी ॥२॥
वेद पुराणे नाना शास्त्रे । शिणली वक्त्रे वनिता ॥३॥
निळा म्हणे भक्तांसाठी । उभा कर कटी राहिला ॥४॥

अनेक तर्क-वितर्क करूनही ज्या निर्गुण, निराकार ब्रह्माचा अंत लागला नाही आणि वेद-शास्त्रे ज्याचे वर्णन करताना थकली; तेच निर्गुण ब्रह्म आज भक्तांसाठी सुंदर सगुण रूप घेऊन कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभे राहिले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १५८ ॥ अभंग रचना

जे जे करिती ते ते वृथा । पंढरिनाथा न भजता ॥१॥
दिसे पुढे परी ते माया । जाइल विलया क्षणमात्रे ॥२॥
पुत्र पत्नी बंधू पशू । भासे अभासू परी मिथ्या ॥३॥
निळा म्हणे वित्त गोत । नेणसी नाशवंत हे सकळ ॥४॥

पंढरीनाथाची भक्ती न करता केलेले इतर सर्व प्रयत्न व्यर्थ आहेत. डोळ्यांसमोर दिसणारे हे जग, पुत्र, पत्नी, नातेवाईक आणि संपत्ती ही सर्व मायेची नश्वर रूपे असून क्षणभंगुर आहेत. निळोबाराय म्हणतात, हे सर्व नाशवंत आहे हे ओळखून पांडुरंगाला भजा.

॥ अभंग १५९ ॥ अभंग रचना

जेणे आणियेली क्षिती । रसातळीहूनि वरती ॥१॥
तो हा उभा कृपावंत । ठेवुनी कटांवरी हात ॥२॥
ज्याचे नाभीकमळीहून । जन्म पावे चतुरानन ॥३॥
निळा म्हणे कमळा नारी । ज्याचे चरणी वास करी ॥४॥

ज्याने वराहरूप घेऊन पृथ्वीला रसातळातून वर आणले, ज्याच्या नाभीकमळातून ब्रह्मदेव जन्माला आले आणि लक्ष्मी नित्य ज्याच्या चरणांची सेवा करते; तोच दयाळू परमात्मा कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १६० ॥ अभंग रचना

नित्य निरामय साखरी । मंथन करुनी विचारशूरी ॥१॥
कढिला नवनीताचा गोळा । तो हा विटेवरी सावळा ॥२॥
जया तया लागे गोड । हरी क्षुधा अवघी चाड ॥३॥
निळा म्हणे दैवे हाती । लागला जिही गाइला गीती ॥४॥

विचारवंतांनी शास्त्रांचे मंथन करून जो भक्तीचा लोण्याचा गोळा काढला, तोच हा विटेवरचा सावळा विठ्ठल आहे. हा सर्वांना गोड वाटतो आणि भक्तांची आध्यात्मिक भूक भागवतो. निळोबाराय म्हणतात की, ज्यांनी याचे गुणगान गायले, त्यांच्या हाती हा परमात्मा भाग्याने लागला.

॥ अभंग १६१ ॥ अभंग रचना

निरोप मागावया संत । आले राउळा समसत ॥१॥
चरणी ठेऊनिया माथा । विनविती पंढरिनाथा ॥२॥
म्हणती कृपा असो दयावी । उपेक्षा आमची न करावी ॥३॥
निळा म्हणे पंढरीनाथा । वियोग न साहे सर्वथा ॥४॥

यात्रा पूर्ण झाल्यावर सर्व संत विठ्ठलाचा निरोप घेण्यासाठी मंदिरात आले. चरणावर डोके ठेवून त्यांनी विनंती केली, "हे पंढरीनाथा, आमच्यावर तुझी कृपा असू दे, आमची उपेक्षा करू नकोस." निळोबाराय म्हणतात की, भक्तांना विठ्ठलाचा वियोग अजिबात सहन होत नाही.

॥ अभंग १६२ ॥ अभंग रचना

नेऊनिया बळी । जेणे घातला पाताळी ॥१॥
तो हा देवांचाहि देवो । विटे उभा ठेवूनी पावो ॥२॥
शेषाचे शयनी । होता निद्रित अनुदिनी ॥३॥
निळा म्हणे करी । मंथन क्षीराचे सागरी ॥४॥

ज्याने वामन अवतार घेऊन बळीराजाला पाताळात पाठवले आणि जो क्षीरसागरात शेषाच्या शय्येवर निजलेला असतो; तोच देवांचा देव विठ्ठल आज विटेवर पाय ठेवून पंढरीत उभा आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १६३ ॥ अभंग रचना

निर्गुण निरामय संचले । गुणीतीत रूपा आले । परात्पर ते सगुण झाले । उभे ठाकले विटेवरी ॥१॥
कोटी कंदर्पाच्या दीप्ती । विराजली अंगकांती । गुणलावण्याची संपत्ती । विठ्ठल मूर्ति गोजिरी ॥२॥
पहाताचि प्रवेशे अंतरी । मेनी मनात मोहरी । चित्ती चैतन्याते भरी । देहभावा उरी उरों नेदी ॥३॥
जीवाचे हरुनिया जीवपण । नेदी उरो मीतूपण । वंदिताचि याचे चरण । करी बोळवण अहंकरा ॥४॥
निळा म्हणे भक्तपती । आला पुंडलिकाचिये आर्ती । अवघी जाणती नेणती । केली सरती पायांपे ॥५॥

जे निर्गुण, निराकार आणि परात्पर ब्रह्म होते, तेच आज सगुण रूप घेऊन विटेवर उभे ठाकले आहे. तिचे सौंदर्य करोडो मदनांना लाजवणारे आहे. या मूर्तीला पाहताच देहभान गळून पडते आणि अहंकार नष्ट होतो. निळोबाराय म्हणतात की, पुंडलिकाच्या प्रेमापोटी हा भक्तपती विठ्ठल पंढरीत आला आहे.

॥ अभंग १६४ ॥ अभंग रचना

पुजूनिया पुंडलिके । चरण अवलोकिले निके ॥१॥
तोहि जाणतो महिमान । हृदयी कवळिले म्हणवून ॥२॥
शेष जाणे शयन झाला । पद्मे उमटली तो शोभला ॥३॥
निळा म्हणे कुरवाळिता । कमळा पावली अर्धांगता ॥४॥

पुंडलिकाने पूजा करून विठ्ठलाचे चरण न्याहाळले आणि त्यांना हृदयात साठवले. शेषनाग ज्याची शय्या बनल्यामुळे त्याचा महिमा जाणतो आणि लक्ष्मी ज्याचे पाय दाबताना त्याची अर्धांगिनी बनली; तोच हा परमात्मा पंढरपुरात उभा आहे.

॥ अभंग १६५ ॥ अभंग रचना

कणचि आले हे घनदाट । कणिस ताट नाढळे ॥१॥
लुंगी भुस नाही कोंडा । पीक ब्रह्मांडा न समाये ॥२॥
सनकादिका आणि देवा । पुरेसे मानवा प्राणिमात्रा ॥३॥
निळा म्हणे तिही लोका । पुंडलिके केला सुकाळ ॥४॥

पुंडलिकाने भक्तीचे असे दाट पीक पिकवले आहे की त्यात भुस किंवा कोंडा काहीच नाही. हे भक्तीचे पीक संपूर्ण ब्रह्मांडात, देवांना, मानवांना आणि सर्व प्राण्यांना पुरून उरणारे आहे. निळोबाराय म्हणतात की, पुंडलिकाने तिन्ही लोकांत भक्तीचा मोठा सुकाळ केला आहे.

॥ अभंग १६६ ॥ अभंग रचना

पांडुरंगा न पाहती । ज्ञान गाडेवर बोलती ॥१॥
त्यांचे न व्हावे दर्शन । दूवा दूषिती म्हणवून ॥२॥
नायकावे त्यांचे बोल । विठ्ठल कृपेविण फोल ॥३॥
निळा म्हणे करिती कथा । अवघी पोकळ त्यांची वृथा ॥४॥

जे पांडुरंगाचे दर्शन न घेता कोरडे ज्ञान छाटतात, त्यांचे तोंडही पाहू नये. विठ्ठलाच्या कृपेशिवाय सर्व ज्ञान फोल आणि पोकळ आहे. निळोबाराय म्हणतात की, अंतरात प्रेम नसणाऱ्या अशा लोकांचे बोलणे आणि कथेचे सोंग व्यर्थ आहे.

॥ अभंग १६७ ॥ अभंग रचना

भवसिंधु तरावया । भजावे राया पंढरीच्या ॥१॥
करील तोचि तरणोपावो । दाविल ठावे निजाचा ॥२॥
जेथे वाजता न लगे वारा । दिशा अंबरा शिवो नेदी ॥३॥
निळा म्हणे ऐसिये घरी । निजविल वोवरी पर्यंकी ॥४॥

हा संसारसागर पार करायचा असेल तर पंढरीच्या राजाची (विठ्ठलाची) भक्ती करा. तोच आपल्याला मोक्षाचा मार्ग दाखवेल आणि आपल्या धामात नेईल. निळोबाराय म्हणतात की, तो भक्ताला सर्व संकटांपासून वाचवून निरामय धामात विसावा देईल.

॥ अभंग १६८ ॥ अभंग रचना

मुगुट कुंडले वनमाळा । केशर कस्तुरीचा टिळा ॥१॥
विठो देखिला म्या दिठी । अंगी चंदनाची उटी ॥२॥
जडित कंकणे मुद्रिका । कासे पितांबर नेटका ॥३॥
कटी मेखळा विराजे । वाकी किंकणी तोडर गाजे ॥४॥
मुखलावण्याची खाणी । जैसा चंद्र पूर्णपणी ॥५॥
निळा म्हणे कटी कर । अंगकांति मनोहर ॥६॥

मस्तकावर मुकुट, कानात कुंडले, गळ्यात वनमाळा, अंगाला चंदन आणि कपाळावर केशर-कस्तुरीचा टिळा लावलेला विठ्ठल मी पाहिला. कासेला पीतांबर, पायात तोडर आणि मखमली सुहास्य असणारा हा विठ्ठल सौंदर्याची खाण आहे. निळोबाराय म्हणतात की, तिची अंगकांती अतिशय मनोहर आहे.

॥ अभंग १६९ ॥ अभंग रचना

माथा मोरपिसे कुंडले गोमटी । कस्तुरी लल्लाटी रेखिली दिसे ॥१॥
हृदयी निकेतन श्रीवत्सलांच्छन । मूर्ती विराजमान शंख चक्र ॥२॥
कटांवरी कर उभा विटेवरी । भोवताले फेरी संतजन ॥३॥
निळा म्हणे तेचि कळासले मनी । देखिले लोचनी ध्यान जैसे ॥४॥

मस्तकावर मोरपीस, कानात कुंडले आणि कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आहे. हृदयात श्रीवत्सलांछन आणि हातात शंख-चक्र धारण करून देव विटेवर उभा आहे. संतांचा मेळा त्याच्या सभोवती फिरत आहे. निळोबाराय म्हणतात की, हे ध्यान माझ्या डोळ्यांत आणि मनात कायमचे ठसले आहे.

॥ अभंग १७० ॥ अभंग रचना

अष्टहि दिग्गज आणि दिकपाळ । स्थापिले कुळाचळ निज सत्ता ॥१॥
तो हा परमात्मा श्रीहरी । येऊनि इटेवरी ठाकला ॥२॥
जेणे सागर सप्तामृती । भरिले उचंबळती सर्वदा ॥३॥
निळा म्हणे ज्याचेनी रवी । नित्य नवा मिरवी प्रकाश ॥४॥

ज्याने आपल्या सत्तेने आठ दिशांचे रक्षणकर्ते (दिग्गज) स्थापन केले, समुद्र निर्माण केले आणि ज्याच्या तेजाने सूर्य रोज नवा प्रकाश देतो; तोच सर्वसमर्थ परमात्मा श्रीहरी आज पंढरीत विटेवर उभा राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १७१ ॥ अभंग रचना

मिरवी अंगी अवतार लेणी । विराजित कीर्ति भूषणी । मुगुट कुंडले कोटी तरणी । तैसे तेज बंबाळ ॥१॥
कंठी शोभला कौस्तुभमणी । पदकी चरित्र रत्नाच्या खेवणी । बाहुभूषणे दिव्याभरणी । जडित कंकणे सुशोभित ॥२॥
भक्तस्तवनाच्या सुमनमाळा । वेदमर्यादा कटी मेखळा । शास्त्रे वसने सोनसळा । पुराणे ठसे उमटले ॥३॥
शंख चक्र पद्म गदा । शोभल्या भुजा त्या सायुधा । असुरमर्दनी झळकती सदा । मोक्षदानी वैरियां ॥४॥
संतसनकादिक उदरवासी । भरला आनंद सावकासी । नाभिकमळ प्रजापतीसी । ठाव दिधला अखंड ॥५॥
लक्ष्मी अर्धांगी विराजली । चरण सेविता निमग्न झाली । तोडर दानवांचा शिसाळी । वामनचरणी रुळतसे ॥६॥
गंगा वामांगुष्ठिहुनी । जन्मली उद्धरावया अवनी । महादोषांची करीत धुनी । चालिली पूर्व समुद्रा ॥७॥
सकळ देवांचे समुदाये । सिद्धही येती वंदिती पाये । नारद कीर्तनी उभा ठाये । नृत्य करी स्वानंदें ॥८॥
निळा म्हणे उदार ऐसा । भक्तचकोरा चंद्रमा जैसा । पुंडिलिकाच्या भावासारिसा । विटे उभा ठाकला ॥९॥

विठ्ठलाच्या रूपावर सर्व अवतारांचे तेज झळकत आहे. त्याच्या अंगावर कौस्तुभ मणी, बाहूभूषणे आणि चार हातात शंख, चक्र, गदा, पद्म शोभत आहेत. त्याच्या पायाच्या अंगठ्यातून गंगा प्रकट झाली. देव, सिद्ध आणि नारदमुनी त्याच्यासमोर कीर्तन करतात. निळोबाराय म्हणतात की, भक्तरूपी चकोरासाठी चंद्र असणारा हा देव पुंडलिकाच्या भावाला भुलून विटेवर उभा आहे.

॥ अभंग १७२ ॥ अभंग रचना

आरूपी रूपाचा विस्तार । अगुणी गुणांचा श्रृंगार । अनामी नामांचा बडिवार । सहस्त्रावरी विराजला ॥१॥
नाही अवतारा मर्यादा । अपार गुणांची संपदा । केली चरित्र सच्चिदानंदा । कोण वर्णिता पुरेल ॥२॥
वृद्ध तरुण नव्हती मुग्ध । सूक्ष्म स्थूळ ना अगाध । तरंग सागरींचे बुदबुद । नाही गणना त्यां जैशी ॥३॥
अनंतरूपा मधुसूदना । जगत्रयव्यापका जनार्दना । योगिमानसमनोरंजना । अहो निधाना सुखमूर्ति ॥४॥
मुख मंडित सुंदर कर । कटी विराजले सुकुमार । चरणी ब्रीदाचा तोडर । रुळती असुर तया तळी ॥५॥
संत गर्जती स्वानंदें । कीर्त करिती ब्रह्मानंदे । नित्य करिती नाना छंदें । पढती ब्रिदे सुस्वरे ॥६॥
निळा म्हणे तया सुखा । नाही पार नव्हे लेखा । समाधि लागे सनकादिका । तो सोहळा देखोनी ॥७॥

अरूप असणाऱ्या देवाने सगुण रूपाचा विस्तार केला आहे. त्याच्या नामांची आणि अवतारांची गणना करता येत नाही. तो तिन्ही लोकांना व्यापक असून योगीजनांच्या मनाला आनंद देणारा आहे. कमरेवर हात ठेवून उभा असलेल्या देवासमोर संत ब्रह्मानंदात कीर्तन करत आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, हा सोहळा पाहून सनकादिकांनाही समाधी लागते.

॥ अभंग १७३ ॥ अभंग रचना

ध्यान राहिले मानसी । सर्वकाळ दिवानिशी ॥१॥
जेणे धरिले कटी कर । रूपे सावळा सुकुमार ॥२॥
न पुरे डोळियांची धणी । कीर्ति ऐकताहि श्रवणी ॥३॥
निळा म्हणे लांचावली । वृत्ती तेथेचि गुंतली ॥४॥

कमरेवर हात ठेवलेल्या त्या सावळ्या सुकुमार विठ्ठलाचे ध्यान माझ्या मनात रात्रंदिवस टिकून राहिले आहे. त्याची कीर्ती ऐकून आणि रूप पाहून डोळ्यांची तृप्तीच होत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, माझी मनोवृत्ती त्याच्या चरणी कायमची गुंतून राहिली आहे.

॥ अभंग १७४ ॥ अभंग रचना

अर्चूनिया पुंडलिका । विश्वाव्यापका राहविले ॥१॥
थोर उपकार केला लोका । भक्ता भाविका तारियेले ॥२॥
आणूनिया वैकुंठवासी । सुगुण रूपेसी भेटविला ॥३॥
निळा म्हणे ब्रह्मादिक । देवही सकळीक मानवले ॥४॥

पुंडलिकाने अथांग विश्वाला व्यापणाऱ्या देवाला पूजून इथे थांबवून ठेवले. त्याने जगावर खूप मोठे उपकार केले आणि भाविक भक्तांना तारले. वैकुंठवासी देवाला इथे आणून सर्वांना त्याच्या सगुण रूपाचे दर्शन घडवून दिले, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १७५ ॥ अभंग रचना

तापत्रयाचेहि हरण । ते हे गोजिरे श्रीचरण ॥१॥
आले पुंडलिकाचिये भेटी । ठेले विटेच्या नेहटी ॥२॥
सकळहि सामुद्रिका ओळी । शोभती उभय पादतळी ॥३॥
निळा म्हणे ज्याते ध्याती । देवत्रयादि ऋषीपंगती ॥४॥

विठ्ठलाचे सुंदर चरण हे तिन्ही तापांचे हरण करणारे आहेत. पुंडलिकाला भेटण्यासाठी आलेले हे पाय विटेवर घट्ट रोवून उभे आहेत. त्यांच्या पायाच्या तळव्यांवर सर्व शुभ चिन्हे शोभत आहेत. देव आणि ऋषी नित्य ज्याचे ध्यान करतात, तेच हे चरण आहेत असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १७६ ॥ अभंग रचना

तमाळशाम रूप मंडित । कटी मिरवत करांबुजे ॥१॥
पाहता धणी न पुरे मना । न संडे नयना निजानंद ॥२॥
सर्वहि भूषणे सर्वांगभरी । मनोहरी सुशोभित ॥३॥
निळा म्हणे रुक्मिणी वामी । त्रैलोक्यस्वामी श्रीविठ्ठल ॥४॥

सावळ्या रंगाचे, अलंकारांनी नटलेले आणि कमरेवर हात ठेवलेले पांडुरंगाचे रूप पाहून मनाची तृप्तीच होत नाही. त्याच्या डाव्या बाजूला रुक्मिणीदेवी शोभत आहे. हा विठ्ठल साक्षात तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १७७ ॥ अभंग रचना

टाळ विणे मृदंगेसी । येती गजरेशी मिरवत ॥१॥
छबिने पताका गरुडटके । घेउनी हरिखे अवलोकिती ॥२॥
म्हणती जन्म सुफळ झाला । आजी देखिला परत्पर ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल हरी । लेवूनी अंतरी सुखावती ॥४॥

टाळ, वीणा आणि मृदंगाच्या गजरात पताका आणि गरुडटके घेऊन वारकरी आनंदाने मिरवत येत आहेत. ते म्हणतात, "आज परात्पर ब्रह्माचे दर्शन झाले आणि आमचा जन्म सुफळ झाला." निळोबाराय म्हणतात की, विठ्ठलाला हृदयात साठवून सर्व भक्त परम सुखी झाले आहेत.

सार्थ निळोबाराय गाथा : पंढरीमहात्म्य व पांडुरंगाचें वर्णन

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना