सार्थ निळोबाराय गाथा : लळित

हे देवा, आमचे मन तुमच्या चरणावर ठेवून आणि तुमच्या सगुण रूपावर दृष्टी स्थिरावून आम्ही तुमचे कीर्तन करत राहावे, हीच आमची इच्छा आहे. आमची पुढे काय गती (अवस्था) होईल, हे आम्हाला ठाऊक नाही; कारण आम्हाला इतर कोणतीही योगयुक्ती, तप किंवा कठीण साधने माहित नाहीत. संतांनी आम्हाला एवढेच सांगितले आहे की तुम्ही केवळ भगवंताच्या नामाचा ध्यास (घोक) घ्या, मग इतर कशाचीही गरज उरणार नाही आणि श्रीहरी स्वतः तुमच्यावर कृपा करेल. निळोबा म्हणतात, याच विश्वासाने मी माझा संपूर्ण जीवभाव देवाच्या चरणी अर्पण करून स्थिर झालो आहे.

हे देवा, काय योग्य (उचित) आणि काय अयोग्य (अनुचित) आहे, हे आम्हा अज्ञानी लोकांना समजत नाही; आमची बुद्धी सर्व बाजूंनी अगदी मूढ (अजाण) आहे, हे तुम्ही जाणून घ्यावे. म्हणूनच, हे वैकुंठनायका, आता आमच्याकडे तुमच्या कृपादृष्टीने पाहा आणि आमची उपेक्षा (दुर्लक्ष) करू नका. आम्ही जरी हीन, दीन आणि मूर्ख असलो, तरी शेवटी तुम्हालाच शरण आलो आहोत; हे हृषिकेशी (कृष्णा), आता आमचा स्वीकार करा. निळोबा म्हणतात, हे देवा, तुम्ही तर कृपेचे अथांग सागर आहात आणि मी तर तुमच्यासमोर मिठाच्या एका लहान कणासारखा (रेणूसारखा) अगदी लहान सेवक (किंकर) आहे.

हे श्रीहरी, तुम्ही माझी वाणी गोड करा आणि माझी ही वैखरी (वाणी) तुमच्या कीर्तनात व स्तुतीमध्ये रंगवून टाका. जर मला तुमचे असे अभयदान मिळाले, तर तेवढ्यानेच माझ्या या मानवी जन्माचे पूर्ण सार्थक होईल. माझ्या मनात खूप दिवसांपासून हीच एक तीव्र ओढ (आस्था) आहे की, मी आत्मभावाने तुमची सेवा आणि स्तुती करत राहावे. निळोबा म्हणतात, मी माझे मस्तक तुमच्या चरणांवर ठेवले आहे; आता माझे जे काही अपराध झाले असतील, ते तुम्ही मनात आणू नका (मला क्षमा करा).

तुमच्या चरणावर दृढ भाव ठेवून, जेव्हा वैष्णव (भक्त) तुमचे कीर्तन करतील, तेव्हा मी ते अत्यंत आवडीने ऐकण्यासाठी (श्रवणासाठी) बसेन. अशाच प्रकारे तुमच्या भक्तीत मी माझा सर्व वेळ सार्थकी लावीन आणि लाभलेला हा अमूल्य मानवी देह व आयुष्य कधीही वाया (निर्फळ) जाऊ देणार नाही. मला जशी बुद्धी दिली आहे, त्याप्रमाणे (यथामती) मी तुमचे कीर्तिपवाडे (गुणगान) गाईन आणि मनातील सर्व लौकिक लज्जा सोडून तुमच्या प्रेमात आनंदाने नाचू-बाघडू लागेन. निळोबा म्हणतात, हे पंढरीनाथा, माझ्या मनात निरंतर हीच एक मोठी आस (आर्त) आहे आणि याला तुमचे चरणच साक्ष आहेत.

हे देवा, तुमच्याच बळावर मला तुमच्यासोबत हा भक्तीचा खेळ खेळायचा आहे; स्वतःच्या बुद्धीचा बडेजाव (मतिवाद) मिरवत धावलो, तर मी संसारात स्वतःलाच फसवून घेईन (नाडावे). म्हणूनच मी तुम्हाला क्षणोक्षणी हीच विनंती करतो की, तुमची कृपादृष्टी नेहमी माझ्यावर राहू द्या. जर तुमचे भजन केले नाही आणि केवळ योग, यज्ञ किंवा कठीण सायास करत राहिले, तर तेच कर्म संसाराचे पाश (बंधन) बनून फळ देऊ लागतात. निळोबा म्हणतात, तुमच्या कृपेशिवाय केलेले जप, तप, ध्यान किंवा मिळवलेली धार्मिक संपत्ती देखील शेवटी जीवाला केवळ बंधनात टाकण्याचेच मूळ बनते.

तुमच्याशिवाय मी या जगात इतर कोणालाही जाणत नाही आणि या देहात राहून केवळ तुमचेच स्मरण करतो. हे अंतर्यामी राहणाऱ्या पांडुरंगा, माझ्या या बोलण्याला तू स्वतःच साक्ष आहेस. माझ्या मनात जे जे काही संकल्प किंवा विचार निर्माण होतात, त्या प्रत्येक विचारात मला तुमचेच रूप दिसते. निळोबा म्हणतात, माझ्या चित्ताने आणि धनाने जे जे काही घडते किंवा जे काही निघून जाते, ते सर्व मी तुमच्याच चरणी अर्पण केले आहे.

व्यवहारामध्ये कोणतीही गोष्ट देताना-घेताना किंवा कुठेही येताना-जाताना मला सदैव तुमचीच जवळीक (सन्निधता) जाणवते. सृष्टीचा अंत (कल्पांत) झाला तरी आपला वियोग होणार नाही, कारण तुम्ही माझ्या संपूर्ण अंगात आणि अस्तित्वात व्यापून राहिला आहात. स्वप्नात, निद्रेत किंवा जागृत अवस्थेत, म्हणजेच सर्व स्थितींमध्ये माझ्याकडून केवळ तुमचीच स्तुती घडत राहते. निळोबा म्हणतात, तुमच्या संगतीत राहून मी जे जे काही डोळ्यांनी पाहतो आणि कानांनी ऐकतो, ते सर्व मला अत्यंत शुद्ध (चोखे) आणि पवित्र वाटते.

प्रयाग येथील त्रिवेणी संगमावर अनेक लोक स्नान करतात (पापे धुण्यासाठी बुडतात), परंतु गंगा नदी कोणाच्याही पापांचे प्रायश्चित्त स्वतःवर घेत नाही. ज्यांचे कर्म जसे असेल, तसे फळ ते भोगत असतात; गंगा नदी मात्र स्वतः नेहमीसारखीच निर्मळ व पवित्र राहते. समुद्रात सोसाट्याच्या वाऱ्यामुळे (वायूमुळे) जहाजे बुडतात, परंतु जहाजे बुडण्याचा तो दोष वाऱ्याला लागत नाही. निळोबा म्हणतात, अगदी त्याचप्रमाणे तो परमात्मा श्रीहरी सर्वांच्या अंतर्यामी राहून सर्व काही चालवतो, पण स्वतः मात्र सर्व कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

हे देवा, आम्ही तुमच्याकडे कोणतेही धन, पैसा किंवा लौकिक संपत्ती मागत नाही; संसारात कितीही संकटे (विपत्ती) आली, तरी ती सोसून आम्ही केवळ आवडीने तुमचे नाम गात राहू. आमच्या डोक्यावर स्वतःच्या ज्ञानाचा, शहाणपणाचा किंवा जाणिवांचा कोणताही बोजा न बाळगता, आम्ही नित्यकाळ प्रेमाने तुमच्याच कथा सांगत राहू. संतांच्या समुदायामध्ये राहून, तुमचे स्मरण करत आम्ही आनंदाने गाऊ आणि नाचू. निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे तुमचे दास्य (सेवा) करत आणि तुमच्या चिंतनात रंगून आम्ही आमचे संपूर्ण आयुष्य सार्थकी लावू.

मी माझी वाणी (वाचा) तुमच्या नामस्मरणात गुंतवून ठेवली आहे आणि माझ्या मनात केवळ तुमचाच संकल्प चालतो. हे हरी, मी सर्व बाजूंनी, हातापायांनी म्हणजेच संपूर्ण शरीराने तुमच्याच भक्तीने वेढला (वेष्टलों) गेलो आहे. माझे डोळे जेव्हा जेव्हा काही पाहायला जातात, तेव्हा तिथे तुमचेच रूप दिसते आणि माझ्या कानांवर नेहमी तुमच्याच कथा-गोष्टी पडतात. निळोबा म्हणतात, आता घरात, दारात, स्वदेशात किंवा परदेशात (देशांतरी), सर्व ठिकाणी मला केवळ तुम्हीच दिसत आहात.

भक्ताचा निस्सीम (अथांग) भाव पाहून श्रीहरी त्याच्या पूजेचा अतिशय आनंदाने स्वीकार करतो. भक्त प्रेमाने जे काही पान (पत्र), फूल (पुष्प), पाणी (तोय) किंवा फळ अर्पण करतो, ते सर्व देव स्वतःच्या मुखात टाकतो (स्वीकारतो). भक्त जे काही अर्पण करतो, ते देव कधीही वाया जाऊ देत नाही; तो नेहमी भक्ताच्या हाताकडे डोळे लावून पाहत असतो की माझा भक्त मला काय देतोय. निळोबा म्हणतात, दुधाच्या समुद्रापेक्षा (क्षीरसागरापेक्षा) किंवा परमामृतापेक्षाही भगवंताला भक्ताच्या हातातील साध्या गोष्टींमध्ये जास्त आनंद (संतोष) मिळतो.

तो परमात्मा परात्पर रूपाचा आहे, जिथे ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही विरून जातात; तरीही तो लोकांना वेदांच्या (श्रुतीच्या) चांगल्या मार्गाला लावतो. तो अत्यंत कुशल आणि थोर सूत्रधार (लीला करणारा) आहे, जो वेदांनी सांगितलेल्या नियमांमध्ये कधीही अंतर पडू देत नाही. तो गोकुळात गवळणींसोबत लीला करतो, तरीही स्वतः पूर्ण ब्रह्मचारी राहतो; आणि अतिशय अलिप्त राहून दही-दुधाची चोरी करतो. निळोबा म्हणतात, अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर सर्व काही जळून खाक होते, पण अग्नीला जसा कशाचाही दोष लागत नाही (तो पवित्रच राहतो), तसेच भगवंताचे हे अलिप्त सगुण चरित्र आहे.

हे देवा, मी तुमची जी नित्य सेवा करत आहे, ती तुमच्या चरणी पोहोचू दे (पावो). केवळ तुमच्याच आवडीच्या सुखासाठी मी मुखाने तुमचे गुणगान गातो आणि वर्णन करतो. हाताने टाळ्या वाजवून मी तुमच्या वेगवेगळ्या नामावळींचा (नावांचा) जप करतो. निळोबा म्हणतात, माझ्या ध्यानात, मनात आणि चिंतनात जे काही चालते, ते सर्व केवळ तुमच्याच चरणांचे चिंतन असते.

भाविक भक्ताने दिलेली प्रत्येक गोष्ट या देवाला अत्यंत गोड वाटते; तो भक्तांचे सर्व लाड-कौतुक (कोड) पुरवून त्याचा स्वीकार करतो. पंढरीचा हा पांडुरंग अत्यंत भोळानाथ आहे, तो आपल्या दासाने (भक्ताने) केलेल्या कोणत्याही चुकांचा किंवा मर्यादांचा अतिरेक मनावर घेत नाही (न करी अतिक्रम). भक्ताने दिलेले अन्न सुके (रुक्ष) आहे की थोडे आहे, असा कोणताही विचार न करता देव ते सर्व आवडीने स्वीकारतो. निळोबा म्हणतात, असा हा परम कृपाळू विठ्ठल युगेनुयुगे भक्तांसाठी विटेवर उभा आहे.

माझ्या मागे, पुढे, घरात, दारात आणि प्रत्यक्ष हृदयात आता केवळ एक हरीच भरून राहिला आहे. त्याच्याशिवाय या जगात लहान-मोठी किंवा अगदी अणू-रेणू एवढीही जागा रिकामी (रिते) दिसत नाही. आकाश (गगन), सर्व दिशा, पृथ्वीचा तळ आणि त्यामधील सर्व मोकळी जागा म्हणजेच तो परमात्मा आहे. निळोबा म्हणतात, माझ्या मनात, बुद्धीमध्ये आणि सर्व इंद्रियांच्या आंतरभागातही केवळ तोच एक श्रीहरी व्यापून राहिला आहे.

राजा जिथे कुठे जातो, तिथे त्याचे ऐश्वर्य, संपत्ती आणि सर्व वैभव त्याच्यासोबतच चालत असते. तो राजा जर वनात (जंगलात) जाऊन राहिला, तरी सर्व सिद्धी आणि समृद्धी त्याच्या राहण्याच्या ठिकाणाभोवती येऊन बसतात. तिथे धन, वस्त्र, अलंकार, अन्न, पाणी (जीवन), लाकूड (काष्ठ), चारा (तृण) किंवा सैन्य कशाचीही कमतरता भासत नाही. निळोबा म्हणतात, हे देवा, तुम्ही तर प्रत्यक्ष लक्ष्मीचे पती (लक्ष्मीवर) आहात; ज्यांच्या पाठीशी तुम्ही कंबरेवर हात ठेवून उभे आहात, त्याला जगात कशाचीही उणीव भासणे शक्यच नाही.

माझ्या ध्यानात आणि मनात नित्य तेच सुंदर रूप राहो, जे रूप घेऊन देव मोठ्या कौतुकाने (वाढेंकोडे) भक्त पुंडलिकाच्या भेटीसाठी आले होते. विटेवर आपले दोन्ही सुकुमार चरण ठेवून, कंबरेवर सुंदर हात ठेवून जे रूप शोभून दिसत आहे (तेच माझ्या मनात राहो). ज्या रूपाचे चिंतन मोठे योगी आणि मुनिजन आपल्या मनात करतात, आणि संत ज्याचे नित्य मोठ्या उत्साहाने (आवेशाने) कीर्तनात भजन करतात, तेच हे रूप आहे. निळोबा म्हणतात, त्या पांडुरंगाशिवाय मला जगात दुसरे काहीही नको; तो विठ्ठल माझ्या अंतकरणातील सर्व काही उत्तम प्रकारे जाणतो.