संत निळोबाराय गाथा - भाग ७ | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

अंतरंग माझे गडी । न गमे तुम्हांवांचूनि घडी ॥१॥
या रे जवळीं फांकों नको । झकवल्यावसें कोणा लोकां ॥२॥
तुमचा गोड वाटे संग । शहाणे उबग मज त्यांचा ॥३॥
निळा म्हणे भाविकांप्रती । येऊनि काकुळती बोलतु ॥४॥

श्रीकृष्ण आपल्या गोपाळांना म्हणतात, "तुम्ही सर्व माझ्या अंतरंगाचे जिवलग मित्र आहात, तुमच्याशिवाय मला एक घडी (क्षण) देखील करमत नाही. माझ्या जवळ या, इकडेतिकडे विखरू नका आणि जगातील इतर लोकांना फसवत (भुलवत) बसू नका. मला तुमचाच साधा-भोळा संग गोड वाटतो; जे जगात स्वतःला शहाणे समजतात, त्यांचा मला कंटाळा (उबग) येतो." निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे देव स्वतः भाविक भक्तांच्या जवळ येऊन प्रेमाने कळकळीचे बोल बोलत आहे.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

आतां माझ्या सहवासें रहा । होईल पहा कौतुक तें ॥१॥
चला जाऊं मांडू खेळ । म्हणती गोपाळ बहुत बरें ॥२॥
खेळों हुतुतु वांटुनि गडी । पुढेंहि परवडि विटिदांडू ॥३॥
निळा म्हणे श्रीहरि शहाणा । नागवेचि कोण डाया तळीं ॥४॥

श्रीकृष्ण गोपाळांना म्हणतात, "तुम्ही आता माझ्या सहवासात राहा, मग पहा कशी मौज आणि कौतुक होते ते! चला, आपण सगळे जाऊन खेळ मांडूया." त्यावर सर्व गोपाळ म्हणतात, "फारच छान!" मग ते मित्र वाटून घेऊन हुतुतू (कबड्डी) आणि त्यानंतर विटीदांडू असे एकामागून एक खेळ खेळू लागले. निळोबा म्हणतात, श्रीहरी खेळात एवढा शहाणा (कुशल) आहे की, तो कधीही कोणाच्या डावाखाली सापडत नाही (हारत नाही).

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

आहाडे पाहाडे गे वावुगेचि झगडे । नको करुं बाई आतां पाहे मागें पुढें ॥१॥
सावळा श्रीरंग गे व्यापूनि असे जग । त्यासि नव्हे क्षत ऐसे बोल बोले चांग ॥२॥
वेडया वाकुडया गोठी गे नको काढूं वोठी । ध्यानीं मनीं गीतीं गाई कान्हो जगजेठी ॥३॥
निळा म्हणे निंदास्तुति जयासि समान । त्याचि सवें बोल उणे करिल बहुमान ॥४॥

हे सखे, तू संसारात उगीचच व्यर्थ वादविवाद आणि भांडणे करू नकोस. आता तरी मागे-पुढे पाहून सावध हो. तो सावळा श्रीरंग संपूर्ण जगात भरून राहिला आहे, त्याला कशानेही इजा किंवा क्षती पोहोचत नाही, असे उत्तम विचार तू मुखाने बोल. वेड्यावाकड्या आणि वाईट गोष्टी ओठांवर आणू नकोस; तर ध्यानात, मनात आणि गाण्यात त्या जगज्जेत्या कान्हाचेच गुण गात राहा. निळोबा म्हणतात, ज्या देवासाठी निंदा आणि स्तुती दोन्ही समान आहेत, त्याच्याशी बोलल्याने तुझे सर्व दोष उणे होतील आणि तुला परम सन्मान मिळेल.

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

खेळवी चालवी । हातीं धरुनियां नाचवी ॥१॥
ऐसी कृपेची ओतली । माझी विठाई माउली ॥२॥
जाणे भुक तहान । वारा लागों नेदी ऊन ॥३॥
निळा म्हणे लाड । पुरवी करुनियां कोड ॥४॥

माझी विठाई माउली (विठ्ठल) ही जणू कृपेचा पुतळाच आहे. ती भक्ताचा हात धरून त्याला खेळवते, चालवते आणि आनंदाने नाचवते. ती भक्ताची भूक आणि तहान स्वतः ओळखते; त्याला संसाराचे ऊन आणि दुःख रूपी वारा अजिबात लागू देत नाही. निळोबा म्हणतात, ही माउली आपल्या भक्तांचे सर्व लाड आणि कौतुक (कोड) अतिशय प्रेमाने पूर्ण करते.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

चुचकारुनि गोधनें बैसविलीं आखरीं । म्हणती याहो श्रीहरी खेळों आतां ॥१॥
धावतीं वोढाळें आवरिलीं सकळें । झालों तुझिया बळें बळीवंत ॥२॥
नाचवीसी तैसे नाचों सुखें आतां । काळाचिया माथां ठेवूनि पाय ॥३॥
निळा म्हणे केलों सांगाती दैवाचे । देऊनि सुखाचें भोजन आजी ॥४॥

गोपाळांनी गाई-वासरांना कुरवाळून, चुचकारून गोठ्यात (आखरी) बसवले आणि ते म्हणाले, "हे श्रीहरी, आता खेळायला या." ते पुढे म्हणाले, "इकडेतिकडे धावणाऱ्या उनाड वृत्तींना आम्ही आवरले आहे आणि तुझ्या भक्तीच्या बळामुळे आम्ही आता बलवान झालो आहोत. तू जसे नाचवशील, तसे आम्ही आता काळाच्या (मृत्यूच्या) डोक्यावर पाय ठेवून सुखाने नाचू." निळोबा म्हणतात, देवाने आज आम्हाला सुखाचे (काल्याचे) भोजन देऊन स्वतःच्या भाग्याचे सांगाती (मित्र) करून घेतले आहे.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

पुन्हां पेहरंब्याच्या सुखें गे गाई हरिमुखें । वाजवुनी टाळी रंगीनाचोनी हरिखें ॥१॥
देईल तोचि पानें गे गौरवुनी मानें । खोबरियाच्या वाटया माळा गळांचीं सुमनें ॥२॥
उदार हा दानीं गे लोकीं त्रिभुवनीं । तोचि ध्याई चित्तीं आतां करिल सुखा धणी ॥३॥
निळा म्हणे सर्व खेळीं खेळा साक्षभूत । तोचि जंनी वनीं सये नांदे हदयांत ॥४॥

हे सखे, आपण पुन्हा फेर धरून, टाळ्या वाजवून, हरीच्या मुखाने आनंदाने गाणी गाऊया आणि भक्तीच्या रंगात नाचूया. तो श्रीहरीच आपल्याला विडा (पाने), खोबऱ्याच्या वाट्या आणि गळ्यात घालण्यासाठी फुलांच्या माळा देऊन आपला सन्मान करेल. हा कृष्ण तिन्ही लोकात अत्यंत उदार दानी आहे; तू त्याचचे चित्तात ध्यान कर, तो तुला सुखाची तृप्ती (धणी) देईल. निळोबा म्हणतात, सर्व खेळांमध्ये आणि लीलांमध्ये जो साक्षभूत आहे, तोच जनात, वनात आणि आपल्या हृदयात वास करतो आहे.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

बैसवूनि आले गोधनें आखरीं खेळ नानापरी मांडियेला ॥१॥
वाजविती पावे मोह्या घमुती । छंदें त्या नाचती गाती ब्रीदें ॥२॥
आलके सेलके हमामा हुंबरी । झोंब्या घेती कुसरी निवडुनी गडी ॥३॥
लगोरियाचे चेंडु सुरकाडी मुरदांग । नानापरि आंग मोडुनियां ॥४॥
निळा म्हणे हरी पाहोनी निराळा । अवघियांच्या खेळा साक्षपणें ॥५॥

गाईंना सुखरूप गोठ्यात बसवून आल्यावर गोपाळांनी मैदानावर नाना प्रकारचे खेळ मांडले. कोणी पावा (मुरली), मोहरी (पावा प्रकार) वाजवत आहेत, तर कोणी वेगवेगळ्या छंदांत नाचत असून देवाचे गुण गात आहेत. आलके-सेलके, हमामा, हुंबरी हे खेळ खेळत सवंगडी कुस्ती खेळण्याचे (झोंब्या खेळण्याचे) कौशल्य दाखवत आहेत. लगोरी, चेंडू, सुरकांडी आणि मृदंगाच्या तालावर शरीराची लय दाखवत ते खेळत आहेत. निळोबा म्हणतात, स्वतः हरी या सर्व खेळांपासून अलिप्त (निराळा) राहून सर्वांच्या खेळाचा साक्षभूत होऊन आनंद घेत आहे.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

मिळालें गोपाळ बैसलें पाळीं । मध्यें वनमाळी विराजला ॥१॥
या रे म्हणती खेळ मांडू । विटीदांडू लगोरीचा ॥२॥
हुंबरी बा रे नाचों फेरे । टिपरी अखरे भोंवताली ॥३॥
निळा म्हणे गाऊनि वाचें । कान्होबाचे पवाडे ॥४॥

सर्व गोपाळ एकत्र येऊन मैदानावर (पाळीवर) वर्तुळ करून बसले आहेत आणि त्यांच्या मध्यभागी वनमाळी श्रीकृष्ण शोभून दिसत आहे. ते एकमेकांना हाक मारत म्हणतात, "या रे मित्रांनो, आपण विटीदांडू आणि लगोरीचा खेळ मांडूया. हुंबरी खेळूया, फेर धरून नाचूया आणि टिपाऱ्या खेळूया." निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे ते सर्व मुखाने कान्होबाचे पोवाडे (गुणगान) गात गात खेळत आहेत.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

करितां उसी हातां नये चेंडु गमाविला । धरुनि कानिं पाठिवरी बैसविती मुला ॥१॥
म्हणती म्हणे कीर । नाहींतरी घेंई फेर ॥२॥
अधिके अधिक्वरि साया घेऊं येती । गमावितां चेंडु हाल अवघेचि पहाती ॥३॥
निळा म्हणोनियां लावि लक्षडोळां । देईल हातीं चेंडु हरि कृपेचा कोवळा ॥४॥

खेळताना थोडा जरी उशीर (उसी) झाला, तर चेंडू सुटतो आणि डाव गमावला जातो. मग राज्य आलेला मुलगा दुसऱ्या मुलाला पाठीवर बसवून (घोडा करून) फिरवतो. मुले म्हणतात, "आता कबूल कर, नाहीतर पुन्हा फेरा घे." डावावर डाव येत राहतात आणि चेंडू गमावल्यास सर्वांसमोर फजिती (हाल) होते. निळोबा म्हणतात, म्हणून तू तुझे लक्ष केवळ देवावर ठेव; तो अत्यंत कृपाळू हरी तुझ्या हाती भक्तीचा चेंडू देऊन तुला विजयी करेल.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

खेळों कोलकाठी पुढें धांवसील वेगें । वारुनि वरिच्या वरि राखो नेणसी तूं आंगे ॥१॥
आतां खेळ कोलकाठी । रे गोपाळ धरुनि दृष्टी ॥२॥
राखों जातां दांडे सिवताती आग । नावरती तुज तरी वाउगेचि सोंग ॥३॥
निळा म्हणे वस्तादा करि नंदाचा नंदन । तोचि देईल विदया तुज करील प्रवीण ॥४॥

जेव्हा आपण कोलकाठीचा खेळ खेळतो, तेव्हा तू पुढे वेगाने धावतोस; परंतु वरच्या वर स्वतःचा बचाव करणे तुला जमले पाहिजे. हे गोपाळा, आता देवावर दृष्टी ठेवून कोलकाठी खेळ. खेळात बचाव करताना जर दांडे एकमेकांना लागून चूक झाली, तर तुझे सोंग (खेळणे) व्यर्थ ठरेल. निळोबा म्हणतात, म्हणून तू त्या नंदाच्या नंदनाला (कृष्णाला) आपला मुख्य वस्ताद (गुरू) कर; तोच तुला खरी विद्या देऊन सर्व कार्यात प्रवीण करेल.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

धरुनि हातीं हात पोरा धरिसी चिकाटी । न सुटेसि मग बाळिया सांपडता मुष्टी ॥१॥
धरिसी तरी धरि एक हरी चित्तीं मनीं । नाहीं तरी अहंकार गोविल वेसनिं ॥२॥
सोडवितां न सुटे त्या न सिवे आभिमाना । वांयां व्यर्थ कुंथोनियां पडसिल पतना ॥३॥
निळा म्हणे अंतरीचें जाणे हरि सर्व । तया हातिं हात देतां देईल तो वैभव ॥४॥

खेळात एकमेकांचा हात धरून तू मोठी चिकाटी दाखवतोस, पण एकदा का पकडीत (मुष्टीत) सापडला की सुटणे कठीण होते. मुला, जर तुला धरूनच ठेवायचे असेल, तर मनात आणि चित्तात केवळ एका हरीला धरून ठेव; नाहीतर संसाराचा अहंकार तुला मोहाच्या वेसणीत अडकवून टाकेल. अहंकारात अडकल्यावर स्वतःला सोडवणे शक्य होत नाही आणि माणसाचे पतन होते. निळोबा म्हणतात, हरी सर्वांच्या अंतरीचे जाणतो; तू त्याचा हात धरलास, तर तो तुला मोक्षाचे परम वैभव देईल.

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

कपाळ झेटि मिसे बोट लावितेसी लल्लाटीं । तेंचि नमन अर्पी बाई कान्हो जगजेठी ॥१॥
सहलाचिया खेळा गे जोडि घननीळा । नलगे कांही घेणें देणें परि हा तो जवळा ॥२॥
नमन हेंचि निज गे परमार्थाचें बिज । सहज भावें नमुं जातां जोडे अघोक्षज ॥३॥
निळा महणे आतां गे वर्म आले आतां । श्रीहरीच्या संगसुखें गाऊं गुणकथा ॥४॥

हे सखे, तू कपाळावर बोट लावून (किंवा खेळाच्या निमित्ताने) जी झेटीमिसे (नमस्काराची मुद्रा) करतेस, तेच नमन तू त्या जगज्जेत्या कान्हाला अर्पण कर. या गोपाळांच्या सहज खेळांमध्ये त्या घननीळाची (कृष्णाची) प्राप्ती होते. त्याच्यासाठी कोणतेही देणे-घेणे लागत नाही, तो अगदी जवळीच आहे. देवाचे नमन करणे हेच परमार्थाचे खरे बीज आहे; सहज भावाने शरण गेले की तो अघोक्षज (परमेश्वर) प्राप्त होतो. निळोबा म्हणतात, आता मला याचे खरे वर्म सापडले आहे; आपण श्रीहरीच्या संगतीत राहून त्याच्या गुणकथा गाऊया.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

झेटिमेटी बाईगे लवे हरिच्या पायीं । नमन नम्रतां हेचि परमार्थाचा सोई ॥१॥
निढळासी बोट लावितेसी वेळोवेळां । नमनाचि होतें सहज खेळतां या खेळा ॥२॥
उत्तम हा खेळ गे खेळतां निर्मळ । नमनीं नमितां हातां येतो हा गोपाळ ॥३॥
निळा म्हणे जग तुज करिल कृपा मग । येऊनियां वास करितां ह्रदयीं श्रीरंग ॥४॥

हे सखे, तू खेळाच्या निमित्ताने का होईना, पण श्रीहरीच्या पायांशी नम्र होऊन लव (वाक). नम्रता आणि नमन करणे हीच परमार्थाची खरी सोय (मार्ग) आहे. तू कपाळाला (निढळाला) वेळोवेळा बोट लावतेस, ते खेळाखेळात सहज नमनच घडून जाते. हा खेळ अत्यंत निर्मळ आणि उत्तम आहे, कारण यात नमन करता करता हा गोपाळ कृष्ण सहज हाती लागतो. निळोबा म्हणतात, जेव्हा तो श्रीरंग तुझ्या हृदयात येऊन वास करेल, तेव्हा हे संपूर्ण जग तुझ्यावर कृपा करेल.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

तारुण्याच्या बळें घेऊं धांवाशिल झोंबी । पडलिया तळीं हांसो लागतील उभी ॥१॥
घेसी तरी घेई हरीसवें घाली मिठी । नेदी पडो तोचि वंदय करील ये सुष्टी ॥२॥
एकाहूनी एक बळी नये तुझया ध्याना । कुंथोनियां यासी तळा होईल तनाना ॥३॥
निळा म्हणे झोंबीलोंबी घेंई काळासवें । श्रीहरीच्या बळें मग वांटसील नांवे ॥४॥

तू तरुणपणाच्या (किंवा शरीराच्या) बळावर कुस्ती खेळायला (झोंबी घ्यायला) धावतोस; पण जर तू खाली पडलास, तर उभे असलेले लोक तुला हसतील. जर तुला झोंबी घ्यायचीच असेल, तर तू हरीशी घे आणि त्याला घट्ट मिठी मार; तो तुला संसारात कधीही पडू देणार नाही आणि या सृष्टीत तुला वंदनीय करेल. या जगात एकापेक्षा एक बलवान लोक (किंवा संकटे) आहेत, ज्यांचे तुला भान नाही; त्यांच्यापुढे थकून तू शेवटी खाली पडशील आणि तुझी फजिती होईल. निळोबा म्हणतात, तू काळाशी (मृत्यूशी) दोन हात कर आणि श्रीहरीच्या बळावर जगात तुझे नाव उजळ कर.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

टिपरियाचे घाई गे नाच सुखें बाई । गितीं गाऊनियां हरिचें संगमसुख घई ॥१॥
नाचोनियां फेरि गे गुण त्याचे उच्चारी । जेणें काग बग रिठा मर्दियले वैरी ॥२॥
ऐसें गाई गाणें गे हरि जोडे जेणें । येर येऊं नेदी वाचे लटकी ते वांयाणे ॥३॥
निळा म्हणे नामें गे तोडी मरणजन्में । ऐसा हरि गीतीं गातां हरतील कर्मे ॥४॥

हे सखे, तू टिपाऱ्यांच्या तालावर सुखाने नाच आणि गाणी गाऊन हरीच्या संगतीचे सुख मिळव. फेर धरून नाचताना त्या कृष्णाचे गुण गा, ज्याने कागासूर, बकासूर आणि रिष्टासूर यांसारख्या बलाढ्य वैऱ्यांचा (राक्षसांचा) संहार केला. मुखाने असे गाणे गा, ज्याने हरीची प्राप्ती होईल; इतर फालतू आणि खोट्या गोष्टी वाचेवर आणू नकोस. निळोबा म्हणतात, हरीच्या नामस्मरणाने जन्म-मरणाचे फेरे तुटतात; अशा हरीची गीते गायल्याने तुझी सर्व कर्मे (पापे) नष्ट होतील.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

खेळों पंडखडे गे बैसोनि निवाडे । आधीं उचली एक मग दोनि घेंई पुढें ॥१॥
सावधान चालि गे नेमाचेचि झेलि । दोन तीन पांच सात सांडी येक उचली ॥२॥
नेदी लागो ढका दुसरियासि झोका । हळूचि घेंई उचलूनियां तरिच खेळ निका ॥३॥
निळा म्हणे हरि गे साक्ष निरंतरी । तोचि जाणे सर्व आहे तुज मजही माझारी ॥४॥

हे सखे, आपण एका जागी शांत बसून सागरगोट्यांचा (पंडखडे) खेळ खेळूया. प्रथम एक खडा उचल, मग पुढे दोन उचल. खेळताना अत्यंत सावधगिरी बाळग आणि नियमाप्रमाणे येणारे झेल पकड; कधी दोन, तीन, पाच तर कधी सात खडे टाकून एक खडा वर झेलायचा असतो. दुसऱ्या खड्याला धक्का न लावता, हळूच खडा उचलून घे, तरच हा खेळ चांगला (निका) होईल. निळोबा म्हणतात, आपला हा खेळ पाहण्यास हरी निरंतर साक्ष आहे; तो आपल्या सर्वांच्या आत काय आहे, ते उत्तम रीतीने जाणतो.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

तरिच पिंग्या गोडि गे लावोनि आंग मोडी । नाहीं तरी परती सर म्हणती जा घांगडी ॥१॥
फिरविसी मान जरी हरीतें लक्षून । तरीच खेळ रुचेल तुझा मानवती जन ॥२॥
राये उभी नीट गे होउनियां धीट । नाहींतरी झोंके खातां म्हणती फटफट ॥३॥
निळा म्हणे श्रीहरि गे आठवी अंतरीं । तरीच पिंगा मानेल जगा धन्य म्हणती नारी ॥४॥

हे सखे, पिंगा खेळण्यात खरी गोडी तेव्हाच येईल, जेव्हा तू पूर्ण समरस होऊन शरीराची लय दाखवशील; नाहीतर खेळता येत नसेल तर बाजूला सरक, लोक तुला वेडी (घांगडी) म्हणतील. तू खेळताना जर हरीकडे लक्ष ठेवून मान फिरवशील (पिंगा घेशील), तरच तुझा खेळ लोकांना आवडेल आणि ते तुझा आदर करतील. धीट होऊन एकदम नीट उभी राहा; नाहीतर खेळताना झोके खाऊन पडलीस, तर लोक तुझी थट्टा करतील. निळोबा म्हणतात, अंतकरणात श्रीहरीची आठवण ठेव; तरच तुझा पिंगा सार्थ ठरेल आणि जगातील स्त्रिया तुला धन्य म्हणतील.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

पिंगा म्हणिजे पिलंगोनि भिरभिरियाचे परी । फिराविसी माज मान तरि तुझी थोरी ॥१॥
चित्त हरिवरी गे ठेवूनि दे भोंवरी । नाहींतरी सर परती येथूनि जाय दुरी ॥२॥
वाउगाचि ताठा गे नाहीं वळवटा । येथें नाहिं काम तुझें जाई आल्या वाटा ॥३॥
निळा म्हणे निजांनदे कांपवी शरीर । धरुनियां निज मनीं रुक्मिणीचा वर ॥४॥

पिंगा म्हणजे भिरभिर फिरणाऱ्या चक्रासारखे (भिरभिरियासारखे) गोल फिरणे. खेळताना जर तू कंबर आणि मान योग्य लयीत फिरवलीस, तरच मोठेपण लाभेल. आपले चित्त हरीच्या चरणी ठेवून मग पिंग्याची भोंवरी (फेरा) घे; नाहीतर खेळायचा आव आणू नकोस, इथून दूर निघून जा. मनात कोणताही व्यर्थ ताठा किंवा अहंकार ठेवू नकोस. निळोबा म्हणतात, मनात रुक्मिणीच्या वराचे (कृष्णाचे) ध्यान धरून आत्मिक आनंदाने (निजानंदाने) शरीराला लयीत आणून खेळ.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

फिरविसी मान तरी पिंग्याच्या महिमान । नाहींतरी सरे परती जाई वो येथून ॥१॥
धरी हरि चित्तीं गे पिंगयाच्या निगुती । नाहींतरी वायां जासी भोवंडीचे भ्रांती ॥२॥
मोडशील माजगे तरीच पिंगा साजे । लाटण्याऐसी न लवतां फजितीचें भोज ॥३॥
निळा म्हणे सांगितले धरी हित कानीं । तरीच पिंगा मोड तुझा श्रीहरिचिंतनीं ॥४॥

खेळताना मान व्यवस्थित फिरवलीस, तरच पिंग्याचा महिमा वाढेल; नाहीतर खेळ जमत नसेल तर इथून बाजूला जा. पिंगा खेळताना हरीला मनात घट्ट धरून ठेव, नाहीतर गोल फिरताना चक्कर येऊन (भोवंडीच्या भ्रांतीने) तू उगीचच खाली पडशील. पिंगा खेळताना कमरेला लचक देणे आवश्यक आहे; जर तू लाटण्यासारखी ताठ राहिलीस आणि वाकली नाहीस, तर तुझी फजिती निश्चित होईल. निळोबा म्हणतात, मी सांगितलेले तुझे हित कानावर घे; श्रीहरीच्या चिंतनात रंगून जेव्हा तू खेळशील, तेव्हाच तुझा पिंगा खऱ्या अर्थाने सुंदर दिसेल.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

फुंकिसी जगा गडी गे तरि घालीं फुगडी । नाहीं तरी नको करुं फजिती रोकडी ॥१॥
मोडीं आंग बाई गे नाचण्याचे सोयी । आठवूनि श्रीहरिचा निजानंद देहीं ॥२॥
त्या नांव फुगडी गे बंधनातें तोडी । नाहीं तरि कांपवूनि काय टिया मांडी ॥३॥
निळा म्हणे जोडी गे देवासवें गडी । आठवूनि ध्यानीं मनीं रुप घडी घडी ॥४॥

हे सखे, जर तुला संपूर्ण जगाला जिंकणारा सखा (कृष्ण) मिळवायचा असेल, तर तू त्याच्याशी प्रेमाची फुगडी घाल; खेळता येत नसेल तर स्वतःची फजिती करून घेऊ नकोस. शरीरात श्रीहरीच्या भक्तीचा परमानंद आठवून नाचाच्या लयीत स्वतःला झोकून दे. खरी फुगडी तीच असते, जी संसाराची सर्व बंधने तोडून टाकते; फक्त शरीर हलवून खेळण्याचा काय फायदा? निळोबा म्हणतात, तू देवालाच आपला खरा सखा (गडी) कर आणि घडीघडी ध्यानी-मनी त्याचेच रूप आठवत राहा.

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

पेहरंब्याचे सोई गे सारविसी भुई । परि येथें तेथें असे अवघाचि हरि पाही ॥१॥
कापवितां हात जरी सावधान चित्त । तरीच होईल मान न पवतां घातपात ॥२॥
नाचविसी पाय गे घोळसूनि भोय । परि नग्न दाखवितां जगीं हासे होय ॥३॥
निळा म्हणे बरा गे विचार करी धीरा । आठवूनि हदयांत राहे शारंगधरा ॥४॥

खेळ खेळण्यासाठी तू जमीन सारवून स्वच्छ करतेस, पण लक्षात ठेव, या जगात सर्वत्र (येथे आणि तेथे) केवळ हरीच व्यापून राहिला आहे. खेळताना हात हलवताना जर तुझे चित्त देवाच्या चरणी सावधान असेल, तरच तुला मान मिळेल आणि कोणताही घातपात (पतन) होणार नाही. जमिनीवर पाय आपटून नाचताना सावध राहा; जर भक्ती सोडून लौकिक अहंकार दाखवलास, तर जगात हसे होईल. निळोबा म्हणतात, म्हणून धीर धरून चांगला विचार कर आणि हृदयात सदैव त्या शारंगधराचे (कृष्णाचे) स्मरण ठेव.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

समान नीट दोही आंगे पोरा खेळे मुरदांगे । नाहीं तरी जासि वायां चुकवितां आंगें ॥१॥
खेळ सख्या खेळा । लक्षूनि हरी डोळा ॥२॥
सांडूनि मर्यादा जरि घालिसी पाउलें । त‍री होसि फजित पोरा मारितील मुलें ॥३॥
निळा म्हणे चिप चरणे धरुनियां निघ । न पडसी कोडियांत ध्यातां हा श्रीरंग ॥४॥

मुला, जेव्हा तू 'मुरदांग' (एक प्रकारचा खेळ किंवा वाद्य) खेळतोस, तेव्हा दोन्ही बाजूंनी समान आणि ताठ राहिले पाहिजे; अंग चोरून खेळलास तर खेळ वाया जाईल. हे माझ्या मित्रा, डोळ्यांसमोर केवळ हरीला ठेवून हा खेळ खेळ. जर तू खेळाची मर्यादा सोडून वेडीवाकडी पावले टाकलीस, तर तुझी फजिती होईल आणि इतर मुले तुला चिडवतील (किंवा मारतील). निळोबा म्हणतात, देवाचे चरण घट्ट धरून मार्गाला लाग; श्रीरंगाचे ध्यान केल्यावर तू संसाराच्या कोणत्याही संकटात पडणार नाहीस.

॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना

तरिच बरवंटा गे लई लई लखोटा । फिरोनियां नवजसी यमपंथें वाटा ॥१॥
लखोटयाच्या भारें गे नवजाये चाचरी । धरुनियां तारा निजवृत्ति हे सावरी ॥२॥
हरीचिया छंदे गे डोल ब्रम्हानंदे । घालूनियां पायातळीं इंद्रचंद्रपदें ॥३॥
निळा म्हणे खेळीं गे जोडी वनमाळी । नाहिं तरि मायामोहें पडशील जाळीं ॥४॥

खेळताना लखोटा (एक प्रकारचा खेळ) व्यवस्थित खेळलास तरच ते उत्तम (बरवंटा) ठरेल, ज्यामुळे तुला पुन्हा कधीही यमलोकाच्या वाटेने जावे लागणार नाही (जन्म-मरण सुटेल). संसाराच्या ओझ्याखाली अडखळत न जाता, भगवंताच्या नामाचा तारा (आधार) धरून आपली वृत्ती सावर. हरीच्या भक्तीच्या छंदात आणि ब्रह्मानंदात असा काही डोल की, तुला इंद्राचे किंवा चंद्राचे पदही पायाखालच्या धुळीसारखे वाटेल. निळोबा म्हणतात, या खेळातून तू त्या वनमाळीची जोडी (भक्ती) मिळवून घे, नाहीतर मायेच्या आणि मोहाच्या जाळ्यात अडकून पडशील.

॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना

पाडूनि लगोया चेंडुवाच्या एका घायें । सुखी खेळे खेळ साह्य करुनि हरीचे पाय ॥१॥
खेळे ऐसा खेळ । मनीं धरुनि घननीळ ॥२॥
उडोनिया जातां चेंडु न सांभाळे उसी । धांवतांचि मरती पोरें होतीं कासाविसी ॥३॥
निळा म्हणे झेलूनियां घेंई वरिच्यावरी । एकविध भावें शरण जाऊनियां हरी ॥४॥

चेंडूच्या एकाच अचूक माऱ्याने लगोरी पाडून, हरीच्या चरणांचा आश्रय घेऊन तू हा खेळ आनंदाने खेळ. मनात नेहमी त्या घननीळ कृष्णाला ठेवूनच असा खेळ खेळला पाहिजे. जर चेंडू मारल्यावर तो योग्य वेळी झेलता किंवा सांभाळता आला नाही, तर मुले डावासाठी धावपळ करून कासावीस होतात. निळोबा म्हणतात, म्हणून तू संसार रूपी चेंडूला वरच्या वर झेलून घे आणि एकाग्र भावाने त्या हरीला शरण जा.

॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना

लगोरिया मांडूनि पोरा वांटशील गडी । निर्बळाच्या संगे डाव देतां येसी रडी ॥१॥
न करीं ऐसें आतां । करीं गडी श्रीअनंता ॥२॥
मारितांचि लगोया आधीं येतो हाता डाव । चुकलिया व्याहाण वाटी हांसतात सर्व ॥३॥
निळा म्हणे वांयांविण नको पावों खेदा । याचिलागीं न विसंगे श्रीहरि गोविंदा ॥४॥

मुला, लगोरी मांडून जेव्हा तू सवंगडी वाटून घेतोस, तेव्हा जर तू एखाद्या कमजोर (निर्बळ) मित्राची संगत घेतलीस, तर डाव हारल्यावर तुला रडायची वेळ येईल. आता असे करू नकोस; तू स्वतःचा खरा गडी (मित्र) त्या श्रीअनंताला (परमेश्वराला) कर. खेळात अचूक मारा करून लगोरी पाडल्यास डाव लगेच हातात येतो, पण जर नेम चुकला तर खेळ पाहणारे सर्व लोक हसतात. निळोबा म्हणतात, म्हणून तू उगीचच दुःख करून घेऊ नकोस आणि श्रीहरी गोविंदाला कधीही अंतरातून विसरू नकोस.

॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना

वांटुनियां गडी चेंडु मांडियेली फळी । मेलासी धांवतां कान्हो नाटोपेचि बळी ॥१॥
येईल चेंडू हातांरे । हरिसी शरण जातां ॥२॥
पाडिल्या लगोया जेणें तेणेंचि नेला डावो । वाउगीची शीणती येरें धांवतां गेले पावो ॥३॥
निळा म्हणे शरण गोपाळा जांई करीं तातडी । तरीच चेंडु येईल हातां पांगविसी गडी ॥४॥

मित्रांची वाटणी करून आणि चेंडू घेऊन खेळाची फळी मांडली आहे; पण खेळताना धावून धावून जीव थकला, कारण तो बलवान कान्हा कोणालाही आटोपत नाही (त्याला बाद करणे सोपे नाही). परंतु, जर तू त्या हरीला मनोभावे शरण गेलास, तर हा भक्तीचा चेंडू सहज तुझ्या हातात येईल. ज्याने अचूक नेम धरून लगोरी पाडली, त्यानेच खेळ जिंकला (डाव नेला); बाकीचे मुले उगीचच इकडेतिकडे धावून पाय थबकवून घेतात. निळोबा म्हणतात, म्हणून तू तातडीने त्या गोपाळाला शरण जा, तरच हा चेंडू तुझ्या हाती येईल आणि तू खेळात तुझ्या मित्रांना जिंकू शकशील.

॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना

खेळ मांडी गडियांसवें । आपण लपावें लपवी त्यां ॥१॥
म्हणती अवघे झांका डोळे । आपण पळे पळवी त्यां ॥२॥
आला डाव दयावी पाळी । मागे जवळी गडियांही ॥३॥
निळा म्हणे पाठिवरी । बैसे हरी बैसे हरी बैसवी त्यां ॥४॥

श्रीकृष्ण आपल्या सवंगड्यांसोबत लपंडावाचा खेळ मांडतात; ते स्वतः लपतात आणि इतर गोपाळांनाही लपायला सांगतात. ते म्हणतात, "आता सर्वांनी आपले डोळे झाका," आणि असे म्हणून ते स्वतः पळतात व इतरांनाही पळायला लावतात. जेव्हा कोणावर राज्य (डाव) येते, तेव्हा मुले आपली पाळी मागतात. निळोबा म्हणतात, या खेळात मग श्रीकृष्ण स्वतः आनंदाने मित्रांच्या पाठीवर बसतात आणि कधी मित्रांना आपल्या पाठीवर बसवतात.

॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना

चाल म्हणसी बाईगे खेळों लपंडाई । जेथें तेथें साक्ष कान्हा लपो कोणें ठाई ॥१॥
झाकुनियां डोळा गे लपविली चपळा । लेपों जाति जेथें तेथें कलकलिती बाळा ॥२॥
पडसाई नसे गे अवघाचि प्रकाशे । सर्वठाई व्यापूनि आत्म वनमाळि वसे ॥३॥
निळा म्हणे खेळगे अवघाचि हो पळ । जेथें तेथें साक्षपणें वतें हा गोपाळ ॥४॥

हे सखे, तू म्हणतेस की चल आपण लपंडाव खेळूया; पण जो कान्हा जिकडेतिकडे सर्वत्र साक्ष रूपाने हजर आहे, त्याच्यापासून लपण्यासाठी कोणती जागा उरली आहे? डोळे बंद करून जरी स्वतःला लपवले, तरी ती केवळ चपळता ठरेल; मुले जिथे कुठे लपायला जातात, तिथे आधीच हा गोपाळ हजर असल्यामुळे मुले कलकलाट करतात. तिथे कोणतीही सावली (अंधार) नाही, सर्वत्र केवळ देवाचाच प्रकाश पडला आहे. संपूर्ण विश्वात आत्मरूपाने तो वनमाळी वास करत आहे. निळोबा म्हणतात, हा खेळ म्हणजे केवळ एक क्षणभराची लीला आहे, कारण प्रत्येक ठिकाणी हा गोपाळ प्रत्यक्ष साक्ष रूपाने उभा आहे.

॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना

म्हणसी कडवसां गे मायेचिया बैसा । मायाचि नाहीं मिथ्यापणें निजबोधप्रकाशा ॥१॥
लपों कोणीकडे गे सांग बाई निवाडें । अविदयाही म्हणसी तरी ते न दिसे निवाडे ॥२॥
कैंचें मी माझें हें गे झांकोळिलें तेजें । अवघी आत्मराजें माझया उजळीं निजें ॥३॥
निळा म्हणे नुरे गे लपणेंचि वोंसरे । याचिया प्रकाशें उजळले दरे खोरें ॥४॥

तू म्हणतेस की आपण मायेच्या आडोश्याला (कडवसां) जाऊन बसूया; परंतु आत्मज्ञानाचा (निजबोध) प्रकाश पडल्यावर ती माया तर खोटी (मिथ्या) ठरते, मग तिथे आडोसा कसा असणार? हे सखे, मला स्पष्ट सांग की आपण आता कुठे लपायचे? जर तू अज्ञानाचा (अविद्येचा) आडोसा म्हणशील, तर ज्ञानाच्या प्रकाशात ते अज्ञान कुठेच दिसत नाही. हे 'मी आणि माझेपण' देवाच्या दिव्य तेजाने पूर्णपणे झाकून गेले आहे. त्या आत्मराजाने (कृष्णाने) माझे अंतःकरण उजळून टाकले आहे. निळोबा म्हणतात, आता लपण्याची जागाच उरली नाही; कारण या कृष्णाच्या प्रकाशामुळे सृष्टीतील सर्व दऱ्या-खोऱ्या उजळल्या आहेत.

॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना

विटि दांडू भला रे तरीच मारीं टोला । नाहीं तरि डाव घेतां धांवडिती मुला ॥१॥
सावधान पाहे रे हरीचि चित्तीं ध्याये । न राहोनि निदसुरा खेळाच्या प्रवाहें ॥२॥
हाणें नीट दांडू रे नाहीं तरी नाडू । वाउगाचि टोला होतां पावसील दंडू ॥३॥
निळा म्हणे याहरी मुखें म्हणतांचि सुनेति । न चुके जो त्वरा करी तोचि पावे कीर्ति ॥४॥

विटीदांडूचा खेळ खेळताना जर विटी चांगली उडाली, तरच जोरात टोला मार; नाहीतर तुझा नेम चुकला तर इतर मुले तुला डाव घेण्यासाठी पळवून लावतील. नेहमी खेळताना अत्यंत सावध राहा आणि चित्तात हरीचे ध्यान ठेव; खेळाच्या ओघात सुस्तावलेला (निदसुरा) राहू नकोस. दांडूने विटीवर नीट प्रहार कर, नाहीतर तुझा डाव फुकट जाईल. व्यर्थ टोला मारलास तर तुला दंड (राज्य) भोगावा लागेल. निळोबा म्हणतात, मुखाने हरीचे नाम घेत जो सावध राहतो आणि खेळात घाई न करता योग्य वेळी तत्परता दाखवतो, तोच खेळात कीर्ती (विजय) मिळवतो.

॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना

विटिया दांडू मांडिती खेळा । मेळवूनि मेळा संवगडियांचा ॥१॥
सुं म्हणोनियां मारिती टोला । हांसती त्याला डाव घेतां ॥२॥
धांवती एक ते उभेचि ठाकती । जिंकोनिया मानिती आपण धन्य ॥३॥
निळा म्हणे खेळ मोडा रे गडि हो । कान्होबाचे पाहों पाय आतां ॥४॥

सर्व सवंगड्यांचा मेळा गोळा करून गोपाळांनी विटीदांडूचा खेळ मांडला आहे. ते 'सुं...' असा आवाज करत विटी हवेत उडवून जोराने टोला मारतात आणि डाव घेताना एकमेकांना हसतात. डाव पकडण्यासाठी काही मुले धावतात, तर काही जागेवरच उभे राहतात; खेळ जिंकल्यावर ते स्वतःला धन्य मानतात. निळोबा म्हणतात, "आता हा खेळ आवरा (मोडा) मित्रांनो, चला आपण सर्वांचा उद्धार करणाऱ्या कान्होबाच्या चरणांचे दर्शन घेऊया."

॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना

खेळ खेळ झेंपा गे आठवि चिद्रुपा । नाहिंतरि पुन:पुन्हां न चुकति खेपा ॥१॥
घेंई बारवोटीं गे काढी सागरगोटी । जेणें अर्थ स्वार्थ परमार्थ पडे पोटीं ॥२॥
बरवि घालि झेंप गे लांबउनि हात । नाहिं तरी लाजोनियां आयुष्या करिसि घात ॥३॥
निळा म्हणे डोले गे हरीचिया तोलें । जेणें इहपरलोकीं विकसिल मोलें ॥४

हे मना, तू देवाच्या भक्तीचा हा खेळ पूर्ण झोकून देऊन (झेंपा मारून) खेळ आणि त्या ज्ञानस्वरूप परमात्म्याला (चिद्रूपा) आठव; नाहीतर या संसारात जन्म-मरणाचे फेरे (खेपा) कधीच चुकणार नाहीत. तू संसारातून ही भक्तीची 'सागरगोटी' अशी काही मिळव, जेणेकरून तुझा ऐहिक अर्थ आणि परमार्थ दोन्ही सार्थ होतील. भक्तीच्या मार्गावर हात लांबवून योग्य झेप घे; नाहीतर शेवटच्या वेळी लाज धरून बसशील आणि अमूल्य आयुष्याचा नाश करून घेशील. निळोबा म्हणतात, जो हरीच्या तालावर आणि नामावर डोलतो, त्याचे जीवन इहलोकात आणि परलोकात मोलाचे ठरते.

॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना

चढोनियां झाडा पोरा खेळसी सुरकांडी । निसरतां हात पाय माझा होईल मोडी ॥१॥
धरुनी हरि चित्तिसी खेळे वरिझाडा ॥ अभिमानें जासी तरी होईल चुरा हाडा ॥२॥
दिसती त्या खाधा पोरा मोठयापरी ठीसरी । मोडती आंगभारें याचा विश्वास न धरीं ॥३॥
निळा म्हणे सांगितले धरी चित्तें मनें । मग तूं चढेवरी सुखें हिंडे खादयापानें ॥४॥

मुला, तू झाडावर चढून 'सुरकांडी' खेळतोस, पण जर तुझा हात किंवा पाय निसरला, तर शरीराची हाडे मोडून जातील. म्हणून अंतकरणात हरीला धरून मगच झाडावर चढून खेळ; जर तू केवळ गर्वाने किंवा अभिमानाने गेलास्, तर पडल्यावर हाडांचा चुरा होईल. झाडाच्या ज्या खांद्या (फांद्या) वरून मोठ्या आणि मजबूत दिसतात, त्या कधीकधी ठिसूळ असतात; शरीराचे वजन पडताच त्या एकदम मोडतात, म्हणून त्यांचा जास्त विश्वास धरू नकोस. निळोबा म्हणतात, मी सांगितलेले हित तू मनापासून ऐक; आधी देवाचा आधार घे आणि मगच झाडाच्या फांद्यांवर सुखाने फिर.

॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना

सूरकांडी बैसोनि खोडीं चढसी झाडावरी । मोडलिया डाहाळी खांदी पडशील अघोरीं ॥१॥
वेंघ ऐशावरी घेऊनि सवें हरि ॥२॥
जगडवाळ झाड वरी खांदयाहि वांकुडया । उलंडल्या वरुनि हात मोडतील मांडया ॥३॥
निळा म्हणे श्रीहरी ते दृष्टी धरुनियां । वेंघे वरी जाई दुरी न पवसी अपाया ॥४॥

तू सूरकांडी खेळण्याच्या हट्टापोटी झाडावर चढतोस; पण जर एखादी बारीक फांदी (डाहाळी) किंवा मोठी खांदी मोडली, तर तू थेट खाली भयंकर दरीत (अघोरी संसारात) पडशील. म्हणून जर तुला झाडावर चढायचे (संसार पार करायचा) असेल, तर हरीला सोबत घेऊनच चढ. हे संसार रूपी झाड अवाढव्य (जगडवाळ) आहे आणि त्याच्या फांद्या खूप वेड्यावाकड्या आहेत; वरून खाली कोसळल्यास हात आणि पायाच्या मांड्या मोडून जातील. निळोबा म्हणतात, श्रीहरीवर आपली दृष्टी ठेवून मगच वर चढ; म्हणजे तू सर्व संकटांपासून दूर राहशील आणि तुला कोणताही अपाय होणार नाही.

॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना

आंगा आणुनि वारें पोरा घालिसि हमामा । निघोनियां जाईल पुढें पडासे येऊनि दमा ॥१॥
घुमे एक्याभावें । हा गोपाळ घेउनि सवें ॥२॥
तोंडो येतो फेंस पुटिला नाचसिल बा रे । पडतां निसतोश मग हांसतिल पोरें ॥३॥
निळा म्हणे सकळही सोडुनियां तमा (अभिमान) । एका हरिविण तया नांव हमामा ॥४॥

मुला, तू अंगात वारे आल्यासारखा करून 'हमामा' हा खेळ खेळतोस; पण खूप वेगाने खेळल्यामुळे तुझा श्वास सुटेल आणि तू दमायला (थकायला) लागशील. जर तुला खरोखरच या खेळात धुंद व्हायचे असेल, तर या गोपाळ कृष्णाला सोबत घेऊन एकाग्र भावाने घुम (नाच). तोंडाला फेस येईपर्यंत तू असाच व्यर्थ नाचत राहिलास आणि थकून खाली पडलास, तर इतर सर्व मुले तुला हसतील. निळोबा म्हणतात, संसाराचा सर्व अहंकार आणि अज्ञान सोडून, केवळ एका हरीच्या प्रेमात जे सर्व विसरून नाचणे, त्यालाच खरा 'हमामा' म्हणतात.

॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना

धरुनियां श्वास पोटीं सेवो पहासी हाल । न पवसी स्थळ भोंवतां गडियांचा मेळ ॥१॥
हुतुतु हुतुतु किती करिसी वेळोवेळां । होऊनियां नम्र भजे घननीळ सांवळा ॥२॥
धांवतां अविचारें पोरें धरिती टांगे । चलतां वळ मागें पडशील उगे ॥३॥
निळा म्हणे सांडूनियां हुतूतूचा बार । आठवी हा ध्यानीं मनीं नंदाचा कुमर ॥४॥

खेळात श्वास रोधून धरून तू खूप धावपळ (हाल) करतोस, पण जर नेमक्या जागी पोहोचू शकला नाहीस, तर आजूबाजूला असलेल्या मित्रांचा मेळा तुला पकडून बाद करेल. तू वारंवार 'हुतुतू हुतुतू' (कबड्डीचा दम) काय करतोस? त्यापेक्षा नम्र होऊन त्या सावळ्या घननीळाचे भजन कर. अविचाराने धावू लागलास, तर इतर मुले तुझे पाय (टांगे) धरून तुला पाडतील; मग मागे वळून पाहताना तू उगीचच खाली पडशील. निळोबा म्हणतात, संसाराचा हा हुतुतूचा खेळ बाजूला ठेव आणि ध्यानी-मनी केवळ त्या नंदाच्या कुमाराची (कृष्णाची) आठवण ठेव.

॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना

जाईजण्या बळें पोरा घालिसी हुंबरी । विचकिसी दांत पुढें पडसिल फेरी ॥१॥
पाहे हरिकडे । मग हुंबरी घाली कोडें ॥२॥
उडसील बळें ज्याच्या वोळखे तो आधीं । नाहीं तरि वायां जासी न पडे उपाधी ॥३॥
निळा म्हणे सांगितले हीत धरी पोटीं । निजभावें शरण रिघे कान्हो जगजेठी ॥४॥

मुला, तू केवळ स्वतःच्या ताकदीच्या जोरावर मोठ्या गर्वाने हुंबरी (एक प्रकारचा खेळ किंवा आव्हान) देतोस; पण खेळताना दात विचकटून (थकून) शेवटी तू संसाराच्या फेऱ्यात पडशील. त्यापेक्षा आधी हरीकडे पाहा आणि मगच प्रेमाने ही हुंबरी घाल. तू ज्याच्या बळावर उड्या मारतोस, आधी त्या परमेश्वराला ओळख; नाहीतर तुझे सर्व श्रम वाया जातील आणि तू संसाराच्या उपाधीत अडकशील. निळोबा म्हणतात, मी सांगितलेले हे हित तू मनात धर आणि आत्मभावाने त्या जगज्जेत्या कान्हाला शरण जा.

॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना

मी तों नेणें याची लीळा । अकळकळा खेळ खेळे ॥१॥
पुढील सूचना जाणोनियां । आधींच उपाया करुनी ठेवी ॥२॥
निमित्त दावूनियां आणिकाचें । आपणचिं त्याचें रुप धरी ॥३॥
निळा म्हणे नवल पोटीं । वाटे शेवटीं मग कळे ॥४॥

या श्रीकृष्णाची लीला अगाध आहे, मी ती पूर्णपणे जाणू शकत नाही; तो बुद्धीच्या पलीकडचा (अकळकळा) खेळ खेळतो. भविष्यात काय घडणार आहे हे त्याला आधीच ठाऊक असते, म्हणून तो आधीपासूनच त्याचे उपाय करून ठेवतो. तो जगाला दाखवण्यासाठी केवळ दुसऱ्या कोणाचे तरी निमित्त करतो, पण प्रत्यक्षात मात्र तो स्वतःच त्याचे रूप घेऊन कार्य करत असतो. निळोबा म्हणतात, त्याच्या या लीलेचे मनात मोठे नवल वाटते; सुरुवातीला काही समजत नाही, पण शेवटी त्याचा खरा अर्थ कळतो.

॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना

सरलियां खेळा गे म्हणती अवघ्या बाळा । आरते आरती करुं नंदाच्या गोवळा ॥१॥
हाचि जीव प्राण सोयरा सज्जन । ओवाळितां यासि बाई निवे तनुमन ॥२॥
करुनियां आरतीं पंचप्राण ज्योती । मिळोनियां सकळां बाळा श्रीमुख पाहाती ॥३॥
निळा म्हणे वेगळे धन्य पर्वकाळ । साधला हा आजि येथें आळवूं गोपाळ ॥४॥

खेळ संपल्यावर सर्व गोपाळ मुले एकत्र येून म्हणतात, "चला सख्यांनो, आता आपण या नंदाच्या गोपाळाची (कृष्णाची) मनोभावे आरती करूया. हाच कृष्ण आपला खरा जीव, प्राण आणि जिवलग सोयरा आहे; याला ओवाळताना आपले तन आणि मन पूर्णपणे शांत (निवे) होते." आपल्या पंचप्राणांची ज्योत करून सर्व मुले एकत्र मिळून देवाला ओवाळतात आणि त्याचे सुंदर श्रीमुख पाहतात. निळोबा म्हणतात, हा आजचा वेळ म्हणजे एक अत्यंत धन्य असा पर्वकाळ साधला आहे, चला आपण सर्वजण मिळून या गोपाळाची स्तुती करूया.

॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना

हरीच्या पायीं विश्वासलें । सवंगडे झाले म्हणउनी ॥१॥
दिवस रातीं नव्हतां तुटी । सांगती गोठी आलोकिका ॥२॥
ब्रम्हांनदें खेळती खेळ । करिती कल्लोळ गीतवादयें ॥३॥
निळा म्हणे निर्भय चित्तें । नाणती काळातें निजदृष्टी ॥४॥

जे गोपाळ श्रीकृष्णाचे सवंगडी (मित्र) झाले, त्यांचा हरीच्या चरणांवर पूर्ण विश्वास जडला. ते दिवस-रात्र देवापासून कधीही वेगळे होत नाहीत (तुटी होत नाही) आणि निरंतर अलौकिक अशा गोष्टी सांगत राहतात. ते सर्वजण ब्रह्मानंदाच्या सुखात खेळ खेळतात आणि गायन-वादनाचा मोठा जयघोष (कल्लोळ) करतात. निळोबा म्हणतात, त्यांचे चित्त आता पूर्णपणे निर्भय झाले असून ते आपल्या आत्मदृष्टीपुढे काळाला (मृत्यूला) देखील काहीच मानत नाहीत.

॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना

आंतात मी पुसेन तें सांगा रे उमाणें । तुम्ही आलेती कोठुनी जाणें कोठें ॥१॥
मग विचारती गोवळ म्हणती नेणों मूळ । ऐसेचि आम्ही आढळ दास तुझे ॥२॥
म्हणतो नंदाच्या पोसण्या । दारसुण्या दासाच्या ॥३॥
जेथूनि तुझें येणें तेथुनि आमुचें जीणें । जाशील तेव्हां जाणें तुजचि संगे ॥४॥
निळा म्हणे ऐकोनियां संतोषले हरी । म्हणती यारे यावरी खेळ खेळों ॥५॥

श्रीकृष्ण गोपाळांना एक कोडे (उमाणे) घालतात आणि म्हणतात, "मित्रांनो, आता मी विचारतो त्याचे उत्तर द्या; तुम्ही मूळचे कुठून आला आहात आणि तुम्हाला शेवटी कुठे जायचे आहे?" त्यावर सर्व गोपाळ विचार करून म्हणतात, "हे कान्हा, आम्हाला आमचे मूळ ठाऊक नाही; आम्ही फक्त एवढेच जाणतो की आम्ही तुझे हक्काचे दास आहोत. आम्ही या नंदाच्या पुत्राचे पोसलेले (आश्रित) आहोत आणि त्याच्या दासांचे दास आहोत. जिथून तुझे येणे झाले आहे, तिथूनच आमचे जीवन सुरू झाले आहे; आणि तू जेव्हा इथून जाशील, तेव्हा आम्हीही तुझ्याच सोबत येऊ." निळोबा म्हणतात, गोपाळांचे हे प्रेमळ उत्तर ऐकून श्रीहरी खूप आनंदी झाले आणि म्हणाले, "चला मित्रांनो, आता आपण पुढचा खेळ खेळूया."

॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना

गोपाळ म्हणती कान्हया आमुचीं उमाणीं । सांगसी तरि चरणीं ठेंवूं माथा ॥१॥
यावरीं श्रीहरि बोले मधुराक्षरीं । पुसा रे झडकरी विलंब नका ॥२॥
मीचि मज न देखें मी माझें नोळखें । कान्हो कोण्या मुखें सांगे आतां ॥३॥
तंव बोले गोविंदु ऐका रे सावधु बोधीं विराला बोधु म्हणोनियां ॥४॥
एक म्हणती गोपाळा । देखणा माझा डोळा । तरी न देखो मातें आंधळा कैसेनि झाला ॥५॥
तंव कृष्ण म्हणे दयोतक तूंची प्रकाशक । मृगजळ केंवीं अर्क देखेल सांगे ॥६॥
एक म्हणती गडी रसना रस निवडी । तरि कां ने घे गोडी आपुली आपण ॥७॥
निळा म्हणे कान्हया बोलें आमुच्या काजा (कामा) । सिध्दी गेलें गुज पावलेती ॥८॥

आता गोपाळ कृष्णाला म्हणतात, "कान्हा, जर तू आमच्या कोड्यांचे (उमाणीं) उत्तर दिलेस, तर आम्ही तुझ्या चरणावर डोके ठेवून." यावर श्रीहरी अतिशय मधुर शब्दांत म्हणाले, "विचार रे लवकर, उशीर करू नका." कृष्ण पुढे विनोदाने म्हणतो, "अरे, मी स्वतःलाच पाहत नाही आणि माझे काय आहे ते ओळखत नाही, तर मग मी कोणत्या मुखाने सांगू?" तरीही गोविंद म्हणतात, "सावध होऊन ऐका, आत्मज्ञानात सर्व अज्ञान विरून जाते." एक गोपाळ विचारतो, "गोपाळा, माझा डोळा सर्व जग पाहतो, पण तो स्वतःला का पाहू शकत नाही? तो स्वतःसाठी आंधळा कसा झाला?" त्यावर कृष्ण म्हणतात, "अरे, पाहणारा (प्रकाशक) तू स्वतःच आहेस; सूर्य जसा स्वतःच्या प्रकाशाने मृगजळ पाहू शकत नाही, तसेच हे आहे." दुसरा गोपाळ विचारतो, "जी जीभ (रसना) सर्व पदार्थांची चव निवडते, ती स्वतःची चव स्वतः का घेऊ शकत नाही?" निळोबा म्हणतात, गोपाळांचे हे प्रश्न ऐकून कान्हाने त्यांच्या कल्याणासाठी आत्मज्ञानाचे परम गुपित सोप्या भाषेत प्रगट केले.

॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना

घालितां उमाणीं पोरा नुमजति तुज । उकलूनियां हरी घेई हदईचें निज ॥१॥
असोनियां चराचरीं न दिसे तें काय । नाहीं जया कान डोळे मुख हात पाय ॥२॥
एक ना दिसें तें काय । नाहीं जया कान डोळे मुख हात पाय ॥३॥
एक ना अनेक नव्हे नव्हेचि कांहिबाहीं । नसोनियां तेंचि वसे अखंड देहादेहीं ॥४॥
निळा म्हणे सांग माझें ऐकें हें उमाणें । नेणवेत रिपुस सुखे हरीचीं हीं लक्षणें ॥५॥

या अभंगात एक गूढ कोडे (उमाणे) घातले आहे की, मुला, जर तुला हे कोडे समजले नाही, तर हरी स्वतः तुझ्या हृदयातील गुपित उकलून दाखवेल. अशी कोणती गोष्ट आहे जी या संपूर्ण चराचरात भरून राहिलेली असूनही डोळ्यांना दिसत नाही? ज्याला स्वतःचे कान, डोळे, मुख, हात किंवा पाय असे कोणतेही अवयव (सगुण रूप) नाहीत? ते एकही नाही आणि अनेकही नाही, ते काहीच नाही असे वाटते; पण ते नसतानाही या संपूर्ण सृष्टीतील प्रत्येक देहात अखंड वास करते? निळोबा म्हणतात, माझे हे कोडे ऐक; जोपर्यंत मनातील विकार (रिपू) नष्ट होत नाहीत, तोपर्यंत हरीची ही निर्गुण लक्षणे सहज समजणे कठीण आहे (तोच परमात्मा सर्वत्र आहे).

॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना

म्हैस वेली देतां सेली होंसि कासाविस । येईल पुढें थेटे पडसें आयुष्याचा नाश ॥१॥
बुड हरि सवें । देहभाव उरनिभावें ॥२॥
दरडिवरी राहोनि उभा मारिसी किराणें (किंकाळी) । तळींचा धोंडा नेणोनि पोरा जाशील जिवें प्राणें ॥३॥
म्हणे निळा सांडूनि खेळा श्रीहरीतें भज । आक्षोम जळ न चले बळ होशील निर्बुज ॥४॥

संसाराच्या वेगवेगळ्या जंजाळात (म्हैस, शेळी यांच्या मोहात) अडकून तू उगीचच कासावीस होतोस; पुढे मृत्यू समोर आल्यावर आयुष्य अचानक संपून जाईल. त्यापेक्षा तू आपला सर्व देहभाव विसरून त्या हरीच्या भक्तीत पूर्णपणे बुडून जा. संसाराच्या कड्यावर (दरडीवर) उभा राहून तू केवळ मोठ्या बाता मारतोस किंवा ओरडतोस; पण खाली कोणता धोंडा (संकट) आहे हे न जाणल्यामुळे तू जीव गमावून बसशील. निळोबा म्हणतात, संसाराचे हे व्यर्थ खेळ सोड आणि श्रीहरीचे भजन कर; संसाराच्या अथांग पाण्यात (आक्षोम जळात) तुझे स्वतःचे काहीच बळ चालणार नाही, तिथे तू हतबल (निर्बुज) होऊन जाशील.

॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना

गोपाळ विनोदें बोलती । तिरस्कारिती गोविंदा ॥१॥
लाज ना भये नाहीं काम यासी । मोकळा सकळांसी ठाउका असें ॥२॥
उगाचि बैसे पाहे खेळ । भोवंडा सकळ आपणांतूनि ॥३॥
निळा म्हणे भोगुनी सोळा सहस्त्र नारी । कैसा ब्रम्हचारी म्हणवितसे ॥४॥

साधेभोळे गोपाळ कृष्णाशी थट्टा-विनोद करत आहेत आणि वरवर त्याचा तिरस्कार केल्यासारखे दाखवत म्हणतात, "या कान्हाला ना कोणाची लाज आहे, ना कोणाचे भय! हा अगदी मोकळा (लाघवी) आहे आणि सर्वांना चांगलाच ठाऊक आहे. हा स्वतः काही न करता चुपचाप बसतो आणि आमचा खेळ पाहतो; पण यानेच संपूर्ण विश्वाचा खेळ आपल्याभोवती फिरवला (भोवंडा) आहे." निळोबा म्हणतात, गोपाळ थट्टेने म्हणतात की, सोळा हजार स्त्रियांचा प्रतिपाळ करूनही हा स्वतःला कसा काय अखंड ब्रह्मचारी म्हणवून घेतो! (हा देवाचा निर्गुण-अलिप्त स्वभाव दाखवणारा विनोद आहे).

॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना

देउनी भातुकें । पुढें नाचवी कौतुकें ॥१॥
हांसोनियां नवल करी । कृपादृष्टी तयावरी ॥२॥
बोबडें बोलणें । त्याचें म्हणे कोडिसवाणें ॥३॥
निळा म्हणे प्रीति करी । खेळविला उरावरी ॥४॥

श्रीकृष्ण लहान मुलांना किंवा गोपाळांना आपल्या खाऊचे (भातुकें) देऊन कौतुकाने आपल्यापुढे नाचवतो. तो स्वतः हसून मोठे नवल करतो आणि सर्वांवर आपली कृपादृष्टी ठेवतो. मुले जे काही बोबडे बोल बोलतात, ते ऐकून देवाला त्यांचे मोठे कोड (कौतुक) वाटते. निळोबा म्हणतात, हा हरी सर्वांवर अत्यंत मनापासून प्रीती करतो आणि त्या लहान गोपाळांना प्रेमाने आपल्या छातीवर (उरावरी) खेळवतो.

॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना

देतां शिव्या हांसो लागे । निंदा श्लाघ्ये ऐकोनी ॥१॥
करिती त्यांचे असघेंचि गोड । करुनि कोड स्वीकारी ॥२॥
जेवितां देती उष्टावळी । घाली कवळी मुखींचि त्या ॥३॥
निळा म्हणे धणीवरि धाले । म्हणे मी पावलों पाहुणेर ॥४॥

गोपाळांनी प्रेमाने किंवा रागाने शिव्या दिल्या तरी हा कृष्ण केवळ हसत राहतो; त्याच्यासाठी निंदा आणि स्तुती (श्लाघा) दोन्ही सारख्याच आहेत. गोपाळ जे काही करतात, ते सर्व या देवाला गोड वाटते; तो त्यांच्या सर्व हट्टांचा (कोड) आनंदाने स्वीकार करतो. जेवताना मुले आपल्या शिदोरीतील जे काही उष्टे अन्न त्याला देतात, तो घास (कवळी) कृष्ण आवडीने स्वतःच्या मुखात टाकतो. निळोबा म्हणतात, देवाने गोपाळांचे उष्टे अन्न खाऊन तृप्ती मिळवली आणि तो म्हणाला, "आज मला खरोखरच उत्तम पाहुणचार (पाहुणेर) मिळाला."

॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना

खेळे हेटि मेटी नाचे एकाचि पायावरी । धांवोनियां सिव आतां आत्मया श्रीहरि ॥१॥
तरिच खेळ बरा रे । नाहिंतरी चेरा (व्यर्थ) ॥२॥
धांवति तो पोरें पळतां धरि वेगावत । सारुनिया मागें गिती गाई भगवंत ॥३॥
निळा म्हणे चपळपणें करि कार्यसिध्दी । नाहीं तरी पोधा होता न पवसी कधीं ॥४॥

श्रीकृष्ण एका पायावर उभा राहून, गोपाळांसोबत 'हेटिमेट्टी' हा खेळ नाचत-खेळत आहे. मुला, तूही आता वेगाने धावून त्या आत्मस्वरूप श्रीहरीला शिव (त्याची भक्ती मिळव). तरच तुझा हा मानवी जन्माचा खेळ यशस्वी ठरेल, नाहीतर तो व्यर्थ (चेरा) जाईल. खेळात जेव्हा मुले पळतात, तेव्हा कृष्ण त्यांना वेगाने जाऊन पकडतो; आणि इतर वेळी गोपाळांना मागे सारून स्वतः भगवंत आनंदाने गाणी गातो. निळोबा म्हणतात, तू भक्तीच्या मार्गात चपळता दाखवून स्वतःच्या परमार्थाची कार्यसिद्धी करून घे; नाहीतर जर तू आळशी किंवा सुस्तावलेला (पोधा) राहिलास, तर तुला देवाचे निजधाम कधीही प्राप्त होणार नाही

सार्थ निळोबाराय गाथा : खेळ

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना