॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 6
भाग 6

सार्थ निळोबाराय गाथा : काला

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
काला करिती संतजन । सवें त्यांच्या नारायण ॥१॥
वांटी आपुल्या निजहस्तें । भाग्याचा तो पावे तेथें ॥२॥
लाही सित लागे हातीं । दोष देखोनियां त्या पळती ॥३॥
निळा म्हणे क्षीराचा बुंद । लागतां पावे ब्रम्हानंद ॥४॥
संतजन एकत्र येऊन गोपाळकाला करत आहेत आणि त्यांच्यासोबत स्वतः नारायण (श्रीकृष्ण) हजर आहेत. हा काल्याचा प्रसाद देव स्वतःच्या हाताने वाटत आहेत; जो अत्यंत नशीबवान असेल, त्यालाच हा प्रसाद मिळतो. या काल्यातील लाह्या आणि भाताचा कण ज्याच्या हाती लागतो, त्याचे सर्व दोष-पापे त्याला पाहून पळून जातात. निळोबा म्हणतात की, या काल्यातील दुधाचा (क्षीराचा) एक थेंब जरी मिळाला, तरी जीवाला परमानंदाची प्राप्ती होते.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
कावडी भरुनि आणिलीं क्षीरें । दहीं घृत सारें नवनीतें ॥१॥
आदनाचेही पर्वत आले । माजि ते केले मिश्रित ॥२॥
भोंवते गोपाळ मध्यें हरी । दाविती कुसरी नृत्याची ॥३॥
निळा म्हणे ब्रम्हानंदु । लोटला सिंधु क्षीराचा ॥४॥
गोपाळांनी कावडी भरभरून दूध, दही, तूप आणि लोणी आणले आहे. जणू पोहे आणि मुरमुऱ्यांचे पर्वतच्या पर्वत तिथे आले असून ते सर्व एकत्र करून मिश्रित केले गेले आहेत. मध्यभागी श्रीकृष्ण उभा आहे आणि त्याच्या भोवतीने गोपाळ उभे राहून नृत्याचे विविध कौशल्य दाखवत आहेत. निळोबा म्हणतात, या काल्याच्या निमित्ताने तिथे जणू ब्रह्मानंदाचा आणि दुधाचा समुद्रच लोटला आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
कान्होबाचें चाटुनियां आंग । म्हणती मग पोट धालें ॥१॥
रोज ऐसिची देंई धणी । लागती चरणीं गोपाळ ॥२॥
म्हणती गोविंद मोठे व्हाल । मग तुम्हीं जाणें सांडाल सोंय माझी ॥३॥
निळा म्हणे ते वाहती आण । नेणों सुजाण तुजविण ॥४॥
गोपाळ कान्हाच्या अंगाला लागलेला काला चाटून खातात आणि म्हणतात की, आमचे पोट भरले, आम्ही तृप्त झालो. ते कृष्णाच्या चरणी लागून म्हणतात, "हे कान्हा, आम्हाला रोज अशीच तृप्ती दे." ते पुढे म्हणतात, "गोविंदा, तुम्ही मोठे झाल्यावर आम्हाला विसरून जाल आणि आमची सोय (संगत) सोडून द्याल." निळोबा म्हणतात, त्यावर गोपाळ कृष्णाची शपथ घेऊन म्हणतात की, तुझ्यासारख्या सुजाण देवाविना आम्ही इतर कोणालाही जाणत नाही.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
क्रीडा करी गोपाळपुरीं । आपण श्रीहरी गोवळांसवें ॥१॥
वेणुवादन सप्तस्वरें । वेधी जिव्हारें सकळांची ॥२॥
नृत्य करी नाना छंदें । नाचवी विनोदें संवगडियां ॥३॥
निळा म्हणे दधिओदन । काला कालावून जेवितु ॥४॥
स्वतः श्रीहरी गोकुळात (गोपाळपुरीत) इतर गोपाळांसोबत विविध क्रीडा व खेळ खेळत आहेत. त्यांच्या मुरलीतून (वेणू) निघणारे सप्तस्वर सर्वांच्या अंतःकरणाचा वेध घेत आहेत. कृष्ण स्वतः वेगवेगळ्या छंदांत नृत्य करत आहेत आणि आपल्या सवंगड्यांनाही विनोदाने नाचवत आहेत. निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे आनंदात दंग होऊन श्रीकृष्ण दही आणि भात एकत्र कालवून सर्वांसोबत जेवत आहेत.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
गोधनें घेउनी गोपाळ आले । छायेसी बैसले कळंबाचिये ॥१॥
आतां म्हणे मांडा खेळ । गोमटी हे वेळ सांपडली ॥२॥
तंव कृष्ण म्हणती आधीं जेवा । रुचेल बरवा खेळ मग ॥३॥
पोटांत भुक सुकलें मुख । कोण ते सुख खेळायाचें ॥४॥
कोणा कैसा पाहोंदया दिठी । यारे सोडा गांठी शिदोरियाच्या ॥५॥
सोडितां सिदोया दाविती अवघे । तंव एका ऐशी नव्हे एकापरी ॥६॥
अरुष एक ते बोलताती बोल । परी अर्थ सखोल विचारतां ॥७॥
आधीं माझा घास भरी । मग मी श्रीहरी घेईन तुझा ॥८॥
कान्हा म्हणे ऐका रे वोजा । आधीं तुम्ही माझा घांस भरा ॥९॥
गोपाळ म्हणती शेवट गोड । पुरवीं आधीं कोड आमुचा घेई ॥१०॥
घाटा घुगया कोरडया भाकरी । एकाची शिदोरी शिळीपाकी ॥११॥
कढण काला कालविलें ताक । एकाचा साजूक दहींभात ॥१२॥
एक ते म्हणती आमुचें अंगिकारीं । मुखीं घांस भरी टाकूं नको ॥१३॥
चांगले कोणाचें आणावें गोपाळा । आमुचा हा दुबळा संसार ॥१४॥
तंव कान्हा म्हणे आईका रे गडे । तुमचेंचि आवडे घाला मुखीं ॥१५॥
तुमचीये हातींचें भाजीदेठपान । तें आम्हां समान पंचामृता ॥१६॥
आणखी अर्पिती उपाधी जाणिवा । विकृती त्यांचिया भावा देखोनि मज ॥१७॥
सर्व भावें आम्हां हेंचि गोड लागे । दांभिका न लगे भेदकांचे ॥१८॥
मिटक्या देऊनियां स्वीकारी श्रीरंग । मग म्हणे विभाग घ्यावा रे माझा ॥१९॥
ब्रम्हरस वरि नामाचें सिंचन । सेवा रे सज्जन सखें माझे ॥२०॥
जेऊनियां धाले गोविंदा पंगती । उध्दार ते देती स्वानुभवें ॥२१॥
धन्य तो सोहळा आनंदाचा खेळ । निळा म्हणे गोपाळ सांगती ज्यां ॥२२॥
गाई-वासरू घेऊन गोपाळ आले आणि एका कडुनिंबाच्या किंवा कळंबाच्या झाडाच्या सावलीत बसले. ते म्हणाले, "आता खेळाला सुरुवात करूया, छान वेळ मिळाली आहे." त्यावर श्रीकृष्ण म्हणाले, "आधी जेवून घ्या, मग खेळायला जास्त मजा येईल. पोटात भूक असेल आणि मुख सुकलेले असेल, तर खेळण्यात काय सुख?" कृष्ण म्हणाला, "चला, तुमच्या शिदोऱ्यांच्या गाठी सोडा, कोणाकडे काय आहे ते पाहू द्या." सर्वांनी आपापल्या शिदोऱ्या सोडल्या, पण प्रत्येकाची शिदोरी सारखी नव्हती. ते साधेभोळे गोपाळ गप्पा मारू लागले, पण त्यांच्या शब्दांत सखोल अर्थ होता. एक गोपाळ म्हणाला, "श्रीहरी, आधी माझा घास घे, मग मी तुझा घेईन." कान्हा म्हणाला, "मित्रांनो, आधी तुम्ही मला घास भरवा." गोपाळ म्हणाले, "सुरुवात आणि शेवट गोड व्हावा, म्हणून आधी आमचा हट्ट पुरव." कोणाकडे लापशी, घुगऱ्या, कोरड्या भाकऱ्या होत्या, तर कोणाची शिदोरी शिळी-पाकी होती. कोणाकडे आंबट ताक होते, तर कोणाकडे साजूक दही-भात होता. ते म्हणाले, "गोपाळा, आम्ही गरीब आहोत, आमचा संसार दुबळा आहे, आम्ही चांगले अन्न कुठून आणणार? पण आमचा हा घास स्वीकार, आम्हाला टाकू नको." त्यावर कान्हा म्हणाला, "मित्रांनो, मला तुमचेच अन्न आवडते, तेच माझ्या मुखात टाका. तुमच्या हातातील भाजीचे देठ किंवा पानही मला पंचामृतासारखे आहे. जे लोक केवळ देखावा किंवा बुद्धीचा बडेजाव दाखवतात, त्यांचे अन्न मला नको. मला तुमचा शुद्ध भावच गोड लागतो." श्रीरंगाने (कृष्णाने) मिटक्या मारत तो काला खाल्ला आणि मग स्वतःचा भाग सर्वांना वाटला. या काल्यावर जणू ब्रह्मरस आणि नामाचे सिंचन झाले होते. गोविंदाच्या पंगतीत जेवून सर्व गोपाळ तृप्त झाले आणि स्वतःच्या अनुभवाने जगाचा उद्धार करू लागले. निळोबा म्हणतात, तो आनंदाचा खेळ आणि सोहळा खरोखरच धन्य आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
जन्मोजन्मी तुमचे दास । न करुं आस आणिकांची ॥१॥
हें तों तुम्ही जाणां देवा । तरि कां ठेवा बोल आम्हां ॥२॥
कान्हो म्हणती पहिलें मन । सखे सज्जन तुम्ही माझे ॥३॥
निळा म्हणे देईन धणी । ऐसिच चक्रपाणी म्हणे तया ॥४॥
गोपाळ कृष्णाला म्हणतात, "हे देवा, आम्ही जन्मोजन्मी तुमचेच दास आहोत, आम्हाला दुसऱ्या कोणाचीही आशा नाही. हे तुम्ही जाणून आहात, तरीही आमच्यावर आळ (बोल) का ठेवता?" त्यावर कान्हा म्हणतो, "तुमचे मन आधीपासूनच माझ्याशी जोडलेले आहे, तुम्ही माझे खरे सखे आणि सज्जन मित्र आहात." निळोबा म्हणतात, तो चक्रपाणी (कृष्ण) गोपाळांना ग्वाही देतो की, मी तुम्हाला प्रेमाची पूर्ण तृप्ती (धणी) देईन.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
या रे गडिहो घेऊं धणी । काला वदनीं श्रीहरीचा ॥१॥
सांडूनियां अभिमान दुरी । नाचों फेरी गोविंदा ॥२॥
देखोनियां भाव अंतरींचा । देईल हातींचा विभाग ॥३॥
निळा म्हणे ब्रम्हारस । उरलें शेष हरीचें तें ॥४॥
"या रे मित्रांनो, आपण सर्वजण मिळून श्रीहरीच्या हातातील काल्याचा आस्वाद घेऊन तृप्त होऊया. मनातील सर्व अभिमान, अहंकार दूर सारून गोविंदाभोवती फेर धरून नाचूया." आपला अंतःकरणातील शुद्ध भाव पाहून तो देव स्वतःच्या हातातील काल्याचा भाग आपल्याला देईल. निळोबा म्हणतात, हरीने खाऊन उरलेला तो प्रसाद म्हणजेच प्रत्यक्ष ब्रह्मरस आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
येऊनियां गडी वंदिती कान्हया । आळंगितो तया बहुता गानें ॥१॥
चला जाऊं घरां हरीसवें चालती । आनंदें नाचती भोंवताले ॥२॥
इंद्रादिकां देवां नाहीं तैसें सुख । अवलोकिती मुख गोविंदाचें ॥३॥
निळा म्हणे जन्म नाहीं तयां मरण । अवलोकिती सगुणरुप डोळे ॥४॥
सर्व सवंगडी येऊन कान्हाला वंदन करतात, तेव्हा कृष्ण मोठ्या प्रेमाने त्यांना कवेत घेतो (आलिंगन देतो). "चला, आता घराकडे जाऊया," असे म्हणत ते हरीसोबत चालतात आणि त्याच्या अवतीभवती आनंदाने नाचतात. इंद्रासारख्या देवांनाही जे सुख मिळत नाही, ते सुख हे गोपाळ गोविंदाचे मुख पाहून अनुभवत आहेत. निळोबा म्हणतात, जे या सावळ्या कृष्णाचे सगुण रूप डोळे भरून पाहतात, त्यांना पुन्हा जन्म-मरणाचा फेरा उरत नाही.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
वाढी कवळ श्रीहरी हातें । आड वैष्णवातें करुनियां ॥१॥
म्हणोनियां अभिमान सांडा । घ्या हो तोंडा भरुनी ॥२॥
हिरोनियां त्रिविध ताप । व्हाल निष्पाप सकळार्थें ॥३॥
निळा म्हणे दैवें आजीं । पावलें तें माजी वैष्णवांच्या ॥४॥
श्रीहरी स्वतःच्या हाताने वैष्णवांना (भक्तांना) एकत्र करून काल्याचा घास (कवळ) वाढत आहेत. देव म्हणतात, "तुमचा अभिमान सोडा आणि हा प्रसाद तोंड भरून घ्या. हा प्रसाद तुमचे तिन्ही ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) नष्ट करून तुम्हाला पूर्णपणे निष्पाप करेल." निळोबा म्हणतात, आज आमच्या भाग्याने हा परम पावन प्रसाद वैष्णवांच्या पंक्तीत आपल्याला मिळाला आहे.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
प्रेमभातें तुम्हांहातीं । आम्ही नेणतिं भुकेलों ॥१॥
झडकरी आतां भोजन घाला । ऊशीर झाला मग काय ॥२॥
क्षुधा पीडीलों जातील प्राण । मग धांवोन काय फळ ॥३॥
निळा म्हणे कृपावुते । येवो मात विठठले ॥४॥
भक्तांच्या वतीने किंवा गोपाळांच्या भावनेतून म्हटले आहे की, "हे देवा, तुमच्या हातातील प्रेम रुपी भातासाठी आम्ही अज्ञानी लोक भुकेलो आहोत. आता आम्हाला लवकर जेवू घाला, उशीर झाल्यावर काय फायदा? जर भुकेने आमचे प्राण गेले, तर मग नंतर धावून येण्यात काय अर्थ?" निळोबा म्हणतात, "हे विठ्ठल माऊली, तुझी कृपा होऊन आता आम्हाला हा प्रेमाचा घास लवकर मिळू दे."
भाग 5 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 7 (पुढे)