॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 10
भाग 10

सार्थ निळोबाराय गाथा : आळंदीची व पंढरीची तुलना

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
एक भूवैकुंठ एक शिवपीठ । महिमा वरिष्ठ दोहींचा ॥१॥
तेथें पेरिलें नुगवे शेतीं । अस्थी विरती तेथें उदकीं ॥२॥
चंद्रभागा चक्रतीर्थ । भीमा समर्थ इंद्रायणी ॥३॥
निळा म्हणे तेथें हनुमंत । येथें अश्वत्थ कनकाचा ॥४॥
पंढरपूर हे भूवैकुंठ आहे आणि आळंदी हे शिवपीठ आहे, या दोन्ही तीर्थक्षेत्रांचा महिमा अत्यंत श्रेष्ठ आहे. पंढरीत जमिनीत पेरलेले उगवत नाही (संसाराचे बीज नष्ट होते) आणि आळंदीत पाण्यात अस्ती विरून जातात. तेथे चंद्रभागा व चक्रतीर्थ आहे, तर येथे समर्थ भीमा आणि इंद्रायणी नदी आहे. निळोबाराय म्हणतात, तेथे हनुमंत रक्षण करतो, तर येथे सोन्याचा (पवित्र) अश्वत्थ वृक्ष विराजत आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
पंढरपुरीं ज्ञानेश्वरीं । मुक्ति कामारी वोळंगती ॥१॥
तेथें देव येथें भक्त । महिमा अदभुत दोहींचा ॥२॥
तेथें ध्यान येथें ज्ञान । परलोक साधन दो ठायीं ॥३॥
निळा म्हणे तेथें गरुड । येथें झाड अजानतरु ॥४॥
पंढरपुरात आणि आळंदीत (माउलींच्या ज्ञानपिठावर) मुक्ती ही दासी बनून सेवेला तत्पर असते. पंढरीत साक्षात देव (विठ्ठल) आहे, तर आळंदीत श्रेष्ठ भक्त (ज्ञानेश्वर माउली) आहेत आणि दोघांचाही महिमा अद्भुत आहे. पंढरपुरात ध्यानाची तर आळंदीत ज्ञानाची प्राप्ती होते, दोन्ही ठिकाणी परलोकाच्या साधनेचा मार्ग मिळतो. निळोबाराय म्हणतात, तेथे गरुड आहे तर येथे पवित्र अजानवृक्ष आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
यात्रे अलंकापुरा येती । ते ते आवडती विठ्ठला ॥१॥
पांडुरंगे प्रसन्नपणें । केलें देणें हे ज्ञाना ॥२॥
भूवैकुंठ पंढरपूर । त्याहुनी थोर महिमा या ॥३॥
निळा म्हणे जाणोनी संत । येती धांवत प्रतिवर्षी ॥४॥
जे भक्त आळंदीच्या यात्रेला येतात, ते पांडुरंगाला अत्यंत आवडतात. पांडुरंगाने प्रसन्न होऊन ज्ञानाचे हे श्रेष्ठ स्थान माउलींना दिले आहे. भूवैकुंठ पंढरपुरापेक्षाही या क्षेत्राचा महिमा अगाध आणि विशेष मानला गेला आहे. निळोबाराय म्हणतात, हे रहस्य जाणूनच सर्व संत दरवर्षी धावत आळंदीला येतात.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
वर्णितां महिमा तो अगाध । जेथें सिद्ध अवतरले ॥१॥
पशुमुखें वदवूनि श्रुती । निर्जीव भिंती चालविली ॥२॥
सन्मुख पुढें अजानवृक्ष । पिंपळ प्रत्यक्ष सोन्याचा ॥३॥
निळा म्हणे ऐकोनी कीर्ती । चांगदेव येती दर्शना ॥४॥
ज्या आळंदी क्षेत्री साक्षात ज्ञानदेवांसारखे सिद्ध अवतरले, तेथील महिमा अतिशय अगाध आहे. त्यांनी रेड्याच्या मुखातून वेद वदवले आणि निर्जीव भिंत चालवली. समाधीसमोर अजानवृक्ष आणि सोन्यासारखा पवित्र पिंपळ आहे. निळोबाराय म्हणतात, अशी अथांग कीर्ती ऐकूनच चांगदेव महाराज माउलींच्या दर्शनासाठी आले होते.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
उभारिला ध्वज तिहीं लोकांवरी । ऐशी चराचरी कीर्ति ज्याची ॥१॥
ते हे निवृत्तिनाथ ज्ञानेश्वर सोपान । मुक्ताबाई ज्ञान दीप्ती कळा ॥२॥
धरुनि सगुण रुपें केली क्रीडा । बोलविला रेडा निगम वावे ॥३॥
बैसूनियां वरी चालविली भिंती । चांगदेवा प्रती दिली भेटी ॥४॥
मग वास केला अळंकापुरासी । पिंपळ द्वारासी कनकाचा ॥५॥
निळा म्हणे ज्याच्या नामें करितां घोष । नातळती दोष कळिकाळाचे ॥६॥
ज्यांनी तिन्ही लोकांत भक्तीचा आणि ज्ञानाचा ध्वज उभारला, अशी कीर्ती निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई यांची आहे. त्यांनी सगुण रूप धारण करून विविध लीला केल्या; रेड्याच्या मुखातून वेद वदवले, भिंतीवर बसून ती चालवली आणि चांगदेवांचा अहंकार दूर करून त्यांना भेट दिली. शेवटी सुवर्ण पिंपळाचे द्वार असलेल्या आळंदी क्षेत्री माउलींनी संजीवन समाधी घेतली. निळोबाराय म्हणतात, यांच्या नामाचा गजर केल्यास कळिकाळाचे कोणतेही दोष किंवा भय उरत नाही.
भाग 9 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 11 (पुढे)