॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 11
भाग 11

सार्थ निळोबाराय गाथा : हरीचे वर्णन

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अहो कृपेच्या सागरा । अहो भक्तकरुणाकरा । भक्तमुक्तीच्या दातारा । जगदुद्धारा विठोजी ॥१॥
अहो त्रिविक्रमा वामना । रामा कृष्णा मधुसूदना । दशरथात्मजा रघुनंदना । दानवदमना मुरारि ॥२॥
अहो चतुरामाजी सुजाणा । अहो अच्युता नारायणा । अहो राधारुक्मिणिरमणा । दिनोद्धारणा गोविंदा ॥३॥
अहोजी वैकुंठनायका । विश्वचराचरपालका । अनंतब्रह्मांडव्यापका । यदुकुळटिळका श्रीहरी ॥४॥
अहो केशवा माधवा । जनार्दना श्रीवासुदेवा । मुकुंदा दामोदरा यादवा । भक्तजनभावा लक्षीत्या ॥५॥
अहो नृसिंहा श्रीधरा । मच्छ कूर्म वराह ऋषीकुमरा । अहो परात्परा अति सुंदरा । श्रीरमावरा गुणनिधी ॥६॥
अहो पद्मनाभा शेषशयना । राजसा राजीवलोचना । निळा म्हणे सुखसंपन्ना । अहो निजनिधाना परमात्मया ॥७॥
हे कृपेच्या सागरा, भक्तांवर करुणा करणाऱ्या, जगदाधारा विठोबा! तूच वामन, राम, कृष्ण, मधुसूदन, अच्युत, नारायण, गोविंद, वैकुंठनायक आणि अनंत ब्रह्मांडनायक आहेस. तूच मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह आदी विविध अवतार धारण करणारा परात्पर देव आहेस. संत निळोबाराय म्हणतात की, हे कमलनयना, सुखसंपन्न परमात्म्या, तूच आमचे निजधान आणि सर्वस्व आहेस.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अहो देवा तिमिरनाशा । बुद्धीप्रकाशा विठ्ठला ॥१॥
अनुग्रह तुमचा झाला जया । निरसरला माया तम त्याचा ॥२॥
असोनियां ते घरींदारीं । मुक्तचि संसारीं संगातीत ॥३॥
निळा म्हणे नित्यानंदे । भोगिती ते पदें वैकुंठींची ॥४॥
हे विठ्ठला, तू अज्ञानाचा अंधार नष्ट करणारा आणि बुद्धीला प्रकाश देणारा आहेस. ज्याच्यावर तुझा अनुग्रह होतो, त्याच्या मनातील मायेचा अंधार दूर होतो. असा माणूस संसारात घरीदारी राहूनही असंग व मुक्तच असतो. निळोबाराय म्हणतात की, तो नित्य आनंदाने वैकुंठीचे पद प्राप्त करतो.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
अवघें टाळूनि निमित । वरुनी बोलत आपणा ॥१॥
ऐसीं करितो हरि लाघवें । सर्वहि ठावें सर्वज्ञा ॥२॥
बुद्धि बुद्धीचा हा जनिता । स्फूर्ति प्रसविता स्फूर्तींचा ॥३॥
निळा म्हणे आपल्या गोडी । तया आवडी स्तवनाची ॥४॥
सर्व काही स्वतःच करूनही श्रीहरी वरवरचे निमित्त टाळून भक्तांच्या तोंडून वदवतो, कारण तो अत्यंत चतुर आणि सर्वज्ञ आहे. तोच बुद्धीचा जनक आहे आणि स्फूर्तीचा निर्माता आहे. निळोबाराय म्हणतात की, त्याला स्वतःच्या नामाची गोडी आणि भक्तांच्या स्तुतीची आवड आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
अयोध्येसी जन्मले राम । पुरुषोत्तम मथुरेसी ॥१॥
आनंद झाला दशरथाघरीं । गोकुळामाझारी तैसाचि ॥२॥
ऋषीयज्ञ सिद्धी नेला । कृष्णें आणिला गुरुपुत्र ॥३॥
निळा म्हणे वरिली सीता । येणें दुहिता भीमकाची ॥४॥
अयोध्येत श्रीराम आणि मथुरेत पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण अवतरले. दशरथाच्या घरी आणि गोकुळात मोठा आनंद झाला. श्रीरामाने ऋषींचा यज्ञ यशस्वी केला आणि सीतेशी विवाह केला, तर श्रीकृष्णाने गुरूंचा मृत पुत्र परत आणला आणि भीमककन्या रुक्मिणीशी विवाह केला, असे निळोबाराय वर्णन करतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आणिखिही याचीं उदंड वर्मे । बोलतांचि ते नाशी आमुचीं कर्मे ॥१॥
म्हणोनियां याचें भयचि वाटे । बोलों जाय तंव बोलणेंचि कुंठे ॥२॥
वेदहि ना बोलेचि भेउनी याला । देखोनि यातें मग मौन्येचि ठेला ॥३॥
काळहि कांपे याचिया धाकें । त्यासिहि गिळूनि आपणचि ठाके ॥४॥
ना बोलती योगी याचिया भेणें । ध्यानीचि बैसले वसवूनि रानें ॥५॥
संतहि याची न करित गोठी । धरुनि राहिले उगलेचि पोटीं ॥६॥
अणुमात्र याची बोलतांचि कर्मे । मरणासीचि मारुनी हरितो जन्में ॥७॥
धीटपणें निळा बोलिला कांहीं । बोलतांचि लाविला आपुला वाही ॥८॥
या देवाची मर्मे अथांग आहेत. त्याचे नाव घेताच तो आमची सर्व संचित कर्मे नष्ट करतो. वेदही त्याच्या महानतेला पाहून मौन पाळतात आणि काळही त्याच्या धाकाने थरथर कापतो. योगी ध्यानात बसतात आणि संत शांत राहतात. निळोबाराय म्हणतात, मी धिटाईने काही बोलू लागलो, पण त्याने मला आपल्याच भक्तीच्या प्रवाहात लावून घेतले.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
आप आपणा नेणता । निर्मी ब्रह्मांडाच्या चळथा ॥१॥
काय सांगो नवल परी । अशी याची आकळ चोरी ॥२॥
अंगें आपण निराकार । प्रकटोनि दावी जगदाकार ॥३॥
निळा म्हणे महर्षि देवा । न कळती ऐशा याच्या मावा ॥४॥
तो न सांगता ब्रह्मांडाच्या अथांग रचना करतो. त्याची लीला अत्यंत अगाध आणि अनाकलनीय आहे. स्वतः निराकार असूनही तो जगाच्या रूपात प्रकट होऊन दाखवतो. निळोबाराय म्हणतात की, मोठ्या ऋषीमुनींना आणि देवांनाही त्याच्या या लीलांचा पार कळत नाही.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
उणें पुरें बोलिलों आधीं । तें आपुलिये बुद्धि सारिखें ॥१॥
तुम्ही तो देवा कृपामूर्ती । सकळां आर्ती पुरवितां ॥२॥
पशुपक्षी सांभाळिले । स्मरतां नेले निजधामां ॥३॥
निळा म्हणे तुमच्या घरीं । वाढे थोरी दासांची ॥४॥
हे देवा, मी माझ्या बुद्धीनुसार बरे-वाईट जे काही बोललो असेन, ते सांभाळून घे; कारण तू कृपेची मूर्ती आहेस आणि सर्वांच्या इच्छा पुरवणारा आहेस. तू पशुपक्षांचा सांभाळ केलास आणि स्मरणाने त्यांना मोक्ष दिलास. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या दारी तुझ्या दासांचे मोठेपण नित्य वाढते.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
उगाचि नसे क्षणही भरी । व्यभिचारी हरि चित्ताचा ॥१॥
मनचि गोंवी चरणापाशीं । अवघेचि यासी मग मुक्त ॥२॥
घरींचे घरीं जीवींचें जीवीं । उघडि हा ठेवी जुगादीच्या ॥३॥
निळा म्हणे धरिली खोडी । मुळींची न सोडी कल्पवरि ॥४॥
श्रीहरी भक्तांच्या चित्तात सतत वास करतो, तो एका क्षणासाठीही दूर जात नाही. जो आपले मन त्याच्या चरणी समर्पित करतो, त्याला तो पूर्णपणे मुक्त करतो. निळोबाराय म्हणतात, देवाने एकदा भक्ताचा सांभाळ करण्याची सवय धरली की, ती युगान्युगे कधीही सोडत नाही.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
एकपणाचा घेऊनि त्रास । नेदींच दुसयास आड येऊं ॥१॥
ऐसा मुळींचाचि चोरटा हरि । चोरिचिवरीं मन याचें ॥२॥
पंचामृतें पांचहि पांचहि विषयें । चाटूनियां जाय वरावरीं ॥३॥
निळा म्हणे याचे शोधिताहि मार्ग । न लगेचि अनंग हातींचि हा ॥४॥
हा श्रीहरी असा चतुर आहे की, तो एकटा राहूनही दुुसऱ्या कोणाला आड येऊ देत नाही. तो अंतःकरणातील भाव चोरणारा आहे. विषयांच्या पलीकडे जाऊन तो भक्ताला आत्मिक सुख देतो. निळोबाराय म्हणतात, त्याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला तरी हा निराकार देव सहजासहजी हाती लागत नाही.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
एक एकाहुनी आगळे । ओंविले संत कंठमाळे ॥१॥
तेणें विराजलेती हरि । प्रभा फांकली दिगांतवरी ॥२॥
संत चरित्रें सुंदरे । परिधान केलीं दिव्यांबरें ॥३॥
संतनामें निळा म्हणे । मुगुट कुंडलें करकंकणें ॥४॥
एकापेक्षा एक श्रेष्ठ अशा संतांची माळ श्रीहरीने आपल्या गळ्यात धारण केली आहे. त्यामुळे देवाची शोभा अधिकच वाढली आहे. संतांची सुंदर चरित्रे हीच देवाची दिव्य वस्त्रे आहेत आणि संतांची नावे हीच त्याचे मुकुट, कुंडले आणि कंकणे आहेत, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
एका पासूनियां हरी । घाली आणिका पदरीं ॥१॥
ऐसे खेळ याचे निके । खेळे आलके सेलकें ॥२॥
रडवी हांसवी एका । दाऊनि लपवी पाडी चुका ॥३॥
निळा म्हणे खेळा । नाहीं रुप याच्या ताळा ॥४॥
श्रीहरीचे खेळ अत्यंत विचित्र आणि सुंदर आहेत. तो एकाला रडवतो, तर एकाला हसवतो; कधी दर्शन देतो तर कधी लपून बसतो. निळोबाराय म्हणतात की, त्याच्या या लीलांचा आणि खेळांचा काहीही ताळमेळ लावता येत नाही.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
ऐसा आपीं आपरुप । करुनि त्रैलोक्या साटोप ॥१॥
नाहीं वेंचला उणा झाला । जैसा तैसाचि संचला ॥२॥
दाऊनियां चराचर । लपवी अंगी न मानी भार ॥३॥
निळा म्हणे नट लाघवी । नेदी कळों ठेवाठेवी ॥४॥
देवाने स्वतःतूनच संपूर्ण तिन्ही लोक निर्माण केले, तरीही तो स्वतः जराही कमी किंवा उणा झाला नाही, जसाच्या तसाच परिपूर्ण राहिला. संपूर्ण चराचर प्रकट करून तो स्वतः अलिप्त राहतो. निळोबाराय म्हणतात की, हा नटखट देव आपली गुपिते कोणालाही कळू देत नाही.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
ऐसे याचे अकळ खेळ । जाणतां पांगुळ वेदश्रुती ॥१॥
काय फोडुनि चांदिण्या केल्या । गगनीं बांधल्या कीं मुक्त ॥२॥
कासयाचे पर्वत धोंडे । घडिले अपाडे अमर्याद ॥३॥
निळा म्हणे पर्जन्यधारा । केल्या अपारा त्या कैशा ॥४॥
देवाचे हे खेळ अनाकलनीय आहेत, ते जाणून घेताना वेद-श्रुतीही पांगळ्या पडतात. आकाशात चांदण्या कोणी पसरवल्या? प्रचंड पर्वत आणि अमर्याद खडक कसे निर्माण केले? निळोबाराय म्हणतात, पावसाच्या अथांग धारा कोणी घडवल्या? ही सर्व देवाचीच अगाध लीला आहे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
अंतरींचा जाणें भेद । प्रगटी आनंद त्या तैसा ॥१॥
देव माझा चतुर असा । जैशा तैसा क्षणमात्रें ॥२॥
भाविकांचे आंगींचि लाळे । शहाण्या नावडे अभाविका ॥३॥
निळा म्हणे जाणे परी । सर्वांतरीं साक्षी हा ॥४॥
माझा देव असा चतुर आहे की, तो सर्वांच्या अंतःकरणातील भाव क्षणात ओळखतो आणि ज्याचा जसा भाव असेल, तसाच आनंद त्याला देतो. तो भाविक भक्तांच्या प्रेमात रंगतो, पण भावहीन ज्ञानी लोकांना आवडत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तो सर्वांच्या अंतर्यामी साक्षीरूपाने वास करतो.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
कांहीचि सदैव दुबळे । न म्हणे हा बाळें नारीनर ॥१॥
जया परी तैसा होय । बापमाय सकळांचा ॥२॥
शरणागताचिया नांवे । पशुहि उद्धरावे पक्षिया ॥३॥
निळा म्हणे जीव जीवा । वंद्य हा देवा मानवांसी ॥४॥
हा देव कोणालाही दुबळा किंवा लहान-मोठा मानत नाही; स्त्री, पुरुष किंवा लहान मुले सर्वांचा तो आई-बापासारखा सांभाळ करतो. जो शरण येतो, मग तो पशू असो वा पक्षी, त्याचाही तो उद्धार करतो. निळोबाराय म्हणतात, असा हा देव सर्व मानवांना आणि देवांना पूजनीय आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
काळयासर्प गजेंद्रनाग । जटायु पतंग उद्धरिला ॥१॥
कुब्जादासी गणिका वेश्या । व्याधहि मांसाहारी तो ॥२॥
भिल्ल पापी अजामेळ दोषी । पूतना राक्षसी उद्धरिली ॥३॥
निळा म्हणे तुमचा ऐसा । कीर्तिचा ठसा तिहीं लोकीं ॥४॥
कालिया नाग, गजेंद्र, जटायू, कुब्जा, गणिका, वाल्या कोळी, अजामेळ आणि पूतना राक्षसी अशा सर्वांचा देवाने उद्धार केला. निळोबाराय म्हणतात की, हे देवा, तुझा असा पावन करणारा कीर्तीचा ठसा तिन्ही लोकांत गाजत आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
कासियाचीं बिजें घडलीं । लावणी केली वृक्ष तृणा ॥१॥
नेणवे महिमा तुमचा देवा । देवा मानवा दानवासी ॥२॥
काय मर्दुनी घातले बहळ । नाना परिमळ पुष्पयाति ॥३॥
निळा म्हणे नानापरींचे । घोस तरुंचे फळें पर्णे ॥४॥
झाडे, गवत आणि विविध वनस्पतींची बियाणे कोणी घडवली आणि त्यांची लावणी कोणी केली? हे देवा, तुझा महिमा देव, दानव आणि मानवांनाही कळत नाही. फुलांमध्ये नानाविध सुगंध आणि वृक्षांवर सुंदर फळे-पाने कोणी निर्माण केली? ही सर्व तुझीच रचना आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
कैसेनि आकळतें मन । देवावीण भक्तांचें ॥१॥
कामक्रोधलोभा शांती । कैसेनि होती मग त्याची ॥२॥
काळदंड चुकविता । कोण होता देवावीण ॥३॥
निळा म्हणे मोकळा भक्ता । करुनि ठेविती कोण पदीं ॥४॥
देवाशिवाय भक्तांचे मन इतर कशाने शांत होऊ शकत नाही. देवाच्या भक्तीशिवाय काम, क्रोध आणि लोभ शांत कसे होणार? काळाचा दंड चुकवणारा देवाशिवाय दुसरा कोण आहे? निळोबाराय म्हणतात की, भक्तांना मुक्त करून परमपदी बसवणारा एकटा देवच आहे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
कैसी वानूं त्याची थोरी । ज्याची चराचरीं जीवनकळा ॥१॥
अदिकरुनि ब्रह्मादिक । शेवटील कीटक धरुनियां ॥२॥
चंद्र सूर्य तारांगणा । दीप्ति हुताशना ज्याचेनी ॥३॥
निळा म्हणे महिमा ज्याचा । वर्णितां वाचा वेद मुके ॥४॥
ब्रह्मादिकांपासून अगदी लहान कीटकांपर्यंत सर्व चराचरात ज्याचे जीवनचैतन्य भरलेले आहे, त्या देवाची थोरवी मी कशी वर्णू? सूर्य, चंद्र, तारे आणि अग्नीला ज्याच्या तेजाने प्रकाश मिळतो, त्याचा महिमा सांगताना वेदही मौन धारण करतात, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
कोण करितें समाधान । देवावीण भक्तांचे ॥१॥
ब्रह्मसनातन पावविता । कोण या होता भक्तांसी ॥२॥
नाना कल्पनेचीं व्यसनें । तोडितें बंधनें कोण सांगा ॥३॥
निळा म्हणे जन्मजरा । यातना अघोरा न चुकत्या ॥४॥
देवाशिवाय भक्तांच्या मनाला पूर्ण समाधान कोण देऊ शकेल? भक्तांना सनातन ब्रह्माची प्राप्ती करून देणारा दुसरा कोण आहे? मनातील अनेक भ्रम आणि संसाराची बंधने तोडणारा केवळ परमेश्वरच आहे. त्याच्याविना जन्म-मरणाच्या भयंकर यातना चुकत नाहीत, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
कृपाळु भक्तांचा कैवारी । क्रोध दैत्यांदानवांवरी । एका तारी एका मारी । एका उद्धरी नाममात्रें ॥१॥
एका घरीं एका दारीं । एका हृदयीं एका परिवरी । एका धुंडितां अष्टही प्रहरीं । न सांपडे माझारी त्रैलोक्या ॥२॥
एकपत्नीव्रत दशरथा घरीं । रेणुकानंदन हा ब्रह्मचारी । मुंजिया बटु बळिच्या द्वारीं । महा व्यभिचारी नंदाचा ॥३॥
मोहनी रुपें सुंदोपसुंद । मोहुनी परस्परें करविला वध । वृंदेसी करुनियां शकट भेद । वधिला जालंदर रणरंगी ॥४॥
मत्स्यें केला शंखोद्धार । कूर्में घेतला धराभार । वराहें हिरण्याक्ष असुर । मर्दुनी धरा धरिली निजदंती ॥५॥
नृसिंह हिरण्यकश्यपु विदारिला । वामनें बळी पाताळीं घातला । परशुरामानें सहस्रार्जुन वधिला । पृथ्वीचा केला दान धर्म ॥६॥
रामें रावणाचें मर्दन । केलें देवांचे बंदी मोचन । कृष्णें काळयवना जाळून । कंस चाणूर निवटिले ॥७॥
बौद्धें मोडविला दैत्ययज्ञ । वेदनिंदा निजमुखें करुन । कलंकिया म्लेंच्छांचेनि निकंदन । पुढील कार्यार्थ हा असो ॥८॥
ऐसे अवतार घेउनी हरि । भूभार हरिले नानापरी । आपुलिया दासाचें रक्षण करी । संत चराचरीं गर्जती ॥९॥
चतुराननरुपें सृष्टीचें सृजन । विष्णुरुपें प्रतिपाळण । रुद्ररुपें परम क्षोभोन । करील संहार सकळांचा ॥१०॥
शंभु त्रिपुरातें संहारी । गजासुराचा मस्तक उतरी । गणेशरुपें नृत्यांच्या गजरीं । एका दैत्या चुरी पदघातें ॥११॥
ऐसीं हे चरित्रें श्रवण करितां । ठावो नुरेचि दोषा दुरिता । ब्रह्मानंदें श्रोता वक्ता । मुक्ति सायुज्यता पावती ॥१२॥
नानारुपें नाना नामें । नाना अवतार नाना कर्मे । धर्म रक्षिले ते सुखसंभ्रमें । निळा म्हणे सप्रेमें गर्जत ॥१३॥
श्रीहरी हा भक्तांचा कृपाळू कैवारी असून दुष्टांचा संहार करणारा आहे. त्याने मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बौद्ध आणि कलंकी असे नाना अवतार घेऊन पृथ्वीचा भार हलका केला आणि धर्माचे रक्षण केले. त्याची ही दिव्य चरित्रे ऐकल्याने सर्व पापे नष्ट होतात आणि श्रोते व वक्ते सायुज्य मुक्ती प्राप्त करतात, असे निळोबाराय प्रेमाने सांगतात.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
खग मृग राक्षस वानर । दैत्य दानव निशाचर । सिद्धचारण विद्याधर । नागविखार कीटकादि ॥१॥
चतुष्पदें जळचरें मनुष्ययाति । दासी वेश्या भिल्लिणी किती । कोळी अंत्यज अधम जाती । उद्धरिले श्रीपति सत्संगें ॥२॥
न विचारितां कुळयाति । धर्माधर्म त्यांची रीति । शरण येतांचि ते निश्चिति । निजधामाप्रति पाठविलीं ॥३॥
न म्हणोनि नरनारी बाळकें । उत्तम अधम कनिष्ठ लोकें । नामेचि पाचारितां मुखें । नेलें ते निजसुखें वैकुंठा ॥४॥
निळा म्हणे ब्रीदें चरणीं । वागवी म्हणवी भक्तांचा ऋणी । अशी आख्या जे वेदीं पुराणीं । तेचि रहाटी चालवी ॥५॥
पक्षी, पशू, वानर, भिल्ल, कोळी, अंत्यज किंवा सर्व प्रकारच्या अज्ञानी व अधम मानवांना श्रीहरीने केवळ सत्संग आणि नामाच्या बळावर उद्धरून वैकुंठाला नेले. तो कुळ किंवा जातीचा विचार करत नाही; जो शरण येतो, त्याचा तो सांभाळ करतो आणि स्वतःला भक्तांचा ऋणी मानतो, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
गोड नाम तुमचें देवा । गोड सेवा तुमची ते ॥१॥
गोड तुमची कीर्ति वाणी । गोड श्रवणीं ऐकतां ॥२॥
गोड तुमचे रुप दृष्टी । गोड पोटीं प्रेम तें ॥३॥
गोड निळा तुमचें पायीं । गोड डोयी ठेवितां ॥४॥
हे देवा, तुमचे नाव गोड आहे आणि तुमची सेवाही अत्यंत गोड आहे. तुमची कीर्ती ऐकणे कानांना प्रिय वाटते, तुमचे रूप पाहणे डोळ्यांना आनंदी करते आणि अंतरातील प्रेम गोड वाटते. निळोबाराय म्हणतात, तुमच्या चरणांवर डोके ठेवणे हेच सर्वात मोठे सुख आहे.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
गोडा गोड तुमचें नाम । गोड जन्म स्मरणें त्या ॥१॥
गोड वाचा पढतां गीत । गोड चित्त चिंतवे गोड ध्यानें तुमच्या मन । गोड स्तवने गुण वाणी ॥२॥
गोड निळा कीर्तन संगी । गोड रंगी नाचतां ॥३॥
तुमचे नाव अत्यंत गोड आहे आणि त्याच्या स्मरणाने जन्म धन्य होतो. मुखाने तुमचे गीत गाणे, चित्ताने तुमचे ध्यान करणे आणि वाणीने तुमचे गुण गाणे हे सर्व मधूर वाटते. निळोबाराय म्हणतात की, कीर्तनाच्या रंगात तुमच्या नामावर नाचणे हे अतिशय गोड आहे.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
गाइलेचि गातां गीतीं । पवाडे तुमचेंचि श्रीपती । सहसा धणी न पुरे चित्तीं । सरितां रातिदिवस युगें ॥१॥
अनंता युगी अनंत खेळ । अनंता नामा रुपांचे मेळ । अनंत संपादिलें जे निर्मळ । पढतां वाचे उल्हासु ॥२॥
क्षीराब्धिशयन वैकुंठवास । अमरावती सत्यलोक कैलास । अष्टहि दिक्पाळाचे वेष । भरले सावकाश निजात्मरुपें ॥३॥
मच्छ कच्छ वराह रुपें । नृसिंह वामन परशुराम प्रतापें । राम कृष्ण बौध्यादि अमूपें । मिरविली स्वरूपें क्षुल्लकादि ॥४॥
नाना स्वर्गं सृष्टीरचना । नाना ऋषीरुपें वसवूनि स्थना । नाना संतरुपा नारायणा । निळा विज्ञापना करी तुमची ॥५॥
हे श्रीपती, रात्रंदिवस आणि युगान्युगे तुमचे गुणगान गायले तरी चित्ताची तृप्ती होत नाही. अनंत युगांत तुम्ही अनंत खेळ खेळलात आणि असंख्य रूपे घेतली. क्षीरसागर, वैकुंठ, सत्यलोक किंवा कैलास सर्वत्र तुमचेच रूप व्यापलेले आहे. विविध अवतारांत व संतांच्या रूपात तुम्हीच नटला आहात, असे निळोबाराय नम्रपणे विनवतात.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
घनश्याम मूर्ति राजीवलोचन । सांठवलें त्रिभुवन उदरामाजी ॥१॥
कौस्तुभ पदकें तुळसीमाळा कंठी । कास हे गोमटी पीतांबरें ॥२॥
लेईला अलंकार भूषणें परवडी । दिव्य रत्नें चोखडी । खवणें तयां ॥३॥
निळा म्हणे माझें निवालें तनुमन । देखतांचि सुप्रसन्न वदन याचें ॥४॥
ही घनश्याम मूर्ती कमळासारख्या नेत्रांची असून तिच्या पोटात संपूर्ण त्रिभुवन साठवलेले आहे. गळ्यात कौस्तुभ मणी, पदके आणि तुळशीच्या माळा आहेत, तर कासेला सुंदर पीतांबर नेसला आहे. विविध दिव्य अलंकारांनी मढलेले हे सुप्रसन्न मुख पाहताच माझे तन आणि मन शांत झाले, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
जिहीं अवलोकिला डोळां । हरील्या त्यांच्या जीवनकळा ॥१॥
ऐसा अनादि हा बुडवणा । आहे ठावा विचक्षणा ॥२॥
चित्तें वित्तें आपणा एैसे । करुनि ठेवी निजध्यासें ॥३॥
निळा म्हणे पडिल्या गांठीं । न सोडी नष्ट हा शेवटीं ॥४॥
ज्यांनी या देवाला डोळे भरून पाहिले, त्यांचे देहभान आणि संसाराची ओढ देवाने पूर्णपणे हरण करून घेतली. तो भक्ताचे चित्त व वित्त स्वतःकडे खेचून घेतो आणि त्याला आपला ध्यास लावतो. निळोबाराय म्हणतात, एकदा का देवाची आणि भक्ताची भेट झाली की, तो शेवटपर्यंत भक्ताला कधीही सोडत नाही.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
ज्याचे जैसे भाव तैशा त्या दाविती । स्वानुभव बोलती आपुलाल्या ॥१॥
परी तो एकला सकलांसीही पुरला । ज्याच्या परी झाला तैसा तेथें ॥२॥
एकचि स्वातीजळ विषे मुक्ताफळ । पालटें स्थळास्थळ होय तैसें ॥३॥
निळा म्हणे गंध उपाधी निराळा । दावीं पुष्पीं कळा उमलता ॥४॥
ज्याचा जसा भाव असतो, त्याला देव तसाच अनुभव देतो. पण तो एकटाच सर्वांना पुरून उरलेला आहे; जसे स्वाती नक्षत्राचे पाणी एका ठिकाणी मोती तर दुसरीकडे विष बनते, तसाच देव भक्ताच्या भावानुसार अनुभव देतो. निळोबाराय म्हणतात, तो फुलातील सुगंधाप्रमाणे सर्वांमध्ये अलिप्तपणे वास करतो.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
जेणें मंथुनि क्षीरार्णव । काढिलीं अपूर्व दिव्य रत्नें ॥१॥
त्याचा महिमा वर्णूं कैसा । भरोनी आकाशा कोंदला तो ॥२॥
जेणें धरुनियां दांतीं । आणिली वसुमती समुद्रांतूनि ॥३॥
निळा म्हणे जेणें भानु । ठेविला उटुनु न मेळेसा ॥४॥
ज्याने क्षीरसागराचे मंथन करून दिव्य रत्ने काढली आणि ज्याने वराहरूप घेऊन समुद्रातून पृथ्वीला आपल्या दाढांवर पेलून बाहेर आणले, त्याचा महिमा कसा वर्णावा? त्याचा महिमा संपूर्ण आकाशात दाटून राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
तारुनियां प्रचंड शिळा । उतरला पाळा मर्कटांचा ॥१॥
करुनि सिंधु पायवाट वधिले थाट राक्षसांचे ॥२॥
गोवळवेषें कंसादिकां । लाविल्या शिका मर्दियेले ॥३॥
निळा म्हणे ब्रह्मचारी । भोगोनियां नारी सोळा सहस्र ॥४॥
ज्याने समुद्रावर दगड तरंगवून वानरांची सेना पार नेली, राक्षसांचा संहार केला आणि गोपाळाच्या रूपात कंसादी दुष्टांचे मर्दन केले; तसेच सोळा हजार राण्यांशी संसार करूनही जो अखंड ब्रह्मचारीच राहिला, तोच हा परमात्मा श्रीकृष्ण-विठ्ठल आहे असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
तुमच्या कृपामृतजळीं । माझी वचनवल्ली अंकुरली । मती विस्तारें फांकली । फळ संभारीं हरिनामें ॥१॥
नवल कृपामृतधन । वरुषला तुमचें हें वरदान । माझी वाचा आणि मन । केलीं पावन कीर्तनें ॥२॥
एकट एकलोचि श्रीपती । पुरोनि उरलेति त्रिजगतीं । अपूर्व चरित्रें अपूर्व ख्याती । संत गर्जती स्वानंदें ॥३॥
शुक सनकादिक नारद । व्यास वाल्मीक आणि प्रल्हाद । साही शास्त्रें चारी वेद । पुराणें पवाडे वर्णिती ॥४॥
परि तुम्ही नकळा त्यांचिये मती । अपार म्हणोनियां गुणसंपत्ती । जेथिंचे तेथेंचि भक्त स्तविती । अपार म्हणती विस्तारला ॥५॥
सगुण गोकुळीं गौळियां घरीं । निर्गुण योगियां हदयमंदिरीं । ढिसाळ ब्रह्मांडाबाहेरी । महर्षी देव स्तविताती ॥६॥
शिव आपुलिये हदयभुवनीं । नित्य निमग्न तुमचे ध्यानी । भोळया भाविकां लागुनी । आवडी ऐसें रुप धरी ॥७॥
कामिनीभावें कांतातुर । मदनमूर्ति मनोहर । वैरसंबंधी कंसचाणूरा । तयां तैसाचि ते ठायीं ॥८॥
गोवळांमाजी गाईपाठीं । वानरांमाजीं मेळवुनी थाटी । रावणनिःपातनीं परम हटी । आतुबर्ळी कळिकाळा ॥९॥
नित्य नूतन तुमचे गुण । चरित्रें गाती वैष्णव जन । निळा झाला सुखसंपन्न । चरणीं मन ठेवितां ॥१०॥
हे श्रीपती, तुझ्या कृपेने माझी वाणी अंकुरली आणि तुझ्या कीर्तनाने माझे मन व वाणी पावन झाली. तू सगुण रूपात गोकुळात राहिलास आणि निर्गुण रूपात योग्यांच्या हृदयात वास करतोस. शुक, नारद, व्यास आणि वेद तुझे गुणगान गातात. निळोबाराय म्हणतात की, तुझ्या चरणी मन अर्पण करून मी परम सुखी झालो आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
दीनबंधू आत्मयारामा । सुखविश्रामा विश्वजनका ॥१॥
परात्परा पुरुषोत्त्मा । आगमानिगमा जगवंद्या ॥२॥
निर्विकल्पा निरंजना । सुखनिधाना गुणमूर्ती ॥३॥
अगा ये निळ्याच्या दातारा । रुक्मिणीवरा श्रीविठ्ठला ॥४॥
हे दीनांच्या बंधू, आत्मारामा, जगाच्या पित्या, पुरुषोत्तमा, वेदांना पूजनीय असलेल्या देवा! तू निर्विकल्प, निरंजन, गुणांची मूर्ती आणि सुखाचा साठा आहेस. निळोबाराय म्हणतात, हे रुक्मिणीच्या पती श्रीविठ्ठला, तू माझा दाता आणि पाठीराखा आहेस.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
देवावीण भक्तांचें संकट । कोणतें अरिष्ट निवारित ॥१॥
कोणासी शरण जातें तेव्हां । कळिकाळ जेव्हां आकळूं येतां ॥२॥
संसार जेव्हां करितां ओढी । तडातोडी भंवतालीं ॥३॥
निळा म्हणे तें चुकविलें । अनर्थ वारिले कृपावंतें ॥४॥
जेव्हा संकट येते किंवा काळाचे भय सतावते, तेव्हा देवाशिवाय भक्तांचे रक्षण कोण करणार? जेव्हा संसाराची ओढाताण होते, तेव्हा देवच धावून येतो. निळोबाराय म्हणतात की, त्या कृपावंत देवानेच भक्तांचे सर्व अनर्थ आणि संकटे दूर केली आहेत.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
देव नसतां भक्तांचीं विघ्नें । कोण जन्ममरणें निवारितें ॥१॥
कोणासी म्हणते धांवा धांवा । करितां कुडावा कोण दुजा ॥२॥
कोण नेता वैकुंठासी । आपुले विश्रांतीसी निज घरा ॥३॥
निळा म्हणे देवावीण । संसारबंधन न तुटतें ॥४॥
जर देव नसता तर भक्तांची विघ्ने आणि जन्म-मरणाचा फेरा कोणी दूर केला असता? संकटसमयी कोणाला हाक मारली असती? आणि भक्ताला वैकुंठीच्या निजधामास कोणी नेले असते? निळोबाराय म्हणतात, देवाच्या कृपेशिवाय संसाराची बंधने कधीही तुटत नाहीत.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
धराल जरी चित्तीं न लगेचि तरी वेळ । आहेती सकळ कळा हातीं ॥१॥
क्षणेचि सगुण क्षणेंचि निर्गुण । क्षणेंचि प्रसन्न होतां दासा ॥२॥
क्षणेंचि निर्मिले चतुर्दशलोक । देव ब्रह्मादिक चौदा मनु ॥३॥
झकवाल तरी ठकडे देवा ब्रह्मांदिकां । भेटाल तरि भाविकां नलगे वेळ ॥४॥
ऐसे संत मुनी जाणती सकळ । क्रीडा तुमचा खेळ ठावा तयां ॥५॥
निळा म्हणे माझें अतरींचे आर्त । जाणतां सतत साक्ष तुम्ही ॥६॥
देवा, तू मनात आणलेस तर भक्ताचा उद्धार करायला क्षणभरही लागत नाही, कारण सर्व कळा तुझ्या हातात आहेत. तू एका क्षणात सगुण तर दुसऱ्या क्षणात निर्गुण होतोस. भाविक भक्ताला भेटायला तुला वेळ लागत नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या अंतःकरणातील सर्व इच्छा तू चांगल्या प्रकारे जाणतोस.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
न कळती तुझिया मावा । दैत्यां देवां आणि मानवां ॥१॥
कैसें तुझे रुप नाम । कोण कूळयाति धर्म ॥२॥
जागृत आहेसीं कीं निजलेला । उपवासीची कीं धाला ॥३॥
निळा म्हणे जित कीं मेला । न वजसी कोणी देखिला ॥४॥
हे देवा, तुझ्या लीला देव, दानव आणि मानवांनाही कळत नाहीत. तुझे खरे रूप, नाम, कुळ आणि धर्म कोणता आहे हे कोणालाच समजत नाही. तू जागे आहेस की निजलेला, उपवासी आहेस की तृप्त, हे कोणालाही पूर्णपणे जाणता येत नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
नगरी नेली वैकुंठासी । कीर्ति हे ऐसे अदभुतचि ॥१॥
कंस वधिला भौमासुर । महिमा अपार हा घोष ॥२॥
तारुनी शिळा उद्धारि कटका हाही नेटका पुरुषार्थ ॥३॥
निळा म्हणे नाथिला सर्प । भंगिला दर्प रावणाचा ॥४॥
ज्याने अख्खी द्वारकानगरी किंवा भक्तांना वैकुंठाला नेले, कंसाचा व भौमासुराचा वध केला, समुद्रात दगड तरंगवून सैन्याचा उद्धार केला आणि रावणाचा अहंकार मोडून कालिया नागाचा पराभव केला; असा हा परमात्मा अत्यंत पराक्रमी आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
नारायणा तुमच्या चरणीं । भक्ति मुक्तिचिया खाणी ॥१॥
मोक्ष सर्वदा तिष्ठत । चरणीं जोडोनियां हस्तक ॥२॥
ऋध्दि सिध्दि वोळंगती । चरणीं तुमच्या श्रीपति ॥३॥
निळा म्हणे अवलोकितां । पाउलें सुकुमार सायुज्यता ॥४॥
हे नारायणा, तुझ्या चरणांपाशी भक्ती आणि मुक्तीच्या खाणी आहेत. साक्षात मोक्ष हात जोडून तुझ्या चरणांशी उभा असतो आणि ऋद्धी-सिद्धी तुझी सेवा करतात. निळोबाराय म्हणतात की, तुझे सुकुमार चरण पाहताच सायुज्य मुक्ती प्राप्त होते.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
नरकासुरा वधिलें जेणें । मुरुसी मर्दुनी घेतलें ठाणें । वृत्रासुराचें हरिलें जिणें । तारकासुरा प्राणहानी केली ॥१॥
मधु दैत्याचें सूदन । हिरण्याक्षाचे घेतले प्राण । हिरण्यकश्यपा विदारुन । काळयवन दग्ध केला ॥२॥
रिठासुर दाढें चाचिला । अघा बगासुर तो चीरिला । तृणासुर सहजेंचि मर्दिला । शकट मोडिला पादघातें ॥३॥
उपटिलीं धेनकासुराचीं शिंगें । कंस चाणूर ते वधिले रागें । केशियाचीं मोडिली टांगे । गोकुळीं श्रीरंगें बाळपणीं ॥४॥
परशुरामें वधिला सहस्रार्जुन । एकवीस वेळां क्षत्रियांचें कंदन । रामें ताटिका खरदूषण । नासिकछेदन शूर्पनखे ॥५॥
रावण कुंभकर्ण रामें मर्दिले । कित्येक निशाचरातें आटिलें । ऐसे पवाडे संपादिले । बहु वेळां उतरिले धराभार ॥६॥
निळा म्हणे जे ते अवतारीं । भक्त रक्षूनी दैत्यां मारी । ऐसिया चरित्राची हारी माळा लाविल्य कल्पादी ॥७॥
देवाने नरकासुर, मूर, मधु, हिरण्याक्ष, हिरण्यकश्यपू, कंस, चाणूर, रावण आणि कुंभकर्ण यांसारख्या अनेक दुष्ट असुरांचा संहार केला. बालपणी गोकुळात आणि नंतर विविध अवतारांत त्याने दुष्टांना मारून भक्तांचे रक्षण केले आणि पृथ्वीचा भार उतरवला, असे निळोबाराय वर्णन करतात.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
पाचारितां यावें बोळविता जावें । हें तों न संभवे तुम्हांपाशीं ॥१॥
जेथिल तेथेंचि प्रगटाल रुपडें । आपुल्या सुरवाडें भक्तांचिया ॥२॥
जाणें येणें नाहीं तुम्हां कदाकाळीं । असा भूमंडळीं व्यापूनियां ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें जाणोनियां मनीं । करितों अनुदिनीं स्तवन तुमचें ॥४॥
हे देवा, तुला बोलावल्यावर यावे आणि निरोप दिल्यावर जावे असे मुळीच नाही; कारण तू सर्वत्र व्यापून आहेस. भक्तांच्या ओढीने तू जिथे आहेस तिथेच प्रकट होतोस. तुला जाणे आणि येणे काहीच नाही. हे जाणूनच मी रोज तुझे स्तवन करतो, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
बहुतां येणें नागविलें । हरुनी सर्वस्वही नेलें ॥१॥
करूं जातां याची गाठी । जिवीं जिवा घाली मिंठी ॥२॥
पाहिलाचि पुरे । उरों नेदी त्या दुसरें ॥३॥
निळा म्हणे चेटकी ऐसा । स्वाभाव त्याचा सांडिल कैसा ॥४॥
या विठ्ठलाने कित्येकांना भुरळ घातली आहे आणि त्यांचे देहभान पार हरवून नेले आहे. त्याला भेटायला गेले की तो जीवालाच घट्ट मिठी मारतो. त्याला एकदा पाहिले की मनात दुसरे काही उरतच नाही. निळोबाराय म्हणतात, असा हा मोहिनी घालणारा देव आपला स्वभाव कसा सोडेल!
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
भक्तआवडीऐसें रुप । धरीं हा बाप मदनाचा ॥१॥
नेदी पडों अंतर कोठें । पाहिजे नेटें त्याचि ऐसा ॥२॥
एकापुढें कटीकर । श्यामसुंदर विटेवरी ॥३॥
निळा म्हणे नरसिंहरुपें । प्रगटे प्रतापें शुष्ककाष्ठीं ॥४॥
मदनाचा पिता असलेला हा परमेश्वर भक्तांच्या आवडीनुसार रूप धारण करतो. तो भक्तामध्ये आणि स्वतःमध्ये मुळीच अंतर पडू देत नाही. पुंडलिकासाठी तो विटेवर श्यामसुंदर रूपात उभा राहिला, तर प्रल्हादासाठी सुक्या लाकडातून नृसिंह रूपात प्रकट झाला, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
मागें तुम्हीं वांटिलें लोकां । सनकादिकां पर्यंत ॥१॥
अधम तेहि थोराविले । आपणा केले सारिखें ॥२॥
नाहीं विचारिली याती । धरिलें हातीं प्रीतीनें ॥३॥
काय त्यांचें क्रियाकर्में । कांही धर्म न विचारा ॥४॥
उदारपणा नाहीं सीमा । पुरुषोत्त्मा तुमचिया ॥५॥
निळा म्हणे सरतें पुरतें । केलें किती वर्णावें ॥६॥
हे पुरुषोत्तमा, तुझ्या औदार्याला सीमा नाही. तू पूर्वजन्मीचे कर्म किंवा जात-पात न पाहता सर्व दीन-दुबळ्यांना, अगदी सनकादिकांपर्यंत सर्वांना आपलेसे केलेस आणि त्यांना स्वतःसारखे बनवले. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या या अथांग दयाळूपणाचे वर्णन मी किती करू!
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
म्हणविते शरणांगत । कोणाचे भक्त देवावीण ॥१॥
कोणापाशीं हा परिहार । देते संसार यातनेचा ॥२॥
कोण देवाविण येते । भक्तांसी सोडविते भयांतुनी ॥३॥
निळा म्हणे देव आणि भक्त । येरेयेरा होत साह्य सदा ॥४॥
देवाशिवाय भक्त कोणाला शरण जाणार? संसाराच्या भयंकर यातनांतून सोडवणारा देवाशिवाय दुसरा कोण आहे? भयप्रसंगी भक्ताच्या रक्षणासाठी देवच धावून येतो. निळोबाराय म्हणतात की, देव आणि भक्त हे सदैव एकमेकांना साहाय्य करणारे असतात.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
येतो जातो ना दिसेपरी । नित्य व्यभिचारी चित्ताचा ॥१॥
ऐसाचि याचा चोरटा खेळ । आहे चक्रचाळ मुळींचाची ॥२॥
नेदी कळों न दावीच अंग । उमटोचि माग कैसा तो ॥३॥
निळा म्हणे सायास करितां । होतात वृथा आमुचे ते ॥४॥
हा देव अलक्षितपणे येतो आणि जातो, पण सहजासहजी दिसत नाही. भक्तांचे चित्त चोरून नेण्याचा त्याचा मूळचाच खेळ आहे. तो स्वतःचे अस्तित्व गुप्त ठेवतो आणि मागही उरू देत नाही. निळोबाराय म्हणतात, त्याच्या कृपेशिवाय केवळ मानवी प्रयत्नांनी तो सापडत नाही.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
सर्वज्ञ सर्वदा तुम्ही सर्वसाक्षी । म्हणऊनि कैपक्षी हरिभक्तांचे ॥१॥
खरें खोटें कळे तुम्हां वरीवरीं । संकल्प अंतरीं उठितांचि ॥२॥
जया तैसें फळ नेमुनी ठेवितां । जोडूनियां देतां काळा हातीं ॥३॥
कर्मा ऐसें फळ भोगवितां सकळ । करुनियां काळ पुढें सत्ता ॥४॥
निळा म्हणे माझें जैसें आचरण । तैसें करा दान कृपानिधी ॥५॥
हे श्रीहरी, तू सर्वज्ञ आणि सर्वसाक्षी आहेस, म्हणूनच तू भक्तांचा पाठीराखा आहेस. अंतःकरणात संकल्प उठताच तुला सर्व खरे-खोटे कळते आणि तू कर्माप्रमाणे फळ देतोस. निळोबाराय म्हणतात, हे कृपानिधी, माझ्या आचरणानुसार मला तुझ्या भक्तीचे दान दे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
हरीविण आहे कोण । सान मोठें वेगळें ॥१॥
सर्वांचाही सर्व साक्षी । अध्यक्षी हें नाम त्या ॥२॥
कर्मा ऐसें देतां फळ । सत्ता केवळ हे ज्याची ॥३॥
निळा म्हणे वीटे उभा । परि हा नभा व्यापक ॥४॥
श्रीहरीशिवाय लहान-मोठे असे काहीही वेगळे नाही. तो सर्वांचा साक्षी असल्यामुळे त्याला 'अध्यक्ष' असे म्हणतात. कर्माप्रमाणे फळ देण्याची सत्ता केवळ त्याचीच आहे. निळोबाराय म्हणतात, तो पंढरीत विटेवर उभा दिसतो, पण प्रत्यक्षात आकाशासारखा व्यापक आहे.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
लखलखिलें सुतेज माझिया नयनापुढें । चतुर्भुज रुपडें मेघश्याम ॥१॥
तेणेंचि वेधिलें हदईचि राहिलें । मागें पुढें ठेले वेष्ठुनियां ॥२॥
हदयाची भीतरीं पाहतां बाहेरी । तेंचि चराचरीं दिसे माये ॥३॥
निळा म्हणे तेणें हरिला देहभाव । सांगता हा नवलाव वाटे येरा ॥४॥
माझ्या डोळ्यांसमोर मेघशाम सावळ्या चतुर्भुज विठ्ठलाचे दिव्य तेज लखलखले. त्या रूपाने माझ्या हृदयाला वेधले आणि ते मनात स्थिरावले. आता आत-बाहेर आणि चराचरात मला तेच रूप दिसत आहे. निळोबाराय म्हणतात, त्यामुळे माझा देहभाव पार हरपून गेला आहे.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
बहूत याचक सांभाळिले । जे जे झाले शरणांगत ॥१॥
नाना वर्ण नाना याति । धरिले हातीं नुपक्षूनी ॥२॥
केलें वरिष्ठ सकळालागीं । मिरविले निजांगी आपुलिये ॥३॥
निळा म्हणे उबग नेणें । करिता देणे कृपेचें ॥४॥
जो जो शरण आला, मग तो कोणत्याही जातीचा किंवा वर्णाचा असो, देवाने कधीही त्याची उपेक्षा केली नाही; उलट सर्वांना जवळ करून श्रेष्ठ बनवले. निळोबाराय म्हणतात की, कृपेचे दान देताना हा देव कधीही कंटाळत नाही.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
दुभिन्नले जया पाय । तया सुखा उणें काय ॥१॥
महिमा जाणें पृथुराजा । किंवा गौतमाची भाजा ॥२॥
ध्यानीं ध्यातां चंद्रमौळी । समाधिस्थ नित्य काळीं ॥३॥
निळा म्हणे सनकादिक । संतहि जाणती सकळिक ॥४॥
ज्याला श्रीहरीचे चरण लाभले, त्याला सुखाची कोणतीही उणीव उरत नाही. या चरणांचा महिमा पृथू राजा, गौतमाची पत्नी अहिल्या, समाधीस्थ असणारे भगवान शंकर आणि सनकादिक संत उत्तम प्रकारे जाणतात, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
श्रवणीं कुंडलें ढाळ देती । हीरयापगंति दंत तैसे ॥१॥
तुळसि वैजयंती माळा । पदकि कीळा रत्न ज्योति ॥२॥
नेत्र जैसे रातोत्पलें । दिव्य कमळें विकासलीं ॥३॥
निळा म्हणे तत्पदवासी । भक्तरासी भोंवताले ॥४॥
विठ्ठलाच्या कानात कुंडले तळपत आहेत, दात हिऱ्यांच्या रांगेसारखे चमकत आहेत आणि गळ्यात तुळशी व वैजयंतीच्या माळा शोभत आहेत. त्याचे डोळे उमललेल्या लाल कमळासारखे सुंदर आहेत. निळोबाराय म्हणतात, अशा या देवाच्या चरणांशी भक्तांचा मेळा सदैव गोळा असतो.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
येति जाति होति मरती । नानाकार भूतव्यक्ती ॥१॥
हा तो आहे जैसा तैसा । अनादि रुपें आपणाचि ऐसा ॥२॥
नहोनिया सूक्ष्मस्थूळ । वृध्द तरुणा अथवा बाळ ॥३॥
निळा म्हणे एकला येक । न होउनि एक ना अनेक ॥४॥
जगात अनेक जीव जन्माला येतात आणि मरतात, पण परमात्मा मात्र नित्य, अनादी आणि जसाच्या तसाच स्थिर राहतो. तो बाळ, तरुण किंवा वृद्ध नाही आणि सूक्ष्म वा स्थूळही नाही. निळोबाराय म्हणतात की, तो एकटाच अद्वितीय असून अनंत रूपात नटलेला आहे.
भाग 10 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 12 (पुढे)