॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 12
भाग 12

सार्थ निळोबाराय गाथा : देवाची स्तुति

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अगा ये नरकासुरमर्दना । कुशदैत्यनिकंदना । अगा कंसमधुकैटभसूदना । अगा मर्दना हिरण्याक्षा ॥१॥
अगा वृत्रासुरनिहंत्या । हिरण्यकश्यपा विदारित्या । अगा रावण संहारित्या । कुंभकरणादीराक्षसां ॥२॥
अगा रिठासुराच्या वैया । सहस्रभुजांच्या वधणारा । अगा निवटीत्या भौमासुरा । सत्यभामावरा गोविंदा ॥३॥
अगा ये काळियादमना । शकटासुर विध्वंसना । अगा शिशुपाळवक्रदंतहनना । जरासंधभंजना कागबगा ॥४॥
अगा बळी बंधनाअसुरारी । अगा अरिमन्मथ तमारी । अगा ताटिकापूतनारी । गोवर्धनधारी बळिवंता ॥५॥
अगा ये केशियादमना । तृणासुरधेनुकहनना । अगा मारीचा सुबाहुउद्धरणा । त्रिशिराखरदूषणप्राणहर्त्या ॥६॥
अगा ये विरोचनजालंधरअंतका । अहिरावणमहिरावणघातका । कबंधवाळीच्या हंतका । रघुकुलटिळका सांबहरणा ॥७॥
अगा ये शंखासुराचिरणारा । मत्स्यरुपिया पोहणारा । शुंभनिशुंभाचिया घातणारा । मोहिनीरुप धरा दैत्यांतका ॥८॥
अगा ये अपारभक्तपाळका । पंढरीभूवैकुंठनायका । विश्व चराचरव्यापका । अभय वरदायका निळ्याच्या ॥९॥
हे नरकासुर, कंस, मधुकैटभ, हिरण्याक्ष, हिरण्यकश्यपू, रावण, कुंभकर्ण आणि अनेक दुष्ट असुरांचा संहार करणाऱ्या श्रीहरी! तूच काळिया नागाचे दमन केलेस, गोवर्धन पर्वत उचलला, ताटिका, पूतना, तृणासुर, केशी आदी राक्षसांचा नाश केलास. तूच विविध अवतारांत भक्तांचे रक्षण केलेस. संत निळोबाराय म्हणतात की, हे पंढरीच्या भूवैकुंठनायका, संपूर्ण चराचराला व्यापणाऱ्या देवा, तू मला अभय आणि वरदान देणारा आहेस.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
वस्तुचा जो स्वभावगुण । वोसंडूं नेणे तो आपणा ॥१॥
तेवीं हा परमात्मा श्रीहरी । सांडूं नेणें आपुली थोरी ॥२॥
जेवीं कस्तुरी परिमळ । शीतळपणा मलयानिळ ॥३॥
निळा म्हणे परिसपणा । नेणे सांडूं आपुल्या गुणा ॥४॥
कोणत्याही वस्तूचा जो मूळ स्वभावगुण असतो, तो त्याला कधीही सोडत नाही. जसे कस्तुरी आपला सुगंध सोडत नाही, चंदन-वारा आपली शीतलता सोडत नाही आणि परिस सोने बनवण्याचा गुण सोडत नाही; तसेच परमात्मा श्रीहरीसुद्धा आपले औदार्य, भक्तांवरील कृपा आणि आपले मोठेपण कधीही सोडत नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
मत्स्य कच्छ वराह झाला । खुजाहि शोभला विक्राळ ॥१॥
भक्तप्रिय प्रियोत्तम । सदा अविश्राम दासाविशीं ॥२॥
फरशधारी धनुर्धर । स्वरूप सुंदर गोपवेषीं ॥३॥
निळा म्हणे बौद्ध कलंकी । धरी नेटकीं रुपें अशीं ॥४॥
देवाने मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, लहान (वामन), परशुराम, श्रीराम आणि सुंदर गोपाळवेषातील श्रीकृष्ण असे अनेक अवतार धारण केले. तो भक्तांना अत्यंत प्रिय आहे आणि अहोरात्र दासांच्या कल्याणासाठी तत्पर असतो. निळोबाराय म्हणतात की, पुढे बौद्ध आणि कलंकी अशी सुंदर रूपेही तोच धारण करतो.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
महिमा अद्भुतची पाहतां । चरणीं उद्धार झाला पतिता ॥१॥
अहिल्या शिळा झाली शापें । चरणस्पर्शे ते निष्पाप ॥२॥
उद्धरिले यमलार्जुन । अगाध चरणाचें महिमान ॥३॥
निळा म्हणे तारिल्या शिळा । हाही प्रताप आगळा ॥४॥
देहाच्या चरणांचा महिमा अतिशय अद्भुत आहे; त्यांच्या स्पर्शाने पापी जीवांचा उद्धार होतो. शापामुळे शिळा बनलेल्या अहिल्येला श्रीरामांच्या चरणस्पर्शाने निष्पाप रूप मिळाले आणि श्रीकृष्णाने यमुलार्जुनाचा उद्धार केला. समुद्रात दगड तरंगवून सैन्याला पार नेणे हाही त्याचा आगळावेगळा प्रताप आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
रसना एकी रस तों नाना । कैसी विवंचना रचिली हे ॥१॥
नकळे लाघव तुमचें हरी । करितां भरोवरी जाणिवेच्या ॥२॥
काय पिंजूनी मेघपडळ । घडिलें ज्वाळ विजुवाचें ॥३॥
निळा म्हणे तडक भारी । फुटें अंबरीं कासियाचा ॥४॥
जीभ एकच असूनही ती अनेक प्रकारच्या रसांची चव ओळखते, ही देवाची रचना किती विलक्षण आहे! हे श्रीहरी, तुझ्या लीलेचा पार मानवी बुद्धीला कळू शकत नाही. ढगांच्या पडद्यात विजेचा कडकडाट आणि ज्वाला कोणी घडवल्या? आकाशात गगनभेदी आवाज कसा होतो? ही सर्व तुझीच अगाध निर्मिती आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
वीज पडे गगन गडाडी । रचिली परवडी कशाची ॥१॥
अद्भुत प्रकाशाचा लोळ । पडतां अंतराळ दणाणीत ॥२॥
काय हे तुमची कैशी लीला । नेणवे सकळां चोजवितां ॥३॥
निळा म्हणे गर्भीं बाळा । वाढवा गोपाळा कैशा परी ॥४॥
आकाशात वीज कडाडते आणि अद्भुत प्रकाशाचा लोळ पसरून संपूर्ण अंतरिक्षात गडगडाट होतो; ही देवाची कसली रचना आहे? आईच्या गर्भात लहान बाळाची वाढ कशी होते, हे शोधूनही कोणाला कळत नाही. निळोबाराय म्हणतात की, हे गोपाळा, तुझी ही लीला सर्वांच्या समजाच्या पलीकडची आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
शकटासुर काळियासी । प्रताप ठाउका हा तयासी ॥१॥
बळिसी झाला विद्यमान । देतां तीन पाद दान ॥२॥
लवणासुरा अनुभव । कुशा गोमताचळा सर्व ॥३॥
निळा म्हणे चतुरानना । नित्य करितां पूजा ध्याना ॥४॥
श्रीकृष्णाचा पराक्रम शकटासुर आणि काळिया नागाला चांगलाच ठाऊक आहे. तीन पावले भूमीचे दान मागून त्याने बळीराजाला प्रसन्न केले. लवणासुर आणि इतर दैत्यांनाही त्याचा अनुभव आला आहे. निळोबाराय म्हणतात की, साक्षात ब्रह्मदेवसुद्धा नित्य त्याची पूजा आणि ध्यान करतात.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
सकळांचिया नेत्रें तुम्हां सर्वही देखणें । सकळांचिया श्रोत्रें तुम्हां सर्वही ऐकणें ॥१॥
ऐसे सर्वज्ञची तुम्हीं सर्वदा देवा । जेथिल तेथें ज्याच्या तैशा जाण तसा भावा ॥२॥
सकळांच्याही रसना सर्वही रस सेवितां । सकळांच्याही चरणें लंघुनी जातां दिगंता ॥३॥
निळा म्हणे सकळांच्याही जीवाचें जीव । होकरुनियां अलिप्त शेखीं रुप ना नांव ॥४॥
सर्व जीवांच्या डोळ्यांनी पाहणारा, कानांनी ऐकणारा आणि जिभेने रसास्वाद घेणारा परमात्मा तूच आहेस. तू असा सर्वज्ञ आहेस की, प्रत्येकाच्या अंतःकरणातील भाव जिथल्या तिथे ओळखतोस. निळोबाराय म्हणतात की, सर्वांच्या जीवात जीव होऊन राहणारा हा देव शेवटी स्वतः मात्र अलिप्त, निराकार आणि नामरूपाच्या पलीकडचा आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
सर्वांतरीं वास याचा । महदादी अणूचा हृदयस्थ ॥१॥
नाहीं दुरी जवळी ऐसा । कोंडोनी दिशा भरलासे ॥२॥
एकवीसही ही स्वर्गांपरी । पाताळाभीतरी भूमंडळा ॥३॥
निळा म्हणे सर्वांतरीं । वसोनी विटेवरी ठाकला ॥४॥
हा देव लहान-मोठ्या अणूपासून सर्वांच्या हृदयात वास करतो. तो दूरही नाही आणि जवळही नाही, तर त्याने सर्व दिशा व्यापून ठेवल्या आहेत. २१ स्वर्ग, पाताळ आणि संपूर्ण पृथ्वी व्यापून असणारा हा देव पंढरपुरात विटेवर उभा राहिला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
सूर्य प्रकाशाचा नेणेचि महिमा । रात्रीचिया तमा न देखोनि ॥१॥
क्षीरसिंधु नेणे तृप्ती कैसी असे । क्षुधेचे वळसे इतरांसी ॥२॥
कल्पतरु नेणें औदार्य आपुलें । दैन्यचि देखिलें नाहीं तेणें ॥३॥
अमृता नाठवे अमरत्व कैसेंही । मृत्यूचि त्या नाहीं म्हणोनियां ॥४॥
कामधेनु नेणें कामनेचा भोस । अपूर्णता तीस नातळतां ॥५॥
निळा म्हणे तैसा तुम्ही पांडुरंगा । नेणांचि वियोगा व्यापकपणें ॥६॥
सूर्याने कधी अंधार पाहिला नसल्याने त्याला प्रकाशाचे अप्रूप वाटत नाही; क्षीरसागराला भुकेची जाणीव नसते; कल्पवृक्षाला स्वतःच्या औदार्याचे कौतुक नसते कारण त्याने दारिद्र्य पाहिलेले नाही; अमृतात मृत्यू नसल्याने त्याला अमरत्वाचे भान नसते. निळोबाराय म्हणतात की, तसेच हे पांडुरंगा, तू इतका सर्वव्यापी आहेस की तुला भक्ताच्या वियोगाची जाणीवच उरत नाही.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
संत गाती सनकादिक । तुमचिये कौतुक कीर्तिचें ॥१॥
तारिल्या शिळा गिळीला वन्ही । पर्वत उचलूनि धरिला वरी ॥२॥
सागर सारुनी द्वारकापुरी । वसविली नगरी उदकांत ॥३॥
निळा म्हणे गोवळवत्सें । झाला निज इच्छें क्षणमात्रें ॥४॥
सनकादिक संत तुझ्या कीर्तीचे कौतुकाने गुणगान गातात. समुद्रात दगड तरंगवणे, वणवा प्राशन करणे, गोवर्धन पर्वत उचलणे आणि समुद्राला मागे सारून पाण्यात द्वारका नगरी वसवणे... हे सर्व तुझेच पराक्रम आहेत. निळोबाराय म्हणतात की, स्वतःच्या इच्छेने तो क्षणात लहान गोपाळ-वासरांचे रूपही घेतो.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
श्रीकृष्ण विचरे कुंजवनीं । तैसाचि दंडकारण्यीं श्रीराम ॥१॥
एकें वधिले खरदूषण । एकें मर्दन कागबगा ॥२॥
नासिक छेदनें शूर्पणखा । येणें पूतना देखा शोषियेली ॥३॥
निळा म्हणे चरित्रमाला । रचिली स्वलीला रामकृष्णें ॥४॥
जसे श्रीकृष्ण वृंदावनाच्या कुंजवनात वावरले, तसेच श्रीराम दंडकारण्यात वावरले. श्रीरामाने खर-दूषणाचा वध केला आणि शूर्पणखेचे नाक कापले, तर श्रीकृष्णाने कागासुर-बकासुराचा संहार केला आणि पूतनेचे प्राण शोषून घेतले. निळोबाराय म्हणतात की, राम आणि कृष्ण या दोघांनी लीला करून सुंदर चरित्रमाला रचली आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
श्रुतीदेवाच्या कणिया खाणें । श्लाघ्य अन्नें विदुराच्या ॥१॥
द्रौपदीहातींचे भाजीपान । मानी समान पंचामृता ॥२॥
मुद्गला घरींचा वेचक पाक । मानी अधिक क्षीराब्धीहुनी ॥३॥
निळा म्हणे नामयासवें । बैसोनि जेवावें परम प्रीती ॥४॥
देवाला ऋषीमुनींच्या साध्या कण्या खाणे किंवा विदुराची भाजी-भाकरी खाणे आवडते. द्रौपदीने दिलेले साधे भाजीचे पान त्याला पंचामृतासारखे वाटते आणि मुद्गल ऋषींचे अन्न त्याला क्षीरसागरापेक्षा श्रेष्ठ वाटते. निळोबाराय म्हणतात की, हा देव नामदेवांसोबत अत्यंत प्रेमाने एकाच ताटात जेवतो.
भाग 11 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 13 (पुढे)