संत निळोबाराय गाथा - भाग १३ | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

अगाध महिमा तुमचा देवा । काय म्यां वाणावा मूढमति ॥१॥
उगाचि म्हणवीं तुमचा दास । करुनियां आस पायांची ॥२॥
शब्दचातुर्य कांहींचि नेणें । बोबडें बोलणें घ्या कानीं ॥३॥
निळा म्हणे आपुला म्हणावा । भलतैसा ठेसा भलतेथें ॥४॥

हे देवा, तुझा महिमा अगाध आहे. माझ्यासारख्या मंदबुद्धीने त्याचे वर्णन कसे करावे? तुझ्या चरणांची आशा धरून मी केवळ तुझा दास म्हणवून घेत आहे. मला शब्दांचे चातुर्य येत नाही, माझे बोबडे बोल तू स्वीकार. निळोबाराय म्हणतात, मी कसाही असलो तरी मला तुझा म्हणून सांभाळ.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

अगा ये भूवैकुंठपीठा । सकळां वरिष्ठा देवांचिया ॥१॥
अनाथ मी शरणांगत । करा स्थापित निज सेवे ॥२॥
षडगुण ऐश्वर्य भाग्यवंता । अहो रमाकांता श्रीविठ्ठला ॥३॥
निळा म्हणे विश्वंभरा । करुणाकरा मज तारी ॥४॥

हे भूवैकुंठपीठावर विराजमान असलेल्या, देवांमध्ये श्रेष्ठ श्रीविठ्ठला! मी अनाथ तुला शरण आलो आहे, मला तुझ्या सेवेत कायमचे स्थान दे. सहा गुणांचे ऐश्वर्य असणाऱ्या हे रमाकांता, विश्वंभरा, दयाळू देवा, माझा उद्धार कर असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

अथवा विनंती परिसा देवा । मज या निरवा संतजना ॥१॥
राहेन त्यांचिया सहवासेसी । सेवा मिरासी करुनिया ॥२॥
देतील तो सेवीन ग्रास । होईल सपोश तेणें तनु ॥३॥
निळा म्हणे ते सांगती गोष्टी । धरीन कर्णपुटीं अर्थ त्यांचे ॥४॥

हे देवा, माझी एक विनंती ऐक; मला संतांच्या हवाली कर. मी त्यांच्या सहवासात राहून त्यांची सेवा हीच माझी मिरास मानीन. ते जो प्रसादाचा तुकडा देतील, त्यानेच माझे शरीर पुष्ट होईल. निळोबाराय म्हणतात, संत ज्या गोष्टी सांगतील, त्यांचे अर्थ मी मनापासून कान देऊन ऐकेन.

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

अनाथाची कोण पाववील हांक । तुम्ही तो नायक ब्रह्मांडाचे ॥१॥
मी एक दुर्बळ येतों काकुलती । नेणां श्रीपती काय करुं ॥२॥
कोण तुम्हांपासी जाणवील मात । होऊनि कृपावंत मजवरी ॥३॥
तुम्हांसी तो धंदा बहुत बहुतांचा । तयामाजिं कैसा आठव माझा ॥४॥
जेथें थोर थोर संत मुनीश्वर । सनकादिक सुरवर भीड त्यांची ॥५॥
निळा म्हणे व्यर्थ गेलों वांयांविण । केला उरला शिण जन्मवरी ॥६॥

मी एक दुर्बळ अनाथ तुझ्याकडे आळवणी करत आहे; तू ब्रह्मांडाचा स्वामी असताना माझी हाक ऐकत नाहीस, मी काय करू? तुझ्याकडे सनकादिक, संत आणि देवांचा इतका मोठा राबता आहे की, त्यात माझ्यासारख्या पामराची आठवण तुला कशी राहणार? निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या कृपेशिवाय माझा हा जन्म व्यर्थ गेला आहे.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

अवघ्यांचि दुःखाचा परिहार । चरणीं थार झालिया ॥१॥
आतां देवा नुपेक्षावें । आश्वासावें प्रीतीनें ॥२॥
बहुत श्रमित होऊनी आलों । वांयां धाडिलों न पाहिजे ॥३॥
निळा म्हणे कृपावंता । चरणीं आतां मज रक्षा ॥४॥

तुझ्या चरणांचा आश्रय लाभल्यास सर्व दुःखांचा नाश होतो. हे देवा, आता माझी उपेक्षा करू नकोस, प्रेमाने मला धीर दे. मी संसाराच्या तापाने अत्यंत थकलो आहे, मला रिकाम्या हाताने परतू नकोस. निळोबाराय म्हणतात, हे कृपावंता, तुझ्या चरणी माझे रक्षण कर.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

अवलोकुनियां माझिया भावा । करावा देवा अंगीकार ॥१॥
जेणें तुमची घडेल सेवा । होईन दैवा पात्रभूत ॥२॥
धरील्या जन्माचें सार्थक । घडेल लोक मानवती ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें करा । अहो दातारा पंढरीच्या ॥४॥

हे पंढरीच्या दातारा देवा, माझा अंतरीचा भाव पाहून माझा स्वीकार कर, जेणेकरून मला तुझी सेवा घडेल व मी भाग्याचा धनी होईन. त्यामुळे माझ्या या मनुष्यजन्माचे सार्थक होईल आणि लोकही मला मान देतील, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

असतें उत्तम सुकृत जरी गांठी । तरी कां अशी आटी पडती देवा ॥१॥
लाजोनियां आजि पळतसा माघारे । ऐकोनी उत्तरें करुणेचीं हीं ॥२॥
नये कांही मना सेवा माझी भक्ति । तरिच धरिलें चित्तीं उदासीन ॥३॥
निळा म्हणे माझा पुरता आला वीट । देखोनी आदटकर्म बळी ॥४॥

हे देवा, माझ्या पदरी जर उत्तम पुण्य असते, तर ही संकटाची वेळ का आली असती? माझी करुणेची हाक ऐकून तू आज मागे का पळत आहेस? माझी भक्ती आणि सेवा तुला पसंत पडत नाही, म्हणूनच तू उदासीन झाला आहेस का? निळोबाराय म्हणतात, माझ्या वाईट कर्माचा तुळशीपत्र ठेवून मला कंटाळा आला आहे.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

असाधारण माझे बोल । तुमचे फोल कृपेंवीण ॥१॥
म्हणोनियां धांवा करी । करा समोरी दृष्टी आतां ॥२॥
काय करुं तैशा व्युत्पत्ति । तुम्हां जल्पती नेणोनियां ॥३॥
निळा म्हणे नामोच्चारीं । तुमचीये मोहरी कृपेतें ॥४॥

तुझ्या कृपेशिवाय माझे सर्व असामान्य शब्दही फोल आहेत. म्हणूनच मी तुझा धावा करत आहे, तुझी कृपा दृष्टी माझ्याकडे वळव. मला मोठे ज्ञान किंवा पांडित्य येत नाही, पण निळोबाराय म्हणतात की, केवळ तुझ्या नामाच्या उच्चाराने तुझी कृपा वळते.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

अहो अज्ञानतिमिरनाशा । जगदाधीशा आदिसूर्या ॥१॥
देवा विठोजी कृपाघना । लेववा अंजना निज नेत्रीं ॥२॥
आपुलिये रुपीं सौरसु करा । हातीं धरा मज आतां ॥३॥
निळा म्हणे चित्तीं । हेंचि दिवस रातीं राहिले ॥४॥

अज्ञानाचा अंधार घालवणाऱ्या, जगाच्या मालका आणि मूळ सूर्या असणाऱ्या हे विठ्ठला! माझ्या डोळ्यांत आत्मज्ञानाचे अंजन घाल, जेणेकरून तुझ्या रूपात मला रस वाटेल. आता माझा हात धरून मला सावर, निळोबाराय म्हणतात, रात्रंदिवस माझ्या चित्तात हीच आस लागली आहे.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

अहो निर्विकल्पतरु देवा । फळें पुरवा इच्छिलीं ॥१॥
तरी दया हो चतुर्भुज । स्वरुप निज निजाचें ॥२॥
करीन पूजा समाधान । निश्चळ मनें आपुलीया ॥३॥
निळा म्हणे आवडी ऐसी । पायांपाशीं जाणविली ॥४॥

हे कल्पवृक्षाप्रमाणे भक्तांच्या इच्छा पुरवणाऱ्या देवा, मला तुझ्या चतुर्भुज मूळ रूपाचे दर्शन देऊन माझ्या मनोकामना पूर्ण कर. मी स्थिर मनाने तुझी पूजा करून समाधान मिळवीन. निळोबाराय म्हणतात, ही माझी आवड मी तुझ्या चरणांपाशी प्रकट केली आहे.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

अहो देवा कृपामूर्ती । गुणसंपत्तीनिधाना ॥१॥
पिंड पदीं समर्पिला । आम्ही आपुला जीवभाव ॥२॥
न मागों कांही अणुमात्र । कृपापात्र करावें ॥३॥
निळा म्हणे विज्ञापना । परिसा दीना रंकाची ॥४॥

हे कृपामूर्ती, गुणांचे माहेरघर असलेल्या देवा! आम्ही आमचा जीवभाव व शरीर तुझ्या चरणी समर्पित केले आहे. मला दुसरे काहीही नको, फक्त तुझ्या कृपेला पात्र कर. निळोबाराय म्हणतात, या गरीब दीनाची विनंती तू ऐकून घे.

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

अहो देवा कृपावंत । करा मज अनाथा सनाथ ॥१॥
निरवूनियां संतजना । करा मना बोध माझया ॥२॥
आरुष वाणी बोंबडी वचनें । केलीं स्तवनें परिसावीं ॥३॥
निळा म्हणे आवडीं जाणा । करी विज्ञापना म्हणउनी ॥४॥

हे दयाळू देवा, या अनाथ भक्ताला सनाथ कर. मला संतांच्या हवाली करून माझ्या मनाला उपदेश कर. माझी ही बोबडी आणि साधी वाणी स्वीकारून माझी स्तवने ऐकून घे, अशी निळोबाराय अत्यंत आवडीने विनंती करतात.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

आठवितां तुमची लिळा । करितां दासाचा सोहळा ॥१॥
ऐसा स्वाभाविक गुण । वसे तुम्हां अंगीं पूर्ण ॥२॥
शरणागताचिया नांवे । तुम्हां उत्साह दुणावे ॥३॥
निळा म्हणे वत्सा धेनु । जेंवि पान्हावे देखोनु ॥४॥

भक्तांचा सांभाळ करणे आणि त्यांचा सोहळा साजरा करणे हा तुझा नैसर्गिक गुण आहे. जो तुला शरण येतो, त्याला पाहून तुझा उत्साह द्विगुणित होतो. निळोबाराय म्हणतात, जसे वासराला पाहताच गाईला दुधाचा पान्हा फुटतो, तसेच तुझे भक्तांवर प्रेम उफाळून येते.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

आतां कधी सांभाळाल । आम्हां ठेवाल चरणापें ॥१॥
दिवसरात्रिं खंति वाटे । हदय फुटे वियोगें ॥२॥
येउनी आतां भेटी दयावी । यावरी गोसावी प्रीतीनें ॥३॥
निळा म्हणे चरणीं माथा । कृपावंता ठेवितो ॥४॥

हे देवा, तू आता मला कधी सावरशील आणि तुझ्या चरणांपाशी कधी स्थान देशील? रात्रंदिवस तुझ्या वियोगाने माझे हृदय कासावीस होत आहे. आता तरी प्रेमाने मला दर्शन दे; निळोबाराय म्हणतात, हे कृपावंता, मी तुझ्या चरणी मस्तक ठेवतो.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

आतां पुरवा मनींचा हेत । करा हे उदित भेटीसी ॥१॥
रुपा पहावया डोळे । माझे भुकेले बहु काळ ॥२॥
चरण वंदावया भाळ । करी तळमळ अखंड ॥३॥
निळा म्हणे पुरवा कोड । जाणा चाड अंतरीची ॥४॥

माझ्या मनातील इच्छा आता पूर्ण करा आणि दर्शनासाठी प्रकट व्हा. माझे डोळे तुमचे रूप पाहण्यासाठी खूप दिवसांपासून उपाशी आहेत आणि माझे कपाळ तुमच्या चरणी टेकण्यासाठी तळमळत आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या अंतरातील ही आस ओळखून माझे लाड पुरवा.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

आतां या चा घेऊनी त्रास । आलों तुम्हांस शरण हरि ॥१॥
घ्याल तरी सोडवून या काळापासून पुण्य तुमचें ॥२॥
आम्हासी तो न कळे गती । कैसी निर्गती करावी तें ॥३॥
निळा म्हणे घ्या हो धर्म । काढा अकर्म कर्मातुनी ॥४॥

संसाराचा त्रास सोसून हे हरी, मी तुला शरण आलो आहे. या काळाच्या तावडीतून मला सोडवल्यास ते तुझेच पुण्य ठरेल. या संसारातून कशी सुटका करून घ्यावी हे मला समजत नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या कर्म-अकर्मातून मला मुक्त करून धर्माचा मार्ग दाखव.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

आतां यावरि संदेहपुरीं । नका श्रीहरी लोटूं मज ॥१॥
लाऊनियां आपुलिये कासे । न्या भलतैसे परपारा ॥२॥
कर्माची तो न कळे गती । नेणो पावविती कोण्या ठाया ॥३॥
निळा म्हणे तुमचे हातीं । आहे श्रीपति मोकळिक ॥४॥

हे श्रीहरी, आता मला या संशयाच्या नगरीत ढकलू नकोस. कसेही करून मला तुझ्या पाठीशी लावून संसाराच्या पलीकडच्या तीरावर ने. कर्माची गती अनाकलनीय आहे, ती कुठे नेईल हे सांगता येत नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझी मुक्ती ही केवळ तुझ्याच हातात आहे.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

आतां येऊनि सांभाळीं । केला माझा लळा पाळी ॥१॥
होशिल तूं कृपावंत । तरि कां ऐसें विपरित ॥२॥
बाळकासी मोहे । नीति पाळाविसी आहे ॥३॥
निळा म्हणे आतां । नाही धीर माझया चित्तां ॥४॥

देवा, आता येऊन माझा सांभाळ कर आणि माझे कौतुक पुरव. तू कृपाळू असूनही माझ्या बाबतीत असे विपरीत का वागत आहेस? लहान बाळाला मायेने सांभाळणे ही तुझीच नीती आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या चित्तात आता अजिबात धीर उरलेला नाही.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

आतां माझा अंगिकार । करा थार पायापें ॥१॥
लाउनिया आपुल्या गुणीं । माझी वाणी रंजवा ॥२॥
बाळी भोळी करीन सेवा । तुमची देवा ते घ्यावी ॥३॥
निळा म्हणे विनवूं नेणें । तरी पोसणें मी तुमचें ॥४॥

आता माझा स्वीकार करून तुझ्या चरणांशी मला आश्रय दे. तुझ्या गुणांचे वर्णन करण्यात माझी वाणी रंगवून टाक. मी साधी-भोळी सेवा करीन, ती तू गोड मानून घे. निळोबाराय म्हणतात, मला विनवणी करता येत नसली तरी मी तुझाच सांभाळलेला जीव आहे.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

आपुलिया मनोगतें । गाईन तुमतें गुण वाणी ॥१॥
अहो देवा कृपानिधी । माझिये बुध्दी साह्य व्हावें ॥२॥
नका येऊं देऊं आड । मतिवाद नाड बुडवणा ॥३॥
निळा म्हणे नावडो मात । आणखी हा हेत वाड करा ॥४॥

माझ्या मनातील भावाने मी तुझ्या गुणांचे वर्णन गाईन. हे कृपानिधी देवा, माझ्या बुद्धीला साहाय्य कर. कोरडा वादविवाद आणि कुतर्क माझ्या आड येऊ देऊ नकोस. निळोबाराय म्हणतात, इतर फालतू गोष्टी मला नावडाव्यात आणि भक्तीचीच आस वाढावी.

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

आपुलें तुम्हीं न संडावें । कर्म स्वाभावें आहे तें ॥१॥
सांभाळावें नामधरका । निरसुनी पातका भेटी दयावी ॥२॥
सूर्य न संडी प्रकाश जेवीं । रक्षी पदवी जे आहे ॥३॥
निळा म्हणे त्यापरी देवा । आमुचा करावा प्रतिपक्ष ॥४॥

देवा, तुझा जो कृपाळू स्वभाव आहे, तो सोडू नकोस. तुझ्या नामाचा गजर करणाऱ्या भक्तांची पापे नष्ट करून त्यांना दर्शन दे. जसा सूर्य आपला प्रकाश कधी सोडत नाही, निळोबाराय म्हणतात, त्याचप्रमाणे तू आमचा सांभाळ आणि पक्षपात करावा.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

आशाबध्द देखोनियां विटताती लोक । दयावयासी भीक नाहीं म्हणुन ॥१॥
तैसे तुम्ही नव्हे लक्ष्मीचे कांत । सदा भाग्यवंत औदायेंसी ॥२॥
आपुल्या संसारिं आपणचि दुःखी । करिती काय सुखी इतरांसी ते ॥३॥
निळा म्हणे येतों तुम्हा काकुळती । नुपेक्षितील श्रीपती म्हणोनियां ॥४॥

जगात लोक आशेने मागणाऱ्याला काही देण्यासारखे नाही म्हणून विटतात; पण हे लक्ष्मीकांता, तू तसा नाहीस, तू सदैव भाग्यवंत आणि अथांग उदार आहेस. संसारी लोक स्वतःच दुःखी असल्याने ते इतरांना काय सुख देणार? निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच श्रीपती तू मला नाकारणार नाहीस या विश्वासाने मी तुझ्याकडे काकुळतीने येत आहे.

॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना

आम्हा ताराल जरि श्रीहरि । कीर्ति तुमची वाढेल तरी ॥१॥
पुढेंहि चोखाळती वाटा । भाव भक्तिचा चोखटा ॥२॥
विश्वासें त्या दृढवती । आमुचि देखोनि उत्तम गति ॥३॥
निळा म्हणे जी सर्वजाणा । हातीं तुमचे अवघ्या खुणा ॥४॥

हे श्रीहरी, जर तू आम्हाला तारलेस, तर तुझीच कीर्ती जगात वाढेल. आमचा उद्धार झालेला पाहून पुढचे लोकही शुद्ध भक्तीचा मार्ग आनंदाने स्वीकारतील आणि त्यांचा विश्वास दृढ होईल. निळोबाराय म्हणतात, हे सर्वज्ञा, सर्व खुणा तुझ्याच हातात आहेत.

॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना

आम्ही तों आपुलें निवेदिलें पायीं । अंतरीचे नाहीं वंचियेलें ॥१॥
तुम्ही सर्वजाणा जाणतां अंतर । काय परिहार वाउगाची ॥२॥
सोडविलीं अशीं बहुतें अनाथें । अनुसरतां नामातें तुमचीया ॥३॥
निळा म्हणे मीही झालों शरणागंत । ऐकोनियां मात मागिलांची ॥४॥

आम्ही आमचे मन तुमच्या चरणी उघड केले आहे, अंतरात काहीही लपवून ठेवलेले नाही. तू सर्वज्ञ असल्याने सर्व जाणतोस, मग व्यर्थ खुलासा काय करायचा? तुझ्या नामाचा आश्रय घेणाऱ्या कित्येक अनाथांना तू सोडवले आहेस. निळोबाराय म्हणतात, मागील भक्तांच्या या कथा ऐकूनच मी तुला शरण आलो आहे.

॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना

आम्हीं दासी कीजे दास्य । सहसा उपहास न करा वो ॥१॥
नेणों कां हे पडिलें दृष्टीं । आली गोष्टी वाचेते ॥२॥
निरोपाधि तुमचे लेणें । निर्विकार गुणें संपन्न ॥३॥
निळा म्हणे गुणातीता । रुपमंडिता विठोबा ॥४॥

आम्ही तुझ्या दासी आहोत, आमची सेवा स्वीकार आणि आमचा उपहास करू नकोस. तुझे हे रूप दृष्टीस पडताच माझी वाणी तुझे गुण गाऊ लागली. तू उपाधिरहित आणि निर्विकार गुणांनी युक्त आहेस. निळोबाराय म्हणतात, हे गुणातीत सुंदर रूप असणाऱ्या विठोबा, तुझा जयजयकार असो.

॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना

आम्ही देवा भक्तीहीन नेणो ज्ञान योगाचें ॥१॥
म्हणोनि येतों काकुळती । पुढतोपुढतीं तुम्हासी ॥२॥
भाव नाहीं नकळे ज्ञान । कैसें साधन करावें तें ॥३॥
निळा म्हणे दिवसराती । उद्वेग चितीं राहिला हा ॥४॥

हे देवा, आम्ही भक्तीहीन आहोत, आम्हाला ज्ञानाची किंवा योगाची काहीही माहिती नाही. म्हणूनच आम्ही वारंवार तुझ्याकडे काकुळतीने येत आहोत. मनात भाव नाही आणि साधन कसे करावे हे समजत नाही. निळोबाराय म्हणतात, या काळजीने अहोरात्र माझ्या चित्तात उद्वेग भरला आहे.

॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना

चिंतितों मी चिंतनीं । रुप तुमचें अनुदिनीं ॥१॥
कराल कृपा म्हणोनियां । विठो पंढरीच्या राया ॥२॥
मागें उध्दरिले बहुत । लहान थोरले पतीत ॥३॥
नेले वैकुंठासी । महापापी महा दोषी ॥४॥
ऐशी ऐकोनियां मात । चरणीं विगुंतला हेत ॥५॥
निळा म्हणे याचि लागीं । घेतो लाहो करितों सलगी ॥६॥

हे पंढरीच्या राया विठोबा, तू कृपा करशील या आशेने मी दररोज तुझ्या रूपाचे चिंतन करतो. तू पूर्वी लहान-मोठे, महापापी आणि दोषी लोकांचा उद्धार करून त्यांना वैकुंठाला नेले आहेस. ही गोष्ट ऐकूनच माझे चित्त तुझ्या चरणी गुंतले आहे, म्हणूनच मी तुझ्याशी हक्काने सलगी करत आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना

जरी अवगुणी अन्यायी । बाळा नुपेक्षी कीं आई ॥१॥
झाल्या अपराधांच्या कोटी । घालुनियां साहे पोटीं ॥२॥
कुरवाळुनी मोहें । तया पाजी प्रेमपेहें ॥३॥
निळा म्हणे अंकीं । घेउनी पहुडे परियंकीं ॥४॥

मूल जरी अवगुणी किंवा अपराधी असले, तरी आई त्याची उपेक्षा करत नाही. करोडो अपराध झाले तरी ती ते पोटी घालते. त्याला प्रेमाने कुरवाळून दुधाचा पान्हा पाजते आणि कडेवर घेऊन निजवते. निळोबाराय म्हणतात, तूही माझी तशीच सांभाळ करणारी माऊली आहेस.

॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना

जाणे पाळूं लळा । आदि अवसान सोहळा ॥१॥
आपुलिया बाळकातें । मोहें प्रतिपाळी त्यांतें ॥२॥
खाऊं जेऊं घाली । ऐसी कृपाळु माउली ॥३॥
निळा म्हणे दुरी । न वचे सांडूनियां क्षणभरी ॥४॥

आपल्या बाळाचे लाड कसे पुरवावेत आणि त्याचा सांभाळ कसा करावा हे आईला उत्तम ठाऊक असते. ती मायेने त्याला भरवते आणि जपते. निळोबाराय म्हणतात, अशी ही आमची कृपाळू विठू माऊली आम्हाला क्षणभरासाठीही सोडून दूर जात नाही.

॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना

जाणे पाळूं लळा । माता स्नेहातुर बाळा ॥१॥
ऐसें जाणतसां सकळ । तरि कां लावियला वेळ ॥२॥
उपेक्षिलें ये परदेशीं । एकलेंचि मज उपवासी ॥३॥
निळा म्हणे यावरी करा । समाधान ह्रदयीं धरा ॥४॥

आई आपल्या बाळाचे लाड पुरवणे जाणते, हे सर्व माहीत असूनही देवा, तू इतका वेळ का लावत आहेस? या परक्या संसारात मला उपाशी आणि एकटे सोडून का उपेक्षित केले आहेस? निळोबाराय म्हणतात, आता तरी मला हृदयात धरून माझे समाधान कर.

॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना

जाणोनियां मनोगत । ठेवा हात मस्तकीं ॥१॥
करा माझें समाधान । देऊनि वचन अभयाचें ॥२॥
आहे देवा तुम्हां हातीं । उगवूं गुंती जाणतां ॥३॥
निळा म्हणे वचनाधीन । नारायण तुमचिया ॥४॥

देवा, माझ्या मनातील इच्छा जाणून माझ्या मस्तकावर तुझा वरदहस्त ठेव. अभयाचे वचन देऊन माझे समाधान कर. संसाराचा गुंता कसा सोडवायचा हे तुझ्याच हातात आहे. निळोबाराय म्हणतात, हा नारायण भक्ताच्या वचनाला आणि प्रेमाला बांधलेला आहे.

॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना

जिहीं भाव धरिला ठायीं । बुडी दिधली तुमच्या पायीं । त्यासी करुणेची करुनी साई । आपणापाशीं बैसविले ॥१॥
प्रल्हादा संकटीं रक्षिलें । ध्रुवासी अढळपदीं बैसविलें । उपमन्या नेउनियां रक्षिलें । क्षीराब्धी वैभव देउनी ॥२॥
उध्दवासी ब्रम्हरस पाजिला । अर्जुना निजबोध अर्पिला । द्रौपदीचा लळा पाळिला । वस्त्राभरणें पुरविली ॥३॥
गौळणींचे प्रिय संवाद । नित्य भक्षणें त्यांचे दुग्ध । गोवळांसवें हुंबरी साद । हमामा हुतुतु खेळणें ॥४॥
जिहीं तुमचें धरिलें प्रेम । आवडीं वदनीं गाईलें नाम । त्यांचा करुनियां संभ्रम । निजानंदा पात्र केलें ॥५॥
नामदेवा ज्ञानदेवा । निवृतित्तनाथा चांगदेवा । एकोबा तुकोबाचिया भावा । तैसेंचि वर्ता श्रीहरी ॥६॥
निळा म्हणे मी तो दीन । सकळ संतांचा चरणरेण । तुमच्या स्तवनीं ठेविलें मन । येईल चित्ता तैसें करा ॥७॥

ज्यांनी तुझ्या चरणी निष्ठा ठेवली, त्यांना तू जवळ केलेस. प्रल्हाद, ध्रुव, उपमन्यू, उद्ध्व, अर्जुन आणि द्रौपदीचा तू सांभाळ केलास. गोकुळात गोपाळांसोबत खेळलास. नामदेव, ज्ञानेश्वर, एकनाथ व तुकाराम महाराजांच्या भावाला तू पावलास; निळोबाराय म्हणतात, मी संतांच्या चरणाची धूळ आहे, माझ्याबाबतीतही तुला योग्य वाटेल तसेच कर.

॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना

जे जे तुम्हां शरण आले । ते ते नेले निजधामा ॥१॥
पुढें जे आणिक भजती नवे । त्यांच्या भावें त्यां देसी ॥२॥
ऐसे अपार युगायुगीं । करितां जगीं उपकार ॥३॥
निळा म्हणे माझी चिंता । असों दया अनंता विनवितों ॥४॥

जे जे तुला शरण आले, त्यांना तू आपल्या वैकुंठधामाला नेलेस. पुढे जे नवीन भक्त भजतील, त्यांना त्यांच्या भावानुसार फळ देशील. युगान्युगे तू असाच जगावर उपकार करत आला आहेस. निळोबाराय म्हणतात, हे अनंता, माझ्या चिंतेचे निवारण करण्याची कृपा तुझ्या मनात असू दे.

॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना

तुमचे चरणीं राहों मन । करा हें दान कृपेचें ॥१॥
नामीं तुमचे रंगो वाचा । अंगीं प्रेमाचा अविर्भावो ॥२॥
ह्रदयीं तुमची राहो मूर्ती । वाचें कीर्ति पवाडे ॥३॥
निळा म्हणे ठेवा ठायीं । जीवभाव पायीं आपुलीये ॥४॥

माझे मन तुझ्या चरणी स्थिर राहो, हेच कृपेचे दान मला दे. माझी वाणी तुझ्या नामात रंगून जावो आणि शरीरावर प्रेमाचा रोमांच उभा राहो. हृदयात तुझी मूर्ती आणि मुखात तुझी कीर्ती राहो. निळोबाराय म्हणतात, माझा जीवभाव तुझ्या चरणांपाशी ठेवून घे.

॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना

तुमचीं नामें गाऊं मुखें । तुम्हीं तीं सुखें ऐकावीं ॥१॥
नका यासी व्यवधान । मेळवा नयन नयनासी ॥२॥
हाकेसवें धांवोनि यावें । नुपेक्षावें सर्वथा ॥३॥
निळा म्हणे ह्रदयीं वास । करा सावकाश आमुचिये ॥४॥

आम्ही मुखाने तुझी नामे गाऊ, तू ती आनंदाने ऐक. यात अजिबात अंतर पडू देऊ नकोस, तुझ्या डोळ्यांशी आमची दृष्टी मिळवून ठेव. हाक मारताच धावून ये आणि आमची उपेक्षा करू नकोस. निळोबाराय म्हणतात, आमच्या हृदयात तू निरंतर वास कर.

॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना

दंभ मान नका । देऊं वैकुंठनायका ॥१॥
तुमचीं गाऊं दया निश्चळ । गुणनामें सर्वकाळ ॥२॥
शांती क्षमा दया । त्यांहि नका पंढरीराया ॥३॥
निळा म्हणे निरुपाधी । ठेवा माझी चरणीं बुध्दी ॥४॥

हे वैकुंठनायका, मला दंभ आणि अभिमान शिवू देऊ नकोस. मी सर्वकाळ अचल भाव ठेवून तुझे गुणगान गाईन. शांती, क्षमा आणि दया माझ्या मनात नित्य राहोत. निळोबाराय म्हणतात, माझी बुद्धी उपाधिरहित करून तुझ्या चरणी स्थिर ठेव.

॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना

दृष्टी देखावासाचि वाटे । हदय फुटे त्यालागीं ॥१॥
उभा कटावरी कर । मूर्ती सकुमार गोमटी ॥२॥
भेटीलागीं मन व्याकूळ । न लोटे पळ युग वाटे ॥३॥
निळा म्हणे न तुटे आधी । कृपानिधी न भेटतां ॥४॥

कमरेवर हात ठेवून उभी असलेली ती सुकुमार गोजिरी मूर्ती डोळ्यांनी पाहावीशी वाटते, तिच्यासाठी हृदय कासावीस होत आहे. भेटीसाठी मन इतके व्याकुळ झाले आहे की, एक पळही युगासारखा वाटतो. निळोबाराय म्हणतात, तो कृपानिधी भेटल्याशिवाय माझ्या मनाची व्यथा शमणार नाही.

॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना

धर्म तरी आहे ऐसा । मार्ग सहसा रक्षावा ॥१॥
नाहीं तरी भांबावती । अवघी भरती आडरानें ॥२॥
म्हणोनियां माझा करा । विश्वंभरा सांभाळ ॥३॥
निळा म्हणे येतां लोकां । अनुभव शंका फिटेल ॥४॥

संतांनी आणि देवाने दाखवलेला भक्तीचा मार्ग सांभाळणे हाच खरा धर्म आहे, अन्यथा लोक बहकून वाट चुकून आडरानात जातील. म्हणूनच हे विश्वंभरा, माझा सांभाळ कर. निळोबाराय म्हणतात, मला अनुभव आलेला पाहून इतर लोकांच्या मनातील संशयही फिटेल.

॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना

धांवोनि मी येतो परि नेणें मारग । तूंचि लागवेग करीं आतां ॥१॥
अनाथ मी दीन रंक शरणांगत । म्हणूनियां त्वरित सांभाळावें ॥२॥
अहो दीनानाथा दीनबंधु देवा । मनींचा हा उगवावा हेत माझा ॥३॥
तुम्हां तों येविशीं न लगती सायास । प्रगटावया दिवस मास पळ ॥४॥
मी तों सर्वभावें आहे बुध्दिहीन । नेणें करुं ध्यान स्तवन पूजा ॥५॥
निळा म्हणे तुम्ही कृपेचे सागर । जाणता अंतर सर्वसाक्षी ॥६॥

मी तुझ्याकडे धावत येत आहे, पण मला मार्ग माहीत नाही; तूच आता त्वरा कर. मी अनाथ, दीन, गरीब तुला शरण आलो आहे, मला लगेच सावर. तुला प्रगट व्हायला वेळ लागत नाही. मी बुद्धीहीन असून मला ध्यान किंवा पूजा येत नाही; निळोबाराय म्हणतात, तू सर्वसाक्षी कृपेचा सागर असल्याने माझ्या अंतरातील आस जाणतोस.

॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना

धांवोनियां येसी । प्रेम पान्हा तूं पाजिसी ॥१॥
तरीच वांचतील प्राण । नाहीं तरी आलें मरण ॥२॥
मायेवीण बाळा । वरी कोणाचा कळवळा ॥३॥
निळा म्हणे निज निगुती । पाळण पोषण तुझया हातीं ॥४॥

देवा, तू धावत येऊन मला प्रेमाचा पान्हा पाजशील तरच माझे प्राण वाचतील, नाहीतर मला मरण येईल. आईशिवाय बाळाचा कळवळा दुसऱ्या कोणाला असणार? निळोबाराय म्हणतात, माझे संपूर्ण पाळणपोषण आणि गुप्त हित केवळ तुझ्याच हातात आहे.

॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना

धावोनियां वाडेंकोडें । आलों भेटी तुम्हांपुढे ॥१॥
झडकरी उठोनियां आतां । क्षेम दया हो पंढरिनाथा ॥२॥
न करितां उदास । वाटेल आगळा हा रस ॥३॥
निळा म्हणे प्रेमा । न खंडावा पुरुषोत्तमा ॥४॥

हे पंढरीनाथा, मी अत्यंत आवडीने तुझ्या भेटीसाठी धावत आलो आहे. आता त्वरित उठून मला कडकडून आलिंगन दे. उदासीन न होता प्रेमाचा हा रस वाढू दे. निळोबाराय म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, आपल्यातील हे प्रेमाचे नाते कधीही तोडू नकोस.

॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना

नको पाहों अंत । उडी घालीं वो त्वरित ॥१॥
माझे वांचतील प्राण । क्षुधे तृषें बोळवण ॥२॥
बाळा जाणसी उचित । माउली तूं कृपावंत ॥३॥
निळा म्हणे गंगे । माये माझे पांडुरंगे ॥४॥

हे पांडुरंगे माऊली, आता माझा अंत पाहू नकोस, लगेच उडी मारून धावून ये. तुझा दर्शनरूपी घास मिळाल्यास माझ्या तृष्णेची शांती होईल आणि प्राण वाचतील. बाळाचे काय योग्य आहे हे आई जाणतेच. निळोबाराय म्हणतात, तूच माझी कृपाळू माय पांडुरंग आहेस.

॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना

नाही भजन पूजन केलें । पूर्वी हें आलें स्वानुभवा ॥१॥
तुम्ही अव्हेरिलें देवा । करितां धांवा नाईका ॥२॥
कैसेनि करुणा कराल आतां । मजवरी अनंता मी नेणें ॥३॥
निळा म्हणे गेलों वांयां । आजी या ठाया पावोनि ॥४॥

मी पूर्वी कोणतेही भजन किंवा पूजन केले नाही, हे मी स्वतः अनुभवले आहे. देवा, मी धावा करूनही तू ऐकले नाहीस आणि माझा अव्हेर केलास. आता तू माझ्यावर कशी करुणा करशील हे मला समजत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या दारापर्यंत येऊनही मी व्यर्थ गेलो का?

॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना

नाहीं तुम्हांपाशीं कवणेविशीं उणें । नांदतसां गुणें संपत्तीच्या ॥१॥
न करावा अव्हेर तुम्ही अनाथाचा । बडिवार तुमचा हाचि असे ॥२॥
देऊं म्हणाल तरी ब्रम्हांड तुमचें । अंगी ऐश्वर्याचें सामर्थ्यही ॥३॥
निळा म्हणे भेटी न लावाल उशीर । क्षणेंची अवतार धरोनी ठाका ॥४॥

तुझ्याकडे कशाचीही उणीव नाही, तू सर्व गुणांच्या व ऐश्वर्याच्या संपत्तीने परिपूर्ण आहेस. अनाथांचा सांभाळ करणे हाच तुझा मोठेपणा आहे. तू ठरवलेस तर संपूर्ण ब्रह्मांड देऊन टाकशील. निळोबाराय म्हणतात, आता भेटीला उशीर करू नकोस, क्षणात अवतार धरून समोर उभा राहा.

॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना

नाहीं कोणा उपेक्षिलें । बहुतां केलें सनाथ ॥१॥
माझेचि विशीं आळस केला । कां जी विठठला मी नेणें ॥२॥
प्रालब्धाचा ठेवा जैसा । आम्हां तैसा ओढवला ॥३॥
निळा म्हणे गेलों वायां । तुमच्या पायां न देखतां ॥४॥

तू कोणाचीही उपेक्षा न करता अनेकांना सनाथ केले आहेस, मग माझ्याच बाबतीत का आळस केलास हे मला समजत नाही. माझ्या संचिताचा भोगच माझ्या आड आला असावा. निळोबाराय म्हणतात, तुझे चरण न दिसल्याने माझे जिणे व्यर्थ जात आहे.

॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना

नाहीं घडली कमाई तैसी । मागें जैसी संतांची ॥१॥
म्हणोनियां उपेक्षिलें । ऐसिये लोटिलें भवार्णवीं ॥२॥
जे काम कोधा ऐसे । कवळती भासे जलचर ॥३॥
निळा म्हणे काढील कोण । येथें धांवोन मज आतां ॥४॥

पूर्वसूरी संतांसारखी भक्तीची कमाई माझ्याकडून घडली नाही, म्हणूनच की काय तू माझी उपेक्षा करून मला या संसारसागरात लोटले आहेस. इथे काम-क्रोधासारखे भयंकर जलचर मला गिळंकृत करत आहेत. निळोबाराय म्हणतात, आता धावून येऊन मला यातून कोण बाहेर काढणार?

॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना

नेणसी अव्हेरु । तरि कां केला वो उशिरु ॥१॥
माझे विकळ झाले प्राण । वियोग न साहे दारुण ॥२॥
किती करुं शोक । तहान लागली भूक ॥३॥
निळा म्हणे वेगें । धांव घाली पांडुरंगें ॥४॥

तू कोणाचाही अव्हेर करत नाहीस, मग येण्यास इतका उशीर का लावलास? तुझ्या वियोगाने माझे प्राण कासावीस झाले आहेत. मी किती शोक करू? मला तुझ्या दर्शनाची तहान-भूक लागली आहे. निळोबाराय म्हणतात, हे पांडुरंगे, वेगाने धाव घे!

॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना

पाचारितां धांवोनि यावें । ऐसें दयावें वरदान ॥१॥
मग मी तेणें राहेन सुखें । चिंतन मुखें करीं तुमचें ॥२॥
आळवील आवडी नामें । गाईन प्रेमें गुण गीर्ती ॥३॥
निळा म्हणे उदारपणें । करा हो देणें कृपेचें ॥४॥

मी हाक मारताच तू धावून यावेस, असे मला वरदान दे. मग मी सुखाने राहीन आणि मुखाने तुझे चिंतन करीन. प्रेमाने तुझी नामे गाईन आणि गुणसंकीर्तन करीन. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या औदार्याने मला हे कृपेचे दान दे.

॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना

पोटींचेंचि परि नेणतें बाळ । नेणें काळ वेळ मागतां ॥१॥
आळी त्याची देखानियां । पुरविती थाया मायबापें ॥२॥
जरी उदंड आहेतीं पोरें । तरी ते थोरे जाणतींचि ॥३॥
निळा म्हणे मी निपटणें वेडें । बोलणें बोबडें कानीं घ्यावें ॥४॥

पोटी जन्मलेले लहान बाळ वेळ-काळ न बघता हट्ट करते, पण आई-बाप त्याचे कौतुक पाहून हट्ट पुरवतात. इतर मुले मोठी व शहाणी असतील, पण निळोबाराय म्हणतात, मी तर पूर्णपणे वेडा आणि लहान आहे, माझे बोबडे बोल तू कानावर घे.

॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना

पांडुरंगे पांडुरंगे । वेगीं येंई माझे गंगे ॥१॥
तुजवांचूनि मजला । कोण सांभाळी दयाळा ॥२॥
तूंचि आमुचा आधार । धांवूनि येंई बा सत्वर ॥३॥
निळा म्हणे पांडुरंगा । घेंई बाळा तूं वोसंगा ॥४॥

हे पांडुरंगे, माझ्या गंगे, तू वेगाने धावून ये! तुझ्याशिवाय माझा सांभाळ करणारा दुसरा कोण दयाळू आहे? तूच आमचा एकमेव आधार आहेस, लवकर धावून ये. निळोबाराय म्हणतात, हे पांडुरंगा, या तुझ्या बाळाला जवळ घेऊन पोटाशी धर.

॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना

ब्रम्हादिकां न लभे तुमचें दर्शन । तेथें काय दीन अनाथ मी ॥१॥
रुसोनी इच्छितों भेटीचें गौरव । भक्तहीन भाव अपुरता ॥२॥
काजवे पाचारी जेंवि दिनकरा । निज परंपरा नाठवुनी ॥३॥
निळा म्हणे तैसे अपराध हे माझे । न धरावे श्रीराजें मनावरीं ॥४॥

ब्रह्मादिकांनाही ज्याचे दर्शन दुर्मिळ, तिथे माझ्यासारखा दीन-अनाथ काय चीज आहे? भक्ती नसतानाही मी रुसून भेटीचा हट्ट धरतो, जसे काजव्याने सूर्याला आव्हान द्यावे! निळोबाराय म्हणतात, हे राजा विठ्ठला, माझे हे अपराध तू मनात धरू नकोस.

॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना

भक्तप्रिये ये वो आई । विठाबाई कृपाळे ॥१॥
न साहे वियोग प्राण फुटे । उदास वाटे तुजविण ॥२॥
कोणा जीवनभोजन मागों । कोणा सांगों जडभारी ॥३॥
निळा म्हणे धांवोनि यावें । मज हें दयावें जीवदान ॥४॥

भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या हे कृपाळू विठाबाई आई, तू धावून ये! तुझ्या वियोगाने माझे प्राण कासावीस होत आहेत, तुझ्याशिवाय सर्व उदास वाटते. मी कोणाकडे अन्न-पाणी मागू आणि कोणाला माझे सुख-दुःख सांगू? निळोबाराय म्हणतात, धावून येऊन मला दर्शनाचे जीवदान दे.

॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना

भोळा भाव माझा । जाणा तुम्ही गरुडध्वजा ॥१॥
काय जाणे वेद नीती । योगकळा आत्मस्थिती ॥२॥
करितो कीर्तन । नामीं तुमचें अनुसंधान ॥३॥
निळा म्हणे कराल कृपा । म्हणेनियां वैकुंठभूपा ॥४॥

हे गरुडध्वजा, माझा भाव अत्यंत भोळा आहे हे तू जाणतोस. मला वेद, नीती, योग किंवा आत्मज्ञान काहीही कळत नाही. मी केवळ कीर्तन करतो आणि तुझ्या नामात मन गुंतवतो. निळोबाराय म्हणतात, हे वैकुंठराया, तू नक्कीच माझ्यावर कृपा करशील.

॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना

भोगायतन शरीर माझें । व्यर्थचि ओझें वागविलें ॥१॥
सार्थक होय याचें तैसें । कराचि सौरसें आपुलिया ॥२॥
करुनियां कृपादान । सांभाळा दीन अनाथा ॥३॥
निळा म्हणे चरणीं ठेवा । स्मरणीं देवा नामाचे ॥४॥

भोगांचे घर असणारे हे माझे शरीर मी व्यर्थ ओझे म्हणून वागवले आहे. आता तुझ्या कृपेने याचे सार्थक कर. या दीन-अनाथाचा सांभाळ करून कृपेचे दान दे. निळोबाराय म्हणतात, मला तुझ्या चरणांशी ठेवून घे आणि नामाचे स्मरण दे.

॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना

माझी पूजा हेंचि अर्चन । तुमचें नामसंकीर्तन । नेणें करुं वेदाध्ययन । नेणें आसन योगाचें ॥१॥
म्हणोनि येतों काकुलती । अत्यंत मूढ आहे माझी मती । नेणें करुं तुमची स्तुती । अहो जगत्पती पुराणपुरुषा ॥२॥
कैसें होईल तें मी नेणें । भूत भविष्य वर्तमानें । अल्पबुध्दी माझें जिणें । मूढपणें वर्तणूक ॥३॥
यालागीं तुमचें धरिलें नाम । तुमचे स्तवनीं ठेविलें प्रेम । न कळे आणिक न चले नेम । साधन दुर्गम मज वाटे ॥४॥
नेणें तीर्था पलाटण । नेणें मंत्राचें पुरश्चरण । नेणें योगयाग सांख्यज्ञान । नेणें करुं ध्यान तुमची पूजा ॥५॥
नेणें कैसी माझी करुणा । येईल तुम्हां नारायणा । नेणें वर्णू तुमच्या गुणा । नेणें धारणा व्रतनिष्ठा ॥६॥
नाहीं वाचासंस्कार । नाहीं घोकिलें जी अक्षर । नेणें करुं यज्ञाचार । स्वधर्म तोहि विधियुक्त ॥७॥
निळा म्हणे सर्वांपरी । आहें मूर्ख मी श्रीहरी । ताराल ऐसिया नवल तरी । तुमची थोरी प्रगटेल ॥८॥

तुझे नामसंकीर्तन हीच माझी पूजा आहे. मला वेद, योग, तीर्थयात्रा, मंत्र, यज्ञ किंवा स्तुती काहीही येत नाही. माझी बुद्धी मतिमंद आहे आणि मी अत्यंत मूढ आहे. म्हणूनच मी केवळ तुझे नाव धरून ठेवले आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्यासारख्या मूर्खाला तारलेस तरच तुझी थोरवी जगात प्रकट होईल!

॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना

माझीया मना समाधान । दयावें वचन अभयाचें ॥१॥
निर्भय तेणें राहेन सुखें । हरिनाम मुखें आळवित ॥२॥
नलगे महिमा मान प्रतिष्ठा । न म्हणे वैकुंठा मज न्या हो ॥३॥
निळा म्हणे आपुल्या पायीं । ठेवाल ठायीं राहेन ते ॥४॥

माझ्या मनाला समाधान लाभण्यासाठी मला अभयाचे वचन दे, जेणेकरून मी निर्भय होऊन सुखाने तुझे नाव जपेन. मला मान-प्रतिष्ठा किंवा वैकुंठाला जाण्याची इच्छा नाही. निळोबाराय म्हणतात, तू तुझ्या चरणांपाशी जिथे ठेवशील, तिथे मी आनंदाने राहीन.

॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना

माझिया भावाचें खंडण । नव्हे ऐसें करा दान । मुखी नाम तुमचें स्मरण । राहो चरणावरी दृष्टी ॥१॥
आणखी मी न मागें कांहीं । वसो प्रेम तुमच्या ठायीं । करुनि कृपा आठव देई । आवडी कीर्तनीं सर्वदां ॥२॥
सुखें भोगीन प्रारब्धठेवा । येईल तैसा वोढवोनि देवा । मानामान न करीं हेवा । विसर न पडावा आपकाची ॥३॥
काय करतील निंदक जन । आसना ठायीं सावधान । तुमचें करितां नित्य चिंतन । कैंचें बंधन आम्हां दासां ॥४॥
गाईन गुण तुमचे गीतीं । विषय-वासना-दिकां शांती । तुमच्या पायीं जडतां प्रीती । निळा विनंति करी ऐसी ॥५॥

माझ्या भक्तीच्या भावात कधीही खंड पडू नये, मुखात तुझे नाम आणि दृष्टी चरणांवर राहो, हेच दान मला दे. मान-अपमानाची पर्वा न करता मी प्रारब्ध भोगीन, फक्त तुझा विसर पडू देऊ नकोस. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या चरणी प्रीती जडल्यास विषयांची शांती होईल, हीच माझी विनंती आहे.

॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना

माझे बोल नव्हती फोल । जाणें विठ्ठल अंतरींचे ॥१॥
पुरवील तोचि मनींचा हेत । येईल धांवत करुणाब्धी ॥२॥
वागवितो दया पोटीं । आम्हांसाठी कृपाळु ॥३॥
निळा म्हणे भरंवसेनि । नामें वदनीं आळवितां ॥४॥

माझे शब्द व्यर्थ ठरणार नाहीत, कारण विठ्ठल अंतर्यामीचा भाव जाणतो. तो करुणेचा सागर धावत येऊन माझ्या मनातील इच्छा पूर्ण करेल. त्याच्या पोटी आमच्याबद्दल अथांग दया आहे. निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच मी पूर्ण विश्वासाने त्याचे नाम जपत आहे.

॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना

माझे मस्तक तुझया पायीं । ऐसें करी गा विठाबाई ॥१॥
अहर्निशीं तुझें ध्यान । मुखें नामसंकीर्तन ॥२॥
ह्रदयीं वसावें येऊन । करीं माझें समाधान ॥३॥
निळा म्हणे हे वासना । माझी पुरवीं नारायणा ॥४॥

हे विठाबाई माऊली, माझे मस्तक सदैव तुझ्या चरणी राहो असे कर. रात्रंदिवस तुझे ध्यान आणि मुखात तुझे नामसंकीर्तन चालू राहावे. माझ्या हृदयात येऊन वास कर आणि माझे समाधान कर. निळोबाराय म्हणतात, हे नारायणा, माझी हीच एक मनीची आस पूर्ण कर.

॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना

मी तों दीन नेणें रंक । परि तुम्ही चाळक ब्रम्हांडा ॥१॥
केले अपराध क्षमा करा । काय म्यां दातारा विनवावें ॥२॥
येवढेंचि आहे माझे हातीं । यावें काकुळती तुम्हांसी तें ॥३॥
निळा म्हणे उचिता जागा । आपुल्या हो श्रीरंगा पंढरीच्या ॥४॥

मी अज्ञानी, दीन आणि गरीब आहे, पण तू संपूर्ण ब्रह्मांडाचा चालक आहेस. माझे झालेले अपराध क्षमा कर, मी तुझ्याकडे काय विनंती करू? केवळ तुझ्याकडे काकुळतीने येणे एवढेच माझ्या हाती आहे. निळोबाराय म्हणतात, हे पंढरीच्या श्रीरंगा, तुझ्या योग्य ठिकाणी मला जागा दे.

॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना

येउनी केव्हां भेटी दयाल । समोखाल मज आतां ॥१॥
वाट पाहे दिवसरातीं । नलगे चित्तीं अन्न गोड ॥२॥
धन मान गोत वित्त । न रुचे मात मज त्याची ॥३॥
निळा म्हणे जीवदान । दया मज भेटोन आतां ॥४॥

देवा, तू आता माझ्या समोर येऊन मला कधी दर्शन देशील? मी रात्रंदिवस तुझी वाट पाहत आहे, मला अन्न-पाणी काहीही गोड लागत नाही. मला धन, मान किंवा नातेवाईकांची गोष्ट अजिबात रुचत नाही. निळोबाराय म्हणतात, मला भेट देऊन माझे प्राण वाचव.

॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना

राहोनियां संत्संगतीं । गावी कीर्तीं तुमचीच ॥१॥
हेंचि देंई नलगे दुजें । अंतर माझें जाणोनी ॥२॥
धन मान नलगे देवा । अवघा ठेवा गुंडुनी ॥३॥
निळा म्हणे जगदाधीशा । हेचि आशा बहुकाळ ॥४॥

संतांच्या सहवासात राहून सदैव तुझीच कीर्ती गात राहावी, याव्यतिरिक्त मला दुसरे काहीही नको. माझे अंतःकरण जाणून मला हेच दान दे. धन-मान सर्व गुंडाळून ठेव. निळोबाराय म्हणतात, हे जगदीश्वरा, खूप काळापासून माझी हीच एकच आशा आहे.

॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना

वाचा नामसंकीर्तनीं । मानस तुमच्या निश्चयें ध्यानी । नेत्र हे तुमच्या अवलोकनीं । चालावें चरणीं तीर्थयात्रे ॥१॥
करीं करावें तुमचें पूजन । श्रवणीं करावें गुणांचे श्रवण । चित्तें सदां तुमचें चिंतन । घ्राणी अवघ्राण निर्माल्य तुळसी ॥२॥
बुध्दीसी तुमची बोधकता । जीवीं तुमचीं राहो आस्था । तुमचे चरणीं निश्चळ माथा । अखंडता अखंड ॥३॥
सकळ इंद्रियां तुमची प्राप्ती । भगव्दावना राहो भूतीं । व्देषाव्देष तो नुमटो चित्तीं । दयावें श्रीपतीं हें दान ॥४॥
कांमक्रोधाचें न व्हावें दर्शन । नका आशेतृष्णेचें बंधन । ठेवा आपुल्या पायीं जीवन । दयावें समाधान सर्वदा मना ॥५॥
कीर्तन नित्यकाळ देवा तुझें । उतरीं मी हें माझें ओझें । आपुल्या गुणीं नाचवी भोजें । जिव्हा नामीं रंगों दया ॥६॥
निळा म्हणे कृपानिधी । माझी मोडावी व्दैतबुध्दि । अवघी तोडुनिया उपाधी । स्थापा निजपदीं शरणांगता ॥७॥

माझी वाणी नामात, मन ध्यानात, डोळे दर्शनात, पाय यात्रेत, हात पूजेत आणि कान गुणश्रवणात नित्य राहोत. सर्व इंद्रियांना तुझीच प्राप्ती व्हावी आणि मनात कोणाबद्दलही द्वेष नसावा. काम-क्रोधापासून दूर ठेवून तुझ्या चरणी माझी बुद्धी स्थिर कर. निळोबाराय म्हणतात, माझे द्वैत मोडून मला तुझ्या निजपदी स्थान दे.

॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना

विश्वास अंतरींचा जाणोनी । नाम ठेवा माझया वदनीं । रुप मनाचे आसनीं । कृपा करुनी बैसवा ॥१॥
करीन तैसी घ्यावी सेवा । विश्वास पालटों न दयावा । आईका विनविलें तें देवा । अहो पंढरीनिवासा ॥२॥
माझिये बुध्दीसी धैर्य दयावें । सेवेसी इंद्रियां राबवावें । आपुलिये कीर्तनीं राखावें । प्रेम माझें सर्वदा ॥३॥
गर्व अभिमान दवडावा । आळस निद्रा परती ठेवा । विसर तुमचा न पडे देवा । देई सेवा हें दान ॥४॥
निळा म्हणे कृपासिंधु । तुम्ही साचार दीनबंधु । आहा म्हणोनि घेतला छंदु । येवढें आर्त पुरवावें ॥५॥

माझ्या अंतरातील भाव ओळखून माझ्या मुखात तुझे नाम आणि मनात तुझे सुंदर रूप बसव. मी करीन ती सेवा गोड मानून घे आणि माझा विश्वास कधीही ढळू देऊ नकोस. माझ्या इंद्रियांना सेवेत लाव आणि गर्व-आळस दूर कर. निळोबाराय म्हणतात, तू खरोखर दीनांचा बंधू आहेस, म्हणून हा छंद घेतला आहे; माझी ही आस पूर्ण कर.

॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना

विश्वास माझा जतन करा । विश्वंभरा पायापें ॥१॥
मग मी तुम्हां न वजे दुरी । ठेवीन वरी जीवभाव ॥२॥
आळवीन उत्तम नामें । तुमचीच प्रेमें सन्मुख ॥३॥
निळा म्हणे कूर्मदृष्टी । करा वृष्टी अमृतें ॥४॥

हे विश्वंभरा, तुझ्या चरणांवर असणारा माझा विश्वास सांभाळ; मग मी तुझ्यापासून कधीही दूर जाणार नाही आणि सर्व जीवभाव तुझ्यावर ओवाळून टाकीन. मी तुझ्या समोर प्रेमाने तुझी नामे जपेन. निळोबाराय म्हणतात, कासविच्या दृष्टीप्रमाणे माझ्यावर प्रेमामृताची वृष्टी कर.

॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना

वियोगाच्या दुःखें । आळवितो करुणा मुखें ॥१॥
कृपावंते माझे आई । धांव घालीं वो विठाई ॥२॥
देऊनियां भेटी । आतां अवलोकावें दिठी ॥३॥
निळा म्हणे प्रेमपान्हा । पाजी लावूनियां स्तना ॥४॥

तुझ्या वियोगाच्या दुःखाने मी मुखाने करुणेची हाक मारत आहे. हे माझ्या कृपाळू आई विठाई, आता वेगाने धाव घे! मला दर्शन देऊन तुझ्या प्रेमाच्या नजरेने माझ्याकडे पाहा. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या वात्सल्याचा प्रेमपान्हा मला पाज.

॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना

सर्वकाळ चित्त ठायीं । राहों पायीं तुमचिये ॥१॥
ऐसे करा कृपादान । कर जोडून विनवितों ॥२॥
सर्वकाळ ध्यानीं मनीं । न पडो चिंतनी विसर ॥३॥
निळा म्हणे पंढरीराजा । करा हो अंगीकार माझा ॥४॥

माझे चित्त सर्वकाळ तुझ्या चरणी स्थिर राहो, मी हात जोडून हीच कृपेची मागणी करतो. ध्यानात आणि मनात तुझा विसर कधीही पडू नये. निळोबाराय म्हणतात, हे पंढरीच्या राजा विठ्ठला, माझा मनापासून स्वीकार कर.

॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना

सर्वगुणीं गुणमंडिता । सर्वरुपीं रुपशोभिता । सर्वी सर्व तूं अनंता । यश वागवितां निज कीर्ति ॥१॥
ऐसी असोनियां शक्ति । दवडतां कां माझी आतीं । चरण पहावया चित्तीं । वर्ते चिंता अनिवार ॥२॥
काय नाहीं तुमच्या हातीं । सकळ ब्रम्हांडाच्या व्यक्ती । घडामोडा निमिषाप्रती । धरा आवडतीं रुपें तैसीं ॥३॥
मासा कांसव डुकर होणें । नृसिंह वामन रुप ठेगणें । ब्रम्हचर्य आणि फरश धरणें । वंशनिपातनें क्षत्रियांचा ॥४॥
परमात्मा आणि राज्य करी । एकपत्नीव्रत शिळा तारी । सत्यवचनी एक बाणधरी । रावणारी मदनमूर्ति ॥५॥
नंदानंदन गुणातीत । लीलाविग्रही ऐश्वर्यनाथ । कामिनी भोगुनी कामातीत । उच्छिष्टें स्वीकारीत गौळियांचीं ॥६॥
बौध्य कलंकिया ह्यग्रीवा । नामें रुपें नटलेति देवा । निळा म्हणे माझिया भावा । रुप भेटवा चतुर्भुज ॥७॥

सर्व गुणांनी युक्त आणि सर्व रूपात शोभणारा तूच आहेस. ब्रह्मांडात क्षणात घडामोड करण्याचे सामर्थ्य तुझ्याकडे आहे. मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, श्रीराम, श्रीकृष्ण व बौद्ध असे अवतार तूच घेतलेस. निळोबाराय म्हणतात, हे देवा, माझ्या या भावाला तुझे ते सुंदर चतुर्भुज रूप दाखव.

॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना

सत्य आणि मिथ्या जाणा अंतरींचे । तुम्ही सकळांचे सर्वजाणा ॥१॥
म्हणऊनियां करा अनाथचा धांवा । उठाउठीं देवा पाचारितां ॥२॥
न चले झांकिलें तुम्हांपुढे कांहीं । असा अंतर्बाहीं व्यापूनियां ॥३॥
जिवीं एक दावी बोलोनि आणीक । तरि मज सकळिक दुषिति संत ॥४॥
निळा म्हणे माझें सबाह्य अंतर । तुम्ही निरंतर जाणतसां ॥५॥

प्रत्येकाच्या अंतःकरणातील खरे-खोटे तू उत्तम प्रकारे जाणतोस, कारण तू सर्वज्ञ आहेस. तुझ्यापासून काहीही लपवून ठेवता येत नाही, कारण तू आत आणि बाहेर सर्वत्र व्यापलेला आहेस. मनात एक आणि ओठांवर दुसरे असे कपट केले तर संत माझी निंदा करतील. निळोबाराय म्हणतात, माझे आतले-बाहेरचे सर्व काही तू निरंतर जाणतोस.

॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना

सांगावें उगउनी न कळे तयासी । तुम्ही तो मानसीं साक्ष माझें ॥१॥
विश्वाचे व्यापक चाळक चित्ताचें । साक्षी अंतरींचें जेथें तेथें ॥२॥
ब्रम्हादिक देव तेहि आज्ञाधार । तुमचे किंकर काळ काम ॥३॥
निळा म्हणे माझा करा अंगिकार । हेंचि निरंतर विनवितसे ॥४॥

इतरांना स्पष्ट समजावून सांगावे लागते, पण तू तर माझ्या मनाचा प्रत्यक्ष साक्षीदार आहेस. तू विश्वाचा चालक आणि अंतर्यामीचा साक्षी आहेस. ब्रह्मादी देव, काळ आणि काम हे सर्व तुझे आज्ञाधारक सेवक आहेत. निळोबाराय म्हणतात, माझा स्वीकार कर, हीच माझी तुला नित्य विनंती आहे.

॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना

सेल दिली मागा अशी । जें जें तुम्हांसी आवडे ॥१॥
तरी दयाहो आपुलें नाम । अखंडित प्रेम नैसर्गिक ॥२॥
सर्वकाळ राहो चित्तीं । सगुण मूर्ति तुमची हे ॥३॥
निळा म्हणे नित्य नवी । कीर्तनीं दयावी निज आवडी ॥४॥

देवा, तुला जे आवडते ते मागण्याची तू मला मोकळीक दिली आहेस. मग मला तुझे नाव आणि तुझ्यावरील अखंड नैसर्गिक प्रेम दे. तुझी सगुण मूर्ती माझ्या चित्तात नित्य राहो. निळोबाराय म्हणतात, कीर्तनात रोज नवी आवडी आणि आनंद मला दे.

॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना

सोरत आलों तुमच्या नामें । पुरें ग्रामें ठाकित ॥१॥
आंतां चरण दावा दिठी । घाला कंठी निर्माल्य ॥२॥
उसंतितां रानें वनें । पुरलें पेणें येथवरीं ॥३॥
निळा म्हणे आलिंगन । दया हो घालून कर कंठीं ॥४॥

गावे आणि जंगले तुडवत तुझ्या नामाच्या बळावर मी शोध घेत इथपर्यंत पोहोचलो आहे. आता मला तुझे चरण दाखव आणि गळ्यात निर्माल्य घाल. रानोमाळ भटकण्याचे दिवस आता संपले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, गळ्यात हात घालून मला प्रेमाने आलिंगन दे.

॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना

पाळोनियां लळे । बहुतें वाढविलीं बाळें ॥१॥
मजचि कां वो मोकलिलें । विउनी उदासचि टाकिलें ॥२॥
नाहीं दिलें स्तनपान । नेणें खाऊं जेऊं अन्न ॥३॥
निळा म्हणे दुजें कोण । करील सांगा प्रतिपाळण ॥४॥

तू कित्येक बाळांचे कौतुक करून त्यांना मोठे केले आहेस, मग मलाच का सोडून देऊन उपेक्षित केलेस? तू मला आत्मज्ञानाचे दूध पाजले नाहीस, मला इतर अन्न खाता येत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्याशिवाय माझे प्रतिपालन दुसरे कोण करणार, ते सांग?

॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना

हेचि चिंता दिवस रातीं । राहिली चितीं न ढळे ते ॥१॥
कराल माझा अंगीकार । किंवा दूर भोवंडाल ॥२॥
बहुत जन्म घेतां कष्टी । झालों हिंपुटी दुःख शोकें ॥३॥
निळा म्हणे यावरी आतां । राख अनंता चरणापें ॥४॥

तू माझा स्वीकार करशील की मला दूर भटकवत ठेवशील, हीच एक चिंता रात्रंदिवस माझ्या चित्तात लागून राहिली आहे. अनेक जन्मांच्या फेऱ्यात मी दुःखाने अत्यंत कष्टी झालो आहे. निळोबाराय म्हणतात, हे अनंता, आता तरी तुझ्या चरणांशी माझे रक्षण कर.

॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना

तुमच्या पायीं माझें हित । होईल निश्चित हेंचि वाटें ॥१॥
आणखी कोणा शरण जाऊं । आहे उपाऊ तुम्हां हातीं ॥२॥
सहज कृपा अवलोकाल । तरी पाववाल निजठाया ॥३॥
निळा म्हणे संचित माझें । आड श्रीराजे न घालावें ॥४॥

तुझ्या चरणांशीच माझे खरे कल्याण होईल, ही मला पक्की खात्री आहे. तुला सोडून मी दुसऱ्या कोणाला शरण जाऊ? उद्धाराचा उपाय तुझ्याच हातात आहे. तू सहज कृपेने पाहिलेस तरी मला निजधामाला पोहोचवशील. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या संचिताचे पाप यात आड आणू नकोस.

॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना

तुम्ही देवा प्रत्यक्ष असा । परि मी कैसा ओळखों ॥१॥
जेव्हां प्रगटोनि भेटी दयाल । तेव्हांचि फावाल सुरवाडें ॥२॥
निर्धना निक्षेप असोनि धन । जेंवि तें न देखोन दैन्य भाकी ॥३॥
निळा म्हणे झाली परी । तैसीच मज हरि नेणतां ॥४॥

हे देवा, तू सर्वत्र प्रत्यक्ष आहेस, पण अज्ञानामुळे मी तुला कसे ओळखू? जेव्हा तू प्रकट होऊन भेट देशील, तेव्हाच मला परमानंद लाभेल. जसे दरिद्री माणसाच्या घरात गुप्त धन असूनही ते न दिसल्याने तो भीक मागतो; निळोबाराय म्हणतात, तुला न ओळखल्यामुळे माझीही तशीच केविलवाणी अवस्था झाली आहे.

॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना

तूंचि पंढरीनाथ । संचर तत्वतां हदयांत ॥१॥
ऐसा प्रताप आणिका आंगीं । नाहीं ये युगीं विवरितां ॥२॥
संगती अन्यत्र देवते भुतें । अशालोलिंगते ते काये ॥३॥
निळा म्हणे जन्ममरणा । करी निवारणा एक हरी ॥४॥

तू पंढरीनाथ प्रत्यक्ष भक्तांच्या हृदयात प्रकट होतोस. असा अलौकिक प्रभाव या युगात दुसऱ्या कोणाकडेही नाही. इतर क्षुद्र दैवतांची किंवा भूतांची उपासना व्यर्थ आशेची आहे. निळोबाराय म्हणतात, जन्म-मरणाचा फेरा चुकवणारा एकटा श्रीहरीच आहे.

॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना

तुमचे पायीं आमुचें निज । नाहीं काज लौकिकीं ॥१॥
रिध्दिसिध्दी फुकासाठीं । नेघों गोठी नाईकों त्या ॥२॥
लेववा भक्तिचीं लक्षणें । तींहि भूषणें आवडती ॥३॥
निळा म्हणे कृपानिधी । फेडा आधि हे माझी ॥४॥

तुझ्या चरणांशीच आमचे सर्वस्व आहे, आम्हाला लौकिक गोष्टींशी काहीही देणेघेणे नाही. ऋद्धी-सिद्धी फुकट मिळाल्या तरी त्या आम्हाला नकोत. आम्हाला केवळ भक्तीची लक्षणे हीच दागिने म्हणून परिधान करव. निळोबाराय म्हणतात, हे कृपानिधी, माझी ही मानसिक व्यथा दूर कर.

॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना

त्रिभुवनपति अहो देवा । दीनबांधवा विठोजी ॥१॥
भावा माझया दया जी थार । आपुल्या निरंतर चरणापें ॥२॥
तेणें सार्थक होईल काळ । सुमंगळ देह माझा ॥३॥
निळा म्हणे सुफळ जिणें । होईल स्मरणें नामाचिया ॥४॥

हे तिन्ही लोकांच्या स्वामी, दीनांच्या बंधू विठ्ठला! माझ्या भक्तीच्या भावाला तुझ्या चरणांशी निरंतर जागा दे. त्यामुळे माझा वेळ सार्थकी लागेल आणि हे शरीर मंगलमय होईल. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या नामाच्या स्मरणाने माझे जिणे सुफळ होईल.

॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना

दीन मी अनाथ तुमचें रंक । मागतों भीक मज दयावी ॥१॥
नेऊनि घाला पायांवरी । निरवा श्रीहरी कृपाघना ॥२॥
नुपेक्षावें शरणांगतां । जरी मी नेणता दास तुमचा ॥३॥
निळा म्हणे अवघे संत । मिळोनि स्वहित करा माझें ॥४॥

मी दीन, अनाथ आणि तुझा गरीब याचक आहे, मला भक्तीची भीक दे. हे संतानो , मला श्रीहरीच्या चरणांवर नेऊन घाला आणि त्याच्या हवाली करा. मी जरी अज्ञानी असलो तरी शरण आलेल्याची उपेक्षा करू नये. निळोबाराय म्हणतात, सर्व संतांनी एकत्र येऊन माझे कल्याण करावे.

॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना

दोहीं डोळां घालुनी वाती । पाहे वाट दिवसरातीं ॥१॥
केव्हां येशील बा धांवोनी । प्रेमपान्हा पाजिसी स्तनीं ॥२॥
पांचहि प्राण ठेविले कंठीं । तुजचि भेटावयासाठीं ॥३॥
निळा म्हणे माझी आई । न धरी निष्ठुर वा विठाबाई ॥४॥

मी डोळ्यांत वाती लावून रात्रंदिवस तुझी वाट पाहत आहे. हे देवा, तू कधी धावत येशील आणि वात्सल्याचा पान्हा पाजशील? तुला भेटण्यासाठीच माझे पाचही प्राण कंठाशी आले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, हे माझी आई विठाबाई, आता निष्ठुर होऊ नकोस.

॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना

आम्ही नेणतीं नेणतीं । सुजाण तुम्ही कमळापती ॥१॥
अवघे अंतरीचें जाणा । सर्वसाक्षी तूं देखणा ॥२॥
माझें करितां समाधान । लाभ कोणी होईल मान ॥३॥
कांहे बोलियेला निळा । तुम्हीं जाणतां कळवळा ॥४॥

आम्ही अज्ञानी आहोत पण हे कमलापती, तू अत्यंत सुजाण आणि अंतर्यामीचा साक्षी आहेस. माझे समाधान केल्याने तुलाही काही वेगळा मान-लाभ मिळेल का? निळोबाराय म्हणतात, मी हे का बोललो, त्यामागील माझा तळमळ व कळवळा तू चांगला जाणतोस.

॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना

आम्हीं न मागों ऐसा कधीं । कृपानिधी वर दयाल ॥१॥
आपुल्या पायीं वसवा चित्त । माझें अखंडित दुजें न मार्गो ॥२॥
युर्गे जातां कल्प कोडी । न करुं जोडी आणिक ॥३॥
निळा म्हणे राहो ध्यानीं । तुमचें मनीं रुपडें ॥४॥

हे कृपानिधी देवा, माझे चित्त नित्य तुझ्या चरणी स्थिर राहावे आणि मी दुसरे काहीही न मागावे, असा वर मला दे. करोडो युगे उलटली तरी मी भक्तीशिवाय दुसरी कोणतीही कमाई करणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, तुझे सुंदर रूप माझ्या ध्यानात व मनात कायम राहो.

॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना

आम्ही नेणों भाव कैसा भक्तिरस । म्हणवूं तुमचे दास एक्या गुणें ॥१॥
मुखें गाऊं नाम पवाडे श्रीहरी । उभे महाव्दारीं ठाकोनिया ॥२॥
नेणों ज्ञान ध्यानमंत्र योगकळा । आसन मुद्रा डोळा लक्ष कैसें ॥३॥
तत्व संख्या नेणो नित्यानित्यज्ञान । आठऊं चरण सकुमार ते ॥४॥
निळा म्हणे अगा रुक्मादेविवरा । आतां उचित करा आपुलें तें ॥५॥

भक्तीचा रस किंवा भाव काय असतो हे आम्हाला माहीत नाही, पण तुझ्या महाद्वाराशी उभे राहून मुखाने तुझी नामे गातो, एवढ्या एकाच गुणाने आम्ही तुझे दास म्हणवून घेतो. आम्हाला ज्ञान, ध्यान, योग किंवा मुद्रा काही येत नाही, फक्त तुझे सुकुमार चरण आठवतो. निळोबाराय म्हणतात, हे रुक्मिणीकांता, आता तुला योग्य वाटेल ते कर.

॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना

गोपीवल्लभा कमलाकान्ता । अनाथनाथा श्रीविठठला ॥१॥
तुमचा दास झालों आतां । करा जी सरता पायापें ॥२॥
गाऊनियां नामावळी । नाचेन टाळी वाजवित ॥३॥
निळा म्हणे घ्याल सेवा । पात्र दैवा तैं झालों ॥४॥

हे गोपीवल्लभा, कमलाकांता, अनाथांच्या नाथा श्रीविठ्ठला! मी आता तुझा दास झालो आहे, मला तुझ्या चरणांशी जागा दे. मी तुझी नामावळी गात टाळ्या वाजवून नाचेन. निळोबाराय म्हणतात, तू माझी सेवा स्वीकारलीस तरच मी खऱ्या भाग्याचा धनी होईन.

॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना

गोपाळपुरनिवासिया । अगा ठाकलिया विटेवरीं ॥१॥
पदयनाभा शेषशयना । अगा ये सूदना दैत्यकुळा ॥२॥
चतुर्दशभुवना व्यापका देवा । माझिया भक्तिभावा चित्त दयावें ॥३॥
निळा म्हणे अपरिमिता । अगा ये अनंता महदादी ॥४॥

गोपाळपुरात राहणाऱ्या, विटेवर उभ्या असणाऱ्या, शेषशय्येवर निजणाऱ्या व दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवा! चौदा भुवनांत व्यापून राहिलेल्या हे अनंता, माझ्या या भक्तीच्या भावाकडे तू लक्ष दे, अशी निळोबाराय विनंती करतात.

॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना

एकदां तरी दाखवा डोळां । तोचि वेळोवेळां आठवीन ॥१॥
सवरुप तुमचें पुरुषोत्तमा । अहो मनोरमा विश्वाचिया ॥२॥
मग ती तुम्हां न करीं पीडा । संदेह येवढा निवारिल्या ॥३॥
निळा म्हणे अंतर जाणा । यदर्थी कृपणा नये होऊं ॥४॥

हे सर्व विश्वाच्या मनाला भुरळ घालणाऱ्या पुरुषोत्तमा, एकदा तरी मला तुझे रूप दाखव, म्हणजे मी पुन्हा पुन्हा त्याचेच ध्यान करीन. माझ्या मनातील हा संशय फिटल्यावर मी तुला पुन्हा त्रास देणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, अंतर्यामीचा भाव ओळखून या बाबतीत कंजूषपणा करू नकोस.

॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना

एकदां तरी देखिल्याविण । कैसेनि मी कोण ओळखें ॥१॥
अमृताचि ऐकिल्या गोडी । रसने ते फुडी केंवि लाभे ॥२॥
क्षीराब्धी हे शेषश्यन । जगीं न देखोन अनोळखा ॥३॥
निळा म्हणे त्यापरि देवा । नये स्वानुभवा काय करुं ॥४॥

तुला एकदाही न पाहता मी तुझा अनुभव कसा घेऊ? अमृताची गोडी केवळ ऐकून जिभेला त्याचा स्वाद मिळत नाही. क्षीरसागरातील शेषशायी रूप प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय ओळख पटत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तसाच तुझा प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही, आता मी काय करू?

॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना

एक देशी आम्ही एकट एकले । आशेचे बांधले जन्मोजन्मीं ॥१॥
म्हणउनी इच्छुं तुमचा आश्रय । पाहविसे पाय वाटताती ॥२॥
बहुकाळवरी वियोगें पीडलों । जराव्याधी केलों कासाविस ॥३॥
निळा म्हणे न या सोडवणें हरि । तरि मज संसारी हेंचि भवे ॥४॥

आम्ही या जगात एकाकी असून जन्मोजन्मी आशेच्या बंधनात अडकलो आहोत, म्हणूनच तुझ्या चरणांचा आश्रय मागत आहोत. खूप काळापासून तुझ्या वियोगाने, म्हातारपणाने व रोगाने त्रस्त झालो आहोत. निळोबाराय म्हणतात, हे हरी, तू सुटका केली नाहीस तर मला हा संसार फेरा चुकणार नाही.

॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना

कराल सांभाळ तरी ते तुमची कीर्ति । मी तों बाळमति नेणें दुजें ॥१॥
बैसलों विश्वासें आळवित नांवा । तुमच्या दयार्णवा निरंतर ॥२॥
नुपेक्षाल मज हा वाटे भरंवसा । आहे कीर्तिठसा तुमचा जगीं ॥३॥
निळा म्हणे नेणें दुजी परी आतां । येईल तें चित्ता सुखें करा ॥४॥

तू माझा सांभाळ केलास तर ती तुझीच कीर्ती ठरेल, मी तर अज्ञानी मूल आहे. तुझ्या दयाळू स्वभावावर विश्वास ठेवून मी सतत तुझे नाव जपत बसलो आहे. तू माझी उपेक्षा करणार नाहीस असा मला पूर्ण भरवसा आहे. निळोबाराय म्हणतात, आता तुला वाटेल ते आनंदाने कर.

॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना

कराल तरी कृपा देवा । हात ठेवा मस्तकीं ॥१॥
मग मी राहेन निश्चितें । तुमच्या दानें वरदाच्या ॥२॥
धरुनियां राहेन कंठी । नामें पोटीं उच्चार ॥३॥
निळा म्हणे ऐसा हेत । उत्कांठित मानसीं ॥४॥

हे देवा, कृपा करून माझ्या मस्तकावर तुझा वरदहस्त ठेव. मग तुझ्या आशीर्वादाच्या बळावर मी पूर्णपणे निश्चिंत राहीन. तुझे नाव कंठात धरून पोटी जप करत राहीन. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या मनात हीच तीव्र उत्कंठा भरली आहे.

॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना

काय नेणों आचरण केलें । जया आलिंगिलें हदयेंसी ॥१॥
हें तों न कळे माझिये मती । याचिलागीं चित्ती व्याकुळ ॥२॥
कोण्या भजनें पसन्न व्हाल । आपुला म्हणवाल शरणागत ॥३॥
निळा म्हणे दिवाभीता । जेंवि कां सविता उबगला ॥४॥

ज्या भक्तांना तू हृदयाशी धरले, त्यांनी असे कोणते श्रेष्ठ आचरण केले हे माझ्या बुद्धीला समजत नाही, म्हणूनच माझे चित्त व्याकुळ आहे. कोणत्या भजनाने तू प्रसन्न होऊन मला आपला शरणागत म्हणवून घेशील? निळोबाराय म्हणतात, जसा सूर्य उगवल्यास घुबड घाबरते, तशी माझी अवस्था झाली आहे.

॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना

कीर्ति ऐकोनि आलों दारा । माझा करा सांभाळ ॥१॥
जतन करीन तुमचें नाम । धरुनी प्रेम निज कंठी ॥२॥
भाव माझा वोलेसी ठेवा । घ्या हो सेवा दिननिशीं ॥३॥
निळा म्हणे संकल्पेसी । पायांपाशीं कंठीन ॥४॥

तुझी महान कीर्ती ऐकून मी तुझ्या दारात आलो आहे, माझा सांभाळ कर. मी प्रेमाने तुझे नाव कंठात जपेन. माझा भाव तुझ्या चरणी अर्पण करून अहोरात्र तुझी सेवा करीन. निळोबाराय म्हणतात, या संकल्पाने मी माझे उरलेले आयुष्य तुझ्या चरणांशी घालवीन.

॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना

केव्हां भेटी देसी जिवाच्या जीवना । सुखाच्या निधाना पांडुरंगा ॥१॥
वोरसलें मन नित्य वाट पाहे । नयनीं नीज नये दिवसरात्रीं ॥२॥
आला जातो दिवस मास घटिका पळ । प्राण हा विव्हळ तुजलागीं ॥३॥
हुरहुरी चित्त सदा उत्कंठित । न पुरोचि हा हेत चितां वाटे ॥४॥
केव्हा येईल सार्थकाची वेळ । येसी कृपाळ धांवोनियां ॥५॥
निळा म्हणे आतां न लावावा उशीर । भेटोनी अंतर निववारें ॥६॥

माझ्या जीवाच्या जीवना, सुखाच्या साठ्या पांडुरंगा! तू मला कधी भेटशील? माझे मन मायेने भरून तुझी वाट पाहत आहे, मला रात्रंदिवस झोप येत नाही. प्रत्येक क्षण-घटिका तुझ्यासाठी प्राण व्याकुळ होत आहेत. निळोबाराय म्हणतात, आता उशीर करू नकोस, दर्शन देऊन माझे मन शांत कर.

॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना

कोठें विगुंतली । नेणों कोणें गोंवियेली ॥१॥
माझी न करीं आठवण । गेली बाळका विसरोन ॥२॥
न लावावा उशीर । नेणों कां झाली निष्ठुर ॥३॥
निळा म्हणे काय माझें । भार मानियलें ओझें ॥४॥

माझी विठू माऊली कुठे गुंतली आहे, कोणास ठाऊक? तिला माझी आठवण का येत नाही, ती आपल्या या बाळाला विसरून का गेली? आता उशीर करू नकोस, तू अशी निष्ठुर का झालीस? निळोबाराय म्हणतात, मी तुला ओझे झालो आहे का?

॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना

कृपावंता दया मोठी । आदर पोटी दासाचा ॥१॥
म्हणोनियां सांभाळ करा । नेदा अविचारा आतळों ॥२॥
आपुलीये सेवेवीण । न ठेवा क्षण पळ एक ॥३॥
निळा म्हणे प्रेमरसें । जेववा सरिसें सांगातें ॥४॥

हे कृपावंता, तुझी दया अथांग आहे आणि दासांबद्दल तुझ्या मनात खूप आदर आहे, म्हणूनच माझा सांभाळ कर आणि मला वाईट विचारांना स्पर्शही करू देऊ नकोस. तुझ्या सेवेशिवाय मला एक क्षणही ठेवू नकोस. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्यासोबत बसवून मला प्रेमरसाचे जेवण दे.

॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना

कृपा करुनि माझी मती । वाढती केली तुम्हीं प्रीति ॥१॥
तरी पाववा जी पार । केलिये कथेचा विस्तार ॥२॥
वदवावी वैखरी । देहा अवसान तोंवरी ॥३॥
निळा म्हणे न सांडावा । अभिमान आपुला जी देवा ॥४॥

देवा, तू कृपा करून माझी बुद्धी प्रगल्भ केलीस आणि माझ्या मनात तुझ्याविषयी प्रीती वाढवलीस, तर आता मी सुरू केलेल्या या चरित्र-कथेचा विस्तार पूर्णत्वास ने. जोपर्यंत शरीरात प्राण आहेत, तोपर्यंत माझ्या मुखातून तुझे गुणगान वदवून घे. निळोबाराय म्हणतात, तुझा भक्तांबद्दलचा अभिमान सोडू नकोस.

॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना

गाईन कीर्तनीं गुण नाम पवाडे । तुमचे तुम्हां पुढे आवडीनें ॥१॥
भावा ऐसे माझया व्हा जी पांडुरंगा । मग मी आलें भागा करीन तें ॥२॥
नाचेन सन्मुख चराणावरी दृष्टी । धरुनि प्रेम पोटीं आळवीन ॥३॥
निळा म्हणे तुम्हीं चरित्रे अपार । केलीं ते प्रकार आठविन ॥४॥

हे पांडुरंगा, तुझ्या समोर आवडीने कीर्तनात तुझे गुण, नाम आणि पोवाडे गाईन. माझ्या भावाला साजेसा तू हो, मग माझ्या नशिबात येईल ते मी स्वीकारीन. तुझ्या चरणांकडे दृष्टी ठेवून प्रेमाने नाचेन व तुझी अथांग चरित्रे आठवीन, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना

करूं येईल अंगिकार । तरी करा फार काय बोलों ॥१॥
नाहीं घोंकिलें ऐकिलें कांहीं । सेवा घडली नाहीं वैष्णवांची ॥२॥
स्वधर्म विधी न कळें आचार । कैसा तो प्रकार साधनाचा ॥३॥
निळा म्हणें आहें मूढ दगड । ठायींचीच जड बुध्दी माझी ॥४॥

देवा, तुझ्या मनात असेल तर माझा स्वीकार कर, यापेक्षा मी जास्त काय बोलू? मी कोणतेही शास्त्र ऐकले नाही की पाठांतर केले नाही, वैष्णवांची सेवाही केली नाही. मला धर्माचे आचार-विचार किंवा साधनाचा मार्ग काहीही माहीत नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझी बुद्धी दगडासारखी मूढ आणि जड आहे.

॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना

कळासूत्रीं तुम्ही नाटका नटक । देव ब्रम्हादिक आज्ञाधार ॥१॥
न सांगतां कळे सर्व अंतरींचें । सकळही जीवाचें मनोगत ॥२॥
माझेविशीं कां हा मांडिला आळस । भेटीचा वोरस वांयां धाडा ॥३॥
जिवित्वाची ऐशी मांडिली फरारी । झालें भूमीवरीं भार वृथा ॥४॥
श्रलाघ्यची न वाटे जिणें झालें ओस । धरिलें उदास तुम्ही देवा ॥५॥
निळा म्हणे धीर नुपजेची आतां । तुम्हीं तो अनंता मोकलिलें ॥६॥

तू या जगाच्या कल्पित नाटकाचा सूत्रधार आहेस आणि सर्व जीवांचे मनोगत तुला न सांगता कळते. मग माझ्याच बाबतीत भेटीचा हा उशीर का लावला आहेस? माझे जिणे तुझ्याविना ओसाड झाले आहे आणि तू उदास राहिल्याने मला धीर उरलेला नाही, असे निळोबाराय काकुळतीने म्हणतात.

॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना

पांडुरंगा दयाघना । गुणनिधाना सुखसिंधु ॥१॥
भाव माझा जाणोनियां ठेवा जी पायां जवळिकें ॥२॥
भक्तवत्सल मनमोहना । राजीवनयना निजात्मया ॥३॥
निळा म्हणे करुणाकरा । विश्वंभरा विश्वजनित्या ॥४॥

हे पांडुरंगा, दयाघना, गुणांच्या कोशा आणि सुखाच्या सागरा! माझ्या अंतरातील भाव ओळखून मला तुझ्या चरणांजवळ जागा दे. हे भक्तवत्सला, मनमोहना, कमलनयना, दयाळू विश्वंभरा, माझा सांभाळ कर असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना

पहावीं पाउलें नयनीं हेंचि आर्त । देखिलिया चित्त समाधान ॥१॥
क्षणभंगुर हा येथींचा पसारा । याचिलागीं करा त्वरा आतां ॥२॥
पाहोनि श्रीमुख धरीन ह्रदयीं । मग हो भलतें कांही देहा प्राणा ॥३॥
आल्याचें सार्थक हेंचि नरदेहा । नाहीं तरि हाहाभूत सर्व ॥४॥
म्हणोनि लवलाहो करितों याचिसाठीं । तुमच्या व्हावी भेटी पायापाशीं ॥५॥
निळा म्हणे आतां विलंब न करावा । येऊनियां देवा सांगावे ॥६॥

डोळ्यांनी तुझी पावले पाहावीत हीच एक तीव्र इच्छा आहे, ती पाहताच मनाला समाधान लाभेल. हा संसाराचा पसारा क्षणभंगुर असल्याने आता भेटीला उशीर करू नकोस. तुझे मुख पाहून हृदयात साठवीन, मग प्राणांचे काहीही झाले तरी चालेल. निळोबाराय म्हणतात, या मनुष्यजन्माचे हेच खरे सार्थक आहे.

॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना

हा तों तुमचा सहज गुण । करावें पाळण दासाचें ॥१॥
नेणपणें म्यां विनविलें । पाहिजे क्षमा केलें तें ॥२॥
धीर नाहीं माझे मनीं । केली हमणोनि विज्ञान ॥३॥
निळा म्हणे रमावरा । क्षमा करीं अपराध ॥४॥

आपल्या दासाचे पालन करणे हा तुझा नैसर्गिक गुण आहे. माझ्या अज्ञानाने मी काही भलतेच मागितले किंवा बोललो असेन, तर ते क्षमा कर. माझ्या मनात धीर उरला नव्हता, म्हणूनच मी ही विनंती केली. निळोबाराय म्हणतात, हे लक्ष्मीकांता, माझे सर्व अपराध क्षमा कर.

॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना

तुम्हांवीण कोणा सत्ता । आहे अनंता यदर्थी ॥१॥
जन्ममरणा हरुनियां । करी निज छाया कृपेची ॥२॥
कोण ऐसा आहे त्राता । भयभवहर्ता तुजवीण ॥३॥
निळा म्हणे म्हणोनि आलों । तुमचा झालों शरणागत ॥४॥

हे अनंता, जन्म-मरणाचा फेरा संपवून मला तुझ्या कृपेची सावली देण्याची सत्ता तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणाकडे आहे? संसाराचे भय हरण करणारा तुझ्यासारखा दुसरा रक्षक कोण आहे? निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच मी सर्व सोडून तुला शरण आलो आहे.

सार्थ निळोबाराय गाथा : करुणापर अभंग व देवापाशीं मागणें

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना