॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 14
भाग 14

सार्थ निळोबाराय गाथा : आपल्या स्थितीसंबंधानें देवाशीं उद्गार

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
आवडोन रुप मनीं । धरिलें वदनीं हरिनाम ॥१॥
न लगे आणिक कांही चिंता । गोडचि आतां यावरी ॥२॥
काय करुं ते आसनमुद्रा । कृपासमुद्रा तुजविण ॥३॥
निळा म्हणे दिधलें संतीं । नाम एकंतीं तेंचि गोड ॥४॥
पांडुरंगाचे सुंदर रूप मनात आवडल्यामुळे मी मुखाने हरिनामाचा जप धरला आहे. आता मला इतर कशाचीही चिंता उरलेली नाही, हे नाम स्मरणच गोड वाटत आहे. हे कृपासागरा, तुझ्या भक्तीविना कठीण आसनमुद्रा करून मी काय करू? निळोबाराय म्हणतात, संतांनी एकांतात दिलेले हे हरिनामच अत्यंत गोड आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
आबध्द वाचा मतिहीन । बुध्दी मळीण विषय लोभें ॥१॥
परि तुम्ही कृपावंत । कां हें वदवितां मी नेणें ॥२॥
न कळे अर्थप्रमेय तंतु । हेतु मातु दृष्टांतही ॥३॥
निळा म्हणे पुरुषोत्तमा । जाण महिमा तुमचा तुम्ही ॥४॥
माझी वाणी अशुद्ध असून मी मतिमंद आहे आणि माझी बुद्धी विषयांच्या लोभाने मलिन झाली आहे. तरीही हे कृपावंता देवा, तू माझ्याकडून अभंग का वदवून घेतोस हे मला समजत नाही. मला शास्त्रांतील कठीण अर्थ, सिद्धांत किंवा दृष्टांत काहीही कळत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, तुझा अथांग महिमा तूच जाणतोस.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
आहे आरुप बोलणें । नव्हे नाणें टांकसाळी ॥१॥
नका घेऊं खयासाठीं । येईल तुटी एखादी ॥२॥
आहतां ठसा कळे वरी । अभ्यंतरीं गैरसाळ ॥३॥
निळा म्हणे निवडुनी ठेवा । आतां देवा एकीकडे ॥४॥
माझे हे बोलणे अत्यंत साधे आणि रूपहीन आहे, ते टाकसाळीत तयार झालेल्या खऱ्या नाण्यासारखे शुद्ध नाही. त्यामुळे त्याला अगदी खरे नाणे मानू नका, अन्यथा काही उणीव भासेल. वरून जरी ठसा दिसत असला तरी आतून ते अशुद्ध असू शकते. निळोबाराय म्हणतात, हे देवा, यातील वाईट ते बाजूला सारून केवळ शुद्ध भाव तू निवडून घे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
आंधळिया उगवोनी रवी । न दिसेचि तेंवि मज झालें ॥१॥
तेंवी तुम्ही स्वत:सिध्द हरी । परि मी माझारी भ्रांतीतमा ॥२॥
रोग्यारसने कैंची गोडी । जे ते निवडी रसस्वाद ॥३॥
निळा म्हणे वेडिया गोत । नाढळे धन वित्त दरिद्रिया ॥४॥
जसा सूर्य उगवला तरी आंधळ्या माणसाला काही दिसत नाही, तशीच माझी अवस्था झाली आहे. हे हरी, तू स्वयंसिद्ध आणि सर्वव्यापी आहेस, पण मी मध्यंतरी अज्ञानाच्या आणि भ्रमाच्या अंधारात अडकलो आहे. आजारी माणसाच्या जिभेला जशी अन्नाची गोडी कळत नाही, तसा मला तुझा महिमा समजत नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
इतर साधनीं उपाव । करिती ते ते आम्हां देव ॥१॥
काय जाणितलें तिहीं । पडिले साधनांचे वाहीं ॥२॥
कोण लाभ कैसी गती । काय पावती ते अंतीं ॥३॥
निळा म्हणे नेणों आम्ही । तुमच्या नामेंविण स्वामी ॥४॥
जे लोक इतर कठीण साधनांचा आणि उपायांचा अवलंब करतात, ते काय मिळवतात हे त्यांनाच ठाऊक; ते केवळ साधनांच्या चक्रात अडकून पडले आहेत. त्यांना शेवटी कोणता लाभ किंवा कोणती गती मिळते हे आम्हाला माहीत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे स्वामी, तुझ्या हरिनामाशिवाय आम्हाला दुसरे कोणतेही साधन माहीत नाही.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
उगाचि वदवितां कां गा । वाचा माझी पांडुरंगा ॥१॥
कोणा न रुचे ऐकतां । हांसों लागती तत्वतां ॥२॥
म्हणती रचिलें हें पाखांड । सैरा वाजविलें तोंड ॥३॥
निळा म्हणे आतां ठेवा । दिला दयोकार तो हा देवा ॥४॥
हे पांडुरंगा, तू माझी ही साधी वाणी उगाच का वदवून घेतोस? माझे बोलणे ऐकून कोणालाही आवडत नाही आणि लोक हसू लागतात. लोक म्हणतात की, याने हे पिशाच्च रचले असून उगाच तोंड चालवले आहे. निळोबाराय म्हणतात, हे देवा, आता मला शांत ठेव, तू दिलेला हा दयेचा प्रसाद मी स्वीकारला आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
उदंडाचें धांवणे केलें । तुम्हीं तें ऐकिलें पुराणीं ॥१॥
म्हणोनियां विश्वास झाला । संतींही सांगितला बहुतांपरि ॥२॥
माझेंहि मज हिताचि वाटे । करितां गोमटें कीर्तन ॥३॥
निळा म्हणे न सोडीं पाय । होईल काय हो तें सुखें ॥४॥
तू अनेक भक्तांच्या हाकेला धावून गेलास, हे मी पुराणांत ऐकले आहे. संतांनीही उपदेश केल्यामुळे माझा तुझ्यावर पूर्ण विश्वास बसला आहे. तुझे सुंदर कीर्तन गाण्यातच माझे खरे हित आहे असे मला वाटते. निळोबाराय म्हणतात, आता पुढे काय व्हायचे ते होवो, मी तुझे चरण कधीही सोडणार नाही.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
एकचि अक्षर वाचेसि येतां । पुढें वाढवितां विस्तारें ॥१॥
कां हे चेष्टविली वाणी । माझी चक्रपाणी मी नेणें ॥२॥
आईता जोडूनियां रस । लावितां सारांश निवडुनी ॥३॥
निळा म्हणे आतां तर जाणा । तुम्ही सुजाणा कृपाब्धी ॥४॥
माझ्या मुखातून एक जरी अक्षर निघाले, तरी तूच त्याचा पुढे मोठा विस्तार करतोस. हे चक्रपाणी देवा, तू माझी ही वाणी अशी का प्रगल्भ करतोस हे मला समजत नाही? तू स्वतःच सुंदर रस आणि सारांश निवडून माझ्या वाणीतून वदवतोस. निळोबाराय म्हणतात, हे कृपेच्या सागरा सुज्ञा देवा, हे सर्व तुझेच औदार्य आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
एवढासा माझा भाव तो कायी । तेवढाचि तुमचिये ठेविला पायीं ॥१॥
परी तुमचें अगाध देणें । जाणवलें यावरी उदारपणें ॥२॥
एवढिसी माझी मति ते किती । तेवढीचि वाढवुनि केली सरती ॥३॥
एवढेंसे तुम्हां गाइंलें जी देवा । तेवढेंचि स्वीकारुनी तोषलेति भावा ॥४॥
एवढीशी माझी वाचा ते किती । तेवढीचि आपुलिये लाविली स्तुति ॥५॥
एवढासा निळा एवढीसी भक्ती । अपारचि तुम्ही मानिली प्रीती ॥६॥
माझा भाव अगदी लहानसा होता, तोच मी तुझ्या चरणी ठेवला; पण तू मला अगाध औदार्याने सांभाळलेस. माझी बुद्धी आणि माझी वाणी अगदी अल्प होती, पण तू ती वाढवून तुझ्या स्तुतीत लावलीस. निळोबाराय म्हणतात, माझी भक्ती अगदी लहानशी असतानाही तू माझ्यावर अथांग प्रीती केलीस.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
ऐशा परि नमन माझें पंढरीनाथा । तूंचि होऊनि तुजमाजि झालों मी सरता ॥१॥
नये कळों कांहीं आतां एकानेक भाव । तुज माजीं मीहीं मजमाजि तूं सर्व ॥२॥
नाम रुप तूंचि माझे क्रिया कर्तव्य । कायिक वाचिक मानसिक जे निपजती भाव ॥३॥
निळा म्हणे मी तूं उपाधी सारुनियां परती । राहों जैसे होतों तैसे निजरुप एकांतीं ॥४॥
हे पंढरीनाथा, माझे तुला असे अनन्य नमन आहे की, मी तुझ्याशी एकरूप होऊन तुझ्यातच सामावून गेलो आहे. आता 'मी' आणि 'तू' असा द्वैतभाव उरलेला नाही; तू माझ्यात आहेस आणि मी तुझ्यात आहे. माझी सर्व कर्मे, वाणी आणि मन तुझेच रूप झाले आहे. निळोबाराय म्हणतात, सर्व उपाधी बाजूला सारून आपण निजरूपात एकांतात स्थिर राहूया.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
ऐसा निळा नित्यानंदी निमग्न केला । देऊनियां नामस्मरण चरणीं स्थापिला ॥१॥
तेणें ब्रम्हानंदे गर्जे नाम वैखरी । आठवूनि रुप तुमचें हदयमंदिरीं ॥२॥
नेणें आपपर नेणे जन विजन । नेणोनियां कांहीचि नुरवी देहाचें भान ॥३॥
निळा म्हणे हाचि माझा ऐश्वर्य भोग । काया वाचा मानस अवघा पांडुरंग ॥४॥
देवाने मला नामस्मरण देऊन आपल्या चरणी स्थिर केले आणि नित्यानंदात बुडवून टाकले. त्यामुळे माझ्या हृदयामध्ये तुमचे रूप आठवून माझी वाणी ब्रह्मानंदाने नामाचा गजर करत आहे. आता मला आपला-परका असा भेद उरला नाही आणि देहाचे भानही राहिले नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझे तन, मन आणि वाणी आता पूर्णपणे पांडुरंगमय झाली आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
ऐसिया बेगडी नका गोवूं आम्हांसी । अनुसरलों सेवेसी तुमचे नामचिंतनी ॥१॥
नाना मतांतरें त्यांचे अर्थ विपरीत । नेऊनियां घालित मुखीं काळाचे सर्व ॥२॥
नाना तर्कवाद भेदबुध्दी जल्पन । कैंचें समाधान तेथें दर्शन तुमचें ॥३॥
निळा म्हणे देखोनी ऐसें वाटतसे भय । न सोडूं ते पाय तुमचे सांपडले विटे ॥४॥
काय करुं तैसें ज्ञान । जेणें अभिमान खवळे तें ॥५॥
राहो भाव तुझया चरणीं । गर्जो वाणी अहंकार वाढे । न लगे वेडें वैराग्य तें ॥६॥
हे देवा, कोरड्या शास्त्रज्ञानाच्या आणि मतमतांतरांच्या बेगडी जाळात मला अडकवू नकोस. कुतर्क आणि भेदबुद्धीमुळे मन अशांत होते व अहंकार वाढतो. ज्या ज्ञानाने अहंकार वाढतो, ते ज्ञान मला नको आहे. निळोबाराय म्हणतात, मला केवळ तुझ्या विटेवरच्या चरणांचा आश्रय हवा आहे, माझी वाणी तुझाच गजर करो.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
ऐसिये सांपडलों संदीं । सर्वदा व्दंव्दीं काळाचे ॥१॥
कैसी सुटका होईल आतां । न लक्षेचि सत्ता कर्मगती ॥२॥
नैष्कर्म्य ऐसें भासे । परि तें नेतुसे सकामीं ॥३॥
निळा म्हणे देखोनि भ्यालों । म्हणोनि आलों शरण तुम्हां ॥४॥
मी संसाराच्या विषम अडचणीत आणि काळाच्या द्वंद्वात अडकलो आहे. कर्माची गती इतकी कठीण आहे की, यातून माझी सुटका कशी होईल हे मला समजत नाही. वरवर निष्काम वाटणाऱ्या गोष्टीतही कामनेचा वास असतो. निळोबाराय म्हणतात, या भयंकर संसारफेऱ्याला घाबरूनच मी तुला शरण आलो आहे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
करीन कैवाड हाचि अनुदिनीं । तुमच्या चिंतनीं पांडुरंगा ॥१॥
नेदीं जाऊं वांयां घटिका एकी पळ । करुं सर्वकाळ हेचि चर्चा ॥२॥
संतसमागमें गाऊं नित्य नामें । आपुलिया प्रेमें आवडिच्या ॥३॥
आठवूं सुंदरु रुप मनोहर । कटावरी कर ठेविले ते ॥४॥
निळा म्हणे माझी मनींची आवडी । दाविली उघडी करुनियां ॥५॥
हे पांडुरंगा, मी दररोज तुझ्या चिंतनाचाच दृढ निश्चय करीन. एक क्षणही वाया न घालवता सतत तुझीच चर्चा करीन. संतांच्या संगतीत आवडीने तुझे नाम गाईन आणि कमरेवर हात ठेवलेले तुझे मनोहर रूप आठवीन. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या मनातील ही आवड मी तुझ्यासमोर उघडी केली आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
कवण्या योगें तल्लिनता । ऐशी जडोनी ठेली चित्ता ॥१॥
हें मी नेणें गा श्रीपती । तुमची करणी तुम्हां हातीं ॥२॥
बुध्दि इंद्रियांचे कोड । पुरवुनी वाचा केली वाड ॥३॥
निळा म्हणे दिवसरतीं । कळे केव्हां जाती येती ॥४॥
हे श्रीपती, माझ्या चित्तात ही अशी अथांग तल्लीनता कशी जडली, हे मला माहीत नाही; ही सर्व तुझीच अलौकिक करणी आहे. तू माझ्या बुद्धीचे आणि इंद्रियांचे कोड पुरवून माझी वाणी प्रगल्भ केलीस. निळोबाराय म्हणतात, या आनंदात दिवस आणि रात्र कधी येतात व जातात, हेसुद्धा मला कळत नाही.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
कवळूनियां कृपामोहें । माझे संदेह निरसिले ॥१॥
लांचाविली माझी वाणी । आपल्या गुणीं वळुनियां ॥२॥
नाचों शिकवितां पुढें । धरुनियां कोडें करकमळीं ॥३॥
निळा म्हणे माझीं गात्रें । तुम्हीं सूत्रें चेष्टविलीं ॥४॥
तू मला कृपेच्या मायेने जवळ घेऊन माझे सर्व संशय दूर केलेस. माझी वाणी तुझ्या गुणांकडे वळवून तिला भक्तीचा चटका लावलास. जसे बाळकाचा हात धरून त्याला चालायला शिकवतात, तसेच तू मला पुढे नाचायला शिकवलेस. निळोबाराय म्हणतात, माझी सर्व इंद्रिये तुझ्याच सूत्रांवर चालत आहेत.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
काय द्याल तुम्हीं देवा । घ्यावी सेवा आमुचीच ॥१॥
पूवीपासूनि करीत आलों । कळासलों अभ्यासें ॥२॥
दयाल तें तें अवघें मिथ्या । आम्ही सत्या न संडूं ॥३॥
निळा म्हणे जीवन आम्हां । पुरुषोत्तमा दास्यत्व ॥४॥
हे देवा, तू मला काय देणार? त्यापेक्षा तू आमची सेवाच स्वीकारून घे. आम्ही पूर्वीपासून हीच सेवा करत आलो आहोत. तू दिलेली इतर कोणतीही सुखे नश्वर असतील, पण आम्ही तुझ्या भक्तीचे सत्य कधीही सोडणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, तुझे दास्यत्व हेच आमचे खरे जीवन आहे.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
काय सांगों सुखानंद । झाला अंतरीं तो बोध ॥१॥
भजतां तुम्हांसी विठठला । मनीं प्रेमा ओसंडल ॥२॥
नाठवेची कांहीं आतां । ऐसा वेध झाला चित्तां ॥३॥
निळा म्हणे ऐशी परी । झाली नवलाचि वाटे हरी ॥४॥
हे विठ्ठला, तुझी भक्ती करताना माझ्या अंतःकरणात जो आत्मबोध आणि सुखाचा आनंद झाला आहे, तो मी कसा सांगू? मनात प्रेमाचा पूर ओसंडून वाहत आहे. आता इतर कशाचीही आठवण उरलेली नाही, असा माझ्या चित्ताला तुझा वेध लागला आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
कांहीं मानदंभासाठीं । नाहीं केली म्यां हे अटी ॥१॥
तुम्ही तों जाणतां अंतर । काय तेथें परिहार ॥२॥
लोकनिंदा वाटे बरी । आम्हां भूषण तें श्रीहरी ॥३॥
निळा म्हणे वहाती करा । वाट पुढें जगदोध्दारा ॥४॥
हे देवा, मी हा भक्तीचा हट्ट कोणत्याही मानासाठी वा दंभासाठी केलेला नाही. तू माझे अंतःकरण जाणतोस, त्यामुळे मला वेगळा खुलासा करण्याची गरज नाही. लोकांची निंदा मला भूषण वाटते. निळोबाराय म्हणतात, हे जगदुद्धारा, मला पुढील भक्तीच्या मार्गावर चालत ठेव.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
कांही चमत्कार देखती । विश्वासें तरी वाटे प्रीति ॥१॥
ऐसा विपरीत आहे भोळा । जाणा येथींचा जी गोपाळा ॥२॥
येहवीं कोणी फुकासाठीं । नाम नुच्चारिती ओठीं ॥३॥
निळा म्हणे नारायणा । म्हणोनि दाविली सूचना ॥४॥
हे गोपाळा, या जगातील लोक इतके भोळे आणि विपरीत आहेत की, जोपर्यंत ते काही चमत्कार पाहत नाहीत, तोपर्यंत त्यांच्या मनात विश्वास किंवा प्रीती निर्माण होत नाही. एरवी कोणीही विनाकारण ओठांनी हरिनामाचा उच्चार करत नाही. निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच हे नारायणा, मी ही गोष्ट तुझ्या लक्षात आणून दिली आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
कोटी जन्म घेईन देवा । करीन सेवा तुमचीच ॥१॥
भक्ति मुक्ति नका आड । घालूं सांकड मज वाटे ॥२॥
काय करुं ते आत्मस्थिति । खंडन करिती भजनाचे ॥३॥
निळा म्हणे राहो ठायीं । विश्वास पायीं तुमचिये ॥४॥
हे देवा, मी करोडो जन्म घेईन, पण केवळ तुझीच सेवा करीन. माझ्या या सेवेत मुक्ती किंवा आत्मज्ञानाचा अडथळा आणू नकोस, कारण ते भजनाचा आनंद तोडतात. निळोबाराय म्हणतात, माझा दृढ विश्वास कायम तुझ्या चरणांवर स्थिर राहो.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
चित्त्‍ा ठेवूनि पायावरीं । रुप धरुनियां अंतरी ॥१॥
सुखें याच्या नामावळी । आठवीन नित्य काळीं ॥२॥
करीन ऐसाची कैवाड । शंका येऊं नेदी आड ॥३॥
निळा म्हणे दिवसराती । तुम्हां आठवीन श्रीपती ॥४॥
तुझे रूप अंतःकरणात साठवून आणि तुझे चरण चित्तात धरून मी नित्यकाली तुझ्या नामावळीचा जप करीन. कोणताही संशय किंवा शंका मनात न आणता मी हाच दृढ निश्चय करीन. निळोबाराय म्हणतात, हे श्रीपती, मी रात्रंदिवस केवळ तुझेच ध्यान करीन.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
चुबकळूनि काढिलीं । अक्षरें घोळिलीं ब्रम्हरसें ॥१॥
ऐसे तुष्टलेती देवा । माझिया भावासारिखे ॥२॥
अर्थचातुर्य तें मी नेणें । तुमचें करणें तुम्ही जाणा ॥३॥
निळा म्हणे सर्वत्र साक्षी । यालागीं कैपक्षीं दीनाचें ॥४॥
हे देवा, तू माझ्या अभंगांतील अक्षरांना ब्रह्मरसात बुडवून प्रकट केलेस, माझ्या साध्या भावावर तू प्रसन्न झालास. मला शब्दांचे चातुर्य किंवा शास्त्रांचे अर्थ येत नाहीत, ही सर्व तुझीच लीला आहे. निळोबाराय म्हणतात, तू सर्वसाक्षी असल्यामुळे या दीनाचा पाठीराखा झाला आहेस.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
जाणतसां जरी अंतरींचें । तरी कां हो वाचे वदवितां ॥१॥
केविलवाणे तुमचे दास । देखतां उपहास होतील ॥२॥
जग निंदय आधीं करा । मग तुम्ही धरा निज करीं ॥३॥
निळा म्हणे ऐशी रीत । नाहींचि शोभत संतांसीं ॥४॥
देवा, तू माझ्या अंतरातील सर्व भाव जाणतोस, तरीही माझ्या वाणीने हे का वदवून घेतोस? तुझे हे केविलवाणे दास पाहून जगातील लोक उपहास आणि निंदा करतील. आधी जगाला निंदा करू द्यायची आणि मग सांभाळायचे, ही रीत तुला शोभत नाही, असे निळोबाराय नम्रपणे म्हणतात.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
जाणों जातां तुम्हा जाणीवचि विरें । तुमच्या निजध्यासें मनचि मुरे । तुमचिये भेटीं अंगचि नुरे । वाचाहि वोसरे स्तवितां तुम्हां ॥१॥
ध्यानें तुमच्या जीवचि हारपे । तुम्हांसी जाणतां बुध्दीचि करपे । तुमच्या चिंतनें चित्तहि विसर्पें । मिसळें चिद्रुपें चैतन्येंसी ॥२॥
तुमच्या आठवें निळाची नाहीं । तुम्हीचि अवघे अंतर्बाहीं । तुम्हाविण दुसरें नुरेचि कांहीं । नाम रुप तेंहि आवघे तुम्ही ॥३॥
तुला जाणू गेले की माणसाची जाणीवच विरून जाते, तुझ्या ध्यानाने मन मावळते आणि भेटीत देहभान उरत नाही. तुझे ध्यान धरल्यास जीवपणा संपतो आणि बुद्धी शांत होते. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या आठवणीत माझी 'मी'पणाची भावनाच नष्ट झाली आहे; आता आत-बाहेर सर्वत्र केवळ तूच आणि तूच भरलेला आहेस.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
जाणोनियां मनोभाव । केला सर्व परिपूर्ण ॥१॥
ऐसेचि तुम्ही कृपासिंधु । दीनबंधु सर्वदां ॥२॥
करुनियां कृपादृष्टी । केली वृष्टी अमृतें ॥३॥
निळा म्हणे देउनी वर । मतिविस्तार वाढविला ॥४॥
हे देवा, तू माझ्या मनातील भाव जाणून माझी इच्छा पूर्ण केलीस. तू खरोखरच दीनांचा बंधू आणि कृपेचा सागर आहेस. तू माझ्यावर कृपादृष्टी करून प्रेमामृताचा वर्षाव केलास. निळोबाराय म्हणतात, मला वरदान देऊन तू माझ्या मतीचा आणि वाणीचा विस्तार वाढवलास.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
जीवाचा ही जीव तूंचि प्राणांचा प्राण । नयनाचेहि नयन तूंचि घ्राणाचे घ्राण ॥१॥
सर्वही इंद्रियभाव तूंचि माझे श्रीहरी । तुजविण न दिसे पाहतां मज मी माझारी ॥२॥
चित्ताचेंहि चित्त तूंचि मनाचें मन । श्रवणाचेंहि श्रवण तूंचि रसनेची रसना ॥३॥
निळा म्हणे तूंचि माझा सर्वहि व्यापक । देहादेहीं शोधूनि पाहतां न दिसे आणिक ॥४॥
हे श्रीहरी, तू माझ्या जीवाचा जीव, प्राणांचा प्राण, डोळ्यांची दृष्टी आणि नाकाची घ्राणशक्ती आहेस. माझी सर्व इंद्रिये, मन, चित्त आणि वाणी तूच झाला आहेस. स्वतःमध्ये शोधून पाहिले तरी तुझ्याशिवाय दुसरे काहीही दिसत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तूच माझा सर्वव्यापी परमात्मा आहेस.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
अनुसरलों जिवें भावें । नेणों आपुलें पावें ॥१॥
तुम्हांविण पंढरीनाथा । नाठवे कांहींच सर्वथा ॥२॥
चित्तें मनें काया वाचा । जिवीं संकल्प हा तुमचा ॥३॥
निळा म्हणे दिवस रातीं । नाहीं विसराची भ्रांती ॥४॥
हे पंढरीनाथा, मी तुला जीवेभावाने शरण आलो आहे, आता मला माझे स्वतःचे वेगळे अस्तित्व उरलेले नाही. तुझ्याशिवाय मला कशाचीही आठवण येत नाही. माझे तन, मन, चित्त आणि वाणी केवळ तुझ्याच संकल्पात गुंतले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, आता रात्रंदिवस तुझा विसर पडण्याची शक्यताच उरलेली नाही.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
अमृताहुनि गोड हरी । नाम उच्चारितां वैखरी ॥१॥
घेतां न विटेचि हे रसना । अधिक् अधिक् आवडी मना ॥२॥
चित्तासि विश्रांति । इंद्रियें सुखावलीं ठाती ॥३॥
निळा म्हणे गोडागोड । सेवितां सरे अवघी चाड ॥४॥
मुखाने हरिनामाचा उच्चार करणे हे अमृतापेक्षाही गोड आहे. हे नाम घेताना जिभेला कधीही विट येत नाही, उलट मनात आवड अधिकच वाढते. त्यामुळे चित्ताला विश्रांती मिळते आणि इंद्रिये सुखावतात. निळोबाराय म्हणतात, या अतिशय गोड नामाचा आस्वाद घेतल्यावर संसाराची सर्व हाव संपून जाते.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
अवघा काळ हेंचि ध्यान । तुमच्या चिंतन नामाचें ॥१॥
करुं देवा हे सूदना । ठेवुनी चरणांवरी दृष्टी ॥२॥
गुणचरित्रें श्रवण करुं । अर्थ विवरुं मानसीं ते ॥३॥
निळा म्हणे अवघा धंदा । कीर्तन गोविंदा तुमचें तें ॥४॥
हे मधुसूदना देवा, तुझ्या चरणांवर दृष्टी ठेवून सर्वकाळ तुझ्या नामाचे चिंतन करणे, हाच आमचा ध्यास आहे. तुझ्या गुणांचे व चरित्रांचे श्रवण करून मनात त्यांचा अर्थ अभ्यासू. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या नामाचे कीर्तन करणे हाच माझा एकमेव मुख्य उद्योग आहे.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
आणखी उपाय । सांडीयले ते अपाय ॥१॥
तुमच्या नामाविण हरी । नेणों दुजी कांहीं परी ॥२॥
सांगती साधनें । परी तीं वाटतीं बंधनें ॥३॥
निळा म्हणे देवा । जैसी तैसी घ्या हो सेवा ॥४॥
हे हरी, इतर सर्व उपाय आणि त्रासदायक साधने आम्ही सोडून दिली आहेत. तुझ्या हरिनामाव्यतिरिक्त आम्हाला दुसरा कोणताही मार्ग माहीत नाही. इतर साधने केवळ बंधने वाटतात. निळोबाराय म्हणतात, हे देवा, माझी जशी असेल तशी साधी सेवा तू गोड मानून घे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
आतां माझिया भक्तिभावा । पालटा देवा नेदावा ॥१॥
मग मी नाचेन कीर्तनमेळीं । नामावळी आळवित ॥२॥
ओवाळूनि सांडीन काया । वरुनि पायां जीवप्राण ॥३॥
निळा म्हणे वाढतां प्रेमा । पुरुषोत्तमा करावा ॥४॥
हे देवा, माझ्या अंतरातील भक्तीच्या भावाला कधीही ढळू देऊ नकोस. मग मी कीर्तनाच्या मेळ्यात तुझ्या नामाचा गजर करत आनंदाने नाचेन. माझे शरीर, जीव आणि प्राण तुझ्या चरणांवरून ओवाळून टाकीन. निळोबाराय म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, माझ्यातील हे प्रेम तू दिवसेंदिवस वाढवत राहा.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
आठवितांचि रुप मनीं । जाय कल्पना विरोनी ॥१॥
आतां तूंचि तूं आवघा । मी हें नुरे माझिया भावा ॥२॥
बुदबुद आपुला उगम पाहे । तंव सिंधूचि होऊनि राहे ॥३॥
निळा म्हणे बोलवा बोली । बोला तुम्ही ते आपुंली ॥४॥
मनात तुझे रूप आठवताच सर्व संकल्पांचे जाळे विरून जाते. आता सर्वत्र केवळ तूच दिसत आहेस आणि माझ्यातील 'मी'पणा संपला आहे. जसा पाण्याचा बुडबुडा उगम शोधताना स्वतः समुद्र बनून जातो; निळोबाराय म्हणतात, आता माझी वाणी जी काही बोलेल, ती तुझीच वाणी असेल.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
जीवें भावें जोडिलें होतें । पूर्व फळा तें आजी आलें ॥१॥
अंगीकार तुम्ही केला । मुखींचा दिधला प्रसाद ॥२॥
अभयदानें सुखी केलें । दाविलीं पाउलें सतेज ॥३॥
निळा म्हणे चरणीं थारा । दिधला किंकरा अनाथ ॥४॥
मी पूर्वी जीवेभावाने जी भक्ती साठवली होती, तिचे फळ आज मला मिळाले आहे. देवाने माझा स्वीकार करून स्वतःच्या मुखातील प्रसाद मला दिला. अभयदान देऊन सुखी केले आणि आपली तेजस्वी पावले दाखवली. निळोबाराय म्हणतात, या अनाथ दासाला त्याने आपल्या चरणांशी थारा दिला.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
जें जें बोलवितां बोल । अर्थ सखोल त्यांमाजीं ॥१॥
आवडीं ऐसें आपुलिये देवा । वदवा रंजवा आपणिया ॥२॥
सारुनियां लौकिक लाज । नाचवा भोज कवतुकें ॥३॥
निळा म्हणे कृपातरणी । प्रकाशवाणी करुनियां ॥४॥
हे देवा, तू माझ्याकडून जे जे शब्द वदवून घेतोस, त्यात सखोल अर्थ भरलेला असतो. तुला जसे आवडेल तसे माझ्याकडून वदवून घे आणि स्वतःच आनंदी हो. लौकिक लाज बाजूला सारून कौतुकाने मला कीर्तनात नाचव. निळोबाराय म्हणतात, हे कृपेच्या सूर्या, माझ्या वाणीला तुझ्या ज्ञानाचा प्रकाश दे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
जेववाल तेंचि जेवीन मुखें । पांघरवाल सुखें पाघरेन ॥१॥
बैसवाल तेथे बैसेन उगा । निजवाल जागा न सोडीं तो ॥२॥
जैसें कराल मी होईन तैसा । न करुनियां आशा आणिकांची ॥३॥
निळा म्हणे जें कराल तें तें । होईन आज्ञेतें नुलंघीं ॥४॥
देवा, तू जे खाऊ घालशील तेच मी खाईन आणि जे वस्त्र देशील तेच पांघरीन. जिथे बसवशील तिथे शांत बसेन आणि जिथे झोपवशील ती जागा सोडणार नाही. इतर कशाचीही आशा न धरता तू जसे ठेवशील तसा मी राहीन. निळोबाराय म्हणतात, मी तुझ्या आज्ञेचे कधीही उल्लंघन करणार नाही.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
ठेवा पायांपाशी । राहेन मी सावकाशी ॥१॥
करुनियां तुमचें ध्यान । मुखीं नामाचें चिंतन ॥२॥
नेदीं कांही आड येऊं । आशा कल्पनेचा भेऊं ॥३॥
निळा म्हणे तुमची करुं । सेवा चरण ह्रदयीं धरुं ॥४॥
मला तुझ्या चरणांजवळ ठेवून घे, मी तिथे अत्यंत समाधानाने राहीन. तुझे ध्यान करत आणि मुखाने नाम जपत उरलेले आयुष्य घालवीन. आशा किंवा वासना यांचा अडथळा मध्ये येऊ देणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, मी तुझी सेवा करीन आणि तुझे चरण हृदयात साठवीन.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
ठेवाल तेथें राहेन सुखें । यावरी हरिखें आपुलिया ॥१॥
न वंची मी हे सेवेसी काया । धाडाल ठायां जाईन त्या ॥२॥
दयाल ग्रास तो घालिन मुखीं । न करीं आणखी सोस कांही ॥३॥
निळा म्हणे कराल आज्ञा । न मोडीं प्राज्ञा तुमची ते ॥४॥
तू जिथे ठेवशील तिथे मी आनंदाने राहीन. हे शरीर तुझ्या सेवेसाठी समर्पित आहे, तू जिथे पाठवशील तिथे मी जाईन. तू जो अन्नाचा तुकडा देशील तोच खाईन, इतर कसलीही हाव धरणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, तुझी जी आज्ञा असेल, तिचे मी नित्य पालन करीन.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
दुरी ठेलीं कर्माकर्मे । तुमच्‍या धर्मे विठोबा ॥१॥
आळवितां मुखीं नाम । सकळही काम परिपूर्ण ॥२॥
होतें संचित जोडलें कांहीं । ठेविलें पायीं तुमचे तें ॥३॥
निळा म्हणे माझें मज । वाटे गुज आतुडलें ॥४॥
हे विठोबा, तुझ्या कृपेमुळे सर्व विधी-निषेध आणि कर्मे दूर पळाली आहेत. मुखाने हरिनामाचा उच्चार करताच माझी सर्व कामे पूर्ण होतात. माझे जे काही संचित पुण्य होते, ते सर्व मी तुझ्या चरणी समर्पित केले आहे. निळोबाराय म्हणतात, मला परमार्थाचे खरे रहस्य सापडले आहे.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
न सांडाल तुम्ही आपल्या विहिता । परी मी करितों चिंता मूर्खपणें ॥१॥
रवि केवीं सांडीं आपला प्रकाश । अमृता मिठांश जीवविता ॥२॥
परी मी अधीर न धरितां धीर । करीं करकर रुसोनियां ॥३॥
निळा म्हणे झाले अपराध ते क्षमा । करा पुरुषोत्तमा विनवूं काय ॥४॥
तू तुझा भक्तांचा सांभाळ करण्याचा स्वभाव कधीही सोडणार नाहीस, पण मी मूर्खपणाने नाहक चिंता करतो. सूर्य जसा प्रकाश सोडत नाही आणि अमृत जसे जीवन देते, तसा तू कृपाळू आहेस. पण मी अधीर होऊन रुसतो. निळोबाराय म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, माझे झाले-गेलेले अपराध क्षमा कर.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
नाम वाचे आठविलें । रुप मनीं सांठविलें ॥१॥
आतां फिरुनियां घरां । येशी आपणचि माघारा ॥२॥
लाविला मोकळा । भाव मागें सर्वकाळ ॥३॥
निळा म्हणे आतुडलें । बरें वर्म हातां आलें ॥४॥
मी मुखाने नामाचे स्मरण केले आहे आणि अंतःकरणात तुझे रूप साठवले आहे. आता तू कुठेही गेलास तरी तुला पुन्हा माघारी माझ्याकडेच यावे लागेल. मी तुझ्यामागे निष्कपटी भाव लावून दिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, मला देवाला वश करण्याचे उत्तम रहस्य गवसले आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
आनंदमय सर्वकाळ । जडली निश्चळ वृत्ती पायीं ॥१॥
गाईलेची गावे गुण । करावें श्रवण केलेंची ॥२॥
धणी न पुरे घेतलें घेतां । आवडी चित्ता पुढें पुढें ॥३॥
निळा म्हणे न वीटे रसना । तुमचे गुण वाणीतां ॥४॥
माझी वृत्ती तुझ्या चरणांशी निश्चल जडल्यामुळे मी सर्वकाळ आनंदात आहे. तुझे गुण पुन्हा पुन्हा गावेत आणि तुझीच चरित्रे पुन्हा पुन्हा ऐकावीत असे वाटते. कितीही आस्वाद घेतला तरी तृप्ती होत नाही, आवड वाढतच जाते. निळोबाराय म्हणतात, तुझे गुण गाताना माझी जीभ कधीही कंटाळत नाही.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
नित्य नूतन तुम्ही नवे । आम्हीं तों जिवें वेंचतो ॥१॥
जाणें येणें आम्हा आटी । कल्पकोटीं तुम्हां जिणें ॥२॥
सुखदुःख आम्हां भोग । तुम्ही तों अनंग निजरुपें ॥३॥
निळा म्हणे जगदाधीशा । आम्ही आशा बांधलों ॥४॥
हे देवा, तू नित्य नूतन आणि अविनाशी आहेस, पण आम्ही मात्र संसारात प्राण गमावत आहोत. आम्हाला जन्म-मरणाचा फेरा आहे, तर तू करोडो कल्प टिकणारा आहेस. आम्हाला सुख-दुःखाचे भोग आहेत, तर तू निरामय आणि निराकार आहेस. निळोबाराय म्हणतात, आम्ही आशेच्या बंधनात अडकलो आहोत.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
नित्य नूतन गाऊं गुण । करुं जागरण कीर्तनीं ॥१॥
तेणें तुमची होईल कृपा । निरसन तापा भवरोगां ॥२॥
जाती खंडोन जन्मांतरें । पुढेंही फेरे खावें तें ॥३॥
निळा म्हणे विश्वास चित्तीं । हाचि श्रीपती मानियेला ॥४॥
आम्ही कीर्तनात नित्य नवनवीन गुण गाऊन जागरण करू, त्यामुळे तुझी कृपा होऊन संसाराचा ताप दूर होईल. जन्मोजन्मीचे फेरे आणि पापे पार खंडित होऊन जातील. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या चित्तात श्रीपतीवर असा दृढ विश्वास बसला आहे.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
निंदील कोणी मज तो निंदूं । अथवा स्तुतिवादु करोत सुखें ॥१॥
परि मी गाईन पंढरीनाथा । गुण तत्त्वतां तुमचेचि ॥२॥
आवडी आईक तूं कानीं । अथवा त्यागुनी वोसंडीं तूं ॥३॥
निळा म्हणे देऊनि बळ । वदवितो कृपाळ विश्वजनिता ॥४॥
कोणी माझी निंदा करो वा कोणी स्तुती करो, मी तर केवळ पंढरीनाथाचेच गुण गाईन. हे देवा, तू आवडीने कानाने ऐक किंवा सोडून दे; निळोबाराय म्हणतात, हा जगातला पिता असणारा कृपाळू देवच मला बळ देऊन माझ्याकडून अभंग वदवून घेत आहे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
निरंतर तुमच्या नामाचें स्मरण । आठवीन गुण वेळोवेळां ॥१॥
रुपा दृष्टीं पाय ध्याईन मानसीं । हाचि अहर्निशी निजध्यास ॥२॥
आवडी बैसली अवीट अंतरीं । नव्हे क्षणभरी विसरु ते ॥३॥
निळा म्हणे चित्ता चिंतनाचा लाहो । रुक्मादेवीनाहो साह्य झाला ॥४॥
मी नित्य तुझ्या नामाचे स्मरण करीन आणि वेगाने तुझे गुण आठवीन. डोळ्यांनी तुझे रूप पाहीन आणि मनात तुझे पाय ध्याईन, हाच रात्रंदिवस माझा ध्यास आहे. अंतःकरणात अथांग आवड निर्माण झाली आहे, जी क्षणभरही विसरता येत नाही. निळोबाराय म्हणतात, रुक्मिणीचा पती पांडुरंग मला साहाय्य झाला आहे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
निराश्रित वाटे मनीं । पडिलों जनीं एकला ॥१॥
कृपेंविणे तुमच्या देवा । हळहळ जीवा बहु वाटे ॥२॥
आजींचा दिवस उदयां नये । आयुष्य जाय क्षणाक्षणां ॥३॥
निळा म्हणे करुं काय । न दिसे उपाय प्राप्तीचा ॥४॥
या जगात मी अगदी एकटा पडलो असून मला निराधार वाटत आहे. हे देवा, तुझ्या कृपेशिवाय माझ्या जीवाला खूप तळमळ लागली आहे. दिवस संपत आला आहे आणि आयुष्य क्षणाक्षणाला कमी होत आहे. निळोबाराय म्हणतात, तुझी प्राप्ती करून घेण्याचा दुसरा कोणताही उपाय मला दिसत नाही.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
निवेदिलें पायांपाशीं । जें जें मानसीं होतें तें ॥१॥
आतां उचित तैसें करा । आम्ही तों ससारा आचवलों ॥२॥
काय नाहीं तुमच्या हातीं । वचनीं तिष्ठती महासिध्दी ॥३॥
निळा म्हणे तुमच्या संगें । पांडुरंगें वर्तिजे ॥४॥
माझ्या मनात जे जे होते, ते सर्व मी तुझ्या चरणी निवेदित केले आहे. आता आम्ही संसाराला विसरलो आहोत, तुला योग्य वाटेल तसे कर. तुझ्या हातात काय नाही? महासिद्धी तुझ्या वचनात उभ्या असतात. निळोबाराय म्हणतात, आता आम्ही पांडुरंगाच्या संगतीतच वावरू.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
पायांपाशीं जीव । ठेवियला तुमच्या भाव ॥१॥
न्याल म्हणोनियां सदना । विठ्ठल देवा कृपाघना ॥२॥
आळवितों नामें । लाहो करुनियां प्रेमें ॥३॥
निळा म्हणे दिवसराती । दुजे नेणोनियां चित्तीं ॥४॥
हे कृपेचा घन असणाऱ्या विठ्ठल देवा, तू मला तुझ्या निजधामाला नेशील या विश्वासाने मी माझा जीव आणि भाव तुझ्या चरणी ठेवला आहे. मी रात्रंदिवस दुरावा न ठेवता प्रेमाने तुझे नाव आळवत आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
मूढमती परि मी वाचें । नाम तुमचें उच्चारीं ॥१॥
नेणें कांहीं न कळे हित । परि मी भक्त म्हणवितों ॥२॥
अज्ञानचि परि मी दास । धरिली कास न सोडीं ॥३॥
निळा म्हणे भलत्या परि । अंगिकारी विठोबा ॥४॥
मी मतिमंद असलो तरी मुखाने तुझे नाम उच्चारतो. मला माझे हित कशात आहे हे कळत नाही, तरीही मी तुझा भक्त म्हणवून घेतो. मी अज्ञानी आहे, पण तुझा दास म्हणून तुझा पदर धरला आहे, तो सोडणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे विठोबा, कसाही असलो तरी माझा स्वीकार कर.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
म्हणोनियां विटलें मन । आलें परतोन माघारिया ॥१॥
तुमचिया नामस्मरणीं । रतलें चरणी सुखावले ॥२॥
नाहीं येथे घातपात । पावती निभ्रांत निजठायां ॥३॥
निळा म्हणे ऐसिया आशा । राहिलें भरंवसा मानूंनियां ॥४॥
संसाराचा कंटाळा आल्यामुळे माझे मन तिथून माघारी फिरले आहे आणि तुझ्या नामस्मरणात व चरणांशी रंगून सुखी झाले आहे. इथे कोणताही धोका नाही, निसंशयपणे निजधामाची प्राप्ती होते. निळोबाराय म्हणतात, या विश्वासावरच माझे मन तुझ्या चरणी स्थिरावले आहे.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
यावरी बोलती गोवळ । तूंचि सकळ जाणतां ॥१॥
कैसें जाणें येणें आम्हां । पुरुषोत्तमा तुजवीण ॥२॥
धन वित्त आमुचें गोत । तुंचि सतत जीवप्राण ॥३॥
निळा म्हणे वरदळ बोली । केली साहिली पाहिजे ते ॥४॥
यावर गोपाळ देवाला म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, तू सर्व काही जाणतोस! तुझ्याशिवाय आमचे जाणे-येणे किंवा जगणे कसे शक्य आहे? आमचे धन, संपत्ती, गोतावळा आणि जीवप्राण तूच आहेस. निळोबाराय म्हणतात, आमचे हे साधे बोलणे तू सांभाळून घेतले पाहिजेस.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
रुप राहिलें चिंतन । सर्वकाळ ध्यानीं मनीं ॥१॥
वाचा गुणीं लांचावली । मती विस्तारें फांकली ॥२॥
ऐसी केली तुम्ही दया । कृपाळुवा पंढरीराया ॥३॥
निळा म्हणे भूक तहान । गेली ठायीं हरपोन ॥४॥
हे कृपाळू पंढरीराया, तू अशी दया केलीस की तुझे रूप सर्वकाळ माझ्या ध्यानात आणि मनात साठवून राहिले. माझी वाणी तुझ्या गुणांकडे वळली आणि मती विस्तारली. निळोबाराय म्हणतात, यामुळे माझी तहान-भूक जिथल्या तिथे हरपून गेली आहे.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
वाचा गुणीं लांचावली । मति विस्तारें फांकली ॥१॥
ऐशी केली तुम्ही दया । कृपाळूवा पंढरीराया ॥२॥
सर्वकाळ ध्यानीं मनीं । रुप राहिलें चिंतनीं ॥३॥
निळा म्हणे भूक तहान । गेली ठायीचि हरपोन ॥४॥
हे कृपाळू पंढरीराया, तू माझ्यावर अशी अथांग कृपा केलीस की माझी वाणी तुझ्या गुणांची चटावली आणि बुद्धी प्रगल्भ झाली. रात्रंदिवस माझ्या ध्यानात तुझेच रूप साठवले आहे. निळोबाराय म्हणतात, या आनंदात माझी तहान-भूक पूर्णपणे हरपली आहे.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
विजयध्वज उभारला । तुमचा मिरवला तिहीं लोकीं ॥१॥
करितां दासाचें धांवणे । एकाचि स्मरणें नामाच्या ॥२॥
संतहि बडिवार वर्णिती । हाचि श्रीपती नित्यानीं ॥३॥
निळा म्हणे ऐकोनि वचनें । धरिला मनें विश्वास ॥४॥
केवळ एकदा नामस्मरण करताच तू भक्ताच्या हाकेला धावून जातोस, त्यामुळे तुझा विजयध्वज तिन्ही लोकांत फडकत आहे. संतही तुझ्या या थोर उपकारांचे वर्णन करतात. निळोबाराय म्हणतात, संतांची ही वचने ऐकून माझ्या मनात तुझ्याविषयी दृढ विश्वास निर्माण झाला आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल विठ्ठल म्हणोनी छंदें । ब्रम्हानंदें नाचेन ॥१॥
धरुनियां दृष्टीपुढें । रुप चोखडें सुरेख ॥२॥
वारंवार क्षणक्षणां । ठेवीन चरणांवरी माथा ॥३॥
निळा म्हणे पुरवा कोड । जाणेनी चाड हे माझी ॥४॥
'विठ्ठल विठ्ठल' असा छंद घेत मी ब्रह्मानंदात नाचेन. तुझे ते सुंदर आणि सुरेख रूप डोळ्यांसमोर धरून क्षणोक्षणी तुझ्या चरणांवर मस्तक ठेवीन. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या मनातील ही आवड जाणून माझे लाड पुरव.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
वेडें वांकुडें बोलिलें । निळा पाहिजे उपसाहिलें ॥१॥
देवा तुम्ही रमाकांत । भक्त तुमचे चरणांकित ॥२॥
सूर्य जेवीं नव्हे किरण । सागर लहरीं तो समान ॥३॥
निळा म्हणे तूं व्यापक । भक्त एकदेशी क्षुल्लक ॥४॥
हे देवा, मी जे काही वेडेवाकडे बोललो असेन, ते तू सहन करून घे. तू लक्ष्मीचा पती आहेस आणि भक्त तुझ्या चरणांशी शरण आहेत. सूर्य जसा किरणांपेक्षा वेगळा नाही आणि समुद्र लाटांपेक्षा वेगळा नाही, तसा तू व्यापक आहेस आणि निळोबाराय म्हणतात, मी क्षुल्लक भक्त आहे.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
ओवाळूनियां सांडीन काया । वरुनि पायां तुमचीया ॥१॥
जीवभाव ठेवुनी वरी । राहेन व्दारीं तिष्ठत ॥२॥
जोडूनियां कृतांजुळी । नामावळी आठवीन ॥३॥
निळा म्हणे करीन सेवा । अहोरात्रीं देवा चरणांची ॥४॥
तुझे चरण पाहून मी माझे शरीर तुझ्यावरून ओवाळून टाकीन. माझा जीवभाव तुझ्या चरणी ठेवून मी तुझ्या दारात उभा राहीन. दोन्ही हात जोडून तुझ्या नामावळीचे स्मरण करीन. निळोबाराय म्हणतात, मी अहोरात्र तुझ्या चरणांची सेवा करीन.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
सत्याक्षरें माझी वाणी । प्रवर्तली गुणीं तुमचिया ॥१॥
दाविले ते तुम्हीं अर्थ । वोळी यथार्थ मांडियेले ॥२॥
नाहीं कांहीं मतांतरीं । वदली वैखरी हे माझी ॥३॥
निळा म्हणे हे वाक्यपूजा । गरुडध्वजा प्रत्यर्थ ॥४॥
माझी वाणी सत्याक्षरांनी युक्त होऊन तुझ्या गुणांचे वर्णन करू लागली आहे. तू दाखवलेले अर्थच मी अभंगाच्या ओळींत यथार्थ मांडले आहेत. माझ्या वाणीने कोणतेही मतभेद न सांगता केवळ तुझे गुण गायले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, ही माझी शब्दपूजा गरुडध्वज देवाला अर्पण असो.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
सत्व कैंचें गांठीं । जेणें संवसाटी तुम्हांसी ॥१॥
म्हणोनि देवा वाटे भय । कैसेनि अपाय चुकती हे ॥२॥
यज्ञें स्वर्ग न चुके कदा । अध्ययनें संपदा सत्य लोक ॥३॥
निळा म्हणे रजतमें योनी । भोगा यतनीं चौर्‍यांयशी ॥४॥
तुला प्राप्त करून घेण्यासारखे सात्विक पुण्य माझ्या गाठीशी कुठे आहे? म्हणूनच हे देवा, मला भय वाटते की माझे हे संसारातील संकट कसे टळेल? यज्ञाने स्वर्ग मिळतो पण फेरा चुकत नाही, अध्ययनाने सत्यलोक मिळतो; पण निळोबाराय म्हणतात, रज-तमामुळे चौरांशी लक्ष योनींचे भोग भोगावेच लागतात.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
सर्वकाळ जागवीन । आळवीन सुस्वरें ॥१॥
नामें तुमचीं अहो देवा । श्रीमाधवा गोविंदा ॥२॥
करीन हेच दास्य कोडें । कीर्तन पुढें आवडी ॥३॥
निळा म्हणे येईल मना । दया हो वरदाना तेव्हां मज ॥४॥
हे माधवा, गोविंदा, अहो देवा! मी सुस्वराने तुझी नावे गाऊन तुला नित्य आळवीन आणि जागवीन. तुझ्या समोर आवडीने कीर्तन करून तुझे दासत्व पत्करीन. निळोबाराय म्हणतात, जेव्हा तुला योग्य वाटेल, तेव्हा मला तुझ्या आशीर्वादाचे वरदान दे.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
संत कैसेनि भेटती । कैसेनि होती कृपावंत ॥१॥
सांगा निगुती हे आम्हांसी । तुमच्या पायांसी लागतों ॥२॥
काय तें करावें पूजन । काय तें धन समर्पावें ॥३॥
निळा म्हणे शरण जावें । कैसें विनवावें कोण युक्ती ॥४॥
मला संत कसे भेटतील आणि ते माझ्यावर कृपाळू कसे होतील, हे मला स्पष्ट सांगा, मी तुमच्या पाया पडतो. त्यांची पूजा कशी करावी, कोणते धन अर्पण करावे आणि कोणत्या युक्तीने त्यांना शरण जाऊन विनवणी करावी, हे मला सांगा असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
सांपडला ठेवा । आतां पात्र झालों देवा ॥१॥
माझया वडिलांची हे जोडी । होती पुरातन चोखडी ॥२॥
जुगादीचें जुनें । टांकसाळी खरें नाणें ॥३॥
निळा म्हणे माझया देवें । हातीं लागलें पडिलें ठावें ॥४॥
मला परमार्थाचा मूळ ठेवा सापडला आहे आणि आता मी कृपेस पात्र झालो आहे. ही माझ्या पूर्वज संतांची जुनी आणि शुद्ध कमाई होती. युगादीपासून चालत आलेले हे हरिनामाचे खरे नाणे आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या देवाने हा भक्तीचा ठेवा माझ्या हाती आणून दिला आहे.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
हरिकीर्तनाच्या योगें । आम्हांसी जगें जाणिजे ॥१॥
नाहीं तरी होतों ठावा । कोठें देवा कोणासी ॥२॥
जेवीं वोहळासी प्रतिष्ठा । पावतां तटा गंगोदका ॥३॥
निळा म्हणे प्रकाशदिप्ती । चंद्रज्योती वन्हिसंगें ॥४॥
हरिकीर्तनामुळेच आज संपूर्ण जग मला ओळखत आहे, एरवी मला कोणी ओळखले असते का? जसे गंगेला मिळताच साध्या ओढ्याला गंगेची प्रतिष्ठा मिळते किंवा अग्नीच्या संगताने ज्योतीला प्रकाश मिळतो; निळोबाराय म्हणतात, तशीच मला तुझ्या कीर्तनाने प्रतिष्ठा मिळाली आहे.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
स्फूर्ति माझी चेतविली । गुणीं लाविली आपुलिये ॥१॥
आणखी दुजें नावडे कांहीं । येचि प्रवाहीं सुखावली ॥२॥
नानापरींचे अर्थभेद । वाचे विद्रद उमटती ॥३॥
निळा म्हणे मांडितों वोळी । वदवा मुखकमळीं तुम्ही ते ॥४॥
तू माझी स्फूर्ती जागी केलीस आणि तिला तुझ्या गुणांच्या वर्णनात लावलेस. आता मला दुसरे काहीही आवडत नाही, माझे मन या भक्तीच्या प्रवाहात सुखावले आहे. माझ्या वाणीतून विविध अर्थ आणि शब्द प्रकट होत आहेत. निळोबाराय म्हणतात, मी केवळ ओळी मांडत आहे, माझ्या मुखातून तूच ते वदवून घे.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
बरवा ओढवला हा रंग । भक्तिप्रसंग तुमचा ॥१॥
तेणें सुखें मातली वाचा । नित्य कीर्तनाचा नटनाच ॥२॥
गाऊं वानूं आपुल्या छंदें । तुमचीं पदें आवडीं ॥३॥
निळा म्हणे गळती नयन । प्रेमें स्फुंदन सद्रद ॥४॥
तुझ्या भक्तीचा हा रंग अतिशय सुंदर जमून आला आहे. या सुखाने माझी वाणी तृप्त झाली असून कीर्तनात आनंदाचा नाच चालू आहे. आम्ही आमच्या आवडीने तुझी पदे आणि गुण गाऊ. निळोबाराय म्हणतात, या प्रेमाने माझे डोळे अश्रूंनी भरून येत आहेत आणि कंठ दाटून येत आहे.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
बरा केला अंगिकार । माझा तुम्हीं घेतला भार ॥१॥
नाहीं तरी जातों वायां । नाना योनि भोगावया ॥२॥
गाईन यावरीं चोखडे ॥३॥
निळा म्हणे ध्यानीं चित्तीं । धरुनि राहें तुमची मूर्ति ॥४॥
तू माझा स्वीकार केलास आणि माझा भार स्वतःवर घेतलास हे खूप चांगले झाले, अन्यथा मी विविध योनींच्या फेऱ्यात व्यर्थ गेलो असतो. आता मी तुझे सुंदर गुण गाईन. निळोबाराय म्हणतात, मी तुझ्या मूर्तीला माझ्या ध्यानात आणि चित्तात साठवून राहीन.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
बहुतां दिवसां भेटीं आलों । सांभाळिलें पाहिजे ॥१॥
आलिंगने निवती प्राण । सुफळ जिणें मग माझें ॥२॥
हेत मनींचा होईल पूर्ण । दृष्टीं चरण देखतां ॥३॥
निळा म्हणे हरेल शीण । बोळवण जन्माची ॥४॥
खूप दिवसांनी मी तुझ्या भेटीस आलो आहे, माझा सांभाळ कर. तुझ्या आलिंगनाने माझे प्राण शांत होतील आणि माझे जिणे सुफळ होईल. तुझे चरण डोळ्यांनी पाहताच माझ्या मनातील इच्छा पूर्ण होईल. निळोबाराय म्हणतात, माझा सर्व थकवा दूर होऊन जन्माचे कल्याण होईल.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
बुध्दि जिहीं अढळ केली । चरणीं तुमचे निक्षेपिली ॥१॥
तया विसंबाल कैसे । कवळिलेति निजमानसें ॥२॥
प्राणपानांची ही गती । कुंठित केल्या इंद्रियवुत्ती ॥३॥
निळा म्हणे कायावाचा । नेमूनि निर्धारीं तुमचा ॥४॥
ज्या भक्तांनी आपली बुद्धी अढळ करून तुझ्या चरणी अर्पण केली आहे, त्यांना तू कसा विसरशील? त्यांनी तुला आपल्या अंतःकरणात सामावून घेतले आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी काया आणि वाणी पूर्णपणे तुझ्याच सेवेसाठी निश्चयाने समर्पित झाली आहे.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
बैसलें आसनीं । रुप चित्ताचे चिंतनीं ॥१॥
दुजें नाठवे सर्वथा । आण तुझी पंढरीनाथा ॥२॥
डोळियां आवडी । रुपीं तुमच्या तयां गोडी ॥३॥
निळा म्हणे जीवनकळा । वेधीं वेधल्या त्या सकळा ॥४॥
माझे मन ध्यानाला बसले असून चित्तात तुझ्याच रूपाचे चिंतन चालले आहे. हे पंढरीनाथा, तुझी शपथ, मला तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कशाचीही आठवण येत नाही. माझ्या डोळ्यांना तुझ्या रूपाचीच गोडी लागली आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी सर्व जीवनशक्ती तुझ्याच रूपाने वेधली गेली आहे.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
मागण्याची न करुं गोष्टीं । तुम्हां पोटीं भय वाटे ॥१॥
नामचि तुमचें पुरे देवा । न करुं हेवा आणिक ॥२॥
माझें आहे स्वाधीन मन । न इच्छी मान धन कांहीं ॥३॥
निळा म्हणे सत्य साचा । हाचि संकल्पाचा निर्धार ॥४॥
तुझ्याकडे काही मागण्याची गोष्ट मी करणार नाही, कारण तुझ्यापुढे मागणे मागायला मला भय वाटते. हे देवा, मला केवळ तुझे नामच पुरेसे आहे, मला इतर कशाचाही हेवा नाही. माझे मन माझ्या स्वाधीन असून ते मान किंवा धन मागत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हाच माझ्या संकल्पाचा खरा निर्धार आहे.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
मागें उदंड जोडी केली । कोठें आली सांगातें ॥१॥
आतां पुरे नाम वाचें । सार्थकाचें कारण ॥२॥
कोठे जाऊं खाऊं फेरे । मतांतरें अनेकें ॥३॥
निळा म्हणे नारायणा । भाव जाण अंतरींचा ॥४॥
पूर्वजन्मी किंवा पूर्वी अनेक गोष्टी जोडल्या, पण त्या सोबत कुठे आल्या? आता आयुष्याचे सार्थक करण्यासाठी मुखात केवळ तुझे नाम पुरेसे आहे. विविध मतमतांतरांच्या फेऱ्यात मी कुठे कुठे भटकू? निळोबाराय म्हणतात, हे नारायणा, माझ्या अंतरातील हा भाव तू जाणतोस.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
मागें उदंड साधनें केलीं । उत्तीर्ण तीं झालीं कर्मफळें ॥१॥
परि तुमचें नेदितीच प्रेम । वाढविती श्रम संसारींचा ॥२॥
जया नाहीं मार्गाची ठावा । काय तें गांवा पावविती ॥३॥
निळा म्हणे काटवणीं । घालती घालणीं जाणिवेच्या ॥४॥
पूर्वी अनेक साधने केली, पण ती कर्मफळ देऊन संपून गेली; त्यांनी तुझे निखळ प्रेम काही दिले नाही, उलट संसाराचे कष्ट वाढवले. ज्यांना स्वतःलाच खऱ्या मार्गाची माहिती नाही, ते गावाला कसे पोहोचवणार? निळोबाराय म्हणतात, ती साधने केवळ ज्ञानाच्या अहंकाराच्या काटेरी जाळ्यात अडकवतात.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
मन माझें बैसलें ध्यानीं । तुमचे चिंतनीं नामाचिये ॥१॥
ऐक्यासनिं स्थिरावलें । आठवी पाऊलें निरंतरत ॥२॥
तैसीच नामीं रंगली वाणी । करीत घोकणी सर्वदा ॥३॥
निळा म्हणे नेणति करणें । तुम्हाविण भूषणें दुजीं लेऊं ॥४॥
माझे मन तुझ्या नामाच्या चिंतनात व ध्यानात बसले आहे. ते तुझ्याशी एकरूप होऊन नित्य तुझ्या चरणांची आठवण करत आहे. माझी वाणीही नित्य हरिनामाच्या जपात रंगली आहे. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या भक्तीशिवाय इतर कोणतेही दागिने परिधान करणे आम्हाला माहीत नाही.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
प्रेम देऊनि सरतें केलें । आपुल्या नामें गौरविलें । माझिये वाचे श्रुंगारिले । गुणरत्नीं अमोघां ॥१॥
सर्वगुणीं गुणभरिता । सर्व रुपीं रुपमंडिता । सर्वकळा तूं कुशळता । साजती अनंता ब्रीदें चरणीं ॥२॥
सर्व गोमटा धरीत्या नामें । सर्व गोमटा करीत्या कर्मे । गोमटा जाणत्या वर्मे । सर्वी सर्व गोमटा तूं ॥३॥
मुख सुंदर अंगकांति । रुपसुंद मदनमूर्ति । यश सुंदर तुमची कीर्ती । अहो जगपती जगदानिया ॥४॥
निळा आपका शरणागत । तुमचे नामीं ठेविलें चित्त्‍ा । तुमच्या ब्रिदावळी पढत । करावा सनाथ म्हणउनी ॥५॥
तू मला प्रेम देऊन धन्य केलेस आणि आपल्या नामाने माझा गौरव केलास. माझ्या वाणीला तुझ्या अमूल्य गुणरत्नांनी सजवलेस. तू सर्व गुणांनी परिपूर्ण, अतिशय सुंदर आणि सर्व कळांमध्ये कुशल आहेस. तुझे नाम, कर्म आणि रूप सर्व काही अत्यंत मंगलमय आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी तुला शरण आलो आहे, मला सनाथ कर.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
नका पाहू माझे क्रियाआचरित । भक्त भागवत नव्हे ज्ञानी ॥१॥
आठवितां नाम नेणें दुजी परी । मी माझे श्रीहरि नाहीं गेलें ॥२॥
गुंतलोसे पाशीं मोह ममता आशा । अहो जगदाधीशा पांडुरंगा ॥३॥
निळा म्हणे करा यावरी कैवार । अहा करुणाकर म्हणोनियां ॥४॥
हे देवा, माझे आचरण किंवा कर्म पाहू नकोस, मी काही ज्ञानी भक्त वा भागवत नाही. नाव आठवण्याशिवाय मला दुसरी कोणतीही युक्ती येत नाही आणि माझ्यातील 'मी'-'माझे' अजून गेलेले नाही. मी मोह, ममता आणि आशेच्या पाशात अडकलो आहे. निळोबाराय म्हणतात, हे दयाळू पांडुरंगा, आता तूच माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
न धरे धीर धरितां मनीं । न संटे वदनीं गुणनाम ॥१॥
आटाहास्यें गर्जना करि । खवळली वैखरी नाटोपे ॥२॥
चरित्राचें उठती भार । जीव्हे अक्षर न संडे ॥३॥
निळा म्हणे लाविला चाळा । न कळे कळा हे तुमची ॥४॥
मनात धीर धरू म्हटले तरी धरता येत नाही आणि मुखातील तुझे नाम काही केल्या थांबत नाही. माझी वाणी आवेगाने गर्जना करत आहे आणि तुझी चरित्रे गाताना थकत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तू असा कसला छंद मला लावला आहेस, ही तुझीच अलौकिक कळा आहे.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
तुमच्याचि चरणाचा महिमा । नेणा तुम्ही पुरुषोत्तमा ॥१॥
आम्हा दासांचें जीवन । घडे अमृताचेचि पान ॥२॥
वृक्ष नेणति फळाची गोडी । भोक्तेचि जाणती ते आवडी ॥३॥
निळा म्हणे जाणति संत । भक्त तुमचे ते भाग्यवंत ॥४॥
हे पुरुषोत्तमा, तुझ्या स्वतःच्या चरणांचा महिमा तू स्वतः जाणत नाहीस, पण आम्हा दासांचे जीवन तर त्या चरणांच्या अमृताचे प्राशन करण्यातच आहे. झाडाला स्वतःच्या फळाची गोडी माहीत नसते, ती खाणाऱ्यालाच कळते. निळोबाराय म्हणतात, तुझे भाग्यवंत भक्त व संतच या चरणांची खरी गोडी जाणतात.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
तुझीये संगतीं । आम्ही लागलों नेणतीं ॥१॥
परि तूं कृपावंत हरि । सांभाळिसी सर्वांपरि ॥२॥
शहाणे तूंतें चोजवितीं । उदासी तूं तयांप्रती ॥३॥
निळा म्हणे भाविकाचा । म्हणवी अंकित मी त्याचा ॥४॥
हे हरी, आम्ही अज्ञानी लोक तुझ्या संगतीला लागलो आहोत, पण तू कृपाळू असल्यामुळे आमचा सर्व प्रकारे सांभाळ करतोस. जे शहाणे बनून तुझा शोध घेतात, त्यांच्याशी तू उदासीन राहतोस. निळोबाराय म्हणतात, तू केवळ निष्कपट भाविक भक्तांचाच अंकित होतोस.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
तुमच्या बळें नि:शंक मनीं । गाऊं वदनीं हरिनाम ॥१॥
कळिकाळ तोही वंदी माथा । तुमच्या शरणागता भिऊंनियां ॥२॥
नुपेक्षी त्या पंढरिनाथा । जाणोनि स्थपित संतांचा ॥३॥
निळा म्हणे भूमंडळीं । संत महाबळी विदीत ॥४॥
तुझ्या बळावर आम्ही निःशंक मनाने मुखाने हरिनामाचा गजर करतो. तुझ्या शरणागत भक्तांना घाबरून कळिकाळही त्यांच्या पाया पडतो. पंढरीनाथ भक्तांची उपेक्षा न करता त्यांना संतांच्या पदावर प्रस्थापित करतो. निळोबाराय म्हणतात, या पृथ्वीवर संतच सर्वात महाबली मानले गेले आहेत.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
तुमच्या पायीं जडतां मन । नाहीं प्रयोजन शब्दांचें ॥१॥
तरी हे कां जी चेतविली । गुणीं प्रवर्तविली मति माझी ॥२॥
दिवस रात्रीं न पुरे लिहितां । उठती चळथा अक्षरांच्या ॥३॥
निळा म्हणे लाविला धंदा । न कळे गोविंदा लीला तुमची ॥४॥
तुझ्या चरणी मन गुंतल्यावर शब्दांची काहीही गरज उरत नाही, तरीही तू माझी बुद्धी जागी करून तिला तुझ्या गुणांच्या वर्णनात का लावले आहेस? रात्रंदिवस लिहिले तरी संपणार नाही, इतक्या अक्षरांच्या राशी उठत आहेत. निळोबाराय म्हणतात, हे गोविंदा, तू मला कोणता धंदा लावला आहेस, तुझी लीला कळत नाही.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
तुमच्या पायीं ठेवितां चित्त । पुरले हेत सकळही ॥१॥
बरवें वर्म हें हाता आलें । संतीं दिधलें दाखवूनि ॥२॥
बरवें उच्चारिलें नाम । जिव्हें काम मारुनी ॥३॥
निळा म्हणे आठवण धरिला । बरवा सांगितला तो संतीं ॥४॥
तुझ्या चरणी चित्त ठेवताच माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या. संतांनी दाखवलेले हे सुंदर रहस्य माझ्या हाती आले आहे. जिभेचे इतर चोचले मारून मी प्रेमाने तुझे नाव उच्चारले आहे. निळोबाराय म्हणतात, संतांनी सांगितलेला हा स्मरणाचा मार्ग अत्यंत श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
तुम्हां आम्हां नित्य भेटी । नाहीं तुटी कल्पांती ॥१॥
प्रभा केवि सांडी भानु । हुताशनु दीपनातें ॥२॥
मृतिकेतें सांडुनि घटु । कैचा पटु तंतुविण ॥३॥
निळा म्हणे आम्हावीण । नाहींच देवपण तुम्हांसी ॥४॥
तुझी आणि आमची नित्य भेट असून कल्पांतापर्यंत हे नाते तुटणारे नाही. सूर्य प्रकाशाला कसा सोडणार आणि अग्नी उष्णतेला कसा सोडणार? मातीशिवाय मडके आणि धाग्याशिवाय कापड असू शकत नाही. निळोबाराय म्हणतात, आमच्या भक्तीशिवाय तुझे देवपण सिद्धच होऊ शकत नाही!
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
तैसे तुमच्या योगें थोर । आम्ही पामर जीवजंतु ॥१॥
गाऊं वानूं तुमच्या गुणा । तेणें भूषणा वाढलों ॥२॥
कस्तुरीसंगे मृतिका जैसी । विकें कनकेसी समान ॥३॥
निळा म्हणे पुरुषोत्तमा । अपार महिमा हा तुमचा ॥४॥
आम्ही तर क्षुद्र जीवजंतू आहोत, पण तुझ्या संगतीमुळे मोठे झालो आहोत. तुझे गुण गाता गाता आमचाच महिमा वाढला आहे. कस्तुरीच्या संगताने साधी मातीही सोन्याच्या भावाने विकली जाते. निळोबाराय म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, हा सर्व तुझाच अथांग महिमा आहे.
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
दोन्ही डोळां अवलोकितां । धणी न पुरे पंढरीनाथा ॥१॥
चित्त वेधलें चिंतनें । मनहि तदाकारध्यानें ॥२॥
वाचा कुंठित राहिली । बुध्दिहि निमग्मचि ठेली ॥३॥
निळा म्हणे अवघींच अंगें । रंगली उसकी विठ्ठल रंगें ॥४॥
हे पंढरीनाथा, दोन्ही डोळ्यांनी तुला न्याहाळताना माझी तृप्तीच होत नाही. तुझे चिंतन करताना चित्त वेधले गेले आणि मन ध्यानात तदाकार झाले. माझी वाणी स्तब्ध झाली आणि बुद्धी त्यातच निमग्न झाली. निळोबाराय म्हणतात, माझी सर्व इंद्रिये विठ्ठलाच्या रंगात पार रंगून गेली आहेत.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
दोरीचाचि सर्प परि होय मारक । संदेहकारक नोळखतां ॥१॥
तैसी परी केली तुम्हां माझया कर्मे । सांडविलें नेमें स्वधर्मासि ॥२॥
लटक्याचि झकवणें दचक बैसला । परि तो प्राण गेला हरुनियां ॥३॥
निळा म्हणे तुम्हां कुंठितचि केलें । ऐसें माझें झालें कर्म बळी ॥४॥
दोरीला साप समजल्यामुळे जसा भयाने माणसाचा जीव जातो, तशीच माझी अवस्था माझ्या वाईट कर्मांनी केली आहे. कर्माच्या भ्रमामुळे मी स्वधर्माला विसरलो आणि संसाराच्या खोट्या भीतीपोटी माझे प्राण कंठाशी आले. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या कर्माच्या बळामुळे मला तुझ्यापासून दुरावल्यासारखे वाटत आहे.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
धाडाल तेथें जाईन देवा । सांगाल सेवा तेचि करीन ॥१॥
लेववाल तें लेईन लेणें । मिरवीन भूषणें कराल तें ॥२॥
सांगाल तेंचि ऐकेन गोष्टी । धरुनियां पोटीं राहेन अर्थ ॥३॥
निळा म्हणे येईन मागे । तुम्ही न्याल संगें त्याचि स्थळां ॥४॥
हे देवा, तू जिथे पाठवशील तिथे मी जाईन आणि जी सेवा सांगशील तीच करीन. तू जे वस्त्र-दागिने देशील तेच लेईन. तू ज्या गोष्टी सांगशील त्याच ऐकेन आणि हृदयात साठवीन. निळोबाराय म्हणतात, तू जिथे नेशील तिथे मी तुझ्यामागे आनंदाने येईन.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
ध्यानीं रंगले मानस । जिव्हें नावांचा उल्हास । कीर्तन आवडे श्रवणांस । नेत्रही स्वरुपास भाळलें ॥१॥
वाचा लांचावली गुणा । तुमच्या नामसंकीर्तना । देह घाली लोटांगणा । मस्तक चरणां सोकावला ॥२॥
ऐसीं अवघीच अवघ्या ठायीं । पडलीं तुमचिये प्रवाहीं । तुम्हावीण दुजें कांही । कोणा नाठवे सर्वथा ॥३॥
देखिलें तें विटेवरी । राहिलें डोळियांभीतरीं । तें अवघिया एकचि सरी । वेधूनियां ठेविलें ॥४॥
निळा म्हणे नव्हे आतां । पालट केलियाही सर्वथा । नामें रुपें पंढरीनाथा । लाविले पंथा आपुलिया ॥५॥
माझे मन ध्यानात रंगले आहे, जिभेला नामाचा आनंद झाला आहे, कानांना कीर्तन आवडते आणि डोळे तुझ्या रूपावर भाळले आहेत. माझी काया तुझ्या चरणी लोटांगण घालते. सर्व इंद्रिये तुझ्या भक्तीच्या प्रवाहात वाहू लागली आहेत. निळोबाराय म्हणतात, पंढरीनाथाने आपल्या नाम आणि रूपाने मला आपल्या मार्गाला लावले आहे.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
न घालीं मी सांकडें । तुम्हां संसाराचें कोडें ॥१॥
नामें गाईन आवडीं । पुढें नाचोनी बागडी ॥२॥
ध्यांईन मानसीं । रुप तुमचें अहर्निशीं ॥३॥
निळा म्हणे यावरि करा । कृपा रुक्‍मादेवीवरा ॥४॥
मी तुझ्याकडे संसाराचे कोणतेही कोडे किंवा गाऱ्हाणे मांडणार नाही. मी तर आवडीने तुझी नावे गात तुझ्यासमोर नाचेन आणि रात्रंदिवस मनात तुझ्या रूपाचे ध्यान करीन. निळोबाराय म्हणतात, हे रुक्मिणीकांता, यावर तू केवळ तुझ्या कृपेचा वर्षाव कर.
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
न पडे आतां दिवसराती । विसर तुमचा श्रीपती । झाली इंद्रियां विश्रांति । रंगलीं नामचिंतनें ॥१॥
वदनीं सुंदर तुमचें नाम । डोळिया रुप मेघश्याम । श्रावणीं ऐकतां उत्तम । गुण तुमचे गोविंदा ॥२॥
हातें वाजवितां टाळी । चरणें नृत्य कथाकाळीं । गोजिरें ध्यान हदयकमळीं । तेंचि ठसावोनि राहिलें ॥३॥
मस्तक म्हणे चरणांवरी । माझा ठाव निरंतरीं । जिव्हा रंगली नामोच्चारीं । न राहे क्षणभरीं आठवितां ॥४॥
निळा म्हणे माझा हेत । होउनी ठेला मुद्रांकित । सदा सर्वदा गावें गीत । हेंचि चिंतूनि राहिला ॥५॥
हे श्रीपती, आता रात्रंदिवस तुझा विसर पडणे शक्य नाही; माझी सर्व इंद्रिये नामचिंतनात रंगून शांत झाली आहेत. मुखात तुझे नाम, डोळ्यांत तुझे मेघश्याम रूप आणि कानांत तुझे गुणगान भरले आहे. निळोबाराय म्हणतात, सर्वदा तुझे गुणगान गाणे हाच माझ्या आयुष्याचा मुख्य हेतू बनला आहे.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
न विसंबेचि माउली बाळा । अदभुत स्नेहाचा कळवळा ॥१॥
तुम्ही तो जाणतसा नीत । तरि कां ऐसें विपरित ॥२॥
आजि निष्ठुर मानसे । आम्हा पिडीयले उपवासें ॥३॥
निळा म्हणे शोकें शिण । झाला जाऊं पाहे प्राण ॥४॥
आई जशी आपल्या बाळाला कधीही विसरत नाही, तसाच अथांग स्नेहाचा कळवळा तुझ्या पोटी आहे. हे सर्व माहीत असूनही तू आज असा निष्ठुर का झाला आहेस? तुझ्या दर्शनाविना मी उपाशी पोटी तळमळत आहे. निळोबाराय म्हणतात, शोकाने माझे प्राण आता जाण्याची वेळ आली आहे.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
नेणों कांहीं तुम्ही आपुलियां सुखें । इतरांचि दुःखां पिडिति तें ॥१॥
यातना बहुवस संसारकाचणी । जाचति जाचणि जन्म जरा ॥२॥
व्याधिचे वळसे दरिद्राचि पीडा । मृत्यूची देव्हडा होता मार ॥३॥
निळा म्हणे सांपडली काळाहाती । नुगवति गुंती उगवितां ॥४॥
तू स्वतःच्या आनंदात मग्न आहेस, पण इथे जीव संसाराच्या भयंकर दुःखात आणि यातनांत पिडले जात आहेत. जन्म, म्हातारपण, व्याधी, दारिद्र्य आणि मृत्यूचा मार जीवाला जाचत आहे. निळोबाराय म्हणतात, आम्ही काळाच्या तावडीत सापडलो आहोत, हा गुंता सुटता सुटत नाही.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
ठेउनी चित्त पायांवरी । करीन चाकरी मनोभावें ॥१॥
भोगवाल ते भोगीन भोग । न वंची अंग तिळतुल्य ॥२॥
आज्ञा तुमची वंदीन शिरीं । धरीन अंतरीं सांगितलें ॥३॥
निळा म्हणे अखंड निरत । राहेन सतत सेवेचिये ॥४॥
तुझे चरण चित्तात धरून मी मनोभावे तुझी चाकरी करीन. तू जे भोग देशील ते आनंदाने सोसीन, तिळमात्रही मागे हटणार नाही. तुझी आज्ञा मस्तकी वंदीन आणि सांगशील ते हृदयात धरीन. निळोबाराय म्हणतात, मी अखंड तुझ्या सेवेतच मग्न राहीन.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
येथें तुजलागीं बोलाविलें कोणी । प्रार्थिल्यावांचूनि आलासी कां ॥१॥
प्रल्हादा कैवारी दैत्यांशीं दंडाया । स्तंभीं देवराया प्रगटोनी ॥२॥
तैशापरी मजला नाहीं बा संकट । तरीं कां फुकट श्रम केला ॥३॥
निळा म्हणे आम्ही नोळखुचि देवा । तुकयाचा धांवा करीतसों ॥४॥
प्रल्हादासाठी तू स्तंभातून नृसिंह रूपात प्रकट झालास; पण मला तसले काही संकट नसताना तू इथे का श्रम घेतलास? तुला इथे कोणी बोलावले होते का? निळोबाराय म्हणतात, आम्ही देवाला थेट ओळखत नाही, आम्ही तर केवळ तुकाराम महाराजांचा धावा करत आहोत!
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
तप साधन हेंचि माझें । गाईन तुझें नाम हरी ॥१॥
आणिकां साधनीं उबग आला । विश्वास उपजला येचिविशीं ॥२॥
कळाकुसरीं न येती मना । वांचूनीं चिंतना तुमचिया ॥३॥
निळा म्हणे वाचें बोली । पडिली चाली याची परी ॥४॥
हे हरी, तुझे नाम गाणे हेच माझे मुख्य तप आणि साधन आहे. इतर साधनांचा मला कंटाळा आला असून केवळ हरिनामावरच माझा पूर्ण विश्वास बसला आहे. तुझ्या चिंतनाशिवाय इतर कोणतीही कल्पकता मला आवडत नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या वाणीला आता याच हरिनामाची सवय जडली आहे.
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
नामें तुमची गाउनि छंदें । ब्रम्हानंदें नाचेन ॥१॥
धरुनियां दृष्टी पुढें । पाहीन रुपडें सुरेख ॥२॥
वारंवार क्षणक्षणां । ठेवीन चरणांवरी माथा ॥३॥
निळा म्हणे पुरवा कोड । तुम्हीचि चाड जाणोनीं ॥४॥
तुझी नामे आवडीने गात मी ब्रह्मानंदात नाचेन. तुझे ते अतिशय सुंदर रूप डोळ्यांसमोर धरून क्षणोक्षणी तुझ्या चरणांवर मस्तक ठेवीन. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या अंतरातील ही आस ओळखून माझे लाड पुरव.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
नामें तुमचीं गाऊं मुखें । राहों सुखे चितंनीं ॥१॥
आणखी नेघों दयाल तरी । पढों वैखरीं गुण तुमचे ॥२॥
ठाको उभा संतमेळीं । करुं धुमाळी हरिकथा ॥३॥
निळा म्हणे नित्य नवी । सेवा घ्यावी कृपाळुवा ॥४॥
आम्ही मुखाने तुझी नावे गाऊ आणि चिंतनात आनंदाने राहू. तू काही दिलेस तरी ते न घेता केवळ तुझ्या गुणांचे गाणे गात राहू. संतांच्या मेळ्यात उभे राहून हरिकथेचा जल्लोष करू. निळोबाराय म्हणतात, हे कृपाळू देवा, नित्य नवी सेवा आमच्याकडून गोड मानून घे.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
नावडें तें जना देवा । कां हो वदवा मज हातीं ॥१॥
आइते प्रसाद संतवाणी । अमृतझरवणी सुस्वाद ॥२॥
सत्यस्वानुभव बोलिलें जें जें । प्रगटूनि सहजें सिध्दांत ॥३॥
निळा म्हणे तुमच्या वरदें । यथानुवादें वचनें तिये ॥४॥
हे देवा, लोकांना जे आवडत नाही ते माझ्याकडून का वदवून घेतोस? संतांची वाणी हा तर अमृताचा प्रवाह असणारा सिद्ध प्रसादाचा साठा आहे. त्यांनी स्वतःच्या अनुभवातून सत्य सिद्धांत मांडले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्याच आशीर्वादाने मी संतांच्या त्या वचनांचा केवळ अनुवाद करत आहे.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
नावडे आणिक । बुध्दि झाली तादात्मक ॥१॥
तेचि बैसलें रुपडें । माजी डोळियां निवाडें ॥२॥
लांचावली वाणी । न निघे ते तुमच्या गुणीं ॥३॥
निळा म्हणे श्रवणीं कीर्ति । ह्रदयीं अखंड सगुणमूर्ती ॥४॥
माझी बुद्धी तुझ्याशी तदाकार झाल्यामुळे मला आता दुसरे काहीही आवडत नाही. तुझे ते सुंदर रूप माझ्या डोळ्यांत स्पष्ट बसले आहे. माझी वाणी तुझ्या गुणांची चटावली असून ती सोडून दुसरीकडे जात नाही. निळोबाराय म्हणतात, कानांत तुझी कीर्ती आणि हृदयात तुझी सगुणमूर्ती अखंड राहिली आहे.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
नाहीं उरविलें दुजें । तुमच्या तेजें झांकोळिलें ॥१॥
माझीचि मज न दिसतीं । निजांगें दीप्ति प्रकाशें ॥२॥
मी माझें हें नाढळेंचि कांहीं । देहादेही विसर ॥३॥
निळा म्हणे एकींएक । भोंदितां लेख पूर्णत्वें ॥४॥
तुझ्या दिव्य तेजाने सर्व काही व्यापून टाकल्यामुळे आता दुसरे काहीही उरलेले नाही. तुझ्या प्रकाशात माझे स्वतःचे वेगळे अस्तित्वही दिसेनासे झाले आहे. 'मी' आणि 'माझे' हे पूर्णपणे नष्ट होऊन देहाचा विसर पडला आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी तुझ्याशी परिपूर्ण एकरूप झालो आहे.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
नाहीं लौकिकासी काम । गाईन नाम सर्वदा ॥१॥
हेंचि माझें भांडवल । विठ्ठल विठ्ठल खरें नाणे ॥२॥
नेघों भुक्ति नेघों मुक्ति । प्रेम विरक्ति हरिनामीं ॥३॥
निळा म्हणे साधन सार । तुमच्या उच्चार नामाचा ॥४॥
मला लौकिक गोष्टींशी काहीही देणेघेणे नाही, मी तर सर्वदा हरिनामाचा गजर करीन. 'विठ्ठल विठ्ठल' हेच माझे खरे भांडवल आणि नाणे आहे. मला भोग नकोत आणि मुक्तीही नको, केवळ हरिनामात प्रेम आणि विरक्ती हवी आहे. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या नामाचा उच्चार हेच सर्व साधनांचे सार आहे.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
संत ऐकती निवाडें । बैसोनि पुढें गुणतुमचे ॥१॥
तैसेचि गाऊं तयांपासीं । आर्त मानसीं धरुनियां ॥२॥
जया जेथें पडेल रुची । बोलों तैसेचि सारांश ॥३॥
निळा म्हणे अपार पेणें । वोळलें देणें तुमचें हरी ॥४॥
संत तुझ्या समोर बसून अत्यंत आदराने तुझे गुण ऐकतात, मीही त्यांच्याजवळ मनात ओढ धरून तुझे गुणगाण गाईन. ज्यांना जशी आवड असेल, तसाच सारांश मी बोलेन. निळोबाराय म्हणतात, हे हरी, तुझा हा प्रसाद आणि देणगी अथांग आहे.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
शुध्द सत्त्व कैंचा गांठी । जेणें संवसाटीं तुम्हासी ॥१॥
म्हणोनि देवा वाटे भय । कैसेनि आपाय चुकती हे ॥२॥
यज्ञें स्वर्गे न चुके कदा । अध्ययनें संपदा सत्यलोक ॥३॥
निळा म्हणे रजतमें योनी । भोगा यतनी चौऱ्यांशी ॥४॥
तुझ्याशी व्यापार किंवा सौदा करावा, असे शुद्ध सत्त्व माझ्या गाठीशी कुठे आहे? म्हणूनच हे देवा, मला भीती वाटते की हे संसाराचे संकट कसे टळेल? यज्ञाने स्वर्ग आणि अध्ययनाने सत्यलोक मिळतो, पण जन्म-मरणाचा फेरा चुकत नाही. निळोबाराय म्हणतात, रज-तमामुळे चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे भोग भोगावेच लागतात.
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
माझिये वाचेसी नाहीं धीर । प्रसवते भार अक्षरांचे ॥१॥
तुमचे कृपेचा हा महिमा । पुरुषोत्तमा अगाध ॥२॥
काय नेणों वदवा वाणी । वळूनियां गुणीं आपुला ॥३॥
निळा म्हणे ल्याली लेणें । प्रसाद भूषणें तुमची ॥४॥
माझी वाणी आता शांत राहू शकत नाही, ती अक्षरांच्या राशी प्रकट करत आहे. हे पुरुषोत्तमा, हा सर्व तुझ्याच कृपेचा अगाध महिमा आहे! तू माझी वाणी तुझ्या गुणांकडे वळवून तिच्याकडून अभंग वदवून घेत आहेस. निळोबाराय म्हणतात, माझी वाणी तुझ्या प्रसादाचे दागिने परिधान करून सजली आहे.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
सांभाळिलें बहुता ऐकिली प्रशंसा । तुम्ही जगदाधीशा युगायुगीं ॥१॥
म्हणऊनियां आशे लागलों नेणता । बुडवूनि थितां संवसार ॥२॥
आतां माझी कोण करील बुझावण । तुम्ही उदासीन झाल्यावरी ॥३॥
कोणीये ब्रम्हांडीं रहिवास तुमचा । लाग माग त्याचा न पडे ठायीं ॥४॥
अंतरलों बहू दूरदूददेशीं । कोण सांगायासी येईल तेथें ॥५॥
निळा म्हणे माझें प्रारब्धचि खोटें । म्हणुनि वैकुंठें त्याग केला ॥६॥
तू युगायुगांत अनेक भक्तांचा सांभाळ केलास, ही प्रशंसा ऐकूनच मी संसाराला सोडून तुझ्या आशेला लागलो. पण आता तूच उदासीन झाल्यावर माझी समजूत कोण काढणार? संपूर्ण ब्रह्मांडात तू कुठे राहतोस याचा शोध लागत नाही, मी तुझ्यापासून खूप दूर भटकलो आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझे नशीबच खोटे असल्यामुळे वैकुंठाच्या धन्याने माझा त्याग केला आहे.
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
झाले ते ते चमत्कार । निरंतर आठवती ॥१॥
काय सांगो कोणापासी । अभाविकासी सत्य न वाटे ॥२॥
ज्या ज्या काळें जें जें झालें । तुम्ही जें केलें कौतुक तें ॥३॥
निळा म्हणे धरुनी ध्यानीं । राहिलों तें मनिं आठवीत ॥४॥
देवा, तू भक्तांसाठी जे जे चमत्कार केलेस, ते मला निरंतर आठवत आहेत. पण भावहीन माणसाला ते सांगितले तरी खरे वाटणार नाही. वेगवेगळ्या वेळी तू जे जे कौतुक आणि लीला केल्यास, निळोबाराय म्हणतात, मी त्या सर्व गोष्टी ध्यानात धरून मनात आठवत राहिलो आहे.
भाग 13 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 15 (पुढे)