॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 15
भाग 15

सार्थ निळोबाराय गाथा : आपल्या स्थितीसंबंधानें जनाशीं उद्गार

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अखंडता ते झाली ऐसी । विठ्ठल राहिला मानसीं । ध्यानीं मनीं लोचनासीं । अहर्निशीं निजबोध ॥१॥
जनीं वनीं जनार्दन । नाढळें त्या भिन्नाभिन्न । एकात्मता अनुसंधान । नित्य दर्शन विठ्ठलीं ॥२॥
देहीं असोनी देहातीत । गुणीं गुणातें नातळत । विषयीं विषयापासुनी मुक्त । भोगीं भोगासक्त नव्हती ते ॥३॥
नित्य निरामय निर्गुण । जगादात्मा जो आनंदघन । विटेवर पाउलें समान । लोधलें मन चरणीं त्या ॥४॥
निळा म्हणे विठ्ठल जपें । सांडिले ते पुण्यपापें । संकल्प सोडिले विकल्पें । त्रिविधतापें स्वानुभवी ॥५॥
पांडुरंगाच्या नित्य ध्यानाने मनात अशी अखंडता निर्माण झाली आहे की, जनात आणि वनात सर्वत्र एक विठ्ठलच दिसत आहे. देहात असूनही देहातीत होणे आणि विषयात असूनही मुक्त राहणे साध्य झाले आहे. विटेवर समचरण उभ्या असलेल्या आनंदाच्या घनाला मनात साठवून सर्व पापे-पुण्ये व त्रिविध ताप लय पावले आहेत, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अवघाची गुणीं आहे हा भला । परि हा याला लोभ कां ॥१॥
कांहींच उरों नेदी माझें । संचिंतपुजें भरियेलें ॥२॥
बरें वाईट हा न म्हणेचि कांहीं । पाप पुण्य तेंहि लुंचियेलें ॥३॥
निळा म्हणे जें जें देखें । तें तें हा सुखें भरितुची ॥४॥
हा पांडुरंग सर्व गुणांनी अत्यंत उत्तम आहे, पण त्याला भक्तांचा असा कसला लोभ आहे? तो भक्ताचे 'मी'पण आणि संचित पाप-पुण्य काहीही उरू न देता सर्व नष्ट करून टाकतो. चांगले-वाईट असा भेदभाव न करता तो भक्ताला आत्मसुखाने भरून टाकतो, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
अवघींच अंगे वेष्टोनि ठेलीं । हरीचिये रंगली निज सेवें ॥१॥
तेणेंचि वाटे कृतकृत्यार्थ । चुकले अनर्थ जन्मजरा ॥२॥
सर्व काळ सुखीं सुख । हरिखीं हरिख कोंदला ॥३॥
निळा म्हणे पुरले नवस । आलिया नरदेहास सफळ झालें ॥४॥
माझी सर्व इंद्रिये आणि अंग प्रत्यंग श्रीहरीच्या सेवेत तल्लीन झाले आहेत, त्यामुळे माझ्या जन्माचे सार्थक होऊन जन्म-मरणाचे अनर्थ टळले आहेत. सर्वकाळ आनंदच आनंद भरून राहिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, नरदेहात आल्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण झाले आहेत.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
अवघ्या अंगें अवघें झालों । अवघेचि ल्यालों आळंकार ॥१॥
अवघ्या ठायीं अवघ्या देहीं । अवघ्या नाहीं वेगळां ॥२॥
अवघ्यां जवळी अवघ्यां दुरी । अवघ्यां परी सारखा ॥३॥
अवघा निळा अवघ्यां संगें । अवघ्या रंगे रंगला ॥४॥
मी भगवंताशी इतका एकरूप झालो आहे की सर्व अलंकार आणि सर्व रूपे माझीच झाली आहेत. सर्व देहांत, सर्व ठिकाणी मी त्याच्यापेक्षा वेगळा उरलेलो नाही. तो सर्वांजवळ असूनही अलिप्त आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी आता त्याच्याच रंगात पूर्णपणे रंगून गेलो आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
असो आतां हें बोलणें । आम्ही निर्भय एक्या गुणें ॥१॥
सांगितलें करुं काम । हातें टाळी मुखें नाम ॥२॥
गुण वानूं नानापरी । आज्ञा त्याची वंदुनी शिरीं ॥३॥
निळा म्हणे राजा धरी । हातीं तया सभाग्य करीं ॥४॥
आता इतर बोलणे राहू दे, आम्ही एकाच गुणामुळे पूर्ण निर्भय झालो आहोत. देवाने सांगितल्याप्रमाणे हाताने टाळी वाजवणे आणि मुखाने नामस्मरण करणे हेच काम आम्ही करतो. त्याची आज्ञा शिरसावंद्य मानून गुणगान गातो. निळोबाराय म्हणतात, राजा ज्याचा हात धरतो, त्याला सभाग्य करतो.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
असोतु ऐसियाच्या गोठी । काय करुनि लाभ तुटी ॥१॥
गाऊं विठठलु सांवळा । आठवूं तो वेळोवेळां ॥२॥
जया चरणीं ब्रीद भार । वांकि किंकणी झणत्कार ॥३॥
निळा म्हणे तुळसीमाळा । पदक एकावळी गळां ॥४॥
जगातल्या इतर नफ्या-तोट्याच्या गोष्टी राहू द्या, आपण तर केवळ सावळ्या विठ्ठलाचे गुणगान गाऊया आणि त्याला पुन्हा पुन्हा आठवूया. ज्याच्या चरणी भक्तांच्या रक्षणाचे ब्रीद आहे आणि गळ्यात तुळशीची माळ व सुंदर पदके शोभत आहेत, त्याचेच ध्यान करूया असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
असो त्याची मात । गाऊं गीतीं पंढरीनाथ ॥१॥
जेणें मनासीं विश्रांती । फावे इंद्रियां सुखशांती ॥२॥
आळवितां नामें । भुवनें चौदाहिं संगमें ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठवासी । करी कृपा राहे पासीं ॥४॥
इतर सर्व गोष्टी सोडून आपण पंढरीनाथाचे गुण गाऊया, ज्यामुळे मनाला खरी विश्रांती आणि इंद्रियांना सुख-शांती लाभते. त्याच्या नामाचा गजर करताच चौदा भुवन आनंदाने भरून जातात. निळोबाराय म्हणतात, तो वैकुंठवासी देव कृपा करून नित्य आमच्या जवळच राहतो.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
आम्हां सापडलें वर्म । हरिभक्तिचें सुगम ॥१॥
त्यांचे आळवावें नाम । ह्रदयीं धरुनियां प्रेम ॥२॥
वाजउनी टाळी । सुखें नाचावें राउळीं ॥३॥
निळा म्हणे संतीं । दाविलें हें कृपावंतीं ॥४॥
आम्हाला हरीच्या सुलभ भक्तीचे खरे मर्म सापडले आहे. अंतःकरणात प्रेम धरून त्याचे नाम आळवावे, टाळ्या वाजवून राउळात सुखाने नाचावे. निळोबाराय म्हणतात, दयाळू संतांनीच हा सोपा मार्ग आम्हाला दाखवला आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
आम्हां सुखा नाहींचि उणें । सेवागुणें स्वामीचियां ॥१॥
अवघ्या ब्रम्हांडाच्या सूत्रीं । गाऊं वक्त्रीं गुण त्याचे ॥२॥
जेणें उदंड सभाग्य केलें । निजदास आपुले भूमंडळी ॥३॥
निळा म्हणे उपेक्षूं नेणें । आपुलिया स्मरणें नामाच्या ॥४॥
आमच्या स्वामींच्या सेवेमुळे आम्हाला सुखाची अजिबात उणीव राहिलेली नाही. जो संपूर्ण ब्रह्मांडाचा सूत्रधार आहे, त्याचेच गुण आम्ही मुखाने गातो. ज्याने आपल्या भक्तांना या पृथ्वीवर अत्यंत भाग्यवंत केले आहे, तो आपल्या नामाचे स्मरण करणाऱ्याची उपेक्षा कधीही करत नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
आळवीण क्षणक्षणां । नारायणा या नामें ॥१॥
या हो या हो पंढरीनाथा । कृपावंता सामोरे ॥२॥
आलियाचा हरा शीण । दया हो आलिंगन धांवोनी ॥३॥
निळा म्हणे परस्परें । अत्यादरें आदर ॥४॥
मी क्षणोक्षणी 'नारायण' या नामाने तुला आळवीन. हे कृपावंता पंढरीनाथा, तू माझ्या समोर धावून ये. तुझ्याकडे आलेल्या भक्ताचा संसाराचा सर्व थकवा दूर करून त्याला प्रेमाने आलिंगन दे. निळोबाराय म्हणतात, देवात आणि भक्तात असा अत्यंत आदराचा भाव निर्माण होतो.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
आळवूं आम्ही विठोबासी । नेणों आण्किासी रंजवूं ॥१॥
राग कळा घात मात । स्वर संगीत मूर्छना ॥२॥
ताल ग्राम छंद बंद । गीत प्रबंध कंपित ॥३॥
निळा म्हणे प्रेमें वाणी । गर्जवूं गुणीं श्रीहरिच्या ॥४॥
आम्ही केवळ विठोबालाच आळवणार आहोत, इतरांना खूश करणे आम्हाला येत नाही. राग, संगीत, ताल, छंद किंवा संगीताच्या कठीण कला आम्हाला माहीत नसतील, तरीही निळोबाराय म्हणतात, आम्ही प्रेमाने श्रीहरीच्या गुणांचाच गजर करू.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
आज्ञापिलें जें श्रीहरी । तेचि वदली हें वैखरी ॥१॥
नाहीं माझें येथ वीर्य । जाणे ज्याचें तोचि कार्य ॥२॥
येईल जरी हे प्रतिती । धरा तरी हें हितचि चित्तीं ॥३॥
निळा म्हणे सांडिजे येरी । नास्तिक वादी परते दुरी ॥४॥
श्रीहरीने मला जशी आज्ञा दिली, तशीच माझी वाणी बोलली आहे; यात माझी स्वतःची काहीही ताकद नाही. ज्याचे कार्य आहे, तोच ते पूर्ण करून घेतो. जर तुम्हाला याची प्रचिती येत असेल तर यातच आपले हित माना. निळोबाराय म्हणतात, नास्तिक आणि वाद घालणाऱ्यांपासून दूर राहा.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
विसारे गोंविला । अवघा आंखुनी ठेविला ॥१॥
देउनिया अहंभावो । भक्तीं सांठविला देवो ॥२॥
नामाचिंतन । करुनि केला हा स्वाधीन ॥३॥
निळा म्हणे जिवेंसाठीं । करुनि सामाविला पोटीं ॥४॥
देवाने मला आपल्या प्रेमात असे गुंतवून टाकले आहे की, माझा अहंकार काढून घेऊन मला भक्तीत सामावून घेतले आहे. नामचिंतनाच्या बळावर तो भगवंतच भक्ताच्या स्वाधीन झाला आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी जीवापाड प्रेम करून त्याला माझ्या हृदयात साठवले आहे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
उगेचि आतां बैसेन मी म्हणे । तंव हा करणें चेष्टवितों ॥१॥
दृष्टीपुढें हा उभाचि ठाये ऐकणें होउनी राहे श्रोत्रबिळीं ॥२॥
मनही नेउनी लेपउनी ठेवी । चित्तासी हा गांवी आपणासीं ॥३॥
निळा म्हणे बाई हदयीच राहिला । अवघाचि रोधिला जागा येणें ॥४॥
मी शांत बसावे म्हटले तर हा देव माझी सर्व इंद्रिये जागी करतो. डोळ्यांसमोर उभा राहतो आणि कानांत शब्द होऊन राहतो. मनाला आणि चित्ताला आपल्याच रंगात रंगवून टाकतो. निळोबाराय म्हणतात, या देवाने माझ्या हृदयातच वस्ती केली असून सर्व जागा व्यापून टाकली आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
उतरिला माझा भार । येणें कैवार धरुनियां ॥१॥
आपुला आपण सोहळा करी । पाहिजे संसारीं पुरवी तें ॥२॥
नेदि पडों उणें कोठें । आलीं संकटें निवारी ॥३॥
निळा म्हणे झाला ऋणी । चक्रपाणी आम्हां घरीं ॥४॥
देवाने माझा पक्ष घेऊन माझ्या संसाराचा सर्व भार स्वतःवर घेतला आहे. तो स्वतःच माझा सोहळा साजरा करतो आणि संसारात लागणाऱ्या गोष्टी पुरवतो. कुठेही उणीव भासू देत नाही आणि आलेली संकटे दूर करतो. निळोबाराय म्हणतात, हा चक्रपाणी देव आमच्या घरी ऋणी होऊन राहिला आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
उमटलें वरी । होतें तैसें तें अंतरीं ॥१॥
आतां नवजाय झांकिलें । बुध्दि वाचे वोसंडले ॥२॥
दीप अंधारीं ठेविला । प्रकाश न झांके फाकला ॥३॥
निळा म्हणे पांडुरंगें । चेतविलीं माझीं अंगें ॥४॥
माझ्या अंतःकरणात जसा भाव होता, तसाच तो आता बाहेर प्रकट झाला आहे; आता हा भक्तीचा आनंद झाकून ठेवता येत नाही. अंधारात दिवा ठेवल्यास त्याचा प्रकाश जसा चहूकडे पसरतो, निळोबाराय म्हणतात, तशीच पांडुरंगाने माझी सर्व इंद्रिये भक्तीच्या प्रकाशाने जागी केली आहेत.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
ऐसा जोडियला दातार । करुनी नामाचा उच्चार ॥१॥
आम्हीं भाग्यवंतीं जनीं । पायीं याचे विश्वासोनी ॥२॥
नेदी जाऊं कोठें दुरी । पुरवी अवघेंचि हा घरीं ॥३॥
निळा म्हणे त्वरित आला । फळा अर्थ तो चिंतिला ॥४॥
केवळ नामाचा उच्चार करून आम्हाला असा महान दातार लाभला आहे. त्याच्या चरणी विश्वास ठेवल्यामुळे आम्ही जगात भाग्यवंत झालो आहोत. तो आम्हाला सोडून कुठेही दूर जात नाही आणि घरी बसून सर्व मनोरथ पूर्ण करतो. निळोबाराय म्हणतात, आम्ही मनात चिंतलेला अर्थ त्याने त्वरित फळास आणला.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
काय करुं तैसे ज्ञान । जेणें अभिमान खवळे तें ॥१॥
राहो भाव तुझया चरणीं । गर्जो वाणी गुण कीर्ति ॥२॥
काय करुं व्यत्पत्ती तैसी । जेणें वादासी मूळ होय ॥३॥
निळा म्हणे अहंकार वाढे । नलगे वेडें वैराग्य तें ॥४॥
ज्या ज्ञानाने अहंकार खवळून उठतो, ते ज्ञान मला नको आहे. माझी बुद्धी आणि भाव केवळ तुझ्या चरणी स्थिर राहो आणि माझी वाणी तुझी कीर्ती गावो. ज्या पांडित्य आणि व्युत्पत्तीमुळे वादविवाद वाढतात, निळोबाराय म्हणतात, ते अहंकारी वैराग्य मला नको आहे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
काय काज कोणासवें । विठ्ठल देवें वांचूनी ॥१॥
काय नाहीं चरणापासीं । पाहिजे ज्याशी तें तेथें ॥२॥
म्हणोनियां जीवें साठी । करुनि नेहटी बैसलों ॥३॥
निळा म्हणे सभाग्य धणी । पुरवील आयणी सकळ ही ॥४॥
विठ्ठल देवाशिवाय आम्हाला दुसऱ्या कोणाशीही काही देणेघेणे नाही. त्याच्या चरणांपाशी काय नाही? ज्याला जे हवे ते सर्व तिथे उपलब्ध आहे. म्हणूनच मी प्राणांची बाजी लावून त्याच्या चरणी ठाम बसलो आहे. निळोबाराय म्हणतात, हा भाग्यवंत धनी आमच्या सर्व इच्छा पूर्ण करेल.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
काय विघरुनी केलें पाणी । घडिली अवनी कासयाची ॥१॥
महिमा जाणें त्याचा तोचि । नेणें विरंची जरी ज्ञाता ॥२॥
काय पिंजुनी केलें गगन । निर्मिला हुताशन कासयाचा ॥३॥
निळा म्हणे भरोनि अंबरा । निर्मिला वारा कासयाचा ॥४॥
देवाने पाणी कशापासून वितळवून तयार केले आणि ही पृथ्वी कशापासून घडवली? साक्षात ब्रह्मादेव ज्ञानी असूनही त्याला या सृष्टीच्या निर्मितीचे रहस्य कळत नाही. आकाशाची निर्मिती कशी झाली, अग्नी आणि वायू कसा निर्माण झाला? निळोबाराय म्हणतात, या देवाची लीला तो स्वतःच जाणतो.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
कांहीच जाणीव न करावी । आहे जिवीं हें ठावें ॥१॥
परि मज बोलवी देवो । तेथें उपावो कोणाचा ॥२॥
नव्हे कांही बहुश्रुत । वक्ता पंडित वाचाळ ॥३॥
निळा म्हणे श्रीविठ्ठल । बोलवी बोल ते बोलें ॥४॥
मी स्वतः ज्ञानी आहे असा अहंकार अजिबात करू नये, हे मला ठाऊक आहे; पण जेव्हा देवच माझ्याकडून बोलवून घेतो, तिथे कोणाचा काय उपाय चालणार? मी काही मोठा पंडित, विद्वान किंवा वक्ता नाही. निळोबाराय म्हणतात, श्रीविठ्ठल मला जे बोलायला लावतो, तेच मी बोलतो.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
कृपाघनें वृष्टी केली । माझीं निवविलीं निजांगें ॥१॥
म्हणोनियां वारंवार । त्याचे उपकार आठवितों ॥२॥
न घेउनी कांही सेवा । धांविले कुणवा आपुलिया ॥३॥
निळा म्हणे सुखी केलें । हातीं धरिलें वरदानें ॥४॥
कृपेचा घन असणाऱ्या देवाने माझ्यावर असा वर्षाव केला की माझी सर्व इंद्रिये शांत झाली. म्हणूनच मी वारंवार त्याचे उपकार आठवतो. माझी कोणतीही सेवा न घेता तो आपल्या भक्तासाठी धावून आला. निळोबाराय म्हणतात, त्याने वरदहस्त ठेवून मला सुखी केले.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
कृपादीन प्रकाशिला । विलया नेला अंधःकार ॥१॥
आतां दृष्टीपुढें दिसे । जेथें असें तें तैसें ॥२॥
सत्यासत्यमिळणी झाली । अवघी फावलीं निवडितां ॥३॥
निळा म्हणे उदयो केला । रवीचि उगवला नयनांत ॥४॥
देवाच्या कृपेचा सूर्य प्रकाशला आणि अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट झाला. आता डोळ्यांसमोर सर्व वस्तू जशा आहेत तशा स्पष्ट दिसत आहेत. खरे आणि खोटे यातील फरक निवडणे सोपे झाले आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या डोळ्यांत ज्ञानाचा सूर्यच उगवला आहे.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
कृपा तुमची फळा आली । बुध्दी झाली निश्चळ ॥१॥
नामचि एक उच्चारिलें । तेथेंचि बैसलें मन माझें ॥२॥
इंद्रियांची पुरली धांव । बुध्दिभाव ठसावला ॥३॥
निळा म्हणे निरंतर । न पडे विसर चित्तासी ॥४॥
हे देवा, तुझी कृपा फळाला आली आणि माझी बुद्धी स्थिर झाली. मी केवळ तुझ्या नामाचा उच्चार केला आणि माझे मन तिथेच स्थिरावले. इंद्रियांचे भटकणे थांबले आणि बुद्धीत भक्ती दृढ झाली. निळोबाराय म्हणतात, आता माझ्या चित्ताला तुझा विसर कधीही पडणार नाही.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
केला माझा अंगिकार । ठेविले कर जेणें कटीं ॥१॥
आतां सुखा नाहीं उणें । नामस्मरणें याचिया ॥२॥
तीर्थे व्रतें तपोवनें । वसती स्थानें भासती ॥३॥
निळा म्हणे साधनसिध्दि । दर्शनें उपाधी निरसिल्या ॥४॥
कमरेवर हात ठेवलेल्या विठ्ठलाने माझा स्वीकार केला आहे; आता त्याच्या नामस्मरणाने माझ्या आयुष्यात सुखाची उणीव राहिलेली नाही. सर्व तीर्थे, व्रते आणि तपोवने त्याच्या चरणांशीच भासतात. निळोबाराय म्हणतात, त्याच्या दर्शनाने सर्व उपाधी व संकटे नष्ट झाली आहेत.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
केलें तैसें वदलों देवें । अनुभवें उद्गार ॥१॥
नाहीं येथें चालों येत । तर्क मत पायांपें ॥२॥
स्वामीसवें निकटवासें । जैसें तैसें केंवि सरें ॥३॥
खोटी याची नव्हे चाली । निवडिली पारखितां ॥४॥
निळा म्हणे केला धंदा । परमानंदा आज्ञेचा ॥५॥
देवाने जसा अनुभव दिला, तसेच मी मुखाने उद्गारलो आहे. इथे कोरडे तर्क आणि मते चालत नाहीत. स्वामींच्या अगदी जवळ राहताना खोटेपणा कसा चालेल? या भक्तीचा मार्ग पारखून पाहिला तरी कधीही खोटा ठरणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, मी केवळ परमानंद असणाऱ्या देवाच्या आज्ञेचे पालन केले आहे.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
कोटी दिवाळया दसरे सण । घडलें श्रीचरण देखिलें ॥१॥
सकळही पर्वेव्रतें जोडलीं । तुमचीं वंदिलीं पदांबुजें ॥२॥
आलिंगनें शीतळ काया । निवाल्या बाह्या जीव प्राण ॥३॥
निळा म्हणे अवघींच अंगें । तुमच्या संगे सुस्नात ॥४॥
तुझे श्रीचरण पाहावयास मिळणे म्हणजे करोडो दिवाळी आणि दसऱ्याचे सण साजरे होण्यासारखे आहे. तुझे चरणकमल वंदताच सर्व पर्वकाळ आणि व्रतांचे पुण्य मिळाले. तुझ्या आलिंगनाने शरीर, जीव आणि प्राण शांत झाले. निळोबाराय म्हणतात, तुझ्या संगतीत माझी सर्व इंद्रिये पावन झाली आहेत.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
खेळविलें अंगावरी । अळंकारी शोभविलें ॥१॥
मी तों नेणें नेणपणें । होती शहाणे विस्मित ॥२॥
परस्परें अनुवादती । एक सांगती एकापें ॥३॥
कैसा निळा भाग्यवंत । मायबाप संत जवळी त्या ॥४॥
संतांनी मला कडेवर खेळवले आणि ज्ञानाच्या अलंकारांनी सजवले. मी अगदी अज्ञानी असतानाही माझे हे भाग्य पाहून मोठे ज्ञानी लोक आश्चर्यचकित होतात. लोक एकमेकांना सांगतात की, निळोबाराय किती भाग्यवंत आहेत, ज्यांच्या जवळ संत मायबाप उभे आहेत!
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
गणगोत अवघें धन । आम्हां चरण विठोबाचें ॥१॥
आणखी दुजें नेणों कांहीं । चाडचि नाहीं धनमानें ॥२॥
देवाविण वाटती ओस । वैकुंठ कैलास नावडती ॥३॥
निळा म्हणे आवडी जाणें । पुरवी खुणें जिवींचे तो ॥४॥
आमचा गोतावळा, नातेवाईक आणि धन-संपत्ती केवळ विठोबाचे चरण हेच आहे. आम्हाला मान-सन्मानाची अजिबात हाव नाही. देवाशिवाय आम्हाला वैकुंठ किंवा कैलासही ओसाड वाटतात. निळोबाराय म्हणतात, तो देव भक्ताच्या मनातील गुप्त आवड ओळखून ती पूर्ण करतो.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
गोमटे पाय देखिले दिठीं । समान नेहटी वीटेचिये ॥१॥
तैंचिपासुनी लागला छंद । याचिया वेध स्वरुपाचा ॥२॥
कटांवरी कर तुळसीमाळा । चंदनाचा टिळा मुगुट माथा ॥३॥
निळा म्हणे वेढिलें वसन । विदयुल्लतें समान तेज त्याचें ॥४॥
विटेवर समचरण उभे असलेले देवाचे सुंदर पाय मी डोळ्यांनी पाहिले आणि तेव्हापासूनच मला त्याच्या रूपाचा छंद लागला. कमरेवर हात, गळ्यात तुळशीची माळ, कपाळावर चंदनाचा टिळा आणि डोक्यावर मुकुट! निळोबाराय म्हणतात, त्याच्या अंगावरील पीतांबराचे तेज विजेसारखे चमकत आहे.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
घांट गर्जे महाव्दारीं । विठ्ठल नामें वागेश्वरी ॥१॥
निळा उभा तो देखिला । भाव भक्ति आलिंगिला ॥२॥
इंटे उभा तो देखिला । भाव भक्ति आलिंगिला ॥३॥
निळा म्हणे आवडी पोटीं । हदय सांठविला संपुष्टीं ॥४॥
मंदिराच्या महाद्वारात घंटांचा गजर होत आहे आणि वाणीत विठ्ठल नाव भरले आहे. विटेवर उभा असलेल्या देवाला पाहून भक्तीने त्याला आलिंगन दिले. निळोबाराय म्हणतात, अत्यंत आवडीने मी त्या देवाला माझ्या हृदयरूपी संपुटात साठवून ठेवले आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
चित्तीं माझें पांडुरंग । बैसला अभंग न ढळेसा ॥१॥
जातां दिवस जातां राती । स्वप्नीं जागृतीं सुषुप्तीं तो ॥२॥
देखतां डोळा ऐकतां कानीं । बोलतां वदनीं तोचि पुढें ॥३॥
निळा म्हणे बुध्दीमन । गेलीं विरोन त्यामाजीं ॥४॥
माझ्या चित्तात पांडुरंग असा अचल बसला आहे की तो कधीही ढळत नाही. दिवस असो वा रात्र, स्वप्न असो वा जागृती, तोच दिसतो. डोळ्यांनी पाहताना, कानांनी ऐकताना आणि मुखाने बोलताना तोच समोर असतो. निळोबाराय म्हणतात, माझे मन आणि बुद्धी त्यातच विलीन झाली आहे.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
जडला जीवीं तो नव्हेचि परतां । चित्तीं चिंता व्यापूनियां ॥१॥
बुध्दीमाजीं याचेंचि ठाणें । राहटें करणें अहोरात्रीं ॥२॥
अंतःकरणीं धरिला थारा । आंतु शरीरा बाहेरी हा ॥३॥
निळा म्हणे अवघाचि हरी । आम्हां घरीं दारीं दाटला ॥४॥
तो देव माझ्या जीवात असा जडला आहे की तो बाजूला होत नाही, माझ्या चित्तात त्याचीच आस भरली आहे. माझ्या बुद्धीत त्यानेच ठाण मांडले असून तो अहोरात्र माझ्या अंतःकरणात, शरीराच्या आत आणि बाहेर भरून राहिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, आमच्या घरी आणि दारी आता केवळ श्रीहरीच दाटला आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
जयाचेनि कृपामृतें । पोखें माझें जीवन भातें ॥१॥
कैसा विसरों मी यासी । एकानेक नाहीं ज्यासी ॥२॥
नेणोनियां आपपर । केला माझा अंगिकार ॥३॥
निळा म्हणे शिकवा बोल । बोली बोलणें सुढाळ ॥४॥
ज्याच्या कृपामृताने माझे आयुष्य पोसले जात आहे, त्या देवाला मी कसा विसरू? ज्याच्या लेखी आपला-परका असा भेद नाही, त्याने माझा स्वीकार केला आहे. निळोबाराय म्हणतात, त्यानेच मला सुंदर आणि गोड बोलणे शिकवले आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
जाणीवचि माझी गिळूनि ठेला । नेणीवेतें प्याला निपटूनियां ॥१॥
निढळवाणें मज करुनि ठेविलें । जीवाचेंही हरिलें जीवपण ॥२॥
ज्ञानासी तो हा वाढोचि नेदी । ग्रासिल्या उपाधी परमार्थिका ॥३॥
निळा म्हणे येणें नेलें आपपर । मोडियेली थार दोहिंकडे ॥४॥
देवाने माझे ज्ञान आणि अज्ञान दोन्ही गिळून टाकले आहे. मला पूर्णपणे निष्काम करून माझ्या जीवाचा जीवपणाच हरण केला आहे. तो आत्मज्ञानाचा अभिमान वाढू देत नाही आणि सर्व उपाधी नष्ट करतो. निळोबाराय म्हणतात, त्याने आपला आणि परका हा भेदच पूर्णपणे मोडून काढला आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
जाणोनियां मनींचा हेत । केलें सनाथ मजलागीं ॥१॥
कृपावंत संत सद्गुरु । भवार्णव तारुं मजलागी ॥२॥
बोलविली आरुषवाणी । श्रीहरिच्या गुणीं आपुलिये ॥३॥
निळा म्हणे नवलचि केलें । अंकिता गौरविलें निज अंकीं ॥४॥
माझ्या मनातील हेतू जाणून संत सद्गुरूंनी मला सनाथ केले. हे कृपाळू सद्गुरू मला या संसारसागरातून पार नेणारे तारू आहेत. त्यांनी माझ्या साध्या वाणीकडून श्रीहरीचे गुण वदवून घेतले. निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी मला आपल्या कडेवर घेऊन माझा गौरव केला आहे.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
जिवाचाही जीव माझया शिवाचा शिव । पंढरीचा देव मन बुध्दी इंद्रियें ॥१॥
आईका हो श्रोते तुम्ही संत सज्जन । मी माझें हें जतन कोण करी यावरी ॥२॥
नयनाचेंही नयन माझया घ्राण । श्रवणाचेंहि श्रवण तोचि रसनेची रसना ॥३॥
त्वचेचीही त्वचा माझे वाचेची वाचा । बोलविसी बोलचा तोची अर्थ तात्पर्य ॥४॥
कराचेहि कर माझा चरणचे चरण । चैतन्याचें चैतन तोचि रसनेची रसना ॥५॥
त्वचेचीही त्वचा माझे वाचेची वाचा । बोलविसी बोलचा तोची अर्थ तात्पर्य ॥६॥
कराचेहि कर माझया चरणाचे चरण । चैतन्याचें चैतन्य तोचि मनांचे मन ॥७॥
निळा म्हणे भुक्ति मुक्ति विरक्ति ज्ञान । शांति क्षमा दया तोचि सिध्दी साधन ॥८॥
पंढरीचा देव माझ्या जीवाचा जीव, शिवाचा शिव, माझे मन, बुद्धी आणि सर्व इंद्रिये झाला आहे. तोच डोळ्यांची दृष्टी, कानांचे ऐकणे, जिभेची चव आणि वाणीचे बोलणे आहे. माझ्या हातांचे काम आणि पायांची गती तोच आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी मुक्ती, भक्ती, ज्ञान, शांती आणि सर्व साधने केवळ तोच आहे.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
जीवभाव ठेवूं पायीं । तरी तो काय लटिकाचि ॥१॥
याचिलागीं लिगटलों । पायीं जडलों न ढळेसा ॥२॥
जेथें संतचरणरज । पडती सहज मी तेथें ॥३॥
निळा म्हणे याविण आतां । न दिसे अर्पितां उत्तीर्णपणा ॥४॥
देवाच्या चरणी जीवभाव ठेवणे हे काही खोटे नाही; म्हणूनच मी त्याच्या चरणांशी घट्ट जडलो आहे. जिथे संतांच्या चरणाची धूळ पडते, तिथे मी नतमस्तक होतो. निळोबाराय म्हणतात, याशिवाय देवाच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग मला दिसत नाही.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
जेणें माझी वाचस्पती । आपुल्या कृपें केली सरती ॥१॥
त्याचें उत्तीर्ण होउं म्हणतां । जीवा जीवपण नुमसे आतां ॥२॥
अवघेंचि त्यांचे घेणें देणें । मी हें माझें कांहीचि नेणें ॥३॥
निळा म्हणे ठेविलों असा । जाळींचा बुदबुद जळींचि जैसा ॥४॥
ज्या देवाने आपल्या कृपेने माझ्या वाणीला अर्थपूर्ण केले, त्याचे ऋण मी कसे फेडू? आता माझ्या जीवाला स्वतःचे वेगळे अस्तित्व उरलेले नाही. आमचे सर्व देणे-घेणे आता त्याचेच आहे. निळोबाराय म्हणतात, जसा पाण्यातील बुडबुडा पाण्यातच असतो, तसा मी देवामध्ये सामावून गेलो आहे.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
जेणें छत्र सिंव्हासन । दिधलें आसन त्रिणाचें त्या ॥१॥
काय उर्त्तीण होईजे रंकें । तेंचि म्यां मशकें संतचरणा ॥२॥
ज्याचिया कृपें ब्रम्हानंद । पावलों अगाध अक्षयी तो ॥३॥
निळा म्हणे साम्राज्यें लेणें । लेवविलें ईक्षणें कृपेचिया ॥४॥
ज्या संतांनी गवताच्या चटईवर बसणाऱ्या मला आत्मज्ञानाचे छत्र-सिंहासन दिले, त्या संतांच्या ऋणातून माझ्यासारख्या क्षुद्र भक्ताने कसे मुक्त व्हावे? ज्यांच्या कृपेने मला अक्षय ब्रह्मानंद लाभला, निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी आपल्या कृपादृष्टीने मला परमार्थाच्या साम्राज्याचे दागिने परिधान करवले आहेत.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
ज्याचा आहे त्या अभिमान । मी तों रंक अनाथ दीन ॥१॥
नजगे देणें हा परिहार । होईल सत्याचा आदर ॥२॥
जेणें केलेसेल पुढारें । त्याचे तया उणें पुरें ॥३॥
निळा म्हणे मी मापारी । उभा धणी शिरावरी ॥४॥
ज्याचा धर्म आहे, तो आपला अभिमान बाळगेल; मी तर गरीब आणि अनाथ आहे. मला वेगळा खुलासा करण्याची गरज नाही, सत्याचा विजय होईलच. ज्याने मला पुढे केले आहे, उणीव-अधिकता सांभाळणे हे त्याचेच काम आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी केवळ मोजणारा मापारी आहे, माझा मालक माझ्या पाठीशी उभा आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
झालें डोळियां पारणें । इंद्रियांही पुरलेपणें ॥१॥
विठो देखतांचि दिठी । जिवीं जिवा पडली मिठी ॥२॥
बुध्दिनिश्चयाचें घर । तेहि झाली तदाकार ॥३॥
निळा म्हणे काया वाचा । मना संकल्प हा तयाचा ॥४॥
विठ्ठलाला डोळ्यांनी पाहताच माझ्या डोळ्यांचे पारणे फिटले आणि इंद्रियांना पूर्ण समाधान लाभले. जीवाला परमशिवाची मिठी पडली. माझी बुद्धी त्याच्याच रूपात तदाकार झाली. निळोबाराय म्हणतात, माझे शरीर, वाणी आणि मन आता केवळ त्याच्याच संकल्पाने चालत आहे.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
डोळियाचाही डोळा बुध्दी । माझी उघडूनियां कृपानिधी । देखणी करुनियां त्रिशुध्द । निजात्मपदीं स्थापिली ॥१॥
तेणें दिसती ठायां ठावो । हदय सकळांचेही भाव । संत दावी जे अनुभव । आणखीही सर्व मायाकृत ॥२॥
नवल कृपेची हें जाती । फिटली मोह ममता भ्रांती । उत्पत्ति स्थिती प्रळय होती । तें तें निगुती आटलें ॥३॥
देखणें झालें नयनानयन । देखती आपुलेंही वर्तन । राहिलें ठायींच ते जडोन । अभेद होऊन देखती ॥४॥
निळा स्वामी सद्गुरुनाथा । देखणा तूंचि मी नाहीं आतां । तोडूनी मी हे माझी ममता । आपण आतौता मेळविलों ॥५॥
कृपानिधी सद्गुरूंनी माझ्या बुद्धीचा डोळा उघडून मला आत्मज्ञानाची दृष्टी दिली आणि आत्म पदावर स्थापित केले. त्यामुळे सर्वांच्या हृदयातील भाव आणि संतांचे अनुभव स्पष्ट दिसू लागले. मोह, ममता आणि भ्रम नष्ट झाले. निळोबाराय म्हणतात, हे सद्गुरुनाथा, आता पाहणारा तूच आहेस, माझे 'मी'पण नष्ट झाले आहे.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
त्याचे पायीं माझी बुध्दी । जडली कधीं न ढळेची ॥१॥
ज्याचे ध्यानीं मनीं हरी । नामें वैखरी उच्चार ॥२॥
नित्य कीर्तनांचें घोष । करिती उल्हास आवडीं ॥३॥
निळा म्हणे त्यांची गोठी । ऐकतां पोटीं सुख वाटे ॥४॥
ज्या भक्तांचे मन आणि ध्यान नित्य श्रीहरीमध्ये जडले आहे आणि ज्यांच्या मुखातून हरिनामाचा उच्चार होतो, त्यांच्या चरणी माझी बुद्धी स्थिर झाली आहे. जे नित्य आवडीने कीर्तनाचा गजर करतात, निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या गोष्टी ऐकूनही माझ्या हृदयात परम सुख मिळते.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
दिवसरात्रीं हाचि धंदा । वर्णितों गोविंदा गुणकीर्ति ॥१॥
स्वप्नामाजी सुषुप्ती आंत । जागृतीये मात याचाचि ॥२॥
खातां जेवितां बोलतां । आठवे कथा नित्य याची ॥३॥
निळा म्हणे लगटोनि आलें । पीक चांगले असंभाव्य ॥४॥
गोविंदाच्या गुणांचे वर्णन करणे हाच माझा रात्रंदिवस मुख्य धंदा बनला आहे. जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांत त्याचीच चर्चा असते. खाताना, पिताना आणि बोलताना त्याचीच कथा आठवते. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या आयुष्यात भक्तीचे अत्यंत समृद्ध पीक आले आहे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
दिसे तोचि जनीं वनीं । विठ्ठल ह्रदयीं त्रिभुवनीं ॥१॥
लेणें नेसणें भूषणें । विठ्ठल वस्त्रें परिधानें ॥२॥
अन्न भोजन उदक पान । विठ्ठल सुषुप्ती शयन ॥३॥
निळा म्हणे वाचा बोली । विठ्ठल होऊनियां ठेली ॥४॥
जनात, वनात, हृदयात आणि तिन्ही लोकांत मला आता केवळ विठ्ठलच दिसतो. माझे दागिने, वस्त्रे, अन्न, पाणी आणि झोप सर्व काही विठ्ठलमय झाले आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी वाणी आणि बोलणे हेसुद्धा पूर्णपणे विठ्ठलरूप झाले आहे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
न कळे केव्हां दिवस गेला । रात्रीं झाला तमनाश ॥१॥
निद्राचि नाहीं स्वप्न तें कैंचें । निःशेष जागृतीचें विस्मरण ॥२॥
भोक्ताचि नाहीं कैचा भोग । अनंगीं अभंग हारविलें ॥३॥
निळा म्हणे ठांई ठावो । देवीं देवो मावळला ॥४॥
दिवस कधी गेला आणि रात्रीचा अंधार कधी नष्ट झाला, हे मला कळलेच नाही. झोप, स्वप्न आणि जागृती या अवस्थांचे भान हरपले आहे. भोग घेणाराच उरला नाही, तर भोग कोणता असणार? निळोबाराय म्हणतात, माझ्यातील 'मी'पण नष्ट होऊन मी पूर्णपणे देवात विलीन झालो आहे.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
न पडे विसर याचा मना । झाली तद्रुप वासना । मही व्यापूनियां गगना । दिसे नयना रुप पुढें ॥१॥
जें जें आढळें दृष्टीपुढें । तें तें याच्या स्वरुपें मांडें । व्यापुनी सकळांमाजिवडें । वसें अंतरीं सकळांचे ॥२॥
स्वरुप सांवळें सगुण । अंगकांति मेघवर्ण । करीं धरुनियां जघन । दृष्टी अवलोकीं पुंडलिका ॥३॥
कर्णी कुंडलें विशाळ डोळें । जैसीं विकासलीं दिव्य कमळें । हदयावरीं कंठमाळे । पदकीं रत्नें झळकती ॥४॥
कास पितांबरें घातलीं । मेखळा कटीं सूत्रें रेखिलीं । पाउलें विटेवरीं शोभलीं । निळयां झालीं प्रसन्न तीं ॥५॥
माझ्या मनाला आता विठ्ठलाचा विसर पडत नाही, माझी वासना त्याच्या रूपात तद्रूप झाली आहे. पृथ्वीपासून आकाशापर्यंत त्याचेच सावळे सगुण रूप दिसत आहे. कमरेवर हात ठेवून, कानांत कुंडले, गळ्यात कंठहार, पाठीवर पीतांबर घालून विटेवर उभे असलेले ते प्रसन्न रूप माझ्या डोळ्यांत साठवले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
न धरी आतां शंका । कशासाठी भिऊं लोकां ॥१॥
ज्याचें ओझें तयावरी । मज हे ऐशी काय थोरी ॥२॥
सांगितलें करुं काज । ज्याची तया चिंता लाज ॥३॥
निळा म्हणे गेलो भेवो । जाणोनि साह्य पंढरिरावो ॥४॥
आता मी मनात कोणतीही शंका धरत नाही आणि लोकांना का घाबरू? ज्याच्या संसाराचे ओझे आहे, तोच ते सांभाळेल; यात माझे काय मोठेपण आहे? त्याने सांगितलेले काम मी करीन, त्याची काळजी आणि लाज त्यालाच आहे. निळोबाराय म्हणतात, पंढरीनाथ पाठीशी आहे हे जाणून माझी सर्व भीती पळून गेली आहे.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
नाहीं उपेक्षिलें कोणा । थोरा लहाना निवडुनी ॥१॥
ऐसी संत देती ग्वाही । पुराणेंही गर्जती ॥२॥
आम्ही आतां न फिरों मागें । करुं वेगें वेगुचि ॥३॥
निळा म्हणे पळें पळ । साधु काळ भेटीचा ॥४॥
देवाने लहान-मोठा असा भेदभाव न करता कोणाचीही उपेक्षा केलेली नाही, अशी ग्वाही संत देतात आणि पुराणेही सांगत आहेत. आता आम्ही भक्तीच्या मार्गावरून मागे फिरणार नाही, वेगाने पुढे जाऊ. निळोबाराय म्हणतात, प्रत्येक क्षणाचा उपयोग करून देवाच्या भेटीचा काळ साधूया.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
नाहीं ऐसें उणेंचि कोठें । भरतो पोट तोंडवरी ॥१॥
बाहेर येती वोसंडोन । चाही कोन उथळोनी ॥२॥
झाली आनंदा दाटणी । गर्जे वाणी त्या सुखें ॥३॥
निळा म्हणे माझी सत्ता । नाहीं वदता विठ्ठल ॥४॥
देवाच्या कृपेची कुठेही उणीव नाही, तो आनंदाचा घट पूर्ण भरून ओसंडून वाहत आहे. चहू दिशांनी आनंदाची दाटणी झाली असून माझी वाणी त्या सुखाने गर्जत आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्याकडून हे अभंग वदवून घेणारा साक्षात विठ्ठलच आहे, यात माझी स्वतःची सत्ता नाही.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
नाहीं कोठें गोंविला हेत । ठेविलें चित्त याचिवरी ॥१॥
सगुण सुंदर देखिलें दिठीं । विटे नेहटी तेंचि पुरे ॥२॥
वामभागीं विराजमान । स्वरुपीं समान रुक्मिणी ॥३॥
निळा म्हणे लाभला छंद । याचाचि वेध मनासीं ॥४॥
मी माझे चित्त कुठेही अडकू न देता केवळ या सगुण सुंदर विठ्ठलावर ठेवले आहे. विटेवर उभे असलेले त्याचे रूप आणि डाव्या बाजूला विराजमान असलेली रुक्मिणी माता मी डोळ्यांनी पाहिली आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या मनाला आता याच रूपाचा अखंड ध्यास लागला आहे.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
नाहीं माझा उरविला । संदेह अवघाचि फेडिला ॥१॥
म्हणोनियां त्याच्या सुखें । नाचें कीर्तनीं मी हरिखें ॥२॥
बोलविती जें जें वाचें । तें तें अक्षर निश्चयाचें ॥३॥
निळा म्हणे मी नेणें गति । अर्थ त्याचा ते जाणती ॥४॥
देवाने माझा सर्व संशय मोडून काढला आहे, म्हणूनच मी कीर्तनात अत्यंत आनंदाने नाचतो. माझ्या वाणीतून ते जे जे वदवून घेतात, ते ते अक्षर निश्चयाचे व सत्याचे असते. निळोबाराय म्हणतात, मला गूढ अर्थ कळत नसले तरी ते देवच त्याचा अर्थ जाणतात.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
नाहीं लौकिकाशीं काज । माझें गुज तो जाणें ॥१॥
अंतर्बाह्य ठावें तयां । येईल बाह्य पसरुनी ॥२॥
हाचि निश्चय माझा मनीं । विश्वास वचनीं संतांच्या ॥३॥
निळा म्हणे निर्भय चित्तें । भेटी त्यातें पाचारी ॥४॥
मला लौकिक जगाशी काहीही देणेघेणे नाही, माझे अंतरंग केवळ तो देवच जाणतो. माझे आतले आणि बाहेरचे सर्व त्याला ठाऊक आहे, तो मला प्रेमाने कडेवर घेईल. संतांच्या वचनावर माझा पूर्ण विश्वास आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी निर्भय चित्ताने त्याला भेटीसाठी आळवत आहे.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
निजध्यास लागला मनीं । हाचि चिंतनीं दिवसरात्रीं ॥१॥
न सुटेचि करुं कैसें । लाविलें पिसें गोवळें ॥२॥
येऊनि जाऊनि पुढेंचि उभा । लाविलें भांवा मन माझें ॥३॥
निळा म्हणे नवचें दुरि । भरला शरीरीं न सुटेचि ॥४॥
माझ्या मनात रात्रंदिवस एकाच ध्यासाचे चिंतन चालले आहे. त्या श्रीकृष्णाने मला कसले हे भक्तीचे वेड लावले आहे? तो सारखा माझ्या समोर येऊन उभा राहतो आणि माझे मन वेधून घेतो. निळोबाराय म्हणतात, तो माझ्या शरीरात असा भरला आहे की तो दूर जातच नाही.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
नीत नवा प्रेमा कृपेचिया बळें । अंतरीं हा वोळे आनंदघन ॥१॥
नाचतीं मयूरें रोमांचीत दाटी । अमृताची वृष्टी जीवनकळा ॥२॥
आकाशें दुमदुमी गर्जे अनुहत । सुनीळ तळपत विदयुल्लता ॥३॥
पिकली भूमिका बीज आलें फळा । अव्दय निजकळा सवंगिलें ॥४॥
भाग्यवंत निळा सांठवी निराळीं । आत्मया जवळी निकटवासें ॥५॥
देवाच्या कृपेने अंतःकरणात नित्य नवा प्रेमाचा आनंदघन ओसंडून वाहत आहे. शरीरावर रोमांचाचे मोर नाचत असून अमृताचा वर्षाव होत आहे. हृदयात अनाहत ध्वनीचा गजर होत असून ज्ञानाची वीज चमकत आहे. निळोबाराय म्हणतात, भाग्यवंत होऊन मी या आत्मज्ञानाचा आनंद जवळ साठवला आहे.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
नुठेचि मन वरुनियां । जडोनी ठेलें हरीच्या पायां ॥१॥
बुध्दि निश्येंसी राहिली । परम विश्रांति पावली ॥२॥
डोळे न धाती पाहतां । चरणीं विगुंतले तत्वतां ॥३॥
निळा म्हणे न पुरे धणी । करीन जीवें बोवाळणी ॥४॥
माझे मन आता हरीच्या चरणांवरून अजिबात बाजूला होत नाही, तिथेच स्थिर जडले आहे. बुद्धी निश्चयी होऊन परम विश्रांतीला पोहोचली आहे. डोळे त्याचे चरण पाहताना तृप्त होत नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, मी माझ्या जीवाने त्याच्या चरणांवरून ओवाळून टाकीन.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
नुरवूनि दुसरें आतां ठेलों चरणीं । नित्यानंद भोगीतुंचि दिनरजनीं ॥१॥
आळवूनि वाचें याचीं उत्तम नामें । सारिन काळ याचिपरि सुखसंभ्रमें ॥२॥
धरुनियां रुप दृष्टीं हदयभुवनीं । सांठवीन आपुलिया मनाचे मननीं ॥३॥
निळा म्हणे जन्मोनियां केली हे जोडी । विठोबाचि सेवा नित्य नविये आवडी ॥४॥
द्वैतभाव नष्ट करून मी देवाच्या चरणी लीन झालो आहे आणि रात्रंदिवस नित्यानंद भोगत आहे. मुखाने त्याची उत्तम नावे गात मी माझा काळ सुखाने घालवीन. त्याचे रूप हृदयात साठवून ध्यानात ठेवीन. निळोबाराय म्हणतात, या जन्मात मी नित्य नव्या आवडीने विठोबाची सेवा हीच कमाई केली आहे.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
नेघों आम्ही कदा भुक्ति आणि मुक्ति । हरिनामीं विश्रांति सर्व जोडे ॥१॥
काय कराव्या त्या रिध्दी आणि सिध्दी । वाउग्या उपाधी भजना गोंवा ॥२॥
नलभे आम्हां कांही मान्यता बहुमान । जेणें अभिमान खवळे अंगीं ॥३॥
निळा म्हणे दुरी दुरावूं जाणीव । नलगे शहाणीव नाडील ते ॥४॥
आम्हाला उपभोग किंवा मुक्ती नको आहे, कारण हरिनामातच सर्व विश्रांती लाभते. भक्तीत अडथळा आणणाऱ्या ऋद्धी-सिद्धींच्या उपाधी आम्हाला नको आहेत. ज्याने अहंकार वाढतो, असा मान-सन्मानही आम्हाला नको आहे. निळोबाराय म्हणतात, जी फसवते ती कोरडी शहाणपी आम्हाला नको आहे.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
नेटकेंचि दैव उघडलें आजीं । तो हा मजमाजीं संचरला ॥१॥
आतां कैसें करुं मी यासी । नावरेंचि मनासी आवरितां ॥२॥
सुदिन घटका सांपडली होती । ते पडिली अवचितीं हातीं याचे ॥३॥
निळा म्हणे मी मज माझें । हिरोनियां वोझें नेलें सकळ ॥४॥
आज माझे उत्तम भाग्य उघडले असून तो परमात्मा माझ्यामध्ये संचरला आहे. मनाला कितीही आवरले तरी ते आवरत नाही. असा शुभ मुहूर्त अचानक माझ्या हाती आला. निळोबाराय म्हणतात, देवाने माझे 'मी' आणि 'माझे' हे सर्व ओझे हिरावून नेले आहे.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
पडतांचि तें वचन कानीं । धरिती मनीं अत्यादरें ॥१॥
सुकृताचीं उत्तम फळें । आलीं एक वेळे ओढवोनि ॥२॥
सुखीं सांठवलें सुख । हरिखा हरिख भेटला ॥३॥
निळा म्हणे कल्प कोटी । पडली गांठीं हरीसवें ॥४॥
देवाचे शब्द कानावर पडताच भक्त ते अत्यंत आदराने हृदयात धरतात. पूर्वजन्मीच्या पुण्याची सर्व फळे एकाच वेळी समोर आली आहेत. सुखात सुख सामावले असून आनंदाला आनंद भेटला आहे. निळोबाराय म्हणतात, करोडो कल्पांनंतर आज साक्षात श्रीहरीशी गाठ पडली आहे.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
पायीं लीन होता निळा । दिधला कळा प्रेमाची ॥१॥
निववूनियां केला सुखी । ठेउनी मुखीं निज नाम ॥२॥
माउलीची ऐशी जाती । बालकां प्रीति समजावी ॥३॥
निळा म्हणे कृपावंत । साक्षभूत अंतरींची ॥४॥
निळोबाराय म्हणतात, मी देवाच्या चरणी लीन होताच त्याने मला आपल्या प्रेमाची कला शिकवली. मुखात आपले नाव देऊन मला शांत आणि सुखी केले. आई जशी बाळाला प्रेमाने समजावते, तसाच हा अंतर्यामीचा साक्षी असणारा देव अतिशय कृपाळू आहे.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
पुरातन मी शरणांगत । आहे स्थापित सद्गुरुचा ॥१॥
म्हणोनि संत पाळिती मातें । देउनी भातें प्रेमरस ॥२॥
जेउनी उरला प्रसाद देती । निकट बैसविती जवळिकें ॥३॥
निळा म्हणे क्षणक्षणां । देती स्मरणा श्रीहरिच्या ॥४॥
मी पूर्वीपासूनच सद्गुरूंचा शरणागत आणि स्थापित शिष्य आहे. म्हणूनच संत प्रेमरसाचा प्रसाद देऊन माझा सांभाळ करतात. ते मला जवळ बसवून आपला महाप्रसाद देतात. निळोबाराय म्हणतात, संत मला क्षणोक्षणी श्रीहरीच्या स्मरणाची आठवण करून देतात.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगें सत्य केला अनुग्रह । निरसूनियां देह बुध्दि भेद ॥१॥
येऊनी एकांतीं उपदेशिलीं कानीं । बीजमंत्रें दोन्हीं निजाक्षरें ॥२॥
जीवा शिवा शेज रचिली आनंदीं । आउटावें पदीं आरोहण ॥३॥
निजीं निजरुपीं निजविला निळा । अनुहातें बाळा हल्लरु गाती ॥४॥
पांडुरंगाने माझी देहबुद्धी आणि भेद नष्ट करून माझ्यावर खरा अनुग्रह केला. एकांतात येऊन माझ्या कानात दोन अक्षरांचा तारकमंत्र उपदेशिला. जीव आणि शिवाचे ऐक्य करून परमानंद दिला. निळोबाराय म्हणतात, त्याने मला आत्मरूपात निजवले असून अनाहत नादाचे अंगाई गीत गात आहे.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
फुटलें धरण आला लोंढा । नावरे तोंडा माझिया तो ॥१॥
कृपाघनें वृष्टी केली । वाचा गर्जिन्नली बोधवरें ॥२॥
प्रतीति विदयुल्लता झळकती । थेंबुटे पडती ब्रम्हरसें ॥३॥
निळा म्हणे पिकलें पीक । आलें सकळीक भागासी तें ॥४॥
कृपेच्या ढगाने असा वर्षाव केला की ज्ञानाच्या धरणाचा सांडवा फुटून माझ्या मुखातून अभंगांचा लोंढा वाहू लागला आहे. आत्मज्ञानाची वीज चमकत असून ब्रह्मरसाचे थेंब सांडत आहेत. निळोबाराय म्हणतात, भक्तीचे हे समृद्ध पीक सर्वांच्याच भागाला आले आहे.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
बरवें झालें बरवें झालें । आत्मराम ह्रदयीं आले ॥१॥
सद्गुरुनीं कृपा केली । वस्तु डोळां पैं दाविली ॥२॥
आनंदीं आनंद । पाहे तिकडे हा गोविंद ॥३॥
निळा म्हणे मी निष्काम । परिपूर्ण आत्माराम ॥४॥
खूप चांगले झाले की साक्षात आत्माराम माझ्या हृदयात प्रकट झाला! सद्गुरूंनी कृपा करून मला त्या परब्रह्म वस्तूचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवले. आता मी तिकडे पाहावे तिकडे आनंदाचा आनंद आणि गोविंदच दिसत आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी आता निष्काम होऊन परिपूर्ण झालो आहे.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
बरवा झाला वेवसाय । चित्तीं आठवितां पाय ॥१॥
राम ह्रदयीं राहिला । परमानंद प्राप्त झाला ॥२॥
व्दैत तेंहि मावळलें । परब्रम्ह प्रकाशलें ॥३॥
निळा म्हणे धन्य झालों । गुरुकृपें स्थिरावलों ॥४॥
देवाचे चरण चित्तात आठवण्याचा माझा व्यापार अत्यंत यशस्वी झाला आहे. साक्षात श्रीराम हृदयात प्रकट झाल्यामुळे परमानंद लाभला आहे. सर्व द्वैत मावळले आणि परब्रह्माचा प्रकाश पडला. निळोबाराय म्हणतात, गुरुकृपेने मी स्थिर होऊन धन्य झालो आहे.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
बैसला तो ध्यानीं मनीं । पाहतां लोचनीं विठ्ठल ॥१॥
रुपा गोजिरें सुंदर । वेधिलें अंतर मन बुध्दी ॥२॥
नाठवेंचि कांहीं आतां । त्याविण चित्ता दुसरें ॥३॥
निळा म्हणे लाविलें पिसें । मी मज नुमसे आठवितां ॥४॥
डोळ्यांनी विठ्ठलाला पाहताच तो माझ्या ध्यानात आणि मनात बसला आहे. त्याच्या गोजिऱ्या व सुंदर रूपाने माझे मन आणि बुद्धी वेधून घेतली आहे. आता त्याच्याशिवाय दुसऱ्या कशाचीही आठवण येत नाही. निळोबाराय म्हणतात, त्याने मला भक्तीचे असे वेड लावले आहे की मला स्वतःचाही विसर पडला आहे.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
बैसला तोचि माझिये ध्यानीं । कटीं कर दोन्ही वसवितां ॥१॥
नयनाचि माजीं नवचे दुरीं । आंतु बाहेरीं कोंदला ॥२॥
याविण नाठवे आणिक कांहीं । देहादेहीं तोचि तो ॥३॥
निळा म्हणे दिवसराती । स्वप्नीं सुषुप्तीं जागृतींत ॥४॥
कमरेवर दोन्ही हात ठेवून उभा असलेला तो विठ्ठल माझ्या ध्यानात बसला आहे. तो माझ्या डोळ्यांपासून दूर जात नाही, आत आणि बाहेर तोच भरून राहिला आहे. जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांत निळोबाराय म्हणतात, मला केवळ तोच दिसत आहे.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
बोलों जातां वचनाक्षरें । माजी संचरे निरोपण ॥१॥
ऐशी दाटली दाटणी । वाचा गुणी गुंडाळिली ॥२॥
नाना संकल्प ते मुराले । स्तवनींचि झाले सादर ॥३॥
निळा म्हणे निमिषोनिमिष । झाले श्वासोश्वास अक्षरें ॥४॥
मी काही बोलू गेलो तरी त्यात भगवंताचेच निरूपण संचरून येते. माझी वाणी त्याच्याच गुणांनी भरून गेली आहे. माझे सर्व संकल्प मावळले असून ते देवाच्या स्तवनात लीन झाले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, माझा प्रत्येक श्वास आणि निमिष आता अभंगाची अक्षरे बनले आहेत.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हानंदा भरणी आली । तेचि केली सामोरी ॥१॥
वंचिलें नाहीं कोणापाशीं । होतें मानसीं धरिलें तें ॥२॥
अवघे नाम विठोबाचें । स्वरुप त्याचें ध्यानीं मनीं ॥३॥
निळा म्हणे देतां हांके । उभाचि ठाकें सन्मुख ॥४॥
माझ्या हृदयात ब्रह्मानंदाचा पूर आला आहे, तोच मी सर्वांसमोर मांडला आहे. मनात जे साठवले होते, ते मी कोणापासूनही लपवून ठेवले नाही. सर्वत्र विठोबाचेच नाव आणि त्याचेच रूप ध्यानात आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी हाक मारताच तो साक्षात समोर उभा राहतो.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
वणिंतां चरित्रे न पुरे धणी । वाचा लांचावली हरीच्या गुणीं । स्वानंदाची उघडली खाणी । नामस्मरणीं मातली ॥१॥
अधिक् अधिक् स्फूर्तीचा प्रसर । आगळीं अक्षरें चालती फार । नेणों फुटलें हें चिदांबर । मेघवृष्टिन्यायें होतसें ॥२॥
आवरताही नावरे मती । लिहितां न पुरे हे दिवसरातीं । न कळें काय केलें संतीं । देउनी प्रसाद आपुला ॥३॥
अवघेंचि उघडूनियां भांडार । दृष्टी दाविलें सारासार । लेववूनियां ते अलंकार । केलें समोर बोलावया ॥४॥
अक्षरें वाचे येती । ते ते प्रमेयेसीचि उठती । नेणों गुंफोनी ठेविलीं होतीं । तेचि प्रसादीं वोपिलीं ॥५॥
नाहीं वाचेसी गुंतागोवा । तात्पर्यार्थाचि हा अघवा । ऐसा योजूनियां बरवा । मुहूर्त दिधला समर्थी ॥६॥
निळा आईत्या पिठावरी । रेघा आढीत बैसला घरीं । दैव मोडोनी आलें वरी । होतें संचितीं म्हणउनी ॥७॥
श्रीहरीची चरित्रे गाताना माझी तृप्तीच होत नाही, माझी वाणी त्याच्या गुणांची चटावली आहे. माझ्या बुद्धीत नवनवीन स्फूर्ती उमटत असून चिदाकाशातून अभंगांची पर्जन्यवृष्टी होत आहे. संतांनी आपल्या प्रसादाचे भांडार उघडून मला अक्षरांचे दागिने घातले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, पूर्वसंचिताच्या बळावर मला हा आयता प्रसाद मिळाला आहे.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
वाम चरणीं वाहे नीर । गंगा अमृताचे पाझर ॥१॥
आवडे तें माझया मना । धणी न पुरेचि लोचना ॥२॥
महिमा जोडला मुद्रिका । ध्वज वज्र अंकुश उर्ध्वरेखा ॥३॥
निळा म्हणे मुंजुळ गाती । वाळे वांकी रुणझुणिती ॥४॥
देवाच्या डाव्या पायाच्या अंगठ्यातून गंगेचा व अमृताचा पाझर वाहत आहे, ते रूप माझ्या मनाला अत्यंत आवडते आणि डोळे पाहून तृप्त होत नाहीत. त्याच्या तळपायावर ध्वज, वज्र, अंकुश आणि ऊर्ध्वरेखांचे शुभ चिन्ह आहेत. निळोबाराय म्हणतात, त्याच्या पायांतील पैंजण अत्यंत मंजूळ रुणझुणत आहेत.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
वाउग्या खटपटा । नावडती तैशा चेष्टा ॥१॥
जेणें पांवे भ्रंश बुध्दी । न पावती स्वरुपसिध्दि ॥२॥
घालिती घालणी । काय करुं ते बोलणीं ॥३॥
निळा म्हणे मिथ्यावाद । काय करावे ते छंद ॥४॥
ज्या खटपटींनी बुद्धी भ्रष्ट होते आणि आत्मज्ञान मिळत नाही, त्या फालतू गोष्टी आणि चेष्टा मला अजिबात आवडत नाहीत. जे केवळ कोरड्या वादात आणि जाळ्यात अडकवतात, ते बोलणे काय कामाचे? निळोबाराय म्हणतात, असा खोटा वाद आणि छंद कशाला करायचा?
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
वाचे बोलविलें देवें । मज हें काय होतें ठावें ॥१॥
सहज नामें आळवितां । ओघ आला हा अवचिता ॥२॥
संत जाणती अंतर । कीं हा रखुमाईचा वर ॥३॥
निळा म्हणे पुसिलि गोठी । नये सांगतां तें गोमटी ॥४॥
माझ्या वाणीने साक्षात देवानेच हे सर्व वदवून घेतले आहे, मला स्वतःला काय माहीत होते? सहज नामाने आळवत असतानाच अभंगांचा हा ओघ अचानक वाहू लागला. रुक्मिणीचा पती पांडुरंगच हा सर्व खेळ करत आहे हे संत जाणतात. निळोबाराय म्हणतात, ती सुंदर गोष्ट शब्दांत सांगता येत नाही.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
वाचा वेधलां हरिकीर्तनीं । श्रवण श्रवणीं गोडावले ॥१॥
नेत्रीं बैसलें हरीचें रुप । पूजनीं पडप उभय करां ॥२॥
प्रदक्षणें सोकलें चरण । आष्टांग आलिगंन नमस्कारा ॥३॥
निळा म्हणे हेंचि कोड । अवघिया चाड विठठलीं ॥४॥
माझी वाणी हरिकीर्तनाने वेधली गेली आहे आणि कान गुण ऐकण्यात गोडावले आहेत. डोळ्यांत हरीचे रूप बसले आहे आणि हात पूजेत रंगले आहेत. पाय प्रदक्षिणा घालण्यात आणि देह साष्टांग नमस्कार करण्यात सोकावला आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या सर्व इंद्रियांना आता केवळ विठ्ठलाचीच आस आहे.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
वेडा नव्हे मुका चतुर शहाणा । बोले अबोलणा मौनावस्था ॥१॥
विष्णुदासा निळा वाचा विदेहता । अंगी सप्रेमता आवडीची ॥२॥
ह्रदयीं चतुर्भुज मेघशाम मूर्ती । मुखीं नामकीर्ति ब्रीदावळी ॥३॥
नेणता म्हणोनि संत आपंगिला । निळा निरविला पांडुरंगा ॥४॥
हा निळा वेडा किंवा मुका नाही, तर तो मौनावस्थेत राहणारा चतुर शहाणा आहे. त्याची वाणी देहातीत झाली असून अंगात भक्तीचे प्रेम भरले आहे. हृदयात चतुर्भुज मेघश्याम मूर्ती आणि मुखात नामकीर्ती आहे. निळोबाराय म्हणतात, अज्ञानी जाणून संतांनी माझा सांभाळ केला आणि मला पांडुरंगाच्या हवाली केले.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
व्यापूनियां ठायां ठावो । अवघाचि देवो प्रगटला ॥१॥
संतकृपा फळा आली । ते वरुषली स्वानंदें ॥२॥
अंकुरली भावबीजें । विस्तारलीं सहजें गुणचर्या ॥३॥
निळा म्हणे कणिसें दाटे । नाहीं फलकट कणभारें ॥४॥
सर्व जागा व्यापून साक्षात देवच प्रगट झाला आहे! संतांची कृपा फळाला आली असून ती स्वानंदाचा वर्षाव करत आहे. भक्तीचे बीज अंकुरले आणि भगवंताच्या गुणवर्णनाचा विस्तार झाला. निळोबाराय म्हणतात, हे पीक दाण्यांनी भरलेले असून त्यात अजिबात फोलकट उरलेले नाही.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
सत्यासाठीं माझी चाली । संती केली आज्ञा ते ॥१॥
विठ्ठल विठ्ठल म्हणों मुखें । वाणूं सुखें गुण त्याचे ॥२॥
काय आम्हां दासा चिंता । धणी पुरवितां शिरावरी ॥३॥
निळा म्हणे निश्चतीनें । असों वचनें एकाचिया ॥४॥
संतांनी जी आज्ञा केली, त्या सत्याच्या मार्गानेच माझे चालणे सुरू आहे. मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हणावे आणि आनंदाने त्याचे गुण गावेत. आमच्यासारख्या दासांना कसली चिंता, जेव्हा आमचा मालक स्वतः आमचे लाड पुरवत आहे? निळोबाराय म्हणतात, आम्ही संतांच्या वचनावर निश्चिंत आहोत.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
सर्वकाळ तेंचि वाटे । रुप पहावें गोमटें ॥१॥
जें कां पुंडलिकाचे व्दारी । उभें ठेलें विटेवरी ॥२॥
पितांबराचें परीधान । मुगुट कुंडले विराजमान ॥३॥
निळा म्हणे कौस्तुभ गळां । नाना पुष्पें तुळसीमाळा ॥४॥
पुंडलिकाच्या दारात विटेवर उभे असलेले ते सुंदर रूप सर्वकाळ पाहावेसे वाटते. अंगावर पीतांबर, डोक्यावर मुकुट, कानांत कुंडले, गळ्यात कौस्तुभ मणी आणि तुळशीची माळ शोभत आहे. निळोबाराय म्हणतात, ते रूप डोळ्यांत साठवून राहावेसे वाटते.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
सदाचा हा धाला सदाचा भुकेला । सदाचा निजेला जागा सदा ॥१॥
ऐसिये परिचा अंबुला साजणी । वरिला सुवासिणी सदाचि मी ॥२॥
सदाचा बोलिका सदाचा हा मुका । सदाचा हा लटिका खरा सदां ॥३॥
सदाचा हा वेडा सदाचा हा कुडा । सदाचा हा निर्भिडा भीड सदा ॥४॥
सदाचा हा दाता सदाचा मागता । सदाचा हा रिता भरला सदा ॥५॥
निळा म्हणे सदा जवळी ना हा दुरी । सदा सर्वांतरीं नसोनि वसे ॥६॥
हा परमात्मा नित्य तृप्त असूनही भक्तीचा भुकेला आहे, झोपलेला असूनही नित्य जागा आहे. तो बोलणारा असूनही मौनी आहे, खरा असूनही लीलामय आहे. तो अथांग दाता असूनही भक्ताकडे भक्ती मागणारा याचक आहे. निळोबाराय म्हणतात, तो जवळ असून दूर आहे आणि सर्वव्यापी असूनही अलिप्त आहे.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
सहजचि होतों उभा । संत सेवेचिया लोभा ॥१॥
तंव काढिला निक्षेप । हातीं दिला तो अमूप ॥२॥
नाहीचिं अंत जया । किती माप लाऊं तया ॥३॥
निळा म्हणे दिवसरातीं । न पुरे करितां गणती ॥४॥
मी संतांच्या सेवेच्या इच्छेने सहज उभा होतो, तितक्यात संतांनी मला परमार्थाचा गुप्त ठेवा काढून माझ्या हातात दिला. तो ठेवा इतका अमूक आणि अथांग आहे की त्याला कोणतेही माप लावता येत नाही. निळोबाराय म्हणतात, रात्रंदिवस मोजले तरी त्याची गणती संपत नाही.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
सांपडली वाट । आम्हां वैकुंठाची नीट ॥१॥
सहज वचनीं विश्वसतां । संतसंगती लांगता ॥२॥
वारलें दुर्घट । होतें भ्रांतीचें कचाट ॥३॥
निळा म्हणे सुखी । झालों पूर्विली ओळखी ॥४॥
संतांच्या संगतीत येऊन त्यांच्या वचनांवर विश्वास ठेवताच आम्हाला वैकुंठाची सरळ वाट सापडली. भ्रमाचे आणि अज्ञानाचे कठीण जाळे दूर पळाले. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या मूळ आत्मस्वरूपाची जुनी ओळख पटल्यामुळे मी पूर्ण सुखी झालो आहे.
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
सिंधुतनया सेवितां पाय । तुमचे तल्लीन होउनी ठाय ॥१॥
ब्रम्हानंदाची राणीव । चरणरेणु माजी सर्व ॥२॥
म्हणे हे न विसंबें मी आतां । युगें कल्पकोटी जातां ॥३॥
निळा म्हणे सुकुमार ते । विटे सांपडले आमुतें ॥४॥
लक्ष्मीमाता स्वतः तल्लीन होऊन ज्या देवाचे पाय सेवा करते आणि ज्याच्या चरणाच्या धुळीत ब्रह्मांदाचे राज्य सामावले आहे, ती लक्ष्मी सांगते की मी करोडो कल्प उलटले तरी हे चरण सोडणार नाही. निळोबाराय म्हणतात, तेच सुंदर सुकुमार चरण आम्हाला पंढरपुरात विटेवर सापडले आहेत.
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
सुखी केलें सुखी केलें । संती दाविलें निज हित ॥१॥
जन्मोजन्मीं दास त्यांचा । पोसणा ठायींचा पुरातन ॥२॥
नित्य आपुला आठव देती । आणि पुरस्कारिती निज सेवें ॥३॥
निळा म्हणे हेंचि त्यांचें । वर्तन ठायीचें पूर्वापार ॥४॥
संतांनी माझे खरे हित दाखवून मला पूर्ण सुखी केले आहे. मी जन्मोजन्मी त्यांचाच आश्रित आणि सांभाळलेला दास आहे. ते नित्य मला आपली आठवण करून देतात आणि आपल्या सेवेत लावतात. निळोबाराय म्हणतात, संतांचे हेच मूळचे कृपाळू वर्तन आहे.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
सुखीं सांठविलें सुख । हरिखा हरिख भेटविला ॥१॥
आनंदासी आनंद झाला । सद्गुरु भेटला तेचि क्षणीं ॥२॥
प्रतीतीसही प्रतीत झाली । शांति मेळवविली निजशांती ॥३॥
निळा म्हणे सुकाळ ऐसा । केला दशदिशा कोंदलीया ॥४॥
सद्गुरू भेटताच एका क्षणात सुखात सुख सामावले आणि आनंदाला आनंद भेटला. प्रचितीला प्रचिती मिळाली आणि आत्म शांती लाभली. निळोबाराय म्हणतात, सद्गुरूंनी दहाही दिशांत भक्तीचा आणि सुखाचा असा समृद्ध काळ निर्माण केला आहे.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
सेवकाचि परि स्थापिला पदीं । मग त्याचिये बुध्दी कोण तुके ॥१॥
तैसेंचि केलें मजही देवा । निरपेक्ष अवघा दावूनियां ॥२॥
आईता वांटा दिधली जोडी । कवडीनें कवडी सांचिली ते ॥३॥
निळा म्हणे देवा आभारचि केले । मज सेवका गौरविलें आपुलिया ॥४॥
देवाने मला आपल्या सेवकाचे स्थान दिले, मग माझ्या बुद्धीची बरोबरी कोण करणार? मला निष्काम करून भक्तीची सर्व संपत्ती आयती हाती दिली. पूर्वसूरींनी जी भक्ती साठवली होती, ती मला सहज मिळाली. निळोबाराय म्हणतात, देवाने माझ्यासारख्या सेवकाचा बहुमान करून माझे खूप आभार केले आहेत.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
सैंध दाटली अक्षरें । माप नव्हें पुरें । केली माझीया दातारें । अतिवृष्टी कृपेची ॥१॥
लिहितां न पुरे दिवसराती । वाढविला विस्तार तो मती । जैसे क्षीराब्धीवरीं येती । तरंग मिरविती असंख्य ॥२॥
नाना प्रमेय नाना कथा । नाना पदांचिया चळथा । निघती त्या पंढरीनाथा । आवडती प्रियवादें ॥३॥
संतचरित्रें हरिचें गुण । केलें पवाडें ते विंदान । नाना पतितांचे उध्दरण । केलें संरक्षण दासांचें ॥४॥
ऐशिया स्तवनीं लाविली वाचा । बडीवार हरीचिया नामाचा । केला प्रतिपाळ तो दासाचा । वारंवार आठवितों ॥५॥
नाना नामें नाना चरित्रें । कल्याणरुपें अती पवित्रें । श्रवणें पठणें गातां वक्त्रें । हरिच्या पदातें पावविती ॥६॥
आइती जोडूनियां ठेविलीं । होतीं ठायींचि गुंफिलीं । निळा म्हणे तेचि वोपिलीं । माझिये वदनीं वरदानें ॥७॥
माझ्या दाताराने कृपेची अशी अतिवृष्टी केली की अक्षरांची दाटी झाली आहे. क्षीरसागरावर जशा असंख्य लाटा उठाव्यात, तशी माझी बुद्धी प्रगल्भ झाली आहे. पंढरीनाथाला आवडणारे विविध सिद्धांत, पदे आणि संतांची चरित्रे माझ्या वाणीतून उमटत आहेत. निळोबाराय म्हणतात, देवाने वरदान देऊन ही रचना माझ्या मुखात आयती अर्पण केली आहे.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
माझी बुध्दि झाली वेडी । दिधली बुडी हरिनामीं ॥१॥
नुमजे येथें विगुंतली । न करी बोली आणिक ॥२॥
सांडियले वादावाद । छंद बंद आणिक ॥३॥
निळा म्हणे तुमच्या पायीं । जडली ठायीं न ढळेसी ॥४॥
माझी बुद्धी हरिनामात बुडी मारून भक्तीत वेडी झाली आहे. ती आता या हरिनामातच गुंतली असून दुसरी कोणतीही गोष्ट बोलत नाही. सर्व वादविवाद आणि फालतू छंद मी सोडून दिले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, माझी बुद्धी तुझ्या चरणी अढळ जडली आहे.
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
मीचि माझा विस्मय करी । नवल परी देखोनी ॥१॥
कैशी येणें पांडुरंगें । अंगीं अंगें लपविलीं ॥२॥
पळही मात्र विसर देहीं । न पडेचि ठायीं व्यापियलें ॥३॥
निळा म्हणे नाम वाचे । गुण त्याचें आठवती ॥४॥
पांडुरंगाची ही अलौकिक लीला पाहून मीच माझ्या मनाशी आश्चर्यचकित होतो. त्याने मला आपल्या अंगात कसे लपवून घेतले आहे! मला एका क्षणासाठीही देहाचा विसर पडत नाही कारण तो सर्वत्र व्यापून राहिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी वाणी नित्य त्याचे गुण गात आहे.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
याचा आश्रय झाला आम्हां । या पुरुषोत्तमा विठठलाचा ॥१॥
गातां वाचितां चरित्रें याची । न करी दासांची उपेक्षा हा ॥२॥
आपुला संकेत सिध्दी न्यावा । करणें देवा हेंचि सत्य ॥३॥
निळा म्हणे निष्ठा जाणें । तैसाचि करणें आदर त्या ॥४॥
आम्हाला या पुरुषोत्तम विठ्ठलाचा एकमेव आधार लाभला आहे. याची चरित्रे गाणाऱ्या दासांची हा कधीही उपेक्षा करत नाही. भक्तांचा संकल्प सिद्धीस नेणे हेच देवाचे ब्रीद आहे. निळोबाराय म्हणतात, जो जशी निष्ठा ठेवतो, देव त्याला तसाच आदर व फळ देतो.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
याचिया रुपाचें चिंतन । करितां तनु मन वेधलें ॥१॥
देहीं नुरता देहभाव । झालों स्वयमेव तेंचि रुप ॥२॥
नाईकती शब्दा श्रवण । दुजिया नयन न देखति ॥३॥
निळा म्हणे बावरी अशी । दिसें लोकांसी प्रीति वरी ॥४॥
देवाच्या रूपाचे चिंतन करता करता माझे तन आणि मन पूर्णपणे वेधले गेले. देहात असूनही देहभाव संपला आणि मी स्वतःच ते रूप बनलो. कानांना इतर शब्द ऐकू येत नाहीत आणि डोळ्यांना दुसरे काही दिसत नाही. निळोबाराय म्हणतात, लोकांच्या दृष्टीने मी भक्तीत बावरा झालो आहे.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
याचिलागीं तुमचा करितसें धांवा । रात्रंदिवस देवा आळवूनि ॥१॥
नेणें जप तप स्नान संध्या विधी । जड माझी बुध्दि प्रज्ञाहीन ॥२॥
नाहीं आश्रमाचें घडलें विहित । न कळे उचित नित्यादिक ॥३॥
निळा म्हणे कैसा परिपाक । वैकुंठनायक तुम्ही जाणा ॥४॥
हे देवा, म्हणूनच मी रात्रंदिवस तुझा धावा करत आहे. मला जप, तप, स्नान किंवा संध्याविधी काहीही येत नाही, माझी बुद्धी जड आणि अज्ञानी आहे. मला आश्रमाचार किंवा नित्यकर्म कळत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे वैकुंठनायका, माझा उद्धार कसा करायचा हे तूच जाणतोस.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
भावें आळवितां देवा । लागला हातीं जुनाट ठेवा । दैव मोडीनी आले दैवा । सुख विश्रांती पावलों ॥१॥
आतां वेचूं खाऊं जेऊं । शोभती अळंकार ते लेऊं । आपुलें सुहद गौरवूं । हरिभक्त वैष्णव साबडे ॥२॥
अपार संपत्ती आली घरां । नाहीं आतां वोढावारा । नलगे जाणें आणिकांच्या घरां । कांहीं मागावें यासाठीं ॥३॥
खरें नाणें खरें केणें । खरिया मोलें घेणें देणें । खरें विकें खरेपणें । न पडे उणें भरलेंसे ॥४॥
निळा म्हणे माझिया दैवें । जोडिलें होतें पडिलें ठावें । कृपा केली विठ्ठल देवें । दिधलें भांडार ॥५॥
देवाला भावाने आळवताच माझ्या हाती परमार्थाचा जुनाट ठेवा लागला. माझे दैव उजळले आणि मला परम शांती लाभली. आता मला दुसऱ्याच्या दारी काही मागण्यासाठी जाण्याची गरज उरली नाही. हरिनामाचे खरे नाणे माझ्या हाती आले आहे. निळोबाराय म्हणतात, विठ्ठल देवाने कृपा करून मला भक्तीचे भांडार दिले आहे.
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
मजही भीड नुलंघवे । जें त्या पुसावें मनोगत ॥१॥
सर्वही भावें सेवाऋणी । मजचि करुनी सोडियलें ॥२॥
आशा मात्र नाहीं याशीं । जे कां देहासी नाठविती ॥३॥
निळा म्हणे घातली मिठी । कल्प कोटी न सुटेशी ॥४॥
देवाने मला आपल्या सेवेचे ऋण देऊन असे बांधून टाकले आहे की त्याची आज्ञा मला मोडता येत नाही. ज्यांना देहाची आठवण उरलेली नाही, त्यांना कोणतीही आशा उरत नाही. निळोबाराय म्हणतात, मी देवाला अशी घट्ट मिठी मारली आहे की ती करोडो कल्प सुटणार नाही.
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
मस्तक माझा पायावरी । या वारकरी संतांच्या ॥१॥
प्रतिवर्षी पंढरपुरा । जाती महाद्वरा हरि भेटी ॥२॥
भेटी त्याची इच्छी मन । करिती कीर्तन अनुदिनीं ॥३॥
निळा म्हणे लोटांगण । घालित जाईन सामोरा ॥४॥
जे वारकरी संत दरवर्षी पंढरपूरच्या महाद्वारात श्रीहरीच्या भेटीसाठी जातात, त्यांच्या चरणांवर माझे मस्तक आहे. माझे मन नित्य त्यांच्या भेटीची इच्छा करते, जे अहोरात्र कीर्तन करतात. निळोबाराय म्हणतात, मी अशा संतांना सामोरा जाऊन लोटांगण घालीन.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
महासुखा पारणें होये । आनंद राहें लिगटोनी त्या ॥१॥
ऐशिया पावविलों विश्रांती । निमग्न वृत्ती इंद्रियांच्या ॥२॥
मनही तेथुनी वेगळेंचि नोहें । पांगुळले पाय प्राणाचे ॥३॥
निळा म्हणे रवि शशी । हारपले निशी दिवस दोन्ही ॥४॥
माझ्या डोळ्यांचे महासुखाने पारणे फिटले असून आनंद मला कवटाळून राहिला आहे. माझी इंद्रिये भक्तीच्या विश्रांतीत निमग्न झाली आहेत. मन तिथेच स्थिर झाले असून प्राणांचे पाय पांगळे झाले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, सूर्य-चंद्र मावळून रात्र आणि दिवस दोन्ही हरपून गेले आहेत.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
मावळली खंती । देहीं देहाची विस्मृती ॥१॥
पांडुरंग ध्यानीं मनीं । रुप बैसलें लोचनीं ॥२॥
पांडुरंग ध्यानीं मनीं । रुप बैसलें लोचनीं ॥३॥
नये कळों दिवस राती । स्वप्न निद्रा ना जागृती ॥४॥
निळा म्हणे अखंडता । विठ्ठल रुपीं तादात्म्यता ॥५॥
माझ्या मनातील सर्व चिंता मावळली असून देहात असूनही देहाचा विसर पडला आहे. ध्यानात आणि मनात पांडुरंग साठवला असून त्याचे सुंदर रूप डोळ्यांत बसले आहे. रात्र आणि दिवस, स्वप्न आणि जागृती काही कळत नाही. निळोबाराय म्हणतात, माझी वृत्ती विठ्ठलरूपात अखंड तादात्म्य पावली आहे.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
भावें वोजावली भूमिका । वरी कृपाघन वोळला निका । संतीं बीज दीधला फुका । तेचि पेरिलें तोचि क्षणीं ॥१॥
वाफलें तें वरावरी । कणिसें दाट आल्या घुमरी । पिकलें न समाये अंबरीं । चहुकोनि सारिखेचि ॥२॥
निळा केला भाग्यवंत । सवंगीता नावरे पीक अदभुत । रसीवा केला नलगे अंत । माप करितां नावरेसा ॥३॥
उमाणु जातां अधीकची वाढे । दिसोंचि लागे पुढें पुढें । सांजे भरले सीग नमोडे । मोडति गोड ओढितां ॥४॥
नवल पिकाची हे धणी । होती संतकृपेची पेरणी । पुरे पुरे नव्हेचि उणी । पदरीं भरुनि बैसलों ॥५॥
निळा झाला सदैव आतां । अपार लेखाचि नव्हे चित्ता । साठऊं जाणतां नेणता । राहो भरिता उरलें तें ॥६॥
अंतःकरणाची भूमी भक्तीने तयार झाली आणि संतांनी नामाचे बीज फुकाट दिले; ते पेचताच कृपेच्या ढगाने वर्षाव केला. त्यामुळे भक्तीचे इतके अथांग पीक आले की ते आकाशातही समावत नाही. निळोबाराय म्हणतात, संतकृपेच्या या पेरणीमुळे मी पूर्ण भाग्यवंत झालो असून आनंदाचा उरलेला साठा मी जतन केला आहे.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
शोधूनी अन्वये वंशवंशावळी । परंपरा कुळीं उच्चारण ॥१॥
म्हणविले पूर्वी जैसे होते तैसे । केले सामरस्यें समाधान ॥२॥
येक छत्र झळके उन्मनि निशाणी । अनुहाताचा ध्वनि गगन गर्जें ॥३॥
निळयास्वामी स्थापी निजपदीं दासा । करुनि उल्हास आवडिचा ॥४॥
आमच्या कुळाची परंपरा शोधून संतांनी आम्हाला पूर्वसूरींप्रमाणे भगवंताचे भक्त म्हणवून घेतले आणि पूर्ण समाधान दिले. आता उन्मनी अवस्थेचे एकछत्री निशाण झळकत असून आकाशात अनाहत नादाचा गजर होत आहे. निळोबाराय म्हणतात, स्वामींनी आपल्या दासाला आनंदाने निज पदावर स्थापित केले आहे.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
पावलो प्रसाद इच्छा केली तैसी । झाले या चित्तासी समाधान ॥१॥
मायबाप माझा उभा कृपादानीं । विटे सम जोडुनि पदांबुजें ॥२॥
सांभाळीसी येउ नेदिची उणीव । अधिकार गौरव राखे तैसे ॥३॥
निळा म्हणे सर्व जाणें अंतर्बाहे । जया तैसा राहे कवळुनिया ॥४॥
मी जशी इच्छा केली होती, तसाच प्रसाद मला मिळाला आणि माझ्या चित्ताचे पूर्ण समाधान झाले. माझे मायबाप विठ्ठल विटेवर समचरण जोडून उभे राहून कृपादान देत आहेत. ते भक्ताला सांभाळतात आणि कोणतीही उणीव भासू देत नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, आत-बाहेर सर्व जाणणारा देव भक्ताला आपल्या पोटात सामावून घेतो.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
सुखें जन्मातरें घेऊं । नामें आळवूं श्रीहरीचीं ॥१॥
नाहीं आम्हा त्याचें कोडें । संसार बापुडें तें काये ॥२॥
कळिकाळाचें भय तें किती । पाया पडति यमधर्म ॥३॥
निळा म्हणे सर्वहि सिध्दी । रुळती पदीं हरिनामें ॥४॥
आम्ही आनंदाने कितीही जन्म घेऊ आणि मुखाने श्रीहरीची नावे आळवू! आम्हाला संसाराची कोणतीही भीती नाही, हा बापुडा संसार आमचे काय करणार? काळ आणि यमधर्मही भक्तांच्या पाया पडतात. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाच्या प्रभावाने सर्व सिद्धी भक्ताच्या चरणांशी लोळण घेतात.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
आटीतो आटणी । करुनि इंद्रियां दाटणी ॥१॥
कवळूनियां नामापाशीं । तुमच्या ठेवितों सायासी ॥२॥
नेदी घेऊं वावो । दुजा न देऊनियां ठावो ॥३॥
निळा म्हणे ज्योती । जागवितो दिवसराती ॥४॥
मी माझ्या सर्व इंद्रियांना आवरून आणि एकत्र करून त्यांना तुझ्या नामापाशी मोठ्या कष्टाने ठेवत आहे. त्यांना दुसरीकडे कुठेही भटकू न देता भक्तीचा मार्ग धरला आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी अहोरात्र माझ्या हृदयात भक्तीची ज्योत तेवत ठेवत आहे.
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
आठवला तो माझिये मनीं । कटीं कर दोन्ही वसविता ॥१॥
न गमे दिवस न गमे राती । लागते खंती फुटे ॥२॥
जीवही होतो कासावीस । कैं तें रुप देखेन ॥३॥
निळा म्हणे भेटवा आतां । ठेवितों माथा चरणवरी ॥४॥
कमरेवर दोन्ही हात ठेवून उभा असलेला तो विठ्ठल माझ्या मनात आठवला आहे. आता मला दिवस किंवा रात्र काहीही सुचत नाही, मनात मोठी तळमळ लागली आहे. ते सुंदर रूप कधी पाहीन या विचाराने जीव कासावीस होत आहे. निळोबाराय म्हणतात, मला आता त्याची भेट घडवा, मी त्याच्या चरणी मस्तक ठेवतो.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
आठवितां याचे पाय । गेलें निरसोनि संसारभय ॥१॥
अवघा काळ अवघी वेळ । स्मरणें याचिया सुमंगळ ॥२॥
सदैव आम्हीं भूमंडळीं । पढो हरिच्या नामावळी ॥३॥
निळा म्हणे यावरी आतां । नेणों जन्ममरणचिंता ॥४॥
विठ्ठलाचे चरण आठवताच माझे संसाराचे सर्व भय नष्ट झाले आहे. सर्व वेळ त्याच्या स्मरणाने अत्यंत मंगलमय बनली आहे. या पृथ्वीवर आम्ही अत्यंत भाग्यवंत आहोत, जे नित्य हरिनामाचा गजर करतो. निळोबाराय म्हणतात, आता मला जन्म-मरणाची कोणतीही चिंता उरलेली नाही.
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
आठवितां नामें सुखची संतुष्टी । लाभें लाभ कोटी सुकृताचा ॥१॥
म्हणऊनि हाचि घेऊनियां छंद । गातुसे गोविंद विठ्ठल हरी ॥२॥
ज्याचिया व्दैतबाध । अवघाचि उपाध माया भ्रांती ॥३॥
निळा म्हणे नित्य वैष्णवां साधन । हेंचि अनुसंधान दिवसराती ॥४॥
देवाचे नाव आठवताच परम सुख आणि समाधान लाभते, करोडो पुण्याचा लाभ होतो. म्हणूनच हाच छंद घेऊन मी 'गोविंद विठ्ठल हरी' असा गजर करतो. या नामाने सर्व द्वैत, माया आणि भ्रम नष्ट होतात. निळोबाराय म्हणतात, वैष्णवांसाठी रात्रंदिवस हेच मुख्य साधन आहे.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
आम्ही स्वामीचिया बळें । येथें असों खेळेमेळें ॥१॥
नामें गाऊनी आवडी । करुं पदांच्या घडामोडी ॥२॥
करुन कीर्तन सोहळा । रंजवूं नारीनरबाळां ॥३॥
निळा म्हणे दिवसराती । केव्हां नेणों येती जाती ॥४॥
आमच्या स्वामींच्या बळावर आम्ही इथे आनंदात आणि खेळत-हसत आहोत. आवडीने नावे गात अभंगांची रचना करत आहोत. कीर्तनाचा सोहळा करून सर्व पामर जनांना सुखी करत आहोत. निळोबाराय म्हणतात, या आनंदात दिवस आणि रात्र कधी येतात अन् जातात, हे कळतही नाही.
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
आतींचें आर्त होतें माझया मनीं । बहुत दिवस नयनीं प्रकाशलें तें ॥१॥
भरोनियां कोदंली चौदाहि भुवनें । सुतेज केलीं गगनें याचेनि तेजें ॥२॥
आवडीचें निज प्रकाशलें गुज । आतां नाचेन भोज येणें छंदें ॥३॥
निळा म्हणे दिशा व्यापूनियां मही । प्रकाश माझया देहीं संचरला तो ॥४॥
माझ्या मनात ज्या रूपाची खूप दिवसांपासून तीव्र आस होती, ते दिव्य रूप आज माझ्या डोळ्यांसमोर प्रकट झाले! त्याच्या तेजाने चौदा भुवने आणि आकाश उजळून निघाले आहे. माझ्या आवडीचे आत्मज्ञान प्रगट झाले असून मी याच आनंदाने नाचेन. निळोबाराय म्हणतात, ते दिव्य तेज माझ्या देहात संचरले आहे.
॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना
आर्त माझें पूर्ण झालें । यांची पाउलें देखतां ॥१॥
आतां कोठें न धांवे मन । राहिलें होऊन अचंचळ ॥२॥
याविण कांहीं नलगे जोडी । पुरली आवडी विषयाची ॥३॥
निळा म्हणे ध्यानीं मनीं । राहो चिंतनी हेंचि रुप ॥४॥
विठ्ठलाची पावले पाहताच माझ्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या. आता माझे मन कुठेही भटकत नाही, ते पूर्ण स्थिर झाले आहे. या चरणांशिवाय मला दुसरी कोणतीही कमाई नको आहे, विषयांची हाव संपली आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या ध्यानात आणि मनात नित्य हेच रूप साठवून राहो.
॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना
वदविली आरुषवाणी । वैदिक पुराणीं मिश्रित ॥१॥
म्हणोनियां संतसज्जन । करिती श्रवण बैसोनी ॥२॥
अर्थ तात्पर्याचे घेती । आणि डोलविती मस्तक ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें केलें । मज या विठठलें दयाघनें ॥४॥
दयाळू विठ्ठलाने माझ्या साध्या वाणीतून वेद आणि पुराणांचा अर्थ भरून अभंग वदवून घेतले आहेत. म्हणूनच संत आणि सज्जन पुरुष एकत्र बसून हे अभंग ऐकतात, त्यातील सखोल अर्थ जाणून आदराने मान डोलवतात, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना
होतें पूर्वार्जित । उत्तम संग्रहीं संचित ॥१॥
तेंचि उत्तीर्णत्वालागीं । झालें सन्मुख ये प्रसंगीं ॥२॥
भोग मोक्ष फळें । निवारलीं शांतिबळें ॥३॥
निळा म्हणे सहजचि आला । ओघ अमृताचा हा जिव्हाळा ॥४॥
माझ्या पूर्वजन्मीचे जे काही उत्तम संचित पुण्य साठवले होते, तेच आज फळाला आले आहे. माझ्या शांतीच्या बळाने भोग आणि मोक्षाची फळे बाजूला सारली आहेत. निळoबाराय म्हणतात, माझ्या आयुष्यात अमृताचा हा भक्तीचा प्रवाह सहज वाहून आला आहे.
॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना
होवोनियां निश्चळ । स्थिर राहिलों अढळ ॥१॥
नाहीं भय शंका मनीं । विश्वास मानियला वचनीं ॥२॥
ज्याचें तया पुढें । बोलेन वेडेही वांकडें ॥३॥
निळा म्हणे देवें । वदविलें तें वदेन भावें ॥४॥
संतांच्या वचनांवर विश्वास ठेवून मी पूर्ण निश्चयी आणि अढळ झालो आहे; मनात कोणतीही भीती किंवा शंका उरलेली नाही. ज्याचा देव आहे, त्याच्यासमोर मी वेडेवाकडे बोलेन. निळोबाराय म्हणतात, साक्षात देवाने जे वदवून घेतले, तेच मी भावाने बोलत आहे.
॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना
उपाधीचा उबग आला । मनिं आवडला सत्संग ॥१॥
तयासी देवेंचि कृपा केली । भ्रांति निरसली बुध्दीची ॥२॥
कल्पनेचा पुसला ठाव । देहभाव हारपला ॥३॥
निळा म्हणे निरभिमान । झालें उन्मन मनाचें ॥४॥
संसारातील उपाधींचा कंटाळा येऊन ज्याला संतांचा संग आवडला, त्याच्यावर देवाने स्वतः कृपा केली आणि त्याची बुद्धीची भ्रांती दूर केली. मनातील सर्व संकल्प-विकल्प पुसले गेले आणि देहाचा अभिमान गळून पडला. निळोबाराय म्हणतात, मन आता उन्मनी अवस्थेत पोहचून निरहंकारी झाले आहे.
॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना
नेदी करुं काज काम । स्मरवि नाम आपुलें ॥१॥
मागें पुढें उभाचि असे । लाविलें पिसें श्रीरगें ॥२॥
खातां जेवितां जवळिच रोहे । परताचि नोहे काय करुं ॥३॥
निळा म्हणे घातलि मिठी । आपणासाठीं मज केलीं ॥४॥
श्रीरंगाने मला भक्तीचे असे वेड लावले आहे की तो मला दुसरे कोणतेही काम करू देत नाही आणि केवळ आपले नाव स्मरायला लावतो. तो माझ्या मागे-पुढे उभा राहतो; खाताना-पिताना जवळच असतो. निळोबाराय म्हणतात, त्याने मला अशी घट्ट मिठी मारली आहे की मला स्वतःचे करून घेतले आहे.
॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना
रुप देखतांचि लोचनीं । राहिलें तें ध्यानीं मनीं ॥१॥
माझिया जिवाचें जीवन । विठ्ठल नामाचें मोहन ॥२॥
चित्त विगुंतलें पायीं । देहभावहि नुरोचि देहीं ॥३॥
निळा म्हणे जीवप्राण । तेथेंचि राहिला इ जडोन ॥४॥
विठ्ठलाचे रूप डोळ्यांनी पाहताच ते माझ्या ध्यानात आणि मनात साठवून राहिले. विठ्ठलाचे नाम हेच माझ्या जीवाचे खरे जीवन आणि मोहिनी आहे. माझे चित्त त्याच्या चरणी गुंतले असून देहातील देहभाव संपला आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझे प्राण तिथेच जडून राहिले आहेत.
॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना
माझिये मनीचा फिटला बेहो । देखताचि नाहो रुक्मीणीचा ॥१॥
कळिकाळ ते काय बापुडें रंक । होऊनि मशक ठेलें पुढें ॥२॥
कामक्रोधां कैंची उरी । दोषां महामारी हो सरली ॥३॥
निळा म्हणे निःसंदेहो । देहीं देंहो हारपला ॥४॥
रुक्मिणीचा पती पांडुरंग पाहताच माझ्या मनातील सर्व भ्रम व भीती फिटली. आता कळिकाळ हा माझ्यापुढे माशासारखा क्षुद्र वाटत आहे. काम-क्रोधाला जागा उरली नाही आणि सर्व दोष पळून गेले. निळोबाराय म्हणतात, देहात असूनही माझा देहभाव पूर्णपणे हरपला आहे.
॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना
नेणों काय पुर्वार्जित । होतें सुकृत निक्षेपिचें ॥१॥
तेंणें हातीं धरोनियां । संती ठाया पावविलों ॥२॥
विटेवरी दाविलें धन । होते पोटाळुन महर्षी ज्या ॥३॥
निळा म्हणे बैसला ध्यानीं । ज्याचिये चिंतनी सदाशिव ॥४॥
पूर्वजन्मीचे कोणते गुप्त पुण्य साठवले होते ठाऊक नाही, ज्याच्या बळावर संतांनी माझा हात धरून मला योग्य ठिकाणी पोहोचवले. ज्या परब्रह्म धनाला महर्षींनी हृदयात साठवून ठेवले होते, ते विटेवर उभे असलेले धन संतांनी दाखवले. साक्षात सदाशिव ज्याच्या ध्यानात बसतात, असे ते रूप आहे असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना
अवगुणीं देखिलें । म्हणोनियां उपेक्षिलें ॥१॥
माझें वोढवलें कर्म । करी आळी नेणें धर्म ॥२॥
तेणेंचि नेणों संतापली । क्षोमें करुणा हारविली ॥३॥
निळा म्हणे नये । मोहें पाळावया माय ॥४॥
माझ्यातील अवगुण पाहून देवाने माझी उपेक्षा केली का? माझे वाईट कर्मच माझ्या आड आले आहे, मी केवळ हट्ट करतो पण धर्म जाणत नाही. कदाचित म्हणूनच माझी विठू माऊली रागावली असेल आणि तिची करुणा हरवली असेल. निळोबाराय म्हणतात, ती माऊली मायेने माझा सांभाळ करायला का येत नाही?
॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना
सुफळ जिणें हरिच्या भजनें । चुकलीं पतनें यमजाच ॥१॥
नित्य करितां हरिकीर्तन । गातां गुण निजआवडी ॥२॥
घडतां संतसमागम । हरीचें प्रेम दुणावलें ॥३॥
निळा म्हणे साधिली वेळ । सकळाही मंगळ मंगळाची ॥४॥
श्रीहरीच्या भजनाने माझे जिणे सुफळ झाले असून यमाच्या यातना आणि पतन टळले आहे. नित्य हरिकीर्तन करून आवडीने गुण गात राहिल्यामुळे आणि संतांचा समागम घडल्यामुळे हरीचे प्रेम द्विगुणित झाले. निळोबाराय म्हणतात, मी सर्व मंगळांचे अतिमंगल असणारा हा शुभ काळ साधला आहे.
॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना
ब्रम्हानंदे गर्जे वाणी । हरिच्या गुणीं मातली ॥१॥
आंवरिताही नावरती । पूरचि लोटति अक्षरांचे ॥२॥
अवतारचरित्रें जन्मकर्मे । क्रीडा संभ्रमें केलीं ते ॥३॥
निळा म्हणे घडघडाट । चालती लोट नावरती ॥४॥
माझी वाणी हरीच्या गुणांमध्ये रंगून ब्रह्मानंदाने गजर करत आहे. रोखण्याचा प्रयत्न केला तरी अक्षरांचा पूर थांबत नाही. श्रीहरीचे अवतार, जन्म, कर्मे आणि त्याच्या बाललीला यांचे वर्णन ओघाने वाहू लागले आहे. निळोबाराय म्हणतात, हा भक्तीचा प्रवाह अथांग वेगाने चालला आहे.
॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना
माझा बोल खरा चाल खरा । मती विस्तारा फांकविली ॥१॥
विठ्ठल देवें केली कृपा । दाविला सोपा निज पंथ ॥२॥
यावें जावें पंढरपुरा । आपुल्या माहेरा वस्तिसी ॥३॥
निळा म्हणे घातली सुती । माझिये हातीं कृपाघनें ॥४॥
माझी वाणी आणि आचरण आता सत्य झाले आहे, देवाने माझी बुद्धी प्रगल्भ केली आहे. विठ्ठल देवाने कृपा करून मला भक्तीचा सोपा मार्ग दाखवला आहे. आपले माहेर असणाऱ्या पंढरपुरात नित्य वस्तीला जावे-यावे. निळोबाराय म्हणतात, कृपेच्या ढगाने माझ्या हाती भक्तीची दोरी दिली आहे.
॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना
संती केला अंगिकार । मज हा निर्धार बाणला ॥१॥
त्यांचिया बोलें अभयदानें । नि:शंक वचनें हीं ऐशी ॥२॥
नाहीं कोठें गोंवागुंती । अक्षरें चालती गुंफिलीं ॥३॥
निळा म्हणे सत्यासाठी । जाणती चावटी माझी ते ॥४॥
संतांनी माझा स्वीकार केला आहे, हाच माझ्या मनातील दृढ निश्चय बनला आहे. त्यांनी दिलेल्या अभयदानाच्या वचनांमुळे माझी वाणी निःशंक झाली आहे. कुठेही अडथळा न येता अभंगांची अक्षरे आपोआप गुंफली जात आहेत. निळोबाराय म्हणतात, संत माझी ही आवड सत्यासाठीच आहे हे जाणतात.
॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना
संतकृपावरदबळें । माझीं वचनामृतफळें ॥१॥
स्वीकारिजे पंढरीनाथें । बैसोनियां सादर चितें ॥२॥
म्हणती गोड हे तुझी वाणी । सद्गुरुकृपेचीं बोलणीं ॥३॥
निळा म्हणे श्रोते संत । प्रसन्नपणें दत्तचित्त ॥४॥
संतकृपेच्या आशीर्वादामुळे माझी ही वचनामृताची फळे सिद्ध झाली आहेत, ती पंढरीनाथाने आदराने स्वीकारावीत. संत म्हणतात की, सद्गुरुकृपेमुळे तुझी ही वाणी अत्यंत गोड झाली आहे. निळोबाराय म्हणतात, श्रोते संत अत्यंत प्रसन्न मनाने हे ऐकत आहेत.
॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना
संतीं सांगितलें मज । आपुलिये गुज अंतरींचे ॥१॥
म्हणती आठवीं पंढरीनाथा । सांडीं वार्ता इतरांची ॥२॥
नको विसबों तूं यासी । अगाध सुखासि पावशील ॥३॥
निळा म्हणे सेवा आतां । हेचि प्रसन्नता आमुची ॥४॥
संतांनी मला त्यांच्या अंतःकरणातील गुप्त रहस्य सांगितले आहे. ते म्हणतात की, पंढरीनाथाचे स्मरण कर आणि इतरांच्या व्यर्थ गप्पा सोडून दे. या देवाला कधीही विसरू नकोस, तुला अथांग सुख लाभेल. निळोबाराय म्हणतात, देवाची सेवा करणे हीच संतांची प्रसन्नता आहे.
॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना
संती ठेविलें निश्चळ ठायीं । चित्त हें पायीं आपुलीये ॥१॥
तेणें समाधन वृत्ती । नव्हेचि स्थिति पालट ॥२॥
अखंडिता राहिले ध्यान । होउनी उन्मन मनाचें ॥३॥
निळा म्हणे कृपा केली । जाणों आली या अर्थ ॥४॥
संतांनी माझे चित्त आपल्या चरणांशी निश्चल ठेवले आहे, त्यामुळे माझी वृत्ती पूर्ण समाधानी झाली असून ती कधीही बदलत नाही. माझे मन उन्मनी होऊन अखंड ध्यानात स्थिर झाले आहे. निळोबाराय म्हणतात, संतांनी कृपा करून मला या परमार्थाचा खरा अर्थ समजावला.
॥ अभंग १२६ ॥ अभंग रचना
संतांचिया समागमें । गाऊं नामें आवडी ॥१॥
काय आमचें करील काळ । कळीचे मळ नातळतां ॥२॥
हरीच्या नामें शुचिर्भूत । वाचा पुनीत करचरण ॥३॥
निळा म्हणे घडीं घडीं । करुं हे जोडी नीच नवी ॥४॥
संतांच्या संगतीत राहून आम्ही आवडीने देवाची नावे गाऊ. कलीचा दोष किंवा काळ आमचे काय बिघडवणार? हरिनामाने आमची वाणी, हात आणि पाय पवित्र झाले आहेत. निळोबाराय म्हणतात, आम्ही क्षणोक्षणी ही भक्तीची नवनवीन कमाई करत राहू.
॥ अभंग १२७ ॥ अभंग रचना
श्रोते वक्ते होती सुखी । अध्यात्मविखीं भाविक ॥१॥
ऐसा केला प्रसंग हरी । आरुष वैखरी वदवूनी ॥२॥
साबडेंचि परी रुचे ऐसें । केलें सौरसें आपुलिया ॥३॥
निळा म्हणे आपुला भक्त गुणीं । केली वोवणी अक्षरां ॥४॥
अध्यात्मातील भाविक श्रोते आणि वक्ते सुखी व्हावेत, असा प्रसंग श्रीहरीने माझ्या साध्या वाणीतून अभंग वदवून निर्माण केला आहे. माझे बोलणे साधे असले तरी देवाने आपल्या रसाने ते सर्वांना आवडणारे केले आहे. निळोबाराय म्हणतात, देवाने आपल्या भक्तासाठी या अक्षरांची सुंदर माळ गुंफली आहे.
भाग 14 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 16 (पुढे)