॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 16
भाग 16

सार्थ निळोबाराय गाथा : मनास व जनांस उपदेश

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अभिशापासी कारण । मुख्य संभाषण परस्त्रीचें ॥१॥
सहज एकांती बोलूं जातां । उपजे विकल्पता सकळांसी ॥२॥
मग तें अपघातासी मूळ । करी तात्काळ नावरत ॥३॥
निळा म्हणे प्रमादी ऐसी । प्रमदेपासीं अखंड ॥४॥
परस्त्रीशी संभाषण करणे हेच मुख्य शाप किंवा पापाचे कारण ठरते. एकांतात तिच्याशी सहज बोलायला गेले तरी लोकांच्या मनात संशय आणि विकार निर्माण होतात. निळोबाराय म्हणतात, हेच पुढे मोठ्या अपघाताला आणि विनाशाला कारणीभूत ठरते.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अभिमानाच्या भुली । ज्या त्या कर्मीं लिप्त झाली ॥१॥
नेणोनिया ज्ञानमूढें । भोगासक्त पुढें पुढें ॥२॥
म्हणती अंगें आम्हीं केलें । सहजें जें जें घडोनि आलें ॥३॥
निळा म्हणे मत्तें ऐसीं । गुंतली ते काळापाशीं ॥४॥
अभिमानाच्या भ्रमात पडून अज्ञानी लोक विषयांच्या भोगात आणि कर्मात लिप्त होतात. सहज घडून आलेल्या गोष्टींनाही 'हे मीच केले' असा अहंकार ते बाळगतात. निळोबाराय म्हणतात, असे गर्वाने अंध झालेले लोक काळाच्या जाळ्यात घट्ट अडकतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
अवघियाचि ज्ञानें अवघींचि जाणें । परि एक नेणें आत्मज्ञान ॥१॥
बोल तितुके बोलचि वरी । परि न चडे पायरी प्राप्तीची ॥२॥
आपुलेंची हित आपण नेणें । वरी आणिकां शाहाणें करुं धांवें ॥३॥
निळा म्हणे ठकुनी लोकां । आपणहि नर्का जात सवें ॥४॥
जगातल्या सर्व गोष्टींचे ज्ञान असले तरी ज्याला आत्मज्ञान माहीत नाही, त्याचे सर्व बोलणे वरवरचे ठरते; त्याला परमेश्वराची प्राप्ती होत नाही. स्वतःचे हित कशात आहे हे न जाणता तो इतरांना शहाणपण शिकवायला जातो. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस लोकांना फसवून स्वतःही नरकात जातो.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
अवघेंचि हें कर्मफळ । ओढवलें सकळ जगत्रया ॥१॥
स्वर्ग मृत्यु पाताळ लोक । कर्मबाधक म्हणोनियां ॥२॥
कर्मातीत झाले नर । तया लोकांतर मग कैंचें ॥३॥
निळा म्हणे पृथक होती । म्हणोनि भोगिती पृथकांतें ॥४॥
तिन्ही लोकांत सर्व जीवांना कर्माचे फळ भोगावेच लागते; स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ हे सर्व कर्माने बांधलेले आहेत. पण जे भगवद्भक्तीने कर्माच्या पलीकडे (कर्मातीत) गेले, त्यांना जन्मांतराचा फेरा राहत नाही. निळोबाराय म्हणतात, जे वेगळेपण जपतात, त्यांना निरनिराळे भोग भोगावे लागतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
अश्व पाहतां तो सोज्ज्वळा । म्हणती निळा शुभ्रासी ॥१॥
तैसें नांवापासीं काये । करणी आहे विचित्र ॥२॥
केशविंचरिती फणी । तरी काय बहिणी शेषाची ॥३॥
निळा म्हणे सुगरणी । नांवें केरसुणी झाडिती ॥४॥
पांढऱ्याशुभ्र घोड्याला निळा म्हणणे किंवा केस विंचरणाऱ्या फणीला शेषाची बहीण म्हणणे जसे हास्यास्पद आहे, तसेच केवळ नावात काही नसून प्रत्यक्ष करणी महत्त्वाची असते. निळोबाराय म्हणतात, घराला कचरामुक्त करणाऱ्या झाडूचे नाव साधे असले तरी त्याचे काम सुगरणीसारखे मोलाचे असते.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
बाप बंधु वेगळा करुनी । इतरां लागुनी बाधक ॥१॥
म्हणोनि परांगनेसवें । सलगी नवजावें एकांतीं ॥२॥
जरी उदंड दंडक झाला । तरी तों त्याला नाडकचि ॥३॥
निळा म्हणे ते विकल्पखाणी । प्रमदा सज्जनीं वाळावी ॥४॥
बाप आणि भाऊ सोडून इतर पुरुषांशी परस्त्रीने एकांतात सलगी करू नये, कारण ते विनाशाला कारणीभूत ठरते. कितीही नियम किंवा ताकीद दिली तरी कामविकार माणसाला फसवतोच. निळोबाराय म्हणतात, परस्त्रीशी एकांतात राहणे ही विकारांची खाण असल्याने सज्जनावरांनी त्यापासून दूर राहावे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
बुध्दीसि निश्चय नाहीं साचा । तोचि भ्रांतीचा मुळारंभा ॥१॥
तयाचि नांव म्हणिजे वेडें । असोनि पुढें न देखे हित ॥२॥
लज्जा मात्र हारपोनि जाये । नागवेंचि ठायें उभें मग ॥३॥
निळा म्हणे न धरीं धीर । न मानी उत्तर सांगितलें ॥४॥
ज्याच्या बुद्धीला खऱ्या परमार्थाचा निश्चय नाही, तोच संशयाचा व भ्रमाचा मूळ उगम आहे. अशा माणसालाच वेडा म्हटले जाते, जो समोर स्वतःचे हित असूनही ते पाहत नाही. त्याची लज्जा नष्ट होते आणि तो विवेकहीन बनतो. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस धीर धरत नाही आणि उपदेशही ऐकत नाही.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हीभूत होते काया । श्रीहरि पायां अनुसरतां ॥१॥
परि हा विश्वास नुमटे मनीं । जाती म्हणऊनि निरया गांवां ॥२॥
जिहीं केला हा सायास । पावले पदास ते संत ॥३॥
निळा म्हणे अनुभवसिध्द । ऐसा प्रसिध्द कलियुगीं ॥४॥
श्रीहरीच्या चरणांचा आश्रय घेतल्यास हे शरीर ब्रह्मीभूत (पवित्र) होते; पण लोकांच्या मनात असा विश्वास बसत नाही, म्हणूनच ते नरकात जातात. ज्यांनी हा भक्तीचा प्रयत्न केला, ते संत निजपदाला पोहोचले. निळोबाराय म्हणतात, हा कलियुगातील प्रत्यक्ष अनुभवसिद्ध मार्ग आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
विश्वासी ते ऐकतां कानीं । धरिती मनीं आदरें ॥१॥
पूर्वार्जितें उत्तमें होतीं । आली सत्संगती भेटो ते ॥२॥
सुखें सुखें वाढतें झालें । केलिया विठठलें कृपा मग ॥३॥
निळा म्हणे निजात्मसुखा । पावलें एका क्षणमात्रें ॥४॥
पूर्वजन्मीचे उत्तम पुण्य गाठीशी असल्याने ज्यांना सत्संगती लाभते, ते भाविक संतवचने कानाने ऐकून अत्यंत आदराने हृदयात धरतात. विठ्ठलाची कृपा झाल्यावर त्यांचे सुख उत्तरोत्तर वाढते. निळोबाराय म्हणतात, असे निष्ठावंत भक्त एका क्षणात आत्मसुखाला प्राप्त होतात.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
विठ्ठल नाहीं ज्या ठाउका । परमार्थचि त्याचा लटिका ॥१॥
करितो तें पोटासाठीं । बाष्कळ अवघीच चावटी ॥२॥
दावील तें जाणा सोंग । धरुनि परमार्थाचें अंग ॥३॥
निळा म्हणे टिळें माळा । धरिला वृथा तो भोंपळा ॥४॥
ज्याला विठ्ठलाची खरी भक्ती माहीत नाही, त्याचा परमार्थ केवळ देखावा आणि खोटा आहे. तो जे काही करतो ते केवळ पोटापाण्यासाठी व लोकांसमोर कोरड्या गप्पा मारण्यासाठी करतो. निळोबाराय म्हणतात, टिळा आणि माळ धारण करून केलेला असा परमार्थ म्हणजे ढोंग आणि व्यर्थ भोपळा आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
विदयामानें गर्वताठा । धरुनि प्रतिष्ठा वाढविती ॥१॥
नेणती जेणें देव हातीं । लागे ते युक्ति हारविली ॥२॥
काम्यनिषिध्दीं आदर थोर । जप ते अघोर मंत्रांचे ॥३॥
निळा म्हणे यातना थोरी । नकीं अघोरी पडावया ॥४॥
विद्येचा आणि मानाचा गर्व धरून लोक जगात प्रतिष्ठा वाढवतात, पण ज्या युक्तीने देव प्राप्त होतो, ती खरी भक्ती ते विसरतात. काम्य कर्मात रस घेऊन अघोरी मंत्र जपतात. निळोबाराय म्हणतात, अशा लोकांना पुढे भयंकर नरकयातना भोगाव्या लागतात.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
विश्वास याचा न वाटे जया । विन्मुख तया नरदेहो ॥१॥
जाईल भोगावया योनी । दुःखादायिनी चौऱ्यांयशी ॥२॥
पुढती जन्म पुढती मरण । पुढती पतन अधःपात ॥३॥
निळा म्हणे पडती फेरा । यातना थोरा भोगावया ॥४॥
ज्याला भगवंतावर विश्वास वाटत नाही, त्याचा हा मनुष्यजन्म व्यर्थ जातो. तो चौऱ्यांशी लक्ष योनींच्या दुःखात अडकतो. त्याला पुन्हा पुन्हा जन्म, मरण आणि पतन सहन करावे लागते. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस जन्माच्या फेऱ्यात पडून भयंकर यातना भोगतो.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
शहाणे तेचि परस्त्रीपाशीं । क्षणहि सहवासीं न बैसती ॥१॥
येती जाती तरी ते दुरी । चौघाभीतरी त्याचिसवें ॥२॥
तेथें कैंचा विकल्प वाढे । शूर ते गाढे निवडले ॥३॥
निळा म्हणे काळासी धाक । इतरांचा लेख काय तेथें ॥४॥
जे खरे शहाणे आणि शूर आहेत, ते परस्त्रीच्या सहवासात एकांतात क्षणभरही बसत नाहीत. चार लोकांच्या समोरच दुरून व्यवहार करतात, त्यामुळे मनात कोणताही संशय निर्माण होत नाही. निळोबाराय म्हणतात, अशा संयमी भक्तांना काळसुद्धा घाबरतो.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
शुध्द सात्विकी ब्राम्हण । सत्वरजमिश्रित क्षत्रिय जाण ॥१॥
रजतमें वैश्य निर्माण । शूद्रा तमो निर्मिता ॥२॥
नाना याति नाना भेद । यांपासुनी शाखा विविध ॥३॥
निळा म्हणे निषिध्द तमीं । अनामिकादि पापकर्मी विटाळ ॥४॥
हे तों याति स्वाभाव गुण । इष्ट कनिष्ठ अनादि भिन्न ॥५॥
अवघे ठायीं पंचभौतिक । आत्मा सकळां व्यापक एक ॥६॥
निळा म्हणे गुणवांटणी । योगी विभाग चहूं वर्णी ॥७॥
त्रिगुणांच्या विभागणीनुसार चार वर्ण आणि निरनिराळ्या जाती निर्माण झाल्या आहेत; हा केवळ शरीराचा आणि गुणांचा स्वभाव आहे. पण सर्व शरीरांत पंचमहाभूते समान आहेत आणि सर्वांच्या आत असणारा आत्मा एकच व सर्वव्यापी आहे. निळोबाराय म्हणतात, ज्ञानी पुरुष या बाह्य वर्णभेदाच्या पलीकडे जाऊन आत्म्याला ओळखतात.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
जाईल तेथें तेंचि फळ । दुःखाकल्लोळ यमजाच ॥१॥
हरिभक्तीसी विन्मुख होती । ते ते जाती अधःपता ॥२॥
दुःखा शोक व्याधी पीडा । अपघात रोकडा हाचि त्यासी ॥३॥
निळा म्हणे सुकृत नेणें । वेष्टिलें गुणें मायेचिया ॥४॥
जे हरिभक्तीपासून परांमुख होतात, त्यांचा अधःपात होतो. ते जिथे जातील तिथे त्यांना दुःखाचे लोट, आजारपण, संकटे आणि यमाच्या यातना भोगाव्या लागतात. निळोबाराय म्हणतात, मायेच्या त्रिगुणांत अडकल्यामुळे त्यांना स्वतःच्या हिताचे पुण्य आठवत नाही.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
जाणिवेचें ज्ञान । तर्कवादाचें जल्पन ॥१॥
काय करुं तो गोमटा । भरला अहंकाराचा फाटा ॥२॥
बोले तें तें ताये ताये । नेणे परमार्थाचि सोये ॥३॥
निळा म्हणे तैसींची गती । पावे आपुलिया मती ॥४॥
ज्या ज्ञानात केवळ कोरडा तर्क, वादविवाद आणि बुद्धीचा गर्व भरलेला असतो, ते ज्ञान काय कामाचे? असा माणूस वाटेल ते बोलतो, पण त्याला परमार्थाची खरी वाट माहीत नसते. निळोबाराय म्हणतात, आपल्या अहंकारी बुद्धीनुसारच त्याला पुढे गती प्राप्त होते.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
जारण मारण स्तंभन मोहन । वशीकरण उच्चाटण विध्वंसन आवडती ॥१॥
येणेंचि मिरविती जगीं । अशुचि अनुरागीं निरंतर ॥२॥
जडयाबुटया हातीं शिरीं । ताईताभीतरीं वागविती ॥३॥
निळा म्हणे चिरकाळ नरकीं । वसावया कुंभपाकीं पूर्वजेंसी ॥४॥
जे लोक जारण-मारण, वशीकरण किंवा अघोरी तंत्रमंत्रात अडकून जटा, मुळ्या आणि ताईत बांधून जगतात, ते अपवित्र आणि भ्रामक असतात. निळोबाराय म्हणतात, अशा भ्रामक कर्मांत अडकलेले लोक आपल्या पूर्वजांसह दीर्घकाळ कुंभीपाक नरकात खितपत पडतात.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
जुनाट पारखी । पारखिलें सनकादिकीं ॥१॥
आतां कोण काढी खोडी । मोडूं जातां फाडोवाडी ॥२॥
दुरुनि देखतांचि कळे । निवती देखण्याचे डोळे ॥३॥
निळा म्हणे खया वित्ता । बोल कोण ठेवी आतां ॥४॥
सनकादिकांनी आणि प्राचीन संतांनी ज्या विठ्ठलरूपी शुद्ध नाण्याला पारखून घेतले आहे, त्यात आता कोण दोष काढणार? ते सत्य रूप दुरून पाहताच डोळे शांत होतात. निळोबाराय म्हणतात, अशा खऱ्या भक्तीच्या संपत्तीवर आता कोणीही बोट ठेवू शकत नाही.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
जे जे येती वारकरी । भेटों हरि धांवे त्यां ॥१॥
म्हणणे माझे अंतरंग । आले जिवलग भेटीसी ॥२॥
करुनी प्रीतीचा सोहळा । अवलोकीं डोळां क्षणक्षणां ॥३॥
निळा म्हणे आवडी ऐसा । होउनी सरिसा ठाके पुढें ॥४॥
पंढरपूरला जे जे वारकरी येतात, त्यांना भेटण्यासाठी श्रीहरी स्वतः धावून जातो. 'माझे जिवलग आप्त मला भेटायला आले आहेत' असे मानून तो प्रीतीचा सोहळा करतो. निळोबाराय म्हणतात, तो भक्तांच्या आवडीपोटी त्यांच्या अगदी समोर येऊन उभा राहतो.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
जें जें बोले तें विकळ । नाहीं विठठलीं कळवळ ॥१॥
कोरडेंचि शब्दज्ञान । नाहीं प्रेमाचें जीवन ॥२॥
जाणे तर्क वितर्क मति । समर्पक समयीं स्फूर्ती ॥३॥
निळा म्हणे पडिली हातीं । जाणिवेच्या नुगवे गुंती ॥४॥
ज्याच्या मनात विठ्ठलाविषयी कळवळा आणि प्रेम नाही, त्याचे सर्व बोलणे व्यर्थ आहे. त्याच्याकडे कोरडे शब्दज्ञान आणि तर्काची बुद्धी असेल, पण प्रेमाचा ओलावा नसतो. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस कोरड्या ज्ञानाच्या अहंकारात अडकून पडतो आणि सुटू शकत नाही.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
जेथें जेणें केला वास । तोचि वाटे त्यास निजग्राम ॥१॥
एरवीं सर्वहि भूमंडळ । आहें हें स्थळ याचेंचि ॥२॥
अवघेचि पाहोनि फिरोनि आला । परि त्या विसरला निजठायां ॥३॥
निळा म्हणे घेतलें सोंग । तेंचि त्यासी मग गोड वाटे ॥४॥
माणूस जिथे राहतो, तेच त्याला आपले घर किंवा गाव वाटते; एरवी ही संपूर्ण पृथ्वी त्या देवाचीच आहे. सर्व जग फिरून आला तरी तो आपल्या मूळ आत्मस्वरूपाचा विसर पाडतो. निळोबाराय म्हणतात, या संसारात जे खोटे सोंग घेतले आहे, तेच जीवाला खरे आणि गोड वाटू लागते.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
ज्यांचा विश्वास जडला पायीं । हरिवीण कांही नेणती ॥१॥
त्याचा करी अंगिकार । निरसी अंधार ममतेचा ॥२॥
सत्यासत्य दाखवी तया । लावी आपुलीया निजसोई ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें वर्म । सांपडे सुगम एकनिष्ठा ॥४॥
ज्यांचा विश्वास हरीच्या चरणी घट्ट जडला आहे आणि जे देवाशिवाय दुसरे काहीही जाणत नाहीत, त्यांचा देव स्वीकार करतो व त्यांच्या मायेचा अंधार दूर करतो. तो त्यांना खरे-खोटे दाखवून आपल्या मार्गाला लावतो. निळोबाराय म्हणतात, हे सुलभ रहस्य एकांत भक्तीने प्राप्त होते.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
ज्याचें अंतर तया ठावें । उमटेल बाहेरीं क्रियाभावें ॥१॥
म्हणोनियां धीर करा । माजिघरींचें येईल दारा ॥२॥
नव्हे आघातुरडा खेळ । सत्ता ज्याची त्याचें बळ ॥३॥
निळा म्हणे आहे धणी । शिरीं संपन्न सर्वो गुणीं ॥४॥
ज्याचे अंतःकरण जसे असेल, तसाच भाव त्याच्या वर्तनातून बाहेर दिसतो; म्हणूनच मनात धीर धरा, अंतरातील भक्ती बाहेर नक्की प्रकट होईल. हा काही पोरखेळ नाही, ज्याची सत्ता आहे त्याचेच बळ चालते. निळोबाराय म्हणतात, सर्व गुणांनी परिपूर्ण असणारा देवच आमचा मालक आहे.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
ज्याचें देणें त्याचें नाम । गावें प्रेम धरुनियां ॥१॥
नाहीं तरी घडती दोष । अंगी निंःशेष कृतघ्रता ॥२॥
पिंड वाढें ज्याच्या अन्नें । त्याचेचि वानें वाढवावें ॥३॥
निळा म्हणे माझे दाते । सरते पुरते संतजनीं ॥४॥
ज्या देवाने हे शरीर आणि आयुष्य दिले, त्याचेच नाव प्रेमाने गायले पाहिजे; अन्यथा कृतघ्नतेचा मोठा दोष अंगावर येतो. ज्याच्या अन्नाने हे शरीर वाढते, त्याचीच कीर्ती गायली पाहिजे. निळोबाराय म्हणतात, संत हेच माझे खरे परिपूर्ण दाते आहेत.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
झगमगी काजवे । रात्रीं दिवसां नव्हे ठावें ॥१॥
म्हणोनियां न ये मोला । नाश पदरीं असे त्याला ॥२॥
दिसे पतंगाचा रंग । नाहीं धुतला तोंवरी चांग ॥३॥
निळा म्हणे परमहंस । झाला बहुरुपी परि तें फोस ॥४॥
काजवे अंधारात चमकतात पण दिवसा लुप्त होतात, म्हणूनच त्यांना मोल नसते. पतंगाचा रंग धुतला की निघून जातो. निळोबाराय म्हणतात, तसेच केवळ बहुरुप्यासारखे सोंग घेऊन परमहंस बनता येत नाही, तो वरवरचा देखावा फोल असतो.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
नष्टा सज्जना एकचि वाट । परि अनिष्ट इष्ट फळें ॥१॥
एका उत्तम वैकुंठवास । जाणें निरयास हें एका ॥२॥
जातां येतां सारिखेचि दिसती । परि ते पावती पद भिन्न ॥३॥
निळा म्हणे अर्जित फळ । भोगवी कपाळ ज्याचें त्या ॥४॥
दुर्जन आणि सज्जन एकाच जगात राहतात, पण त्यांच्या कर्माची फळे मात्र भिन्न असतात. सज्जनाला उत्तम वैकुंठवास मिळतो, तर दुर्जनाला नरकाची प्राप्ती होते. दिसायला दोघे सारखे दिसले तरी निळोबाराय म्हणतात, आपापल्या नशिबातील कर्माची फळे प्रत्येकाला भोगावीच लागतात.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
न सांपडे अशी कधीं । वेळ लागली ते संधी ॥१॥
हरिचे गुण वाचे यावे । श्रवणीं श्रवण ते करावे ॥२॥
गेलीं जातील वर्षे काळ । आयुष्या वेंचूनियां निर्फळ ॥३॥
निळा म्हणे यालागीं करा । वेगें आतां चित्तीं धरा ॥४॥
अशी दुर्लभ मनुष्यदेहाची संधी पुन्हा मिळणार नाही, म्हणून मुखाने हरीचे गुण गावेत आणि कानांनी ते ऐकावेत. काळ आणि वर्षे व्यर्थ निघून जात आहेत. निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच आता उशीर न करता त्वरेने हरिनामाचा ध्यास मनात धरा.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
नाना मतांतरें शब्दाच्या व्युत्पत्ती । पाठांतरें होती वाचाळ ते ॥१॥
माझया विठोबाचे वर्म आहे दुरी । कैची तेथें उरी देहभावा ॥२॥
यज्ञ योग जप तप अनुष्ठान । राहे ध्येय ध्यान ऐलाडीं तें ॥३॥
निळा म्हणे विषयीं उपरती चित्ता । व्हावी सप्रेमता आवडीची ॥४॥
अनेक मते, शब्दांचे पांडित्य आणि पाठांतर याने माणूस केवळ वाचाळ बनतो; पण माझ्या विठोबाचे खरे मर्म निराळेच आहे, तिथे देहभावाला जागा उरत नाही. कठीण यज्ञ, योग किंवा अनुष्ठाने काठावरच राहतात. निळोबाराय म्हणतात, विषयांचा विसर पडून मनात निखळ भक्तीची आवड निर्माण होणे हेच खरे वर्म आहे.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
न वाटें हें सांगतां खरें । न येतां बरें स्वानुभवा ॥१॥
बुध्दि मलीन झाली कामें । संसारभ्रमें मन वेडें ॥२॥
कैसेन येईल हें प्रतीति । विश्वास चितीं नुपजतां ॥३॥
निळा म्हणे खरें कुडें । दृष्टी निवडें पारखिया ॥४॥
स्वतः अनुभव आल्याशिवाय दुसऱ्याने सांगितलेली गोष्ट खरी वाटत नाही. कामवासनेने बुद्धी मलिन झाली असून संसार भ्रमाने मन वेडे झाले आहे. मनात विश्वास बसल्याशिवाय प्रचिती कशी येणार? निळोबाराय म्हणतात, खरा पारखीच खरे आणि खोटे ओळखू शकतो.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
नाहीं वारी पळमात्र घडी । गेले कल्पकोडी यांचिपरि ॥१॥
आतां कधीं मोकळा होसी । मग या पावसी परमार्था ॥२॥
पावोनि उत्तम तनु नरदेहा ऐशी । बहु वेळां आयुष्यासी नासियलें ॥३॥
निळा म्हणे अधमा हिंडोनि नाना योगी । त्रास नुपजे मनीं अझून कैसा ॥४॥
एका क्षणाचाही विराम न मिळता करोडो कल्प असेच निघून गेले. इतका उत्तम मनुष्यदेह मिळूनही तू अनेक वेळा आयुष्य व्यर्थ घालवले आहेस. निळोबाराय म्हणतात, विविध योनींत भटकूनही तुझ्या मनात संसाराचा अजून कंटाळा कसा येत नाही?
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
नाही विठोबाचें प्रेम । गाणीव श्रम वृथाचि तो ॥१॥
काय करिती आपुल्या दैवा । भुली वैभवा जाणिवेच्या ॥२॥
भरावें पोट हेंचि जाणती । नरदेहा धाडिती व्यर्थ वांया ॥३॥
निळा म्हणे गिळिलें कर्मे । पुढें मरणजन्में अनिवारें ॥४॥
मनात जर विठोबाचे निखळ प्रेम नसेल, तर इतर सर्व ज्ञान आणि गायनाचा श्रम व्यर्थ आहे. वैभवाच्या भ्रमात पडून लोक केवळ पोट भरणे हाच पुरुषार्थ मानतात आणि मनुष्यजन्म वाया घालवतात. निळोबाराय म्हणतात, अशा लोकांना वाईट कर्मे गिळंकृत करतात आणि जन्म-मरणाचा फेरा चुकत नाही.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
नीच यातीसीं संगती । आवडे ज्या अहोरातीं ॥१॥
तोचि ओळखावा दोषी । दुराचारी पापराशी ॥२॥
नेणें आपुला विधिधर्म । करी मना आलें कर्म ॥३॥
निळा म्हणे नर्कवासी । करी घालुनी पूर्वजांसी ॥४॥
ज्याला अहोरात्र दुष्ट आणि अधम लोकांची संगती आवडते, तो मोठा पापी आणि दुराचारी समजावा. तो स्वधर्म व नीती न मानता वाटेल तसे आचरण करतो. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस स्वतःसह आपल्या पूर्वजांनाही नरकात ढकलतो.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
नेणोनिया आपपर । करी भलत्यासवें वैर ॥१॥
वावदूक ते काजेंविण । तोडूनी सांडी सविधान ॥२॥
सर्व काळ अविवेक । करुनी प्रस्तावे बाधक ॥३॥
निळा म्हणे भोगीं फळें । दुःखाचींच प्राचीनबळें ॥४॥
जो हिताहित न जाणता विनाकारण इतरांशी वैर करतो आणि फालतू बडबड करून चांगले नाते तोडून टाकतो, तो सर्वकाळ अविवेकाने वागतो. निळोबाराय म्हणतात, अशा माणसाला शेवटी पश्चात्ताप करावा लागतो आणि तो कर्माची दुःखाचीच फळे भोगतो.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
नेणोनि पारिखे । आत्मा आपणा न देखे ॥१॥
न देखोनि दुजें कांहीं । आपींआप असें पाहीं ॥२॥
नामा रुपा येणें । नाहीं होणें ना निमणें ॥३॥
निळा म्हणे नव्हे जागें । निजस्वप्न ना वाउगे ॥४॥
स्वतःच्या आत्मस्वरूपाला न ओळखल्यामुळे माणूस इतरांना परके मानतो. पण जेथे द्वैत उरत नाही, तिथे केवळ एक आत्माच स्वेच्छेने नटलेला दिसतो. या आत्म्याला नाम, रूप, जन्म किंवा मरण काहीही नाही. निळोबाराय म्हणतात, तो अज्ञानाच्या स्वप्नातून जागी न झाल्यामुळे संसारात भटकतो.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
पदार्थ मात्र पाहों जातां । प्रगटे अवचिता त्यामाजीं ॥१॥
ऐसा वेध लाविला मना । विसरों आपणा नेदीचि ॥२॥
सुख विपत्ति भोगितां भोग । वोडवी अंग आपुलेंचि ॥३॥
निळा म्हणे ठावोचि रिता । नेदी हा सर्वथा राहों पुढें ॥४॥
मी कोणत्याही वस्तूडे पाहावे, तर त्यात अचानक तो परमात्माच प्रगट होतो! त्याने माझ्या मनाला असा वेध लावला आहे की तो स्वतःचा विसर पडू देत नाही. सुखात व दुःखात तोच पाठीशी उभा राहतो. निळोबाराय म्हणतात, त्याने कोणतीही जागा रिकामी ठेवलेली नाही.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
परस्त्रीसंगें घडती दोष । बुडे वंश पापें त्या ॥१॥
यमधर्म घाली बंदी । नव्हे कधीं सुटिकाचि ॥२॥
पूर्वज अधःपतना जाती । मग ते शापिती अतिक्रोधें ॥३॥
निळा म्हणे पातित्य ऐसें । वरी संगदोषें परस्त्रीच्या ॥४॥
परस्त्रीच्या संगताने घोर पापे घडतात आणि कुळाचा वंश बुडतो. यमधर्म अशा पापी माणसाला कधीही न सुटणाऱ्या बंदीवासात टाकतो. त्याचे पूर्वज अधःपाताला जाऊन क्रोधाने शाप देतात. निळोबाराय म्हणतात, परस्त्रीसंग हा अत्यंत भयानक पातित्य आणणारा दोष आहे.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
पापासवें जिणें ज्याचें । वृथाचि त्याचें झालेपण ॥१॥
भोगितां भोग रडे मग । म्हणे मी जगनिंदय झालों ॥२॥
सांगितां हित नाहीं एकिलें । वडिलीं दाविलें विहित तें ॥३॥
निळा म्हणे आतां पडियेला खोळे । गिळियला काळें व्याधिसर्पे ॥४॥
ज्याचे आयुष्य केवळ पापात जाते, त्याचे जिणे व्यर्थ आहे. जेव्हा कर्माचे वाईट भोग समोर येतात, तेव्हा तो रडतो आणि लोक निंदा करतात म्हणून हळहळतो. वडिलधाऱ्यांनी सांगितलेले हिताचे बोल त्याने ऐकले नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, आता तो आजार आणि काळाच्या तावडीत सापडला आहे.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
ठायीं मीचि नाहीं म्हणें । हारपलों भ्रांतिगुणें ॥१॥
लोकां म्हणे धांवा धांवा । मज अपणा भेटवां ॥२॥
प्रभा सूर्यातें गिवसि । गोडी पुसे साखरेसी ॥३॥
निळा म्हणे लहरी सिंधु । भेटावया करी खेदू ॥४॥
स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचा विसर पडल्यामुळे माणूस 'मी हरवलो' असे म्हणून आक्रोष करतो; जसे सूर्याने प्रकाशाचा शोध घ्यावा, साखरेने गोडी विचारावी किंवा समुद्राच्या लाटेने समुद्राला भेटण्यासाठी दुःख करावे! निळोबाराय म्हणतात, भ्रमामुळे माणसाची तशीच अवस्था झाली आहे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
तेचि माझे सर्वसाक्षी । आहेति कैंपक्षी म्हणोनि ॥१॥
काय केलें इतरां जनां । भरली भावना त्रिविधा ॥२॥
ठावें ज्याचें तया वर्म । आणिकां दुर्गंम जाणतियां ॥३॥
निळा म्हणे व्याली जाणे । वांझें वायाणें तिडकांचें ॥४॥
माझे संत आणि देवच माझे सर्वसाक्षी व पाठीराखे आहेत. इतर विषयी लोकांशी मला काय करायचे आहे, ज्यांच्या मनात त्रिगुणांचा भेद भरला आहे? ज्याचे वर्म त्यालाच माहीत असते, जशी बाळंतपणाची वेदना आईच जाणते, वांझ स्त्रीला तिची जाणीव होत नाही, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
त्याचिमाजीं होतीं जाती । जीव त्या नेणती आत्मया ॥१॥
नवल याची लाघवी माया । यातें नेदेऊनियां विस्तारें ॥२॥
जेथें तेथें उभीचि आड । होऊनियां कवाड भ्रांतीचें ॥३॥
निळा ब्रम्हादिकां । याचिपरी लोकां झकविलें ॥४॥
सर्व जीव भगवंताच्या पोटीच जन्माला येतात आणि त्यातच लय पावतात, तरीही त्याला ओळखत नाहीत. या देवाची माया इतकी अलौकिक आहे की ती भ्रमाचे कवाड बनून आड उभी राहते. निळोबाराय म्हणतात, या मायेने ब्रह्मादिकांसह सर्व जगाला मोहात पाडले आहे.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
त्रिविधाच्या बुध्दि तिन्ही । वर्तती गुणीं आपुलाल्या ॥१॥
जैसी क्रिया तैसें फळ । हें तों सकळ जाणती ॥२॥
उत्तम मध्यम अधम भेद । जाणती विशद जाणते ॥३॥
निळा म्हणे आपुलाल्या परी । उमटती अंतरी भाव भिन्न ॥४॥
सत्त्व, रज आणि तम या तिन्ही गुणांनुसार माणसाची बुद्धी आणि आचरण ठरते. जशी क्रिया तसे फळ मिळते, हे ज्ञानी लोक उत्तम प्रकारे जाणतात. उत्तम, मध्यम आणि अधम असा भेद आपापल्या कर्माने निर्माण होतो. निळोबाराय म्हणतात, प्रत्येकाच्या अंतःकरणात गुणांनुसार निरनिराळे भाव उमटतात.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
दुर्जन तोचि पुढिलांचे सुख । देखोनियां दुःख मनीं जीवीं ॥१॥
तापल्या तेलीं पडतांचि शीतळ । जैसा उठी ज्वाळ भडका करी ॥२॥
पुढिलांचे उत्तम गुण । ऐकोनियां उत्थापन करुं धांवे ॥३॥
निळा म्हणे यातना त्यासी । केवीं नर्कावासीं नव्हती सांगा ॥४॥
दुसऱ्याचे सुख पाहून ज्याच्या मनात दुःख होते, तोच खरा दुर्जन होय! उकळत्या तेलात पाण्याचा थेंब पडताच जसा भडका उडतो, तसा दुर्जन इतरांचे गुण ऐकून तळमळतो. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस नरकयातना भोगल्याशिवाय कसा राहील?
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
नयेचि साचा हा प्रतीति । असोनियां भूतीं भगवंत ॥१॥
कर्माकर्में लागलीं पाठीं । बैसले दृष्टी मळ त्यांचे ॥२॥
सत्यचि परि तें असत्य वाटे । भोगिती उदृष्टें आपुलालीं ॥३॥
निळा म्हणे कर्मतंत्रीं । गुंतलीं यंत्रीं मायेच्या ॥४॥
सर्व भूतांमध्ये साक्षात भगवंत असूनही लोकांच्या प्रत्ययाला येत नाही, कारण त्यांच्या डोळ्यांवर कर्माचा मळ बसला आहे. सत्य असूनही ते असत्य वाटते आणि लोक आपापले कर्माचे भोग भोगतात. निळोबाराय म्हणतात, सर्व जीव मायेच्या यंत्रात आणि कर्माच्या जाळ्यात अडकले आहेत.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
ब्राम्हण सोंवळाचि सर्व काळ । वसे अनामिकीं विटाळ ॥१॥
हे तों यातिस्वभावगुण । इष्ट कनिष्ठ अनादि भिन्न ॥२॥
अवघे ठायीं पंचभौतिक । आत्मा सकळां व्यापक एक ॥३॥
निळा म्हणे गुणवांटणीं । योगी विभाग चहूं वर्णी ॥४॥
बाह्य आचार आणि वर्णभेद हा केवळ शरीराचा व गुणांचा स्वभाव आहे. पण सर्व शरीरांत पंचमहाभूते समान आहेत आणि सर्वांच्या आत वसणारा आत्मा एकच आणि निष्कलंक आहे. निळोबाराय म्हणतात, योगी पुरुष गुणांच्या वाटणीच्या पलीकडे जाऊन आत्म्याला सर्वत्र एकच पाहतात.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
भलते वेळे भलतेंचि करी । निर्भीड सर्वदा अंतरीं ॥१॥
न म्हणे कर्म हें निषिध्द । आलें मना तेंचि शुध्द ॥२॥
लाजेचा पेंडोळा । खाणोनि सांडिला निराळा ॥३॥
निळा म्हणे अवाच्य बोले । छंदे आपुलियाचि डोले ॥४॥
जो कशाचीही पर्वा न करता वाटेल ते अयोग्य कर्म करतो आणि मनात येईल तेच खरे मानतो, तो नीतिमत्ता सोडून देतो. लाजेचा कोपरा फेकून देऊन तो भलतेच शब्द बोलतो. निळोबाराय म्हणतात, असा स्वैराचारी माणूस केवळ स्वतःच्या मोहात आणि भ्रमात डोलत राहतो.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
भवाब्धीचें सखोल पाणी । बुडाले प्राणी बहुसाल ॥१॥
येथें उतार न दिसे कोणा । थोरा लहाना नागवण ॥२॥
सत्व कर्मे स्वर्गा जाती । तमें पडती अधःपातीं ॥३॥
निळा म्हणे रजतमात्मक । पावती लोक नरदेहा ॥४॥
संसाराचा हा समुद्र अतिशय खोल असून त्यात कित्येक जीव बुडून गेले आहेत. सात्त्विक कर्माने लोक स्वर्गात जातात, तर तामसी कर्माने अधःपाताला जातात. निळोबाराय म्हणतात, रज आणि तम गुणांच्या मिश्रणाने जीव पुन्हा मनुष्यजन्मात येऊन दुःखाच्या फेऱ्यात पडतात.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
भाविकाचा मनोभाव । पाववी देव सिध्दी हा ॥१॥
तेंचि सत्य बोलिलों बोलें । माझिया आलें स्वानुभावा ॥२॥
जाणें अंतरींचें आर्त । साक्षभूत सकळांचा ॥३॥
निळा म्हणे संदेह नाहीं । अनुमान कांहीं यदर्थी ॥४॥
जो निष्कपट भाविक असतो, त्याचा मनोभाव देव नक्कीच पूर्ण करतो. हे मी स्वतःच्या अनुभवातून सत्य सांगत आहे. तो सर्वांचा साक्षी असल्याने अंतःकरणातील तळमळ ओळखतो. निळोबाराय म्हणतात, या गोष्टीत अजिबात संशय किंवा शंका नाही.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
भाग्यहीन व्दाड । तया बुध्दि करी नाड ॥१॥
सुख तें सन्मुख । तया तेंचि भासे दुःख ॥२॥
हित अनहितावरी । देखोनियां पळे दुरी ॥३॥
निळा म्हणे उफराटे । प्राक्तन होऊनियां भेटें ॥४॥
जो दुर्दैवी आणि मंदबुद्धी असतो, त्याची बुद्धीच त्याला फसवते. समोर सुख आले तरी त्याला ते दुःख वाटते आणि स्वतःचे हित कशात आहे हे पाहून तो पळून जातो. निळोबाराय म्हणतात, त्याचे वाईट नशीबच त्याच्यासमोर उलटे होऊन उभे राहते.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
भीड भीड जाय उडोनि लौंकिक । शेवटींचा रंक तोही दापी ॥१॥
दावितां तो तोंड लाजे भरले सभे । मग वाळे उभें सलचि जैसें ॥२॥
सुहदजन ते अवमान करिती । निष्ठुर बोलती त्रासवंचनें ॥३॥
निळा म्हणे मग होय दैन्यवाणें । हो काय तैसें जिणें भूमिभार ॥४॥
जेव्हा माणसाचा लौकिक मान-सन्मान नष्ट होतो, तेव्हा अगदी गरीब माणूसही त्याला दाबून बोलतो. भरसभेत तोंड दाखवायला त्याला लाज वाटते. नातेवाईक अपमान करतात आणि निष्ठुर शब्द बोलतात. निळोबाराय म्हणतात, असे केविलवाणे जिणे म्हणजे पृथ्वीवर केवळ भार असण्यासारखे आहे.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
भुंकोनियां उठी । श्वान लागे भलत्या पाठीं ॥१॥
ऐसा देहस्वभावगुण । नेणे भला बुरा कोण ॥२॥
तैसाचि तो अतिवादी । अविवेकी सदा क्रोधी ॥३॥
निळा म्हणे ओळखी सांडी । आलें तैसें बरळें तोंडीं ॥४॥
कुत्रा जसा भुंकून कोणाच्याही मागे लागतो आणि चांगले-वाईट ओळखत नाही, तसाच अविवेकी, क्रोधी आणि अतिवादी माणसाचा स्वभाव असतो. तो कोणाचीही ओळख न ठेवता मनात येईल तसे तोंडाने बरळतो, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
माझिया मनें धरिला विश्वास । तुमच्या नामीं घातली कास । नाहीं उपेक्षा आणि आळस । तुमच्या ठायीं शरणांगत ॥१॥
बहुतां सांभाळिलें देवा । केला बहुतांचा कुडावा । बहुतां दानें वाढल्या सेवा । बहुतां स्थपिलें निजपदीं ॥२॥
बहुतीं गाईलें तुम्हां गीतीं । बहुतीं स्तपिलें तुम्हां स्तुतीं । बहुतां ध्यानीं तुमची मूर्ती । आलिंगिली हदयांत ॥३॥
बहुतीं तुम्हां आराधिलें । बहुतीं पूजनीं तुम्हां पूजिलें । बहुतीं यज्ञावदानीं याजिलें । बहुती पाहिलें ज्ञानदृष्टीं ॥४॥
बहुतीं वेदस्तवनमिसें । तुमतें कवळिलें मानसें । बहुतीं योगादि सायासें । लाविलें पिसें आपणीया ॥५॥
तुम्ही पुरलेती त्यांचीया भावा । सर्वज्ञपणें जी व्यापक देवा । घेऊनिया सेवा आपुलिया गांवा । नेलें केशवा निजवस्ती ॥६॥
ऐशी ऐकोनियां संतवाणी । मिठी विश्वासें घातली चरणीं । निळा म्हणे माझी आरुषवाणी । लावावी गुणीं आपुलिये ॥७॥
हे देवा, मी तुझ्या नामावर पूर्ण विश्वास ठेवून तुला शरण आलो आहे. तू पूर्वसूरी कित्येक भक्तांना सांभाळलेस आणि त्यांना निजधामाला नेलेस, ही संतवाणी ऐकून मी तुझ्या चरणी मिठी मारली आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझी ही साधी वाणी तुझ्या गुणांच्या वर्णनात लावून घे.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
याचे पायीं धरिल्या भाव । भेटेल देव निश्चयें ॥१॥
नव्हे अन्यथा भाषण । ठावी खूण संतांसी हे ॥२॥
निजकरें कुरवाळून । देईल आलिंगन अत्यादरें ॥३॥
निळा म्हणे येईल दारा । देव सामोरा धांवोनिया ॥४॥
विठ्ठलाच्या चरणी खरा भाव ठेवल्यास देव नक्कीच भेटेल, हे शब्द खोटे ठरणार नाहीत; ही खूण संतांना ठाऊक आहे. तो स्वतःच्या हाताने कुरवाळून प्रेमाने आलिंगन देईल. निळोबाराय म्हणतात, देव स्वतः धावत तुझ्या दारात सामोरा येईल.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
येथील लाभ घडे ज्यासी । तो त्या सुखासी अधिकारी ॥१॥
जेथें वसती नारायण । लक्ष्मी आपण वैकुंठी ॥२॥
तेथेंचि तोहि पावेल सत्य । भोगी अव्दैत निजसुखा ॥३॥
निळा म्हणे ब्रम्हादिकां । न लभेचि एका अभिमानें ॥४॥
ज्याला या लोकात भगवद्भक्तीचा लाभ होतो, तोच वैकुंठातील परमानंदाचा खरा अधिकारी बनतो, जिथे नारायण आणि लक्ष्मी वसतात. तो तिथे अद्वैत आत्मसुखाचा उपभोग घेतो. निळोबाराय म्हणतात, अभिमानामुळे ब्रह्मादिकांनाही हे सुख मिळणे दुर्मिळ होते.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
येथें येऊनि केलें कायी । विठ्ठल नाहीं आठविला ॥१॥
आहा रे मूढा भाग्यहीना । नेलासी पतना मोहभ्रमें ॥२॥
नाहीं केली सुटिका कांहीं । येचि प्रवाही पडिलासी ॥३॥
निळा म्हणे लाहोनि हातीं । केली माती आयुष्या ॥४॥
या मनुष्यजन्मात येऊन ज्याने विठ्ठलाचे स्मरण केले नाही, त्या अभागी माणसाने स्वतःचे पतन करून घेतले. संसाराच्या प्रवाहात पडून त्याने आपली सुटका करून घेतली नाही. निळोबाराय म्हणतात, हातात उत्तम संधी असूनही त्याने आयुष्याची माती केली.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
येऊनियां नरदेहा । कांहीं स्वहित तें पहा ॥१॥
नाहीं तरी व्यर्थ जन्म । चिंतीतसे विषयकाम ॥२॥
पशु विषय सेविती । तयापरी तुझी स्थिति ॥३॥
निळा म्हणे व्यर्थ गेला । प्राणि भूमिभार झाला ॥४॥
नरदेहाला येऊन स्वतःचे परमार्थिक हित काय आहे ते पाहा; अन्यथा केवळ विषयांचा विचार करण्यात जन्म व्यर्थ जाईल. पशुसुद्धा विषयांचा उपभोग घेतात, जर तूही तसेच वागलास तर तुझ्या आणि पशूच्या स्थितीत काय फरक? निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस पृथ्वीवर केवळ भार ठरतो.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
लवेमाजीं उत्पन्न एक । रक्तशोक पशुदेहीं ॥१॥
मांसाहारी जळाहारी । तृणाहारी फलभक्षी ॥२॥
कोठें धान्य भक्षूनि अन्नें । कोठें प्राशनें पवनाच्या ॥३॥
निळा म्हणे जन्म जेथें । रुचे तेथेंचि तया ॥४॥
विविध योनींत जन्माला आलेले प्राणी आपापल्या देहाच्या स्वभावानुसार मांस, गवत, फळे किंवा धान्य खाऊन जगतात. ज्याचा जिथे जन्म होतो, त्याला तिथलीच अन्न-वस्तू आणि राहणी गोड वाटते, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
लोहा लागतां सुवर्ण । करावें हा स्वभावगुण ॥१॥
केंवि सांडवेल परिसा । जगदगुरु हा विठ्ठल तैसा ॥२॥
रत्ना अंगी रत्नकीळ । नव्हती भिन्न अग्निज्वाळ ॥३॥
निळा म्हणे सांडुनि जळा । सागर न निवडे वेग्ळा ॥४॥
लोखंडाला स्पर्श करताच त्याचे सोने करणे हा जसा परिसाचा मूळ गुण आहे, तसेच जगद्गुरू विठ्ठलाचे स्वरूप आहे; तो भक्ताला आपल्यासारखाच करतो. जशी रत्नाची कांती आणि अग्नीची ज्वाला वेगळी नसते, तसेच निळोबाराय म्हणतात, समुद्राला पाण्यापासून वेगळे करता येत नाही, तसा देव भक्ताशी एकरूप असतो.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
लुगडया नांव चंद्रकळा । परी तो काळा रंग वरी ॥१॥
नांवा ऐसें कर्तृत्व नाहीं । तरी तें कायी नपुसंक ॥२॥
घोळण्या नांव लक्षुमण । करितें भर्जन लाहयांचें ॥३॥
निळा म्हणे घुसळिती रवी । परी ते न दावी प्रकाश ॥४॥
केवळ नावाने काही होत नाही; काळ्या वस्त्राला 'चंद्रकळा' म्हटले तरी त्याचा रंग पांढरा होत नाही किंवा मडक्याच्या खापराला 'लक्ष्मण' म्हटले तरी त्याचे काम बदलत नाही. ताकातील रवीला 'रवी' (सूर्य) म्हटले तरी ती प्रकाश देत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तसेच खऱ्या कर्तृत्वाशिवाय नुसते नाव निरर्थक असते.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
वर्माचाचि स्पर्श करी । क्षुद्र धरुनियां अंतरी ॥१॥
न धरि पातकाचें भय । नेणें पुढें होईल काय ॥२॥
इच्छी सदा अभ्यंतरीं । परधन पराचिया नारी ॥३॥
निळा म्हणे भेटी । होतां सुकृताची आटी ॥४॥
जो मनात दुष्टपणा धरून इतरांच्या मर्मावर आघात करतो, पापाची भीती बाळगत नाही आणि सतत परधन व परस्त्रीची अभिलाषा धरतो, निळोबाराय म्हणतात, अशा दुष्ट माणसाची भेट होणे म्हणजे पुण्य क्षीण होण्यासारखे आहे.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
वदवी असत्याची वाणी । माजी निंदेची पुरवणी ॥१॥
जळो जळो त्यांचें तोंड । पचतें पापाचेंचि कुंड ॥२॥
कुश्चळ सर्वदा अंतरीं । इतरांचिया घातावरी ॥३॥
निळा म्हणे भोगील पीडा । नर्कवासीं होउनी किडा ॥४॥
जो मुखाने सतत असत्य बोलतो आणि इतरांची निंदा करतो, त्याचे तोंड जाळून टाकावेसे वाटते! त्याचे अंतःकरण सदैव कपटी असून तो इतरांचा घात करण्याचा विचार करतो. निळोबाराय म्हणतात, असा पापी माणूस नरकात किडा होऊन भयंकर यातना भोगतो.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
वचनींही नव्हे उणें । तुकुनी पाहतां सुजाणें ॥१॥
झिजलें ना कुहिजलें । नित्य नवेंचि चांगलें ॥२॥
नलगे घालावी निशाणी । वारंवार क्षणक्षणीं ॥३॥
निळा म्हणे कोठें तरी । नेतां देश देशांतरीं ॥४॥
संतांची वचने आणि हरिनामाचा ठेवा असा आहे की जो पारखून पाहिला तरी कधीही उणा पडत नाही. तो कधी झिजत नाही किंवा कुजत नाही, उलट नित्य नवा व सुंदर वाटतो. निळोबाराय म्हणतात, हा भक्तीचा साठा कुठेही देशोदेशी नेला तरी अजिबात कमी पडत नाही.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
समाधान तें दर्शनें । होय सद्गुरुकृपेनें ॥१॥
गुरुकृपा होण्यासाठीं । गुरुभक्ति हे गोमटी ॥२॥
साधन चतुष्टय । गुरुभेटीचा उपाय ॥३॥
निळा म्हणे कर्मे जाण । चित्तशुध्दि ते निर्माण ॥४॥
सद्गुरूंच्या दर्शनाने आणि कृपेने अंतःकरणात खरे समाधान लाभते. ती गुरुकृपा प्राप्त होण्यासाठी उत्कट गुरुभक्ती आवश्यक आहे. विवेक आणि वैराग्यादी साधने हीच गुरुभेटीचा मार्ग आहेत. निळोबाराय म्हणतात, निष्काम कर्माने चित्त शुद्ध होते आणि गुरुकृपा फलद्रूप होते.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
सर्पे मुखींच धरिलें विष । मानुनि पीयूष अत्यादरें ॥१॥
आणिका डंखुनी वधवी प्राणा । तैसी त्या दुर्जना चाहाडी गोड ॥२॥
नागवूनि भलियां संतोष मानी । कैसा तो पतनीं न पडेल सांगा ॥३॥
निळा म्हणे जें जोडिलें सायासें । तोचि तयाहि ऐसें भोगणें पुढें ॥४॥
सापाच्या मुखात जसे विष असते आणि तो दुसऱ्याला चावून मारतो, तसेच दुर्जनाला इतरांचे वाईट करण्यात आणि चुगली करण्यात गोडी वाटते. चांगल्या लोकांना फसवून त्याला आनंद होतो, असा माणूस नरकात पडल्याशिवाय कसा राहील? निळोबाराय म्हणतात, तो जसे पाप साठवतो, तसेच दुःखाचे भोग त्याला भोगावे लागतात.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
सहजचि घरींहूनियां यावें । विठठला पहावें रुक्मिणी ॥१॥
न लभेचि जो कां ब्रम्हादिकां । तो या लोकां दाखविला ॥२॥
भेटीचि घेतां वरावरी । सन्मानें करी गौरव ॥३॥
निळा म्हणे भाग्यवंत । करी सनाथ अनाथां ॥४॥
संतांनी घरातून सहज पंढरपूरला यावे आणि विठ्ठल-रुक्मिणीचे दर्शन घ्यावे! जो देव ब्रह्मादिकांनाही दुर्मिळ आहे, तो संतांनी जगातील लोकांसाठी उभा केला आहे. दर्शन घेताच देव भक्तांचा गौरव करतो. निळोबाराय म्हणतात, असा भाग्यवंत देव सर्व अनाथांना सनाथ करतो.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
संत आज्ञा सादवित । जातों सकळांचेंहि हित ॥१॥
नाईकोनी सोडाल । फळ कनिष्ठ तरी पाबाल ॥२॥
आम्ही उत्तीर्ण आपुलिया । उचिता ठेलों सांगोनियां ॥३॥
निळा म्हणे यावरी आतां । बोल न ठेवावा मागुता ॥४॥
संत सर्वांच्या हितासाठी प्रेमाने आज्ञा देत आहेत; जर तुम्ही ती ऐकली नाही, तर तुम्हाला वाईट फळच मिळेल. आम्ही आमचे कर्तव्य मानून योग्य उपदेश केला आहे. निळोबाराय म्हणतात, यानंतर मग आम्हाला कोणीही दोष देऊ नये.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
सुख वांटे परी हें दुःख । भोगविल नर्क परिपाकीं ॥१॥
म्हणोनियां सांडीं आशा । भजें सर्वेशा विठठला ॥२॥
जेणें कधींचि नये तुटी । लाभें कोटी कल्प जिणें ॥३॥
निळा म्हणे पावसी पदा । येथें आनंदा निजवस्ती ॥४॥
संसारातील विषयसुख दिसायला सुख वाटले तरी त्याचा शेवट भयानक दुःखात आणि नरकात होतो. म्हणूनच विषयांची आशा सोडून सर्वेश्वर विठ्ठलाला भज. ज्या भक्तीने कधीही तुटवडा येत नाही आणि अक्षय आनंद मिळतो, निळोबाराय म्हणतात, तू त्या आत्मपदाला नक्की प्राप्त होशील.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
सुखानंदाची राणीव । भागा आली फावली सर्व ॥१॥
घ्याल ते घ्या रे धणीवरी । असाल जे जे या अधिकारी ॥२॥
फुकासाठीं वोळोनी आलें । घरासी दैव हें चांगलें ॥३॥
निळा म्हणे उबग नका । मानूं अवघेहि ऐका ॥४॥
परमार्थातील सुखाची आणि आनंदाची सत्ता आज सर्वांच्या नशिबात आयती आली आहे. जे जे या भक्तीचे अधिकारी आहेत, त्यांनी तृप्त होईपर्यंत या आनंदाचा आस्वाद घ्यावा. हे उत्तम भाग्य फुकट घरात चालून आले आहे. निळोबाराय म्हणतात, याचा अजिबात कंटाळा करू नका, सर्वजण ऐका.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
सार्थकाचा ऐसा काळ । केला अमंगळ मूढ जनीं ॥१॥
येऊनियां नरदेहासी । नेणें स्वहितासी आपुलिया ॥२॥
धिक् त्याचें झालें जिणें । विना स्मरणें श्रीहरिचिया ॥३॥
निळा म्हणे त्याची जोडी । अवघी कुळवाडी पापत्मक ॥४॥
मनुष्यजन्मातील आत्मकल्याणाचा हा अत्यंत शुभ काळ अज्ञानी लोकांनी व्यर्थ गमावून अमंगल केला आहे. नरदेहात येऊनही ज्याला स्वतःचे हित कळत नाही आणि जो श्रीहरीचे स्मरण करत नाही, त्याच्या जिण्याचा धिक्कार असो! निळोबाराय म्हणतात, त्याची सर्व कमाई केवळ पापमय आहे.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
सांगितली धरिती गोठी । आदर पोटीं भक्तांचा ॥१॥
तया सन्मुख झाला हरी । संसार तमारी तिमराचा ॥२॥
निरसूनियां भ्रांतिमळ । केलें निर्मळ सहवासी ॥३॥
निळा म्हणे झाला ऋणी । चक्रपाणी त्याचाची ॥४॥
जे भक्त संतांचा उपदेश आदराने हृदयात धरतात, त्यांच्यासमोर श्रीहरी प्रत्यक्ष प्रकट होतो आणि त्यांच्या अज्ञानाचा अंधार दूर करतो. आपल्या सहवासाने तो त्यांचा भ्रम मोडून त्यांना निर्मळ करतो. निळोबाराय म्हणतात, साक्षात चक्रपाणी देव अशा भक्तांचा ऋणी होऊन राहतो.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
सांगेन तें हित धरा अवघें मनीं । नका मन कोणी वीट याचा ॥१॥
बरें शिकवितां बरें तें माना वाईटा त्यागावें त्यागवितां ॥२॥
पुढें सुख विश्रांती मागें राहे कीर्ति । ऐशिया पध्दति संतांचिया ॥३॥
निळा म्हणे देवें बोलविले बोल । ध्याल ते ते व्हाल सुखी तुम्ही ॥४॥
मी जे हिताचे सांगतो ते सर्वांनी मनात धरा, याचा कंटाळा करू नका. योग्य शिकवण स्वीकारून वाईट गोष्टी सोडून द्या. पुढे परम शांती मिळते आणि मागे कीर्ती राहते, हीच संतांची रीत आहे. निळोबाराय म्हणतात, देवाने वदवलेले हे बोल जो ध्यानात धरेल, तो सुखी होईल.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
सांपडलीं संधी । त्यासी कर्मी दृढ बुध्दी ॥१॥
वेदविहित कर्म । हेंचि परमार्थाचें वर्म ॥२॥
कर्मालागीं जो तत्पर । तोचि पावे पैलपार ॥३॥
निळा म्हणे परब्रम्ह । प्राप्त होय विहित कर्म ॥४॥
ज्याला मनुष्यदेहाची संधी लाभली आहे, त्याने स्वधर्माच्या विहित कर्मात बुद्धी स्थिर करावी. वेदांनी सांगितलेले निष्काम कर्म हेच परमार्थाचे खरे मर्म आहे. जो आपले विहित कर्म प्रामाणिकपणे करतो, निळोबाराय म्हणतात, त्यालाच परब्रह्माची प्राप्ती होते.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
उत्तम अधम जया जे संगती । तैसी त्याचि मति फांकों लागें ॥१॥
सज्जना संगतीं धर्मक्रिया वाढे । पापीया आवडे पापबुध्दि ॥२॥
म्हणोनि जैसिया तैसा झाला हरी । भक्ता मित्र वैरी निंदक खळा ॥३॥
निळा म्हणे जाणे अंतरीचां भाव । तया तैसा देव फळदाता ॥४॥
माणसाला जशी उत्तम किंवा अधम संगती लाभते, तशीच त्याची बुद्धी बनू लागते. संतांच्या संगतीने धर्म वाढतो, तर पापी लोकांच्या संगतीने पापबुद्धी वाढते. म्हणूनच देवही भक्तासाठी मित्र आणि निंदकासाठी वैरी बनतो. निळोबाराय म्हणतात, अंतरीचा भाव पाहून देव प्रत्येकाला तसेच फळ देतो.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
एकलेंचि यावें एकलेचि जावे । जोडिलें नये सवें देखती सर्व ॥१॥
परि या मायाभ्रमें कैसा केला गुंता । न पुरती संचिता भोगितां भोगा ॥२॥
पुन्हा जन्म पुन्हा मरणाचि सांगती । यमदंड पावती गर्भवास ॥३॥
निळा म्हणे नये विकृती कंटाळा । टोके जेविं कावळा वमनासाठीं ॥४॥
या जगात माणसाने एकट्याने यायचे आणि एकट्यानेच जायचे असते, साठवलेली कोणतीही संपत्ती सोबत येत नाही. तरीही मायेच्या मोहाने असा गुंता केला आहे की कर्माचे भोग संपत नाहीत. पुन्हा जन्म, पुन्हा मरण आणि यमाचा दंड सोसावा लागतो. निळोबाराय म्हणतात, तरीही कावळ्यासारखा माणूस विषयांच्या ओकाऱ्याकडेच पुन्हा धाव घेतो!
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
एकलाचि हरि । नेणोनियां चराचरीं ॥१॥
करिती निंदा आणि व्देष । घेऊनियां गुणदोष ॥२॥
क्षणीक पसारा । मायिक मानियेला खरा ॥३॥
निळा म्हणे गेलीं । ऐशींच कितेकें नाडलीं ॥४॥
चराचरात एकट्या श्रीहरीचाच वास आहे, हे न जाणता लोक गुण-दोष पाहून एकमेकांची निंदा आणि द्वेष करतात. या क्षणभंगुर आणि मायिक संसारालाच खरे मानतात. निळोबाराय म्हणतात, असे कित्येक अज्ञानी लोक या मोहात पार फसत गेले आहेत.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
ऐशा सोसूनियां यातना । कां रे मना वीट नये ॥१॥
बुध्दिहीना मतिमंदा । किती आपदा उसंतिसी ॥२॥
कधीं पावेल परिपाक । बुध्दि विवेका सपर्शेल ॥३॥
निळा म्हणे रित्या मापें । विषय संकल्पें मावितोसी ॥४॥
संसाराच्या इतक्या भयंकर यातना सोसूनही हे मना, तुला अजून कंटाळा कसा येत नाही? हे मतिमंद बुद्धीच्या माणसा, तू आणखी किती संकटे सोसणार आहेस? तुझी बुद्धी विवेकाला कधी स्पर्श करणार? निळोबाराय म्हणतात, तू रिकाम्या मापाने विषयरूपी संकल्पांची फोल मोजणी करत आहेस.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
ऐशियाचे घरीं ऐसीचि मी सदा । न करुनी कांही धंदा सर्वहि करी ॥१॥
सदाचि निष्काम सदा मी मी सकाम । सद रुप नाम नूतन माझें ॥२॥
सदा नाहींपणें सदा माझें जिणें । सदा होणें निमणें माझा वांटा ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें बोले मायादेवी । अबोलण्याची गांवीं वसोनियां ॥४॥
ही मायादेवी अथांग लीलामयी आहे; ती काहीही न करता सर्व काही घडवून आणते. ती निष्काम असून सकाम भासते, नित्य नवीन नावाने नटते. ती नसूनही सर्वत्र व्यापून राहते. निळोबाराय म्हणतात, अबोलण्याच्या नगरीत राहून ही माया अशी विलक्षण लीला बोलते.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
किंचीत सुख आगळें दुःखा । पावती अवश्यक व्यभिचारी ॥१॥
क्षयो व्याधी भगें पडतीं । जगनिंदय होती हे आधीं ॥२॥
पुढें राजा दंड करी । सर्वस्व हरी देखतां ॥३॥
निळा म्हणे हांसती लोक । थुंकिती थुंक तोंडावरी ॥४॥
व्यभिचारी लोकांना क्षणिक सुख मिळाले तरी पुढे भयंकर दुःखच मिळते. त्यांना भयानक आजार होतात आणि ते जगात निंद्य ठरतात. राजा त्यांचा दंड करून सर्वस्व हिरावून घेतो. निळोबाराय म्हणतात, लोक त्यांच्या तोंडावर थुंकतात आणि त्यांची फजिती होते.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
कैसा होतो ब्रम्हानंद । भागयमंद न देखति ॥१॥
वाजतां वादयें नाईके कानीं । वीट मानी अभागी ॥२॥
म्हणे सेवूं या रे गडी । तोडूं बेडी संसार ॥३॥
निळा म्हणे अशी वेळ । न लभे काळ वेचलीया ॥४॥
हरिकीर्तनात कसा अथांग ब्रह्मानंद प्रकट होतो, तो कमनशिबी लोकांना दिसत नाही. वाद्ये वाजून भक्तीचा गजर होत असताना ते ऐकत नाहीत आणि कंटाळा करतात. निळोबाराय म्हणतात, संसाराची बेडी तोडण्यासाठी मिळालेली ही अमूल्य वेळ निघून गेल्यावर पुन्हा मिळणार नाही.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
कोण भाग्याचे ते लोक । केलें कौतुक तुम्हीं ज्यांचें ॥१॥
वागउनियां कडिये खांदीं । निजात्मपदीं स्थापियलें ॥२॥
ज्यांचिया वचनासाठीं उडी । घालुनी तांतडी उभें ठाकें ॥३॥
निळा म्हणे दिवस राती । जयांप्रती न विसंबा ॥४॥
ते भक्त किती महान भाग्याचे आहेत, ज्यांचे कौतुक देवाने स्वतः केले! ज्यांना कडेवर व खांद्यावर घेऊन देवाने आपल्या आत्मपदावर बसवले. ज्यांच्या एका वचनासाठी देव घाईघाईने धावून समोर उभा राहतो; निळोबाराय म्हणतात, देव अशा भक्तांना अहोरात्र कधीही विसरत नाही.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
समर्थी घरीं काम । करितां हातीं लागे दाम ॥१॥
काय देईल भिकारी । कोण सेवा त्याची करी ॥२॥
जाती तया घरा । जेथें लक्ष्मीचा वारा ॥३॥
निळा म्हणे हीना । आड ठाकिली कल्पना ॥४॥
समर्थ श्रीमंत मालकाची सेवा केली तर हाती मोबदला मिळतो, भिकाऱ्याची सेवा करून काय मिळणार? लोक अशाच घरी जातात जिथे समृद्धीचा वारा असतो. निळोबाराय म्हणतात, पण अज्ञानी माणूस सर्वसमर्थ देवाला सोडून क्षुद्र आशेच्या आड अडकून पडतो.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
विंचु नांगीं विष धरी । खोसडेवरी मृत्यु त्या ॥१॥
जैसें कर्म तैसें फळ । हें तों अढळ न चुकेचि ॥२॥
चोयाकरिता तुटती हात । पावति घात जीवितेसी ॥३॥
निळा म्हणे सिनळी करितां । झुरती उभयता नाककान ॥४॥
विंचू नांगीमध्ये विष धरतो आणि स्वतःच्याच दोषाने मारला जातो. जसे कर्म तसे अढळ फळ मिळतेच; चोरी केल्यास हात तुटतात आणि प्राणाला धोका निर्माण होतो. निळोबाराय म्हणतात, कुकर्म आणि व्यभिचार केल्यास माणसाची धुळधाण होऊन तो विनाशाला पोहचतो.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
नाही शब्दाधीन वर्म आहे दुरी । नव्हे तंत्रमंत्रीं अनुभव तो ॥१॥
हर्षामर्ष आंगीं आंदोलती लाटा । कामक्रोधे तटा सांडीयले ॥२॥
न सरें ते भक्ती विठोबाचे पाई । उपरती नाहीं जेथें चित्तां ॥३॥
निळा म्हणे सुख देहनिरसनें । येर ते वचनें व्यर्थ वाया ॥४॥
परमार्थाचे मर्म केवळ कोरड्या शब्दांत किंवा तंत्रमंत्रांत नसून ते अनुभवात आहे. जिथे काम आणि क्रोधाच्या लाटा उसळतात आणि चित्तात खरा वैराग्याचा विसर पडतो, तिथे खरी भक्ती होत नाही. निळोबाराय म्हणतात, देहभावाचा विसर पडणे हेच खरे सुख आहे, इतर बोलणे व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
योगाभ्यास साधताचि सांग । येति उपसर्ग सिध्दींचे ॥१॥
कैंचि तेथें हरीसी भेटी । विवंचना शेवटी काळाचि ॥२॥
विचारितां ज्ञान अभिमान वाढे । नसतेचि झगडे जाणिवेचे ॥३॥
निळा म्हणे जे हरिनाम जपती । मुक्तचि ते होति निःसंशये ॥४॥
कठीण योगाभ्यास करताना सिद्धींचे विघ्न मधे येतात, त्यामुळे हरीची भेट दुर्मिळ होते. कोरड्या ज्ञानाच्या चर्चेने अहंकार आणि वादविवाद वाढतात. निळोबाराय म्हणतात, पण जे निष्कपटपणे हरिनामाचा जप करतात, ते निसंशयपणे मुक्त होतात.
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
तोचि जाणें अंतरीचें । लटिकें साचें सर्वदृष्टा ॥१॥
कैसें चाले तयापुढें । निवडे कुडे वरावरी ॥२॥
हें तों आहे सकळां ठावें । लटिक्या भावें नपवीजे ॥३॥
निळा म्हणे अभिमान होता । ठाकीला विधाता शेष नेदी ॥४॥
सर्व काही पाहणारा देव अंतःकरणातील खरे-खोटे उत्तम जाणतो, त्याच्यापुढे कसलेही खोटेपण चालत नाही; तो क्षणात खोटे बाजूला सारतो. खोट्या भावाने देवाची प्राप्ती होत नाही, हे सर्वांना ठाऊक आहे. निळोबाराय म्हणतात, अभिमान धरल्यास ब्रह्मदेवही देवाला प्राप्त करू शकत नाही.
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
नाम सांडुनिया मुक्ति घेणें । हे तों लक्षणें अधमाची ॥१॥
आम्हा विष्णुदासा धर्म । नित्य नेम कथेचा ॥२॥
काय करुं त्या व्युत्पति । वडील हांसती पूर्वज ॥३॥
निळा म्हणे करावी सेवा । आवडी देवा हे माझी ॥४॥
हरिनामाचा त्याग करून मुक्तीची इच्छा धरणे हे अधमपणाचे लक्षण आहे; आम्हा विष्णुदासांचा मुख्य धर्म म्हणजे नित्य हरिकथेचा नियम पाळणे हाच आहे. पांडित्याची व्युत्पत्ती करून काय करायचे, ज्याने पूर्वज हसतील? निळोबाराय म्हणतात, देवाची सेवा करणे हीच माझी खरी आवड आहे.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
माया म्हणजे नसतेंचि दिसें । गगनीं जैसें दोनी चांद ॥१॥
असें एक भासे आणीक । तया नांव मायीक पसारा ॥२॥
सत्यावरी न पडे दृष्टी । विकल्प परिपाठी घालितु ॥३॥
निळा म्हणे प्रत्यक्ष लपवी । लटिकेंचि रुढवी भ्रांतिजाळ ॥४॥
आकाशात एकाऐवजी दोन चंद्र दिसण्यासारखा हा मायेचा खोटा पसारा आहे; जे नसते तेच भासते. ही माया खऱ्या सत्यावर दृष्टी पडू देत नाही आणि विकल्पांचे जाळे उभे करते. निळोबाराय म्हणतात, ही माया प्रत्यक्ष सत्याला लपवून खोट्या भ्रमाला जगात रूढ करते.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
मागें बहुतांसि वांटिलें । पुढें आणिकांहि ठेवलें । भावें विश्वासिते पावले । अधिकारिया दिधले अधिकार ॥१॥
चतुरा चतुरशिरोमणी । सकळां जाणतियांचा धणी । करुं जाणतो वांटणी । भाग जैसें त्यापरी ॥२॥
एका वर्णाश्रमधर्में । एका यज्ञादिका कर्में । एका वेदाध्ययननेमें । एक चतुर्थाश्रमें संन्यासें ॥३॥
एका नामस्मरणमात्रें । एका पढतां स्तवनें स्तोत्रें । एका गुणानुवादचरित्रें । वर्णिता हा तोषला ॥४॥
एका ध्यानें समजाविलें । एका पूजनेंचि वारिलें । एका जपें बुझाविलें । एका स्थापिलें योगावरी ॥५॥
एका तीथें यात्रागमनें । एका ब्रम्हचर्यादि अनुष्ठानें । एका व्रतें पुरश्चरणें । गृहस्थाश्रमें वानप्रस्थें ॥६॥
निळा म्हणे हा सर्व जाणे । सर्वसाक्षी सर्वज्ञपणें । जयापरि तैसें देणें । करी हा उणें नाहीं यासी ॥७॥
देवाने पूर्वी अनेक भक्तांना भक्तीचा प्रसाद दिला आणि पुढेही ठेवला आहे. जो चतुरशिरोमणी देव आहे, तो प्रत्येकाच्या अधिकारानुसार आणि भावानुसार भक्तीचे दान देतो. कोणाला कर्माने, कोणाला ज्ञानाने, तर कोणाला केवळ नामस्मरणाने तो प्रसन्न होतो. निळोबाराय म्हणतात, सर्वज्ञ देव सर्वांना त्यांच्या योग्यतेप्रमाणे देतो.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
मुखीं पडतांचि तें शेष । करी नाश कल्मषा ॥१॥
पावूनियां ब्रम्हपदा । ओपी संपदा अनैश्वरा ॥२॥
शांति क्षमा दया सिध्दी । येती समृध्दि ओळंगण्या ॥३॥
निळा म्हणे सर्वहि सुखें । वरिती हरिखें शेष घेतां ॥४॥
देवाच्या प्रसादाचा (महाप्रसादाचा) घास मुखात पडताच सर्व पापांचा नाश होतो. तो माणसाला ब्रह्मपदावर बसवून अलौकिक संपत्ती देतो. शांती, क्षमा, दया आणि सिद्धी त्याच्या सेवेत उभ्या राहतात. निळोबाराय म्हणतात, देवाचा महाप्रसाद घेताच सर्व सुखे आनंदाने प्राप्त होतात.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
मोलें विकें स्वाभावगुणीं । येरवी तीतें न पुसे कोणी ॥१॥
हिंगा दुर्गधीची मोल । तेणेंविण तो अवघा फोल ॥२॥
भांगीं न भुलवीं भक्षिल्या । येरचि तरी तो व्यर्थचि पाला ॥३॥
निळा म्हणे तैशिया परी । देवपणेंचि देवा थोरी ॥४॥
वस्तूच्या मूळ स्वाभाविक गुणानेच तिला बाजारात मोल मिळते; हिंगाला त्याच्या तीव्र वासानेच ओळखले जाते आणि भंगाला तिच्या अमली गुणाने. निळोबाराय म्हणतात, तसेच देवाला त्याच्या अलौकिक देवपणाने आणि औदार्यानेच जगात थोरवी प्राप्त झाली आहे.
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
म्हणोनि याचिया श्रवणें पाठें । वचनें पालटे देहबुध्दी ॥१॥
वैराग्याची राणीव जोडें । ज्ञानाचें उघडें निजमंदिर ॥२॥
नवविधांचें नाना भोग । वसविती अंग येऊनियां ॥३॥
निळा म्हणे भक्ति मुक्ति । शांति विरक्ति वरती त्या ॥४॥
संतांच्या वचनांच्या श्रवणाने आणि पाठाने माणसाची देहबुद्धी पार बदलून जाते. त्याला वैराग्याची समृद्धी लाभते आणि ज्ञानाचे मंदिर उघडे होते. निळोबाराय म्हणतात, नवविधा भक्तीचे भोग त्याच्या अंगात वसतात आणि शांती, विरक्ती व मुक्ती त्याला माळ घालतात.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
वाळिलें जे पंढरिनाथें । त्याचें कोण कार्य येथें ॥१॥
घाला आपणा बाहेरी । नका सांगों त्याची थोरी ॥२॥
आगम पहिला वेदांत । चित्त विषयापें सतत ॥३॥
धनें मानें केलें वेडें । सुख नेणती ते बापुडे ॥४॥
मान इच्छा चाड जीवीं । काय करुं ते गोसावी ॥५॥
जाती म्हणोनी आनाठाया । निळा दुर पासुनी तयां ॥६॥
ज्याला पंढरीनाथाने नाकारले आहे, त्याचे येथे काय काम? जे वेदांत शिकूनही मनातून विषयासक्त राहतात आणि धन-मानाच्या मोहात वेडे बनतात, ते खरे सुख जाणत नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, अशा मानसन्मानाची हाव धरणाऱ्या लोकांपासून मी नेहमी दूर राहतो.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
वाचे शब्द असत्याचे । हेंचि दुर्जनांचे भांडवल ॥१॥
पुढिलांते उपहासिती । आणि मानिती संतोष ॥२॥
निंदा व्देष अहंकार । मद मत्सर वाढते ॥३॥
निळा म्हणे नर्कां जाणें । आहे पुरश्चरणें त्यांचीं हें ॥४॥
मुखाने खोटे बोलणे हेच दुर्जनांचे मुख्य भांडवल असते. ते इतरांचा उपहास करून आनंद मानतात आणि निंदा, द्वेष, अहंकार व मत्सर वाढवतात. निळोबाराय म्हणतात, असे वर्तन म्हणजे नरकात जाण्याचेच नित्य अनुष्ठान होय.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
हिंडवितां देश । नये तुटी ज्या लाभास ॥१॥
चाले सर्व घेणेंदेणें । कोठें कांहीं न पडे उणें ॥२॥
पारखितां भलें । कसींतांही उतरलें ॥३॥
निळा म्हणे निवडी नाहीं । एकसारिखेंचि अवघेंही ॥४॥
हरिनामाचा हा भक्तीचा व्यवहार असा आहे की देशोदेशी फिरले तरी या लाभाला कधीही तोटा येत नाही. हा व्यवहार सर्वत्र उत्तम चालतो आणि कुठेही उणीव भासत नाही. कसोटीवर कसून पाहिले तरी हे नाम सर्वोत्कृष्ट ठरते. निळोबाराय म्हणतात, यात कोणताही भेदभाव नसून सर्वत्र एकच आनंद भरला आहे.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
होईल अंगी बळ । तरी फजीत करावे ते खळ ॥१॥
जे कां करुनियां पाखांड । लटिकेंचि वाढविती बंड ॥२॥
भोंदिती भाविकां । कथुनी परमार्थ तो लटिका ॥३॥
निळा म्हणे तोंडें सांगें । तैसें नाचरोनियां अंगें ॥४॥
अंगात समर्थ बळ असेल तर खोट्या पाखंडी दुर्जनांची फजिती केली पाहिजे, जे खोटा परमार्थ सांगून भाबड्या लोकांना फसवतात. ते तोंडाने एक सांगतात पण स्वतः तसे आचरण करत नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, अशा ढोंगी लोकांचा उघडा पडलेला बुरखा ठेचला पाहिजे.
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
चौऱ्यांयशी लक्ष योनीप्रती । फेरे खाती यातना ॥१॥
संकटापासूनि सोडविता । कोण हो होता देवावीण ॥२॥
निष्काम करुनी ठेवितां दासा । कोण हो होता ऐसा देवावीण ॥३॥
निळा म्हणे निर्लोभ शांती । कोण देतां हातीं भक्तांचिये ॥४॥
चौरांशी लक्ष योनींच्या यातनांतून आणि संकटांतून सोडवणारा देवाशिवाय दुसरा कोण आहे? दासाला निष्काम करून सांभाळणारा आणि भक्तांच्या हाती निर्लोभ शांती देणारा एक देवच आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
जरी झाला तपस्वी थोर । तरी असावें दूर परस्त्रिसी ॥१॥
गुरुनींही एकांतासी । न वजावें स्त्रीयांसी उपदेशा ॥२॥
वसतां एकत्र आनोविन । होईल जघन्या निमीषें ॥३॥
निळा म्हणे जतन करा । शाहाणे विचारां ऐसें आतां ॥४॥
माणूस कितीही मोठा तपस्वी असला तरी त्याने परस्त्रीपासून दूर राहावे. गुरूंनीही स्त्री-शिष्याला उपदेश करण्यासाठी एकांतात बसू नये. एकत्र राहिल्यास क्षणात मनाचा पातनिपात होऊ शकतो. निळोबाराय म्हणतात, शहाण्या लोकांनी या विचाराचे नित्य जतन करावे.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
पाप तया नांव परदारागमन । पाप तें परधन अपहार ॥१॥
पाप तेंचि निंदा परपीडा व्देष । पाप तेंचि उपहास पुढिलाचें ॥२॥
पाप तेंचि जीवीं विषयाची आसक्ति । पाप अभक्तीं कुळाचारीं ॥३॥
निळा म्हणे पाप मुख्य तेंचि साचें । नावडे देवाचें नाम मुखीं ॥४॥
परस्त्रीगमन, परधनाचा अपहार, निंदा, द्वेष, इतरांचा उपहास आणि विषयासक्ती ही सर्व पापे आहेत. पण निळोबाराय म्हणतात, ज्याच्या मुखाला देवाचे नाव आवडीने घेता येत नाही, तेच जगातील सर्वात मुख्य आणि खरे पाप आहे!
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
पापें पूर्वज नरका जाती । पापेंचि बुडती धर्म सकळ ॥१॥
पापेंचि कुळ भंगा जाय । वंशासी होय अपघात ॥२॥
पापेंचि यश कीर्ति पळें । पापेंचि सोहळे दरिद्राचे ॥३॥
निळा म्हणे घडतां पापेंचि पतनीं । पडती यातनीं पूर्वजेंसी ॥४॥
पापाच्या आचरणाने पूर्वज नरकात जातात, सर्व धर्म बुडतात, कुळाचा नाश होतो आणि यश-कीर्ती पळून जाते; दरिद्र आणि संकटे ओढवतात. निळोबाराय म्हणतात, पाप घडल्यास माणसाचे पूर्ण पतन होऊन तो यमयातनेत पडतो.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
पिसाळलें श्वान । डसें भलत्या वसवसून ॥१॥
नेणें आपुलें पारिखे । घारलें ते आपल्या दुःखें ॥२॥
सुरापानीं भुलोनि जैसा । भोगी आपणा आणिकासरिसा ॥३॥
निळा म्हणे तैसी परी । जीविता महा मुर्ख करी ॥४॥
पिसाळलेले कुत्रे जसे कोणालाही चिडून चावते आणि मद्यपी माणूस जसा भ्रमात पडून स्वतःची धुळधाण करतो, तशीच महामूर्ख माणसाची अवस्था असते. तो स्वतःच्या अज्ञानाने स्वतःच्याच आयुष्याचा नाश करून घेतो, असे निळोबाराय म्हणतात.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
पुढें जाणवेल हें पहातां । अंगा येतां क्षीणत्व ॥१॥
मग तो नलगे कांहीं हातीं । होईल माती आयुष्या ॥२॥
म्हणोनियां करा वेग । धरा अनुराग हरिभजनीं ॥३॥
निळा म्हणे पुढिल वेळ । आहे अति काळ कठिण तो ॥४॥
म्हातारपण आणि शरीराचे क्षीणत्व अंगावर आल्यावर मग पश्चात्ताप होऊन काहीही हाती लागत नाही, आयुष्याची माती होते. म्हणूनच वेळेवर त्वरा करा आणि हरीच्या भजनात प्रेम धरा. निळोबाराय म्हणतात, पुढचा काळ अत्यंत कठीण आणि भयानक आहे.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
पुण्यपावन त्यांची वाणी । जगदोध्दचरणीं प्रवर्तली ॥१॥
सव्दिवेक अमृतपूर । चालती उदगार वाचे ते ॥२॥
भगवदजन परमार्थवाणी । जे वेदीं पुराणीं बहु मान्य ॥३॥
निळा म्हणे अदभुत रस । गोड सारांश हितकर्ता ॥४॥
ज्या संतांची वाणी अत्यंत पवित्र आहे, ती जगाच्या उद्धारासाठी प्रवृत्त झाली आहे. त्यांच्या मुखातून विवेकाचे अमृतरूपी उद्गार बाहेर पडतात. त्यांची परमार्थवाणी वेद-पुराणांतही मान्य आहे. निळोबाराय म्हणतात, संतांचे हे अभंग अत्यंत गोड, सारांशयुक्त आणि हित करणारे आहेत.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
सांगती एक करिती एक । जोडिती पातक दुर्बुध्दी ॥१॥
हिताहित न विचारिती । दुर्भरा भरिती महापापें ॥२॥
यमप्रहार होती पुढें । नेणोनि मूढें वर्तती ॥३॥
निळा म्हणे अंगा येईल । तेव्हां जाणवेल भोगितां ॥४॥
जे तोंडाने एक सांगतात आणि आचरणात दुसरेच करतात, ते दुर्बुद्धीने केवळ पाप जोडतात. स्वतःच्या हिताचा विचार न करता पोटासाठी महापापे करतात. निळोबाराय म्हणतात, पुढे यमाचा मार अंगावर आल्यावर मग त्यांना कर्माची भयंकर फळे जाणवतील.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
सांगतां आतां न वाटे खरें । भोगितां बरें जाणवेल ॥१॥
तेव्हां कोणी न येत कामा । हिरोनी श्रमा घ्यावया ॥२॥
यमजाच होतां दंड । न चले खंड धन देता ॥३॥
निळा म्हणे ऐशी गती । होऊनि पुढती गर्भवास ॥४॥
आता सांगताना हे सत्य वाटत नाही, पण कर्माचे भोग भोगावे लागतील तेव्हाच कळेल! यमाचा दंड पडू लागल्यावर पैसे देऊनही सुटका होत नाही आणि दुःखाचा भार वाटून घ्यायला कोणीही येत नाही. निळोबाराय म्हणतात, मग पुन्हा भयंकर गर्भवासाचा फेरा सोसावा लागतो.
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
सांगो नवरसलक्षण । तरी शृंगार हास्य करुण । धीर वीर भयानक जाण । बीभत्स अदभुत शांतरस ॥१॥
शृंगारिक तें माधुर्य गाणें । हास्य तें विनोदकरणें । कारुण्य तें कींव भाकणें । धैर्य उपजवणें तें धीर ॥२॥
वीर ते युध्दाच्या गांठीं । शब्दामागें शब्द उठी । भयानक रसा भय घाली पोटीं । बीभत्स त्याहुनी कुष्टी उच्छुंखल ॥३॥
अदभुत रस ते नवलवाणें । जे का अचाटचि बोलणें । श्रोतयातें विस्मय देणें । ऐकतां शहाणे निर्बुजती ॥४॥
शांतरस तो शुध्द सात्विक । विकारविवर्जित माजीं विवके । निळा म्हणे हे नवरस देख । जाणति गायक चतुर ते ॥५॥
शृंगार, हास्य, करुण, धीर, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत हे नऊ रस आहेत. या सर्वांत शांत रस हा विकाररहित, शुद्ध सात्त्विक आणि विवेकाने परिपूर्ण आहे. निळोबाराय म्हणतात, चतुर गायक आणि संत या नवरसांचे मर्म उत्तम जाणतात.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
हात पाय इंद्रियें मिळोनि मेळा । चला म्हणती पाहों डोळा ॥१॥
देखणेंचि नव्हती देखती काये । अवघीयाचा देखणा डोळाचि आहे ॥२॥
आंता डोळिया डोळा पाहों म्हणे । तंव आपआपणीया न चले पाहाणें ॥३॥
निळा म्हणे ऐशिया परी । जाणों जातां जाणणेंचि हरी ॥४॥
हात, पाय आणि सर्व इंद्रिये 'चला डोळ्यांनी पाहूया' म्हणतात; पण डोळ्यांशिवाय कोणी पाहू शकत नाही. आता डोळ्याने स्वतःला पाहू म्हटले तर ते शक्य होत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तद्वत भगवंताला जाणू गेले की जाणणारा माणूस स्वतःच हरवून जातो आणि केवळ श्रीहरीच उरतो!
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
गुंतली ते आशा । पडिली मोहजाळ फांसा ॥१॥
न देखोनियां श्रीहरी । कर्ता भोक्ता संसारीं ॥२॥
अवघीचि त्याचि सत्ता । करवी करि तो तत्वतां ॥३॥
निळा म्हणे अशी । नेणोनि होती कासाविसी ॥४॥
सर्व सृष्टीत साक्षात श्रीहरीचीच सत्ता आहे आणि तोच सर्व काही करवून घेतो, हे न जाणल्यामुळे लोक संसाराच्या आशेमध्ये आणि मोहाच्या जाळ्यात अडकतात. निळोबाराय म्हणतात, या सत्याचा विसर पडल्यामुळेच जीव नाहक कासावीस होतात.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
गेला फिरोनिया दिवस । न ये घटिका लव निमिष ॥१॥
आहे तोंचि भरा हातीं । महा लाभाची संपत्ती ॥२॥
मागें नागवली फारें । गेलीं वांयां नारीनरें ॥३॥
निळा म्हणे म्हणोनि जागा । सांडोनी वोरबार वाउगा ॥४॥
निघून गेलेला दिवस आणि क्षणाचा काळ पुन्हा माघारी येत नाही; म्हणूनच वेळ आहे तोपर्यंत हरिनामाची महासंपत्ती साठवून घ्या. पूर्वसूरी कित्येक लोक संसारात फसून व्यर्थ निघून गेले. निळोबाराय म्हणतात, फालतू चिंता सोडून आतातरी भक्तीसाठी जागे व्हा!
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
गोड लागें जें आपणां । तेंचि वांटीं सकळांजणां ॥१॥
पोट भरेतों पुरवी । उरलें बांधोनियां ठेवी ॥२॥
जतन आहे तुम्हासाठीं । नका धांवो बारावाटीं ॥३॥
निळा म्हणे सांगा । पाहिजे तें जीवीचें मागा ॥४॥
मला जो हरिनामाचा गोड रस सापडला आहे, तोच मी सर्वांना वाटत आहे. संतांनी भक्तांसाठी हा अथांग साठा जतन करून ठेवला आहे; त्यामुळे इकडे तिकडे भटकू नका. निळोबाराय म्हणतात, तुम्हाला जे हवे ते या विठ्ठलाकडे आवडीने मागा.
॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना
कृपावंत माये । तान्हयाचे झटे साहे ॥१॥
नेदीचि हें रागा हातीं । करी बुझाउनी प्रीती ॥२॥
पुरउनियां आळी । कृपादृष्टी त्या न्याहाळी ॥३॥
निळा म्हणे झणे । दिसेल हें केविलवाणें ॥४॥
दयाळू आई जशी बाळाचे सर्व त्रास आणि हट्ट सहन करते आणि त्याला रागाच्या स्वाधीन न करता प्रेमाने गोंजारते, तशीच ही विठू माऊली भक्तांचे सर्व लाड पुरवते. निळोबाराय म्हणतात, ती आपल्या बाळाला कधीही केविलवाणे होऊ देत नाही.
॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना
याचे पायीं मनोरथ । पूर्ण काम सकळहि आर्त ॥१॥
म्हणोनियां धरिला जिवें । हाचि संतीं मनोभावें ॥२॥
इच्छिलिया पदा । नेतों देउनी सुख संपदा ॥३॥
निळा म्हणे खंडी मूळ । वासनात्मकाचें तात्काळ ॥४॥
विठ्ठलाच्या चरणांशी सर्व मनोरथ आणि इच्छा पूर्ण होतात, म्हणूनच संतांनी त्याला जीवेभावाने धरून ठेवले आहे. तो भक्तांना इच्छित सुख-संपदा देतो. निळोबाराय म्हणतात, तो सर्व वासनांचे मूळ तात्काळ छाटून टाकतो.
॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना
आधींच अविश्वासी जन । म्हणती कैंचा नारायण ॥१॥
कोण तारिले या काळें । लटिकीं बोलती पाल्हाळें ॥२॥
लटिके संत लटिका देव । लटिकेंचि पापपुण्य सर्व ॥३॥
निळा म्हणे आमुच्या त्यागें । तुम्हांसी निंदिजेल जगें ॥४॥
अज्ञानी लोक आधीच अविश्वासी असतात, ते म्हणतात 'नारायण कुठे आहे, संत आणि देव सर्व खोटे आहे!' निळोबाराय म्हणतात, पण हे देवा, जर तू भक्तांचा त्याग केलास, तर हे जग तुझ्या देवपणाची निंदा करेल, म्हणूनच तू भक्तांचा सांभाळ केला पाहिजेस.
॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना
आपणा नोळखें । झाले ठायींचि पारिखे ॥१॥
विस्मय हा वाटे मना । कैसी भ्रमाची भावना ॥२॥
निजविसराचिया हातें । हारविलें हो आपणीयातें ॥३॥
निळा म्हणें घरिंच्या घरीं । आपआपणीयासीचि चोरी ॥४॥
स्वतःच्या आत्म्याला न ओळखल्यामुळे माणूस स्वतःच्याच घरात परका बनला आहे, याचे मला नवल वाटते! स्वतःचा विसर पडल्यामुळे त्याने स्वतःलाच गमावले आहे. निळोबाराय म्हणतात, ही तर स्वतःच्याच घरात स्वतःचीच चोरी झाल्यासारखी भ्रमाची अवस्था आहे!
॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना
आपलीं धणी पुरेंतों घ्यावें । उरले ठेवावें तैसेचि ॥१॥
भरला आहे हा सागर । नलगे अंतपार कोणासी ॥२॥
उदंड मागें झाले सुखी । आतां ही आणखी पावतील ॥३॥
निळा म्हणे नित्य नवा । आहे हा ठेवा जुगादीचा ॥४॥
भक्तीचा हा सागर पूर्ण भरलेला आहे, ज्याची जेवढी तृप्ती असेल तेवढा आनंद त्याने घ्यावा. पूर्वी कित्येक भक्त याने सुखी झाले आणि पुढेही होतील. निळोबाराय म्हणतात, युगादीपासून चालत आलेला हा परमार्थाचा ठेवा नित्य नवा आणि अक्षय आहे.
॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना
आर्त जीवींचे जाणती । तया भेटती नसवरीत ॥१॥
करितां नामाचे चिंतन । देती वोरसोन निज लाभ ॥२॥
भाव देखोनियां चित्तीं । प्रसन्न होती तात्काळ ॥३॥
निळा म्हणे सर्व जाण । हेंचि ओळखण संतांचे ॥४॥
संत आणि देव अंतःकरणातील खरी तळमळ जाणतात आणि कसलाही उशीर न करता भक्ताला भेटतात. नामाचे चिंतन करताच ते आत्मलाभाचा वर्षाव करतात. निळोबाराय म्हणतात, भाव पाहून लगेच प्रसन्न होणे हीच खऱ्या संतांची ओळख आहे.
॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना
आर्त सर्वदा वाहती । संत भेटावेसे चित्तीं ॥१॥
तयांपासीं त्यांचा भाव । संतभेटीचा उपाव ॥२॥
हीं तया धन वित । कांही वेंचावे लागत ॥३॥
निळा म्हणे निश्चयेंसी । संत भेटती तयांसी ॥४॥
ज्यांच्या मनात संतांना भेटण्याची अखंड तीव्र आस असते, त्यांचा तो भावच संतभेटीचा खरा मार्ग बनतो. यासाठी कोणतेही धन किंवा पैसा खर्च करावा लागत नाही. निळोबाराय म्हणतात, निष्कपट भाव असणाऱ्याला संत निश्चयाने भेटतात.
॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना
अवघा टाकोनियां धंदा । यारे गोविंदा सांगातें ॥१॥
अवघेचि लाभ येती घरा । तुमच्या एक मोहरा वोळोनि ॥२॥
काय कांडोनियां तें भूस । न लभे लेश कणाचा ॥३॥
निळा म्हणे पुरे उरे । सवे धुरे चालतां ॥४॥
संसाराचे इतर फालतू धंदे सोडून गोविंदाच्या संगतीला या! तो प्रसन्न झाल्यावर सर्व लाभ आपोआप घरी चालून येतात. भुसाला कांडून धान्याचा कण मिळत नाही, तसेच संसार व्यर्थ आहे. निळोबाराय म्हणतात, मुख्य भगवंताच्या पाठीशी चालल्यास सर्व काही पुरेसे पडते.
॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना
आशाबध्दा नाहीं मान । बहुत सन्मान नैराश्या ॥१॥
याचिलागीं विचार करा । हित तें धरा मानसीं ॥२॥
भजतां देवा देवचि होती । विस्मरणें जात अधःपाता ॥३॥
निळा म्हणे ममता बाधी । नित्य समाधी निःसंगा ॥४॥
आशेच्या पाशात बांधलेल्या माणसाला मान मिळत नाही, पण जो निस्पृह (नैराश्य) असतो, त्याचा जगात मोठा सन्मान होतो. देवाला भजल्यास माणूस देवरूप बनतो, तर विसर पडल्यास अधःपाताला जातो. निळोबाराय म्हणतात, ममता बंधनात टाकते आणि निःसंग वृत्ती नित्य समाधी देते.
॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना
आशाबध्दाचिया मुखें । निघे अक्षर तें तें फिकें ॥१॥
श्रवणीं बैसोनियां श्रोता । विटे ऐकुनी त्याची कथा ॥२॥
न करुनियां नमस्कार । अव्हेरिती नारीनर ॥३॥
निळा म्हणे जळो जिणें । सदा त्याचें लाजिरवाणें ॥४॥
जो माणूस आशेने बांधलेला असतो, त्याच्या मुखातून निघणारे शब्द फिके आणि ओलावा नसलेले असतात. त्याची कथा ऐकून श्रोते कंटाळतात आणि लोक त्याला नमस्कार न करता त्याचा अव्हेर करतात. निळोबाराय म्हणतात, अशा आशाबद्ध माणसाचे जिणे सदैव लाजिरवाणे असते.
॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना
आहा रे काया जोडी केली । नर्कासी धाडिलीं उभय कुळें ॥१॥
उपजतां तुज संतोषले सर्व । बुडविलें नांव त्यांचेही त्वां ॥२॥
असत्याची वाचे सदा राबणुक । चोरी शिनाळिक न संडसी ॥३॥
निळा म्हणे वृथा हाहाभूत जन्म । केला ऐसें अकर्म आचरोनी ॥४॥
तू जन्माला आलास तेव्हा आई-वडिलांना आनंद झाला होता, पण तू वाईट कृत्ये करून दोन्ही कुळांचे नाव बुडवलेस आणि त्यांना नरकात ढकलले! तू मुखाने असत्य, चोरी आणि व्यभिचार सोडला नाहीस. निळोबाराय म्हणतात, असे दुष्कर्म करून तू तुझा मनुष्यजन्म व्यर्थ घालवलास.
॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना
आंतु बाहेरी सर्वांपासीं । परी हा कोणासी नाढळे ॥१॥
मोहियली मायाभ्रमें । संसारसंभ्रमें म्हणोनियां ॥२॥
विस्मरणेंचि हा पडे दिठी । स्वार्थ पोटीं विषयाचा ॥३॥
निळा म्हणे गेलीं वांयां । ऐसा पावोनियां नरदेह ॥४॥
देव सर्वांच्या आत आणि बाहेर जवळच आहे, पण संसाराच्या मोहामुळे आणि भ्रमामुळे तो कोणालाही दिसत नाही. विषयांच्या स्वार्थामुळे देवाचा विसर पडतो. निळोबाराय म्हणतात, असा श्रेष्ठ नरदेह मिळूनही अज्ञानी लोक व्यर्थ निघून गेले.
॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना
आजिवरी काळ वृथाचि गेला । जेथुनियां झाला सृष्टिक्रम ॥१॥
ऐसेचि नाना धरितां वेष । न तुटती पाश कर्माचे ॥२॥
केव्हां स्वर्ग केव्हां नर्क । केव्हां दुःखदायक संसार ॥३॥
निळा म्हणे न पुरे घडी । ओढाओढी कल्प जातां ॥४॥
सृष्टीच्या आरंभापासून आजपर्यंत केवळ विविध वेष आणि जन्म घेण्यातच वेळ व्यर्थ गेला, पण कर्माचे पाश तुटले नाहीत. कधी स्वर्ग, कधी नरक तर कधी दुःखाचा संसार सोसावा लागला. निळोबाराय म्हणतात, करोडो कल्प उलटले तरी ही ओढाओढ संपत नाही.
॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना
आणिकांसी सांगे आशेचें बंधन । सदाचा बराडी असोनी आपण ॥१॥
काय म्हणावें यावरि आतां । नष्टाचा परम नष्ट हाचि हा पहातां ॥२॥
भक्ताच्या हाताची पाहातसे वास । कांही देतील म्हणउनी टोकतचि बैसे ॥३॥
जळ फळ पुष्पक देतां कांहींचि न सोडी । देऊं जातांचि घाली हा तोंडीं ॥४॥
आशेचा बांधला देव हा कैसा । काय निवारील आमुची आशा ॥५॥
भक्त्‍ नदिती तैं उपवासीचि बैसे । काय खाईल जवळी कांहींचि या नसे ॥६॥
निळा म्हणे हा अनाथ बापुडा । जाणती संत परि न बोलती भीडा ॥७॥
देव स्वतः भक्तांच्या प्रेमाचा इतका भुकेला आहे की भक्त जे जे (पत्र, पुष्प, फल, तोय) प्रेमाने देतील, ते ते लगेच स्वीकारतो! भक्ताने दिले नाही तर तो उपाशी राहिल्यासारखा त्यांची वाट पाहत बसतो. निळोबाराय म्हणतात, संतांना देवाचे हे भक्तांवरील अथांग वात्सल्य आणि वेड उत्तम ठाऊक आहे.
॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना
आणिकाची संपत्ती । देखोनि दुःख मानी चित्तीं ॥१॥
ऐसा पातकी चांडाळ । अशुचि तो सर्वकाळ ॥२॥
करी सज्जनांची निंदा । आपण दरिद्री सर्वदा ॥३॥
निळा म्हणे सहज गांठीं । बांधे यातनेच्या कोटी ॥४॥
दुसऱ्याची संपत्ती आणि सुख पाहून ज्याच्या मनात दुःख होते, तो मोठा पापी आणि अपवित्र समजावा. तो नित्य सज्जनांची निंदा करतो आणि स्वतः दरिद्री राहतो. निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस स्वतःच्या हाताने करोडो यातना गाठीशी बांधून घेतो.
॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना
आतां निजप्रेमाची हे जाती । देहभावीं नुरे स्फूर्ति । अवघिया संसारे निवृत्ति । देवो चितीं सर्वदा ॥१॥
ओकिलें अन्न जैसें राहे । कोणी फिरोनियां न पाहे । विषय देखोनि तैसें होये । महा वैराग्य त्या नांवे ॥२॥
एक आत्मा न दिसे दुजें । ज्ञान त्या नांव बोलिजे । विरक्ति निर्लोभता ते सहजें । देहममता न बाधी ॥३॥
साहे सर्वीचे अपराध । क्षमा त्या नांव तें अति शुध्द । सोसी अंगी दुःखादि बाध । निर्द्वंद्व निर्मत्सर द्वेष न करी तो ॥४॥
निळा म्हणे तेचि शांति । सर्वदा आनंदमय चित्तवृत्ति । दया ते भजन सर्वांभूतीं । भक्ती ते देवा न विसंबें ॥५॥
उलटी करून टाकलेल्या अन्नाकडे कोणी पुन्हा पाहत नाही, तसे विषयांकडे पाहून विरक्त होणे याला 'महावैराग्य' म्हणतात. सर्वत्र एक आत्माच पाहणे म्हणजे 'ज्ञान'. सर्वांचे अपराध सहन करणे म्हणजे 'क्षमा'. निळोबाराय म्हणतात, चित्तवृत्ती सदैव आनंदमय असणे म्हणजे 'शांती' आणि देवाला कधीही न विसरणे हीच खरी 'भक्ती' होय.
॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना
आतां तरी विचार करी । ध्यायीं अंतरीं विठठला ॥१॥
नाहीं तरी व्यर्थचि जासी । पुढें चौऱ्यांयशीं भोगावया ॥२॥
जिणें मरणें यांहुनी दुःख । कोणतें अधिक सांग पा ॥३॥
निळा म्हणे जरा व्याधी । नाना उपाधी दरिद्रें ॥४॥
हे मना, आतातरी विचार कर आणि अंतःकरणात विठ्ठलाचे ध्यान कर! नाहीतर हा जन्म व्यर्थ जाऊन पुन्हा चौरांशी लक्ष योनींचे भोग भोगावे लागतील. जन्म-मरण, म्हातारपण आणि आजारपणापेक्षा मोठे दुःख दुसरे कोणते असणार? निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच आताच सावध होऊन विठ्ठलाला भज.
भाग 15 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 17 (पुढे)