संत निळोबाराय गाथा - भाग १७ | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

अखंड भूतदया मानसीं । वाचे नाम अहर्निशी । तया न बिसबे हृषिकेशी । मागें मागें हिंडतसे ॥१॥
जिहीं परकारणीं वेंचिलें । शरीर आयुष्य आपुलें । धन वित्तही वंचिले । तयां विठ्ठलें सन्मानिजे ॥२॥
जिहीं गाईलें नित्य नाम । अंतरीं धरुनियां प्रेम । तया वस्तिसी निजधाम । निर्मूनियां ठेविलें ॥३॥
जिहीं धरिला संतसंग । दुराविलें त्रिविध जग । तया सखा पांडुरंग । निजानुभवें जोडला ॥४॥
निळा म्हणे सद्गुरु भक्ति । दास्य ब्राम्हणांचे अनुरक्ती । तयालागीं हा श्रीपती । करी सांगाती आपुला ॥५॥

ज्यांच्या मनात अखंड भूतदया असते आणि मुखात रात्रंदिवस भगवंताचे नाव असते, भगवान हृषिकेशी त्यांना कधीही विसरत नाहीत व त्यांच्या मागे मागे फिरतात. ज्यांनी आपले आयुष्य आणि धन परोपकारासाठी खर्च केले, त्यांचा विठ्ठल नेहमी सन्मान करतो. ज्यांनी प्रेमाने नित्य नामस्मरण केले, त्यांच्यासाठी देवाने निजधाम राखून ठेवले आहे. निळोबाराय म्हणतात, अशा भक्तांना श्रीपती आपला सखा बनवतो.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

अवघियांचे असोनि देहीं । अंतर्बाही न दिसचि ॥१॥
जेवीं साखरेमाजी गोडी । न दिसे उघडी असतांही ॥२॥
वादय दिसती न दिसे नाद । जेविं कां स्वाद भोजनीं ॥३॥
निळा म्हणे जाणों जातां । जाणोनि नेणता वेद जेथें ॥४॥

परमात्मा सर्वांच्या शरीराच्या आत आणि बाहेर भरलेला असूनही सहजासहजी डोळ्यांना दिसत नाही. जशी साखरेत गोडी असते पण ती वेगळी दिसत नाही, वाद्य दिसते पण त्याचा नाद दिसत नाही, किंवा अन्नाचा स्वाद दिसत नाही; निळोबाराय म्हणतात, तसेच देवाला जाणू गेले असता वेदही मूक बनतात.

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

आतांहि जे गाती नामें । ते पावती निजात्मधामें ॥१॥
ऐसी नामा अंगी शक्ती । आहे ठेविली श्रीपति ॥२॥
मुख्य पाहिजे विश्वास । निद्रा सांडूनियां आळस ॥३॥
निळा म्हणे जे जे गाती । ते ते परमपदा जाती ॥४॥

आजही जे लोक आवडीने हरिनामाचा गजर करतात, ते निजधामाला प्राप्त होतात; अशी अगाध शक्ती श्रीहरीने आपल्या नामात ठेवली आहे. यासाठी आळस आणि निद्रा सोडून मनात दृढ विश्वास असणे आवश्यक आहे. निळोबाराय म्हणतात, जे नामाचा उच्चार करतात, ते सर्व परमपदाला जातात.

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

आला स्वानुभवा । बहुतांसी हा आहे ठावा ॥१॥
उच्चार या हरिनामाचा । तरणेपावचि भवसिंधूचा ॥२॥
सांगितला संती । प्रतीती पाहोनियां अंती ॥३॥
निळा म्हणे निश्चयाचा । सुमगोपाव हा मोक्षाचा ॥४॥

हरिनामाचा उच्चार हाच या भयंकर संसारसागरातून तरून जाण्याचा प्रत्यक्ष सोपा मार्ग आहे, हा अनुभव अनेक संतांनी घेतला आहे व जगाला सांगितला आहे. स्वतः अनुभव घेऊनच संतांनी ही ग्वाही दिली आहे. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाचा निश्चय हा मोक्षाचा अत्यंत सुलभ आणि खरा मार्ग आहे.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

उच्चारितां नाम वाचे । झालें त्याचें स्वरुपचि ॥१॥
नाहीं तया उरले दुजें । आत्मतेजें जग भासे ॥२॥
ब्रम्हानंदी निमग्न वृत्ति । विराजती स्वानंदे ॥३॥
निळा म्हणे गुणातीत । अखंडित निजबोधें ॥४॥

मुखाने हरिनामाचा उच्चार करता करता भक्त स्वतः भगवंताचे रूप बनून जातो. त्याच्यासाठी द्वैत उरत नाही आणि संपूर्ण जग आत्मप्रकाशाने उजळून निघते. त्याची वृत्ती ब्रह्मानंदात निमग्न होऊन तो स्वानंदाने शोभतो. निळोबाराय म्हणतात, असा भक्त त्रिगुणांच्या पलीकडे जाऊन अखंड आत्मज्ञानात स्थिर होतो.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

उपदेशिला एकचि सार । मजही उच्चार नामाचा ॥१॥
म्हणती न पडे साधन फंदीं । होशिल दोंदी काळाचा ॥२॥
करीं संत समागम । गाईं हरिनाम कीर्तनीं ॥३॥
निळा म्हणे ऐसा संतीं । केला निज प्रीति उपदेश ॥४॥

संतांनी मला अत्यंत प्रेमाने एकच मुख्य उपदेश केला आहे की, नित्य हरिनामाचा उच्चार कर. इतर कठीण साधनांच्या भानगडीत पडू नकोस, नाहीतर काळाचे भक्ष्य बनशील. संतांची संगत धर आणि कीर्तनात हरीचे नाव गा. निळोबाराय म्हणतात, हाच हितकारक उपदेश संतांनी मला दिला आहे.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

एक गांऊ आम्ही विठोबाचें नाम । सकळहि धाम मंगळाचें ॥१॥
इतर साधनें फळ काम देती । पुनरपी आणिती गर्भवसा ॥२॥
योग याग स्वर्ग काम फळदाते । म्हणोनियां त्यातें दूषिती संत ॥३॥
निळा म्हणे नाहीं विकार हरिनामा । पाववी निजधामा स्वस्ति क्षेम ॥४॥

आम्ही केवळ विठोबाचे नाव गातो, जे सर्व मंगळाचे निधान आहे. इतर साधने आणि योग-याग केवळ फळांची आशा देतात आणि शेवटी पुन्हा जन्माच्या फेऱ्यात टाकतात; म्हणूनच संत त्यांची निंदा करतात. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामात कोणताही विकार किंवा दोष नाही, ते माणसाला सुरक्षितपणे निजधामाला पोहोचवते.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

एकचि नाम विठोबाचें । उच्चारितां वाचे उणें काय ॥१॥
रिध्दी सिध्दी लोटांगणीं । येती धांवोनि चोजवीत ॥२॥
भुक्ति मुक्ति जवळूनियां । नवजाती ठाया आन कोठें ॥३॥
निळा म्हणे सर्वही सुखें । वसती हरिखें जवळी त्या ॥४॥

मुखाने केवळ एका विठोबाच्या नामाचा उच्चार केला तर कशाचीही उणीव राहत नाही. ऋद्धी-सिद्धी स्वतःहून धावत येऊन त्याच्या चरणी लोटांगण घालतात. उपभोग आणि मुक्ती त्याला सोडून कुठेही जात नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, सर्व प्रकारची सुखे अशा भक्ताजवळ आनंदाने वास करतात.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

एका हरिच्या नामेंविण । कली दुर्गम साधन ॥१॥
म्हणोनियां न येती मना । करोत जैसी ज्या भावना ॥२॥
आम्हां हरिभक्तां दुषण । छंदे बंद अवलक्षण ॥३॥
निळा नाणूं दृष्टी । ऐसी अभगी करंटी ॥४॥

कलियुगात एका हरिनामाशिवाय इतर सर्व साधने अत्यंत कठीण आणि दुर्मिळ आहेत. ज्यांची जशी भावना असेल तसे ते वागतात. पण जे लोक हरिभक्तांना दोष देतात आणि भक्तीचा उपहास करतात, निळोबाराय म्हणतात, अशा अभागी आणि दुष्ट लोकांकडे आम्ही साधे वळूनही पाहत नाही.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

एका हरिच्या नामाचिसाठीं । चढला वैकुंठीं गजेद्र पशु ॥१॥
व्दंव्दाचिया महामारी । ओढितां जळचरीं जळा आंत ॥२॥
तैसाचि प्रल्हाद नामचि गातां । शस्त्र अग्नी घाता विष न करी ॥३॥
निळा म्हणे हरिचे भक्त । हरिनामें मुक्त बहुत झाले ॥४॥

पाण्यात मगरीने पकडलेल्या गजेंद्र पशूने संकटसमयी केवळ हरिनामाचा धावा केला आणि तो थेट वैकुंठाला गेला. प्रल्हादाने नाम गात राहिल्यामुळे शस्त्रांचे प्रहार, अग्नी आणि विषही त्याचे काही बिघडवू शकले नाही. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाच्या प्रभावाने असे असंख्य भक्त मुक्त झाले आहेत.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

एकोनियां हरिनाम घोष । पळती दोष दिगंता ॥१॥
जेंचि हनुमंताचिये हांके । कांपती धाकें निशाचरें ॥२॥
अथवा पडतांचि रविकिरण । जाय हरपोन अंधकार ॥३॥
निळा म्हणे घोकिलें जिहीं । घेतला तिहीं अनुभव हा ॥४॥

हरिनामाचा गजर ऐकताच सर्व दोष आणि पापे चहूकडे पळून जातात; जसे मारुतीच्या एका हाकेने राक्षस थरथर कापतात किंवा सूर्याचे किरण पडताच अंधार नष्ट होतो. निळोबाराय म्हणतात, ज्यांनी नित्य नामाचा जप केला आहे, त्यांनी हा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला आहे.

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

कळासलें मनीं । तेंचि उपदेशा तोंची कानीं ॥१॥
भवाब्धी हा तारावया । नाम तुमचें पंढरिराया ॥२॥
आपणा आणि आणिकां । आड येऊं नेदूं शंका ॥३॥
निळा म्हणे जीवेंसाठीं । करितो करुनियां आटी ॥४॥

या भयंकर संसारसागरातून स्वतःला आणि इतरांना पार नेण्यासाठी पंढरीरायाचे नाम हेच एकमेव साधन आहे, हेच संतांनी कानात उपदेशिले आहे. मनात कोणतीही शंका न आणता निळोबाराय म्हणतात, मी जीवापाड कष्ट करून हे नाम हृदयात घट्ट धरून ठेवले आहे.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

काम क्रोध पळती दुरी । माया तृष्णा आपापरी ॥१॥
विठ्ठल नामाचिया गजरें । दोष गेले दिगांतरें ॥२॥
अहं ममता देशघडी । आशा चिंता झाली वेडी ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें झालें । हरिच्या नामे हरिचि केलें ॥४॥

विठ्ठल नामाच्या गजराने काम, क्रोध, माया आणि तृष्णा पळून जातात; सर्व दोष दूर निघून जातात. अहंकार, ममता, आशा आणि चिंता यांचा नायनाट होतो. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाच्या प्रभावाने श्रीहरीने स्वतःच हे सर्व चमत्कार घडवून आणले आहेत.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

काय करावी तपसाधनें । हरिनाम चिंतनें सर्व सिध्दी ॥१॥
हा गे वाल्‍मीक रामचि झाला । प्रल्हादें जिंकीला व्दंव्दसमूह ॥२॥
गजेंद्र पशू नामचि जपतां । मुक्ति सायुज्यता भोग भोगी ॥३॥
निळा म्हणे हरिनाम वाड । मुक्तिचें सांकड नाहीं आम्हां ॥४॥

कठीण तपश्चर्या करण्याची काय गरज आहे, जेव्हा हरिनामाच्या चिंतनानेच सर्व सिद्धी मिळतात? वाल्मिकी ऋषी रामनामामुळे साक्षात रामरूप बनले, प्रल्हादाने संकटांवर विजय मिळवला आणि गजेंद्राला सायुज्य मुक्ती मिळाली. निळोबाराय म्हणतात, नामाच्या प्रभावाने आम्हाला मुक्तीचे कसलेही साकडे उरलेले नाही.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

केला प्रतिपक्ष आपुल्या अभिमानें । तोडिली बंधनें बहुतांची ॥१॥
जिही उच्चारिलें अनुतापें नाम । त्यांचे जन्ममरण निवारिलें ॥२॥
कोणीये यातीचा हो कां कोणी । एका केलें कवतुक त्याचें तुम्ही ॥३॥
निळा म्हणे सजना जातीचा कसाई । रंका बंका तोहीं उध्दरिला ॥४॥

ज्यांनी पश्चात्तापाने देवाचे नाव उच्चारले, देवाने स्वतःचा अभिमान बाजूला ठेवून त्यांची सर्व बंधने तोडली आणि जन्म-मरण नष्ट केले. मग तो कोणत्याही जातीचा असो, देवाने सर्वांचे कौतुक केले. निळोबाराय म्हणतात, सजना कसाई असो वा रंका-बंका, देवाने सर्वांचा उद्धार केला.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

केले सुखी फार । कांही न करिता विचार ॥१॥
कोण याती कैसें कुळ । नामें आळवितां कृपाळ ॥२॥
केले वरिष्ठ सकळा । प्रेमे देऊनियां गळां ॥३॥
निळा म्हणे वाढविले । वैकुंठीं ते सरते केले ॥४॥

कुळ किंवा जात कोणतीही असो, दयाळू देवाने कसलाही विचार न करता नामाने आळवणाऱ्या भक्तांना सुखी केले. त्यांना प्रेमाने जवळ घेऊन जगात श्रेष्ठ बनवले. निळोबाराय म्हणतात, देवाने आपल्या भक्तांचा महिमा वाढवून त्यांना वैकुंठाचे अधिकारी केले.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

जन्म जरा तुटती रोग । धरितां अनुराग हरिनामींची ॥१॥
ऐसा अनुभव सांगती संत । पावले प्रतीत आंगेंचि ते ॥२॥
तरोनि आपण आणिकां तारिती । जड जीवा दाविती मार्ग सोपा ॥३॥
निळा म्हणे नाम वरिष्ठ साधना । माजीं त्रिभुवना आख्या याची ॥४॥

हरिनामात प्रेम धरल्यास जन्म, म्हातारपण आणि संसाराचे आजार दूर होतात, असा प्रत्यक्ष अनुभव संतांनी घेतला आहे आणि जगाला सांगितला आहे. संत स्वतः तरून जातात आणि अज्ञानी जीवांना हा सोपा मार्ग दाखवून पार नेतात. निळोबाराय म्हणतात, तिन्ही लोकांत हरिनामाचे साधन सर्वोत्कृष्ट मानले गेले आहे.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

जिव्हाग्रीं ठेवितांचि गोड । पुरे कोड सकळही ॥१॥
तें या विठोबाचे नाम । सर्वदा निष्काम फळदाते ॥२॥
उच्चारचि करितां ओठीं । जाळित कोटी पापांच्या ॥३॥
निळा म्हणे साधन ऐसें । सुलभचि नसे दुजें आन ॥४॥

जिभेवर ठेवताच जे गोड लागते आणि सर्व इच्छा पूर्ण करते, ते विठोबाचे नाव निष्काम फळ देणारे आहे. ओठांनी केवळ उच्चार करताच ते करोडो पापांचे भस्म करते. निळोबाराय म्हणतात, नामासारखे सोपे आणि सुंदर साधन जगात दुसरे कोणतेही नाही.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

जिहीं गाईलें हरिचे नाम । आतळों कर्म नेदी त्यां ॥१॥
जन्म जरा हरुनी व्याधी । बैसवी पदीं अपुलीया ॥२॥
ऐसा अगाध मिहिमा याचा । वर्णितां वाचा न पुरती ॥३॥
निळा म्हणे स्तवितां संतीं । अपार मती वेदांचिये ॥४॥

ज्यांनी श्रीहरीचे नाम गायले, कर्माचे पाश त्यांना स्पर्शही करू शकत नाहीत. देव त्यांचे जन्म, म्हातारपण आणि आजार दूर करून त्यांना आपल्या पदावर बसवतो. या नामाचा महिमा इतका अथांग आहे की वेद आणि संत स्तवन करताना तृप्त होत नाहीत, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

जेथूनियां येणेंचि नाहीं । फिरोनियां कांही संसारा ॥१॥
तया नांव परमपद । लाभती मृग्ध हरिनामें ॥२॥
पहा नवलाव हा कैसा । वानरां रिसां पदप्राप्ति ॥३॥
निळा म्हणे श्रीराम सेवे । नामानुभावें मर्कटे ते ॥४॥

जिथून पुन्हा संसारात माघारी यावे लागत नाही, त्याला परमपद म्हणतात; आणि हे पद हरिनामाने मुग्ध झालेल्या भक्तांना सहज मिळते. रामनामाच्या व सेवेच्या प्रभावाने वानर आणि अस्वलांनाही हे परमपद लाभले, हा केवढा नवल पूर्ण महिमा आहे असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

तरलें तों असंख्यात । सांगो जातां न लागे अंत ॥१॥
एका हरीच्या नामासाठीं । भरल्या विमानांच्या कोटी ॥२॥
नाना याति स्त्रिया पुरुष । वनचर श्वापदादी राक्षस ॥३॥
निळा म्हणे कीटक पंतग । पावले नामें पद अभंग ॥४॥

हरिनामाने किती जीव तरले याची गणना करणे शक्य नाही; केवळ नामाच्या बळावर करोडो विमाने वैकुंठाला गेली. कोणत्याही जातीचे स्त्री, पुरुष, वनचर, श्वापदे, राक्षस, अगदी कीटक आणि पतंगही हरिनामाने अक्षय आत्मपदाला पोहोचले, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

तरले नामें अनेक तरती । वैकुंठा जाती घोषगजरें ॥१॥
ऐसा याचा कीर्तिमहिमा । उत्तमा अधमा सारिखाचि ॥२॥
कलियुगीं तो सुगम सार । नामोच्चार हरीचा ॥३॥
निळा म्हणे अनुतापेंसी । गाती वैंकुठासी ते जाती ॥४॥

नामाने अनेक जीव तरले आहेत आणि पुढेही नामघोषाच्या गजराने वैकुंठाला जातील. उत्तम असो वा अधम, सर्वांसाठी हरिनामाचा महिमा सारखाच आहे. कलियुगात हरिनामाचा उच्चार हाच सर्वात सोपा मार्ग आहे. पश्चात्तापाने जे नाम गातात, ते वैकुंठाला जातात असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना

तेचि धन्य तेचि धन्य द सुकृती जन नरदेही ॥१॥
जिहीं करुनि नामपाठ । भरला घोट व्दैताचा ॥२॥
निरसूनियां ममता माया । कीर्तनें काया प्रक्षळिली ॥३॥
निळा म्हणे अंतर्साक्षी । केला कैं पक्षीं जगाचा ॥४॥

या मनुष्यजन्मात तेच लोक अत्यंत धन्य आणि पुण्यवान आहेत, ज्यांनी नित्य नामस्मरण करून द्वैतभावाचा घोट घेतला आहे (द्वैत नष्ट केले आहे). माया-ममता दूर करून कीर्तनाने आपली काया पवित्र केली आहे. निळोबाराय म्हणतात, अंतर्यामीच्या साक्षी देवाने अशा भक्तांचा पक्ष घेतला आहे.

॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना

धराल तरी धराल चित्तीं । संशय निवुत्ती करुनियां ॥१॥
या हो विठोबाच्या नामें । साधनें दुर्गमें लाजविलीं ॥२॥
सहजचि उच्चार करितां वाचे । सायुज्याचे अधिकारी ॥३॥
अनन्यभावें शरणांगत । होतां पतित उध्दरिले ॥४॥
न मागोनियां धन संपत्ती । भाव भक्तिी भुकेला ॥५॥
निळा म्हणे अंतर जाणे । अधम न म्हणे उत्त्म हा ॥६॥

मनात कोणताही संशय न ठेवता विठोबाचे नाम चित्तात धरा. या नामाने इतर सर्व कठीण साधनांना मागे टाकले आहे. केवळ मुखाने उच्चार करताच माणूस सायुज्य मुक्तीचा अधिकारी बनतो. देव धन-संपत्ती मागत नाही, तो केवळ भावाचा भुकेला आहे. निळोबाराय म्हणतात, तो लहान-मोठा भेद न करता सर्वांचा उद्धार करतो.

॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना

न कळेचि प्रेम याची गोडी । धांवे तांतडी नाम घेतां ॥१॥
भरोनियां मन अंतरी राहे परताचि नोहे जवळुनी ॥२॥
न बिसंबे त्या रानीं वनीं । साउली धरुनी चाले सवें ॥३॥
निळा म्हणे पुरवी भुके । वागवी भातुकें खांदयावरी ॥४॥

भक्ताने नाम घेताच देव प्रेमाच्या गोडीने क्षणाचाही उशीर न करता धावून येतो. तो भक्ताच्या हृदयात स्थिर राहतो आणि जवळून दूर जात नाही. रानात वनात तो भक्ताच्या सावलीसारखा सोबत चालतो. निळोबाराय म्हणतात, तो भक्ताची भूक ओळखून स्वतः खांद्यावर खाऊ घेऊन त्याची काळजी घेतो.

॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना

नका बोलों शब्द वावगे विवाद । आठवा गोविंद ध्यानीं मनीं ॥१॥
सकळही तुमचें होईल कल्याण जरी गाल गाणें विठोबाचें ॥२॥
लटिकाचि बडिवार बोलों जाल वाचा । तरि होईल काळाचा अति क्रोध ॥३॥
निळा म्हणे पहा विचारुनी दृष्टी । धरा पोटीं होईल तें ॥४॥

व्यर्थ वादविवाद आणि फालतू शब्द बोलू नका; ध्यानात आणि मनात केवळ गोविंदाचे स्मरण करा. विठोबाचे गुणगान गायल्यास तुमचे सर्व कल्याण होईल. जर मुखाने खोटा अहंकार बोलत राहाल, तर काळाच्या क्रोधाला सामोरे जावे लागेल, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना

न लगे जागें वनाप्रती । अथवा एकांती बैसणें ॥१॥
विठ्ठल विठ्ठल म्हणा कां वाचे । सकळार्थाचें कारण हें ॥२॥
न लगे आसन मुद्रा । सांडणें कळा योगस्थिति ॥३॥
निळा म्हणे उधळण सार । न लगे निराहार व्रतचर्चा ॥४॥

विठ्ठल भक्तीसाठी रानावनात जाण्याची किंवा एकांतात बसण्याची अजिबात गरज नाही; केवळ मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हणा, हेच सर्व पुरुषार्थाचे मूळ आहे. कठीण आसने, मुद्रा, योग किंवा उपवास करण्याची गरज नाही. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाचा सहज गजर करणे हेच सर्व सुखांचे सार आहे.

॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना

नाना साधनें मंत्र तंत्र । उपासना यंत्र अवघड तें ॥१॥
म्हणोनियां हरिचें । भाविकां सुगम हरिभक्तां ॥२॥
नाहीं आघात प्रायश्चित । वाचा शुचिर्भूत सर्वदा ॥३॥
निळा म्हणे ज्ञान व्युत्पत्ति । कळती निगुती योगाचिया ॥४॥

इतर मंत्र, तंत्र, यंत्र आणि उपासना अत्यंत कठीण आहेत; म्हणूनच भाविक भक्तांसाठी हरिनामाचा मार्ग अतिशय सोपा आहे. यात कसलाही धोका किंवा प्रायश्चित्त नाही, याने वाणी सदैव पवित्र राहते. निळोबाराय म्हणतात, नामाने योगाचे आणि ज्ञानाचे गुपित आपोआप उमजते.

॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना

नाम तारक हें श्रीहरी । गर्जतां तुमचे भव सागरी ॥१॥
ऐसें जाणोन वैष्णवजन । करिती नित्यनित्य कीर्तन ॥२॥
न लगे तया खटाटोप । नामस्मरणें निरसे पाप ॥३॥
निळा म्हणे बरवी युक्ति । झाली भाग्यें भविका प्राप्ति ॥४॥

श्रीहरीचे नाव हेच या संसारसागरातून तारून नेणारे आहे, हे जाणून वैष्णव भक्त नित्य कीर्तन करतात. इतर कोणताही खटाटोप न करता केवळ नामस्मरणाने सर्व पापे नष्ट होतात. निळोबाराय म्हणतात, ही नामस्मरणाची सुंदर युक्ती भाविकांना भाग्याने प्राप्त झाली आहे.

॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना

नामचि एक विठोबाचें । अवघ्या साधनाचें शिरोरत्न ॥१॥
उच्चार मात्र करितां ओठी । प्रगटे पोटीं हरिरुप ॥२॥
विश्वासचि पाहिजे आधीं । अतंरशुध्दी कारण हें ॥३॥
निळा म्हणे नरवी दोष । हरी निंःशेष जन्ममृत्यु ॥४॥

सर्व साधनांमध्ये विठोबाचे नाम हेच शिरोमणी रत्न आहे. ओठांनी केवळ उच्चार करताच हृदयात हरीचे रूप प्रकट होते. फक्त अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठी दृढ विश्वास हवा. निळोबाराय म्हणतात, हे नाम सर्व दोष नष्ट करून जन्म-मरणाचा फेरा पूर्णपणे संपवते.

॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना

नामचि एक उच्चारिले । तेही नेले निजधामा ॥१॥
ऐसा याचा कीर्तीघोष । वर्णिती शेष निगमादिक ॥२॥
जिहीं अवलोकिला दिठी । धन्य सृष्टीमाजीं ते ॥३॥
निळा म्हणे यात्रे येती । ते ते पावती इच्छिलें ॥४॥

ज्यांनी एका हरिनामाचा उच्चार केला, त्यांना देवाने आपल्या निजधामाला नेले; असा नामाचा महिमा शेषाग आणि वेद गातात. ज्यांनी पंढरीच्या विठ्ठलाला डोळ्यांनी पाहिले, ते जगात धन्य आहेत. निळोबाराय म्हणतात, जे पंढरीच्या यात्रेला येतात, त्यांचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात.

॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना

नामासाठीं वोपी शांति । बैसवी पंगती संताचिये ॥१॥
ऐसा उदार त्रिभुवनीं । नाहीं वांचूनि एका हरी ॥२॥
भुक्ति मुक्ति ज्याचे हातीं । दिव्य संतति भोग सकल ॥३॥
निळा म्हणे देतां न म्हणे । थोर लहानें भाविकें ॥४॥

नामस्मरण करणाऱ्याला देव शांती प्रदान करतो आणि संतांच्या पंगतीला बसवतो. असा उदार देव तिन्ही लोकांत श्रीहरीशिवाय दुसरा कोणी नाही. ज्याच्या हातात मुक्ती आणि सर्व भोग आहेत, तो लहान-मोठा असा भेद न करता भाविकांना सर्वकाही देतो, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना

नामाचेची घोष । करुनि निर्दाळिले दोष ॥१॥
वाट घेण वाल्हा कोळी । अजामेळा पडतां जळी ॥२॥
गणिका आणि पशु गज । प्रल्हाद दैत्याचा आत्मज ॥३॥
निळा म्हणे प्रसिध्द ख्याती । नामापाशी भुक्ति मुक्ति ॥४॥

हरिनामाच्या गजराने सर्व दोषांचा नायनाट झाला आहे. वाल्या कोळी, अजामेळ, गणिका, गजेंद्र पशू आणि दैत्यपुत्र प्रल्हाद या सर्वांचा नामाने उद्धार झाला. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामापाशीच खरी मुक्ती आणि परम सुख सामावले आहे, ही गोष्ट जगात प्रसिद्ध आहे.

॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना

नामापाशीं भुक्ति मुक्ति । ज्ञान विरक्ति हरिनामीं ॥१॥
नामापाशर दयाशांति । साधना समाप्ति हरिनामीं ॥२॥
नामें प्राप्त नित्यानंद । स्वरुपावबोध हरिनामें ॥३॥
नामीं तिष्ठती रिध्दि सिध्दी । तुटती उपाधि हरिनामें ॥४॥
निळा म्हणे हरिनाम सार । उतरि भववपार हरिनाम ॥५॥

हरिनामापाशीच सर्व उपभोग, मुक्ती, ज्ञान, विरक्ती, दया आणि शांती सामावलेली आहे; सर्व साधनांचा शेवट हरिनामात होतो. नामाने नित्यानंद आणि आत्मज्ञान प्राप्त होते, ऋद्धी-सिद्धी सेवेत उभ्या राहतात. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाचे हेच सार माणसाला संसारसागरातून पार नेते.

॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना

नामेंचि तुमचीं आळवितां । न पुरे धणी पंढरीनाथा ॥१॥
याचि सुखें कल्पकोडी । जातां वेळ वाटे घडी ॥२॥
जडता नामीं निजध्यास । नाहीं काळ गणना त्यास ॥३॥
निळा म्हणे निश्चय माझा । जाणतां तुम्ही पंढरीराजा ॥४॥

हे पंढरीनाथा, तुझी नावे आळवताना माझी तृप्तीच होत नाही. या नामसुखात करोडो कल्प निघून गेले तरी एका घडीसारखे वाटतात. नामाचा अखंड ध्यास लागल्यावर काळाचे भान राहत नाही. निळोबाराय म्हणतात, हे पंढरीराजा, माझ्या मनाचा हा दृढ निश्चय तू उत्तम जाणतोस.

॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना

नामें तारिले पातकी । मुक्त झाले मृत्युलोकीं ॥१॥
ऐसें बोलियेले वाल्मीक । महाभारतीं व्यासादिक ॥२॥
कलियुगीं हरिकीर्तन । करितां तरले अधम जन ॥३॥
निळा म्हणे अंसंख्यात । हिरच्या नामें झाले संत ॥४॥

हरिनामाने मोठ्या पातक्यांना तारले आणि मृत्युलोकातून मुक्त केले, अशी ग्वाही वाल्मिकी ऋषी आणि व्यासदेवांनी दिली आहे. कलियुगात हरिकीर्तन केल्याने सामान्य आणि अधम लोकही तरून गेले. निळोबाराय म्हणतात, श्रीहरीच्या नामाने आजवर असंख्य लोक संत बनले आहेत.

॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना

नामे दोषी अजामेळ । परम चांडाळ तारियेला ॥१॥
पुराणी हा महिमा व्यासें । वर्णिला उददेशें वाल्मीकेंही ॥२॥
जे जे नामीं रतले प्राणी । वहिले विमानीं श्रीहरीनें ॥३॥
निळा म्हणे पावले पार नामेंचि अपार भवसिंधूच्या ॥४॥

महापापी अजामेळाला केवळ नामाने तारले गेले, असा महिमा व्यास आणि वाल्मिकी ऋषींनी पुराणांत वर्णिला आहे. जे जे जीव नामात तल्लीन झाले, त्यांना श्रीहरीने विमानात बसवून वैकुंठाला नेले. निळोबाराय म्हणतात, नामाच्या बळावर अगणित जीव संसारसागराच्या पार गेले.

॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना

नामेंचि पावन केली क्षिती । घोषें निजशांति पातका ॥१॥
जये गांवी जये देशी । वसती त्यांसी सुखलाभ ॥२॥
सुदर्शन फिरे वरी । विघ्ना बोहरी करावया ॥३॥
निळा म्हणे कळिकाळ कांपे । नांदती प्रतापें हरिजन ॥४॥

हरिनामाने ही पृथ्वी पवित्र केली असून नाम गजराने पापांचा नाश करून शांती दिली आहे. ज्या गावात व देशात हरिभक्त वसतात, तिथे सर्वांना सुखाचा लाभ होतो; देवाचे सुदर्शन चक्र त्यांच्या संरक्षणासाठी फिरते. निळोबाराय म्हणतात, अशा हरिभक्तांच्या प्रतापाने काळही थरथर कापतो.

॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना

नाहीं संदेह करी हा पाठ । पावसी वैकुंठ हरि म्हणतां ॥१॥
जैसे प्रल्हाद उपमन्यु धुरु । करितां नामोच्चारु वरिष्ठ पदीं ॥२॥
नेदी हा आघात लागों वारा । धांवेल सामोरा स्वामी माझा ॥३॥
निळा म्हणे घेईल वोसंगा । नेईल जेथें जगा गम्य नाहीं ॥४॥

मनात कोणताही संशय न ठेवता 'हरी' नामाचा जप कर, तू नक्की वैकुंठाला जाशील; जसे प्रल्हाद, उपमन्यू आणि ध्रुव बालकाने नामाच्या जोरावर श्रेष्ठ पद मिळवले. माझा स्वामी भक्तावर संकटाचे वारेही येऊ देत नाही आणि कडेवर घेऊन अलौकिक धामात नेतो, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना

निजात्मप्राप्तीलागीं सार । हरीचिया उच्चार नामाचा ॥१॥
हेंचि बीज हेंचि गुज । हेंचि निज निजाचें ॥२॥
ऐसें संती पुरस्कारुनी । सांगितलें कानीं येऊनियां ॥३॥
निळा म्हणे परम प्राप्ती । नामींचि विश्रांति हरीचिया ॥४॥

आत्मज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी श्रीहरीच्या नामाचा उच्चार करणे हेच मूळ सार आहे. हेच गुप्त रहस्य आणि मूळ बीज आहे, असे संतांनी माझ्या कानात आवर्जून सांगितले आहे. निळोबाराय म्हणतात, श्रीहरीच्या नामातच परम शांती व विश्रांती लाभते.

॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना

निवैंतरता सर्वांभूतीं । दया शांति आणि करुणा ॥१॥
केली कृपा नारायणें । ऐशीं चिन्हें उमटतां ॥२॥
क्षमा अंगी निर्मत्सर । वाणी उच्चार नामाचा ॥३॥
निळा म्हणे नम्रता अंगी । मोहत्यागी ममतेच्या ॥४॥

जेव्हा नारायणाची कृपा होते, तेव्हा भक्ताच्या अंगात सर्व भूतांच्या ठायी दया, शांती, करुणा, क्षमा, मत्सररहितता आणि नम्रता हे गुण प्रकट होतात. मुखात नित्य हरिनामाचा उच्चार राहतो. निळोबाराय म्हणतात, असा भक्त मायेचा आणि ममतेचा पूर्ण त्याग करतो.

॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना

पशु पक्षी श्वापद याती । भृंग पतंग कीटक जाती ॥१॥
हरीतें भजतां हरिरुप झालीं । निजानंदी निमग्न ठेलीं ॥२॥
दैत्य दानव निशाचर । मानव याती नारी नर ॥३॥
निळा म्हणे भजतां हरी । अगाधपणें पावले थोरी ॥४॥

पशू, पक्षी, भोंगे, पतंग, कीटक, दैत्य, राक्षस किंवा मनुष्य असो; श्रीहरीला भजताच ते सर्व हरिरूप बनले आणि आत्मआनंदात निमग्न झाले. निळोबाराय म्हणतात, हरीचे भजन केल्याने अत्यंत सामान्य जीवही अलौकिक श्रेष्ठत्वाला प्राप्त झाले.

॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना

भावें पाचारितां । विठ्ठल नामं आळवितां ॥१॥
येसी धांवत धांवत । माउली तूं कृपावत ॥२॥
देसी प्रेम पान्हा । मुखी घालूनियां स्तना ॥३॥
निळा म्हणे घेसी । तया अंकीं खेळविसी ॥४॥

भावाने हाक मारताच आणि विठ्ठल नामाने आळवताच, हे कृपाळू विठ्ठल माऊली, तू धावत येतोस! आईसारखा प्रेमाचा पान्हा चोरवून भक्ताला जवळ घेतोस. निळोबाराय म्हणतात, तू भक्ताला आपल्या कडेवर घेऊन आनंदाने खेळवतोस.

॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना

यम नियम प्राणायाम । साधे जपतां रामनाम ॥१॥
रामनाम जपतां आधीं । नाशताती आधिव्याधी ॥२॥
रामनामी जडली वाचा । हरिरुप होय साचा ॥३॥
निळा म्हणे रामनाम । पावलासे मोक्षधाम ॥४॥

रामनामाचा जप केल्याने यम, नियम आणि प्राणायामासारखे कठीण योग सहज साध्य होतात. नामजपाने मनाचे आणि शरीराचे सर्व आजार नष्ट होतात. ज्याची वाणी रामनामात जडली, तो प्रत्यक्ष हरिरूप बनतो. निळोबाराय म्हणतात, रामनामाने सहज मोक्षधाम प्राप्त होते.

॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना

यमा हातींचा सुदशी । रामनाम उच्चारिशी ॥१॥
मुखी नाम उच्चारितां । नुरे भवरोगाची व्यथा ॥२॥
नित्य वदे राम राम । तो प्रत्यक्ष आत्माराम ॥३॥
निळा म्हणे कृतकृत्य । रामनामें होय अमर्त्य ॥४॥

तू मुखाने रामनामाचा उच्चार करशील तर यमाच्या तावडीतून सुटशील; नामाने संसाराच्या आजाराची व्यथा उरत नाही. जो नित्य मुखाने 'राम राम' म्हणतो, तो प्रत्यक्ष आत्मारामच बनतो. निळोबाराय म्हणतात, रामनामाने माणूस अमर होऊन कृतकृत्य होतो.

॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना

याचि अनुष्ठानें ध्रुव आणि प्रल्हाद । भोगिताती पद वरिष्ठ तें ॥१॥
जेथें नाहीं होणें निमणें संसारा । काळाचा आडदरा अनोळख ॥२॥
शुका नारदासी हाचि नित्य जप । जिव्हेसी अलाप हरिनामाचे ॥३॥
निळा म्हणे तेहि झाले हरिच्या ऐसें । नाम निजध्यासें महिमा ऐसा ॥४॥

हरिनामाच्या याच अनुष्ठानाने ध्रुव आणि प्रल्हादाने अविचल परमपद भोगले, जिथे जन्म-मरण नाही आणि काळाची भीती नाही. शुकदेव आणि नारद ऋषी नित्य याच हरिनामाचा जप करतात. निळोबाराय म्हणतात, नामाच्या ध्यासाने ते सर्व साक्षात हरिरूप बनले.

॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना

येणेंचि साधनें । तुटती संसारबंधनें ॥१॥
म्हणोनियां करा लाहों । स्मरा रुक्मादेवी नाहो ॥२॥
येईल धांवतां । धावोनियां पाचारितां ॥३॥
निळा म्हणे हरी । कृपावंत दीनावरी ॥४॥

या एकाच साधनाने संसाराची सर्व बंधने तुटून जातात, म्हणूनच उशीर न करता रुक्मिणीपती विठ्ठलाचे स्मरण करा. आकुलतेने हाक मारताच तो धावत येईल. निळोबाराय म्हणतात, आमचा श्रीहरी दीनांवर अत्यंत कृपा करणारा आहे.

॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना

रानीं वनीं घरीं दारीं । वसतां उच्चारीं हरिनाम ॥१॥
तेणेंचि माया उत्तरोनि घांट । पावसी वैकुंठ सहजवृत्ती ॥२॥
नलगे करणें खटाटोप । करीं हाचि जप नामाचा ॥३॥
निळा म्हणे होईल ऋणी । हा चक्रपाणी तुझा मग ॥४॥

रानात, वनात, घरी किंवा दारी कुठेही असलास तरी नित्य हरिनामाचा उच्चार कर. त्यानेच मायेचा डोंगर पार करून तू सहज वैकुंठाला पोहोचशील. इतर कोणताही खटाटोप न करता हाच जप कर. निळोबाराय म्हणतात, मग हा चक्रपाणी देव तुझा ऋणी बनेल.

॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना

रामराम उच्चारितां । नुरे संसाराची चिंता ॥१॥
राम हाचि दीनबंधु । तोचि तारी भवसिंधु ॥२॥
दृष्टी रामरुपीं रंगली । आत्माराम होऊनि ठेली ॥३॥
निळा म्हणे राम हरी । हेचि भवसागर तारी ॥४॥

'राम राम' असा उच्चार करताच संसाराची कोणतीही चिंता उरत नाही. राम हा दीनांचा बंधू असून तोच या भवसागरातून तारून नेणारा आहे. ज्याची दृष्टी रामरूपात रंगली, तो आत्माराम बनला. निळोबाराय म्हणतात, राम आणि हरी हे नावच संसारातून पार नेते.

॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना

वाचे उच्चारिलें नाम । ह्रदयीं धरुनियां प्रेम ॥१॥
तेंचि बीज फळा आलें । रुप दृष्टीगोचर झालें ॥२॥
कळासलें ध्यानीं मनीं । दिसे तेंचि जनीं वनीं ॥३॥
निळा म्हणे पंढरीनाथ । अंतरबाह्य जेथें तेथें ॥४॥

अंतःकरणात प्रेम धरून मुखाने नावाचा उच्चार केला, तेच भक्तीचे बीज फळाला आले आणि देवाचे रूप डोळ्यांसमोर प्रकट झाले! जे रूप ध्यानात साठवले होते, तेच जनात आणि वनात दिसू लागले. निळोबाराय म्हणतात, पंढरीनाथ आता आत आणि बाहेर सर्वत्र भरून राहिला आहे.

॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना

विठोबा विठोबा नामोच्चार गोड । सरे येथें चाड सकळिकांची ॥१॥
गात्य आईकत्या एकचि नव्हाभ्र । वैकुंठ राउळीं वसावया ॥२॥
न लगती सायास करणें योगाभ्यास । नाचतां उदास कीर्तनमेळीं ॥३॥
निळा म्हणे जन्म चुके थोडयासाठीं । अच्चारितां ओंठी ऐशी नामें ॥४॥

'विठोबा विठोबा' हा नामाचा उच्चार अत्यंत गोड असून त्याने सर्वांच्या इच्छा पूर्ण होतात. हे नाव गाणारे आणि ऐकणारे वैकुंठाच्या महालात राहण्यास पात्र ठरतात. कीर्तनात निष्काम होऊन नाचल्यास योगाभ्यासाचे कठीण सायास करावे लागत नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, ओठांनी हे नाम उच्चारताच जन्म-मरणाचा फेरा चुकतो.

॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल नामाचा प्रताप । लेश उरों नेदी पाप ॥१॥
त्रिविधतापांची बोहरी । विठ्ठल नामाच्या उच्चारीं ॥२॥
दैन्य दुःखा निर्दाळिलें । विठ्ठल नामें ऐसें केलें ॥३॥
निळा म्हणे शांतिसुखें । विठ्ठल विठ्ठल म्हणतां मुखें ॥४॥

विठ्ठल नामाचा प्रताप असा आहे की तो पापाचा एक कणही उरू देत नाही. विठ्ठल नामाच्या उच्चाराने तिन्ही ताप आणि दैन्य-दुःख नष्ट होतात. निळोबाराय म्हणतात, मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हणताच अंतःकरणात परम शांती व सुख भरून राहते.

॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल विठ्ठल वदतां वाणी । चक्रपाणी संतोषे ॥१॥
म्हणोनियां लाहो करा । अहो अवधारा अवघेहि ॥२॥
येणेंचि नामें वैकुंठासी । गेले पापरासी बहु मार्गे ॥३॥
निळा म्हणे सांगती संत । उभवुनी आत पुराणांतरी ॥४॥

मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' वदताच साक्षात चक्रपाणी देव संतोष पावतो; म्हणूनच सर्वांनी या नामाचा लाभ घ्यावा. याच नामाने पूर्वजन्मीच्या पापांच्या राशी असणारे कित्येक जीव वैकुंठाला गेले. निळोबाराय म्हणतात, सर्व संत आणि पुराणे हात उभारून हीच गोष्ट सांगत आहेत.

॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल विठ्ठल म्हणतां वाचे । स्वरुप त्याचें आठवे ॥१॥
शामसुंदर कटीं कर । रुप मनोहर तेजस्वी ॥२॥
दिव्य सुमनें तुळसीमाळा । मळवट पिंवळा रेखियेला ॥३॥
निळा म्हणे मुगुटावरी । खोंविल्या मंजरी कोंवळियां ॥४॥

मुखाने 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हणताच त्याचे शामसुंदर, कमरेवर हात ठेवलेले तेजस्वी आणि मनोहर रूप आठवते. गळ्यात दिव्य फुलांच्या व तुळशीच्या माळा, कपाळावर पिवळ्या पिंजराचा मळवट आणि मुकुटावर कोवळ्या तुळशीमंजऱ्या खचलेल्या दिसतात, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल नामें वाहे टाळी । बहमानंदाच्या कल्लोळीं ॥१॥
निजात्मसुखाचा सोहभ । विठ्ठल अवलोकिती डोळां ॥२॥
सकळही सुकृतें ओळलीं । विठ्ठल रुपें उभीं ठेली ॥३॥
निळा म्हणे जडली बुध्दी । नित्य हरिनामें समाधि ॥४॥

विठ्ठल नामाने टाळ्या वाजवून भक्त ब्रह्मानंदाच्या लाटांवर डोलतात आणि डोळ्यांनी आत्मसुखाचा सोहळा पाहतात. पूर्वजन्मीची सर्व पुण्ये फळाला येऊन विठ्ठलरूपाने समोर उभी ठाकली आहेत. निळोबाराय म्हणतात, नामात बुद्धी जडल्यामुळे नित्य समाधीचा आनंद मिळतो.

॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना

व्युत्पत्तींचे ज्ञान । सांचवणी तें जीवन ॥१॥
नव्हे पांडुरंगकृपा । नाना मंत्रे करितां जपा ॥२॥
उपवसा पारणीं नाम उच्चारितां वाणी ॥३॥
निळा म्हणे न पवे सेवा । ऐशी सर्वात्मक देवा ॥४॥

केवळ कोरडे शब्दज्ञान आणि पांडित्य हे साठवलेल्या शिळ्या पाण्यासारखे आहे. विविध मंत्रांचे जप किंवा उपवास करून पांडुरंगाची खरी कृपा होत नाही, जोपर्यंत वाणीने निष्कपट नामस्मरण केले जात नाही. निळोबाराय म्हणतात, निष्काम भावाशिवाय या सर्वात्मक देवाची सेवा घडत नाही.

॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना

सकळ मंत्रांमाजी मंत्र उत्तम । दोंनीं अक्षरें जगतां राम । निरसोनियां मायादि भ्रम । पाविजे निजधाम अनायसें ॥१॥
तैसाचि मंत्राराज प्रसिध्द । त्रि अक्षरीं जपतां गोविंद । नरनारी बाळकें शुध्द । पावती अच्युतपदातें ॥२॥
चतुराक्षरीं मंत्र सरळ । जपतां नारायण श्रीगोपाळ । चतुर्भज होती सकळ । स्वरुपता पावतीं ॥३॥
त्रि अक्षरीं मंत्रसार । विठ्ठल नामाचा उच्चार । निळा म्हणे करितां नर । न ये समोर कळीकाळ त्या ॥४॥

'राम' हा दोन अक्षरी, 'गोविंद' हा तीन अक्षरी, 'नारायण' हा चार अक्षरी आणि 'विठ्ठल' हा तीन अक्षरी मंत्र जगातील सर्व मंत्रांमध्ये उत्तम आणि सोपा आहे. याचा उच्चार करताच मायेचा भ्रम नष्ट होऊन निजधाम मिळते. निळोबाराय म्हणतात, हा नामजप करणाऱ्या समोर काळही येऊ शकत नाही.

॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना

सकळ मंत्रां वरिष्ठ सार । विठ्ठल नाम त्रि अक्षर ॥१॥
वाचे उच्चार करितां जप । प्रगटे देहीं विठ्ठल रुप ॥२॥
त्रिविध तापांचेंचि हरण । विंठठल नाम उच्चारण ॥३॥
निळा म्हणे सुगम सिध्दि । विठ्ठल नामाची समाधी ॥४॥

सर्व मंत्रांमध्ये 'विठ्ठल' हे तीन अक्षरी नाव सर्वात श्रेष्ठ आणि सारभूत आहे. मुखाने याचा जप करताच शरीरात विठ्ठलरूप प्रगट होते आणि तिन्ही तापांचे हरण होते. निळोबाराय म्हणतात, विठ्ठल नामाची समाधी ही अत्यंत सोपी सिद्धी आहे.

॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना

सकळ साधनां वरिष्ठ सार । विठ्ठल नामाचा उच्चार । आणखी नका वोरबार । शीणचि उरेल पुढती ॥१॥
धांवा म्हणोनि अवघे वेगीं । चितचि ठेवा पांडुरंगी । संसारचि तुटेल मागी । फिटेल धगी त्रिविध तापा ॥२॥
आवडी नाचतां पैं गातां । पांडुरंग प्रेमदाता । अवघी तोडूनियां चिंता । करील माथा बैसणें ॥३॥
ऐसें जाणोनियं निरुती । करा हरिनामें आवृत्ति । मग हा कळिकाळाचें हातीं । नेदील तुम्हां सर्वथा ॥४॥
निळा म्हणे सुगम ऐसें । संतीं दाविलें सौरसें । जतन करिती जे मानसें । ते तो पावती सर्वथा ॥५॥

सर्व साधनांत विठ्ठल नामाचा उच्चार हेच श्रेष्ठ सार आहे, इतर फालतू खटाटोप करू नका. पांडुरंगाच्या चरणी चित्त ठेवा, संसाराचे पाश तुटतील. प्रेमाने गाताना-नाचताना पांडुरंग सर्व चिंता दूर करून आपले छत्र धरेल. निळोबाराय म्हणतात, संतांनी दाखवलेला हा सोपा मार्ग जो जतन करतो, तो नक्कीच तरतो.

॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना

सहजचि नाम आलें वाचे । करीत दोशांचे निर्मूळ ॥१॥
ऐशी व्यास गर्जे वाणी । महिमा पुराणीं विख्यात ॥२॥
पापी चांडाळ दुरात्मे ते । नामेंचि सरते वैकुंठीं ॥३॥
निळा म्हणे गणिका वाल्हा । अजामेळ उध्दारिला गजेंद्र ॥४॥

मुखात सहज हरिनामाचा उच्चार आला तरी तो सर्व दोषांचे निर्मूलन करतो, अशी व्यासदेवांची वाणी पुराणांत सांगते. पापी, दुरात्मे आणि चांडाळही नामाने वैकुंठाचे अधिकारी बनले. निळोबाराय म्हणतात, गणिका, वाल्या कोळी, अजामेळ आणि गजेंद्राचा उद्धार या नामानेच झाला.

॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना

सांगितलें वर्म एवढेंचि करीं । नित्यता उच्चारीं हरिचें नाम ॥१॥
न लगे कोटें जाणें येणें । कर्मबंधनें तुटतील ॥२॥
योगसाधन पवनाभ्यास । न करी सायास अडचणी ॥३॥
निळा म्हणे हरीच्या नामें । चुकती जन्में या प्रहरा ॥४॥

संतांनी सांगितलेले मुख्य वर्म एवढेच कर की, नित्य मुखाने हरीचे नाव उच्चार. तुला कुठेही तीर्थाला जाण्याची गरज नाही, सर्व कर्मबंधने तुटून जातील. योग किंवा प्राणायामाचे कठीण सायास करू नकोस. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाने जन्म-मरणाचा फेरा चुकतो.

॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना

सांगितलें संतजनीं । उगवुनी कानीं बिजाक्षरें ॥१॥
विठ्ठल जपतां विठ्ठल होसी । न धरीं मानसीं संशय ॥२॥
करीं कीर्तन वाजवी टाळी । राहेल वनमाळी हदयांत ॥३॥
निळा म्हणे पडे आटी । साधन संकष्टी आणिकां ॥४॥

संतांनी माझ्या कानात बिजाक्षर सांगून स्पष्ट उपदेश केला आहे की, विठ्ठलाचा जप करता करता तू स्वतः विठ्ठलरूप बनशील, मनात संशय धरू नकोस! टाळी वाजवून कीर्तन कर, साक्षात वनमाळी तुझ्या हृदयात राहील. निळोबाराय म्हणतात, इतर साधने केवळ संकटात आणि अडचणीत टाकणारी आहेत.

॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना

नामचिंतनें जडली प्रीती । भगवदभावना सर्वभूतीं ॥१॥
हेचि परमार्थ साधन । मुखीं नाम ह्रदयीं ध्यान ॥२॥
विषय भोगीं विलोभता । मोह न बाधी त्या ममता ॥३॥
निळा म्हणे निजध्यासें । झाले मुक्त शुकाऐसे ॥४॥

नामचिंतनाने भगवंताच्या ठायी प्रीती जडली आणि सर्व भूतांमध्ये भगवद्भाव निर्माण झाला; मुखात नाम आणि हृदयात ध्यान असणे हेच खरे परमार्थ साधन आहे. असा भक्त विषयांच्या मोहात आणि ममतेत अडकत नाही. निळोबाराय म्हणतात, या नामाच्या ध्यासाने भक्त शुकदेवांप्रमाणे मुक्त होतात.

॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना

सांगेल खूण परि हें न कळे । नुघडतां डोळे बुध्दीचे ॥१॥
याचिलागीं चित्तशुध्दी । करा हो उपाधी निरसुनी ॥२॥
दावितांही न दिसे वर्म । ठाके त्या कर्म आड उभें ॥३॥
निळा म्हणे दोषा धुणी । गर्जवा वाणी हरिनामें ॥४॥

बुद्धीचे डोळे उघडल्याशिवाय संतांनी सांगितलेली परमार्थाची खूण कळत नाही; म्हणूनच संसाराच्या उपाधी दूर करून चित्त शुद्ध करा. चित्त शुद्ध नसल्यास समोर दाखवूनही वर्म दिसत नाही आणि कर्म आड येते. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाचा गजर करून सर्व दोष धुवून टाका.

॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना

सुखें करावें भोजन । गर्जावे गुण श्रीहरिचे ॥१॥
ल्यावें लेणें अळंकार । असावें सादर हरिकथे ॥२॥
यथाविधी भोगितां भोग । ह्रदयीं पांडुरंग आठवावा ॥३॥
निळा म्हणे न लिंपे कर्मा । हरिनाम धर्मा अवलंबितां ॥४॥

आनंदाने भोजन करावे पण मुखाने श्रीहरीचे गुण गावेत; दागिने परिधान करावे पण हरिकथेला आदराने उपस्थित राहावे. संसारात राहून सर्व भोग भोगत असताना हृदयात पांडुरंगाचे स्मरण ठेवावे. निळोबाराय म्हणतात, हरिनामाचा धर्म स्वीकारल्यास संसारातील कर्माचा लेप लागत नाही.

॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना

सोडविलीं ऐसी बहुतें आयकें । भूतळीं पातकें तरलीं नामें ॥१॥
बोलियेले संत पुराणीं व्याख्यानें । तारिले चिंतनें महापापी ॥२॥
अजामेळ गणिका पौंडिक जरव्याध । नाहीं अपराध विचारिले ॥३॥
निळा म्हणे तोचि धरिला विश्वास । घालुनियां कास नाम गातों ॥४॥

या पृथ्वीवर हरिनामाने कित्येक पातक्यांना संकटातून सोडवून तारले आहे, अशी कथा संतांनी आणि पुराणांनी सांगितली आहे. अजामेळ, गणिका, पुंडरीक आणि जरा व्याध यांचे अपराध न पाहता देवाने त्यांचा उद्धार केला. निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच तोच विश्वास धरून मी नाम गात आहे.

॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना

संचित प्रारब्ध क्रियमाण । न सुटे प्रणियां भोगिल्याविण । यालागीं करावें हरीचें स्मरण । तुटेल बंधन मग त्यांचे ॥१॥
सतकर्म करितां विधियुक्त । माजी निषेधाचा पडे आघात । सांग अथवा व्यंग होत । होय तें संचित निश्चयेंसी ॥२॥
उत्तम अधम कर्मे घडती । जाणतां नेणतां पदरीं पडती । तींचि संचिते होऊनि ठाती । पुढें भोग दयावया ॥३॥
पापपुण्यात्मक कर्मे घडलीं । भोगितां उर्वरीत जीं राहिलीं । फळ दयावया उभीं ठाकलीं । प्रारब्धें लाभालाभदायके ॥४॥
क्रियमाणें जें आतां आचरे । सत्कमें अथवा अकर्माकारें । जें जें निपजे नित्य व्यवहारें । क्रियमाण ऐसें बोलिजे तें ॥५॥
आतां तिहींचेही निस्तरण । घडे जेणें ते ऐक खूण । संचितें घडे जन्ममरण । उत्तम अधम योनिव्दारें ॥६॥
जे जे योनी धरी जो जन्म । तेथींचे विहित त्याचि त्या स्वधर्म । सांग नव्हतां भोगणें कर्म । नव्हेचि सुटिका कल्पांतीं ॥७॥
आतां भलतेही योनीं जन्म होतां । अनुतापें भजे जो भगवंता । नामें उसकीं गातां वानितां । दहन संचिता भक्तियोगें ॥८॥
यावरी प्रारब्धें भोग येती अंगा । भोगितां स्मरे जो पांडुरंगा । निस्तरे प्रालब्धां तो वेगा । पावे अंतरंगा श्रीहरीतें ॥९॥
जें जें नित्यांनी आचरत । तें ब्रम्हार्पण जो करित । अहंकृति न धरी फळ कामरहित । क्रियमाण जाळीत निष्कामता ॥१०॥
याचिलागीं निळा म्हणे । कर्मपाश तुटती येणें । विठोबाचिया नामस्मरणें । या तायाती चुकती ॥११॥

संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण या तीन कर्मांच्या जाळ्यात सर्व जीव अडकले आहेत. पण पश्चात्तापाने भगवंताचे नामस्मरण केले आणि सर्व कर्मे ब्रह्मार्पण केली, तर संचित जळून जाते, प्रारब्ध सोपे होते आणि क्रियमाण निष्काम होते. निळोबाराय म्हणतात, विठोबाच्या नामाने सर्व कर्मपाश तोडून जन्म-मरण चुकते.

॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना

स्वप्नीं देखिलें तें जागृतीये नाहीं । हारपोनियां ठायी ठावोचि नुरे ॥१॥
तेचि परी झाली माझिया मानसा । संसारात माशा क्षंणेचि विरे ॥२॥
कैंची हे संपत्ति धन वित्त पशु । लटिकाचि आभासु मायीक तो ॥३॥
निळा म्हणे एक सत्य हरीचें नाम । येर अवघाचि श्रम मिथ्याभूत ॥४॥

स्वप्नात दिसलेली गोष्ट जशी जागे झाल्यावर उरत नाही, तशीच माझी अवस्था संसाराबद्दल झाली आहे. ही धन, संपत्ती आणि पशू सर्व खोटा मायेचा भास आहे. निळोबाराय म्हणतात, जगात केवळ एका श्रीहरीचे नावच सत्य आहे, बाकी सर्व श्रम व्यर्थ आणि खोटे आहेत.

॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना

हरीचें नामचि एक पुरे । सकळ साधनाचिये धुरें ॥१॥
पावावया वैकुंठासी । लहानथोरां विश्वासीयांसी ॥२॥
न लगे जाणें वनांतरा । सोडोनियां घरदारा ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठीपद । जावया हे संपदा ॥४॥

लहान-मोठ्या सर्व निष्ठावंतांना वैकुंठाला जाण्यासाठी एका श्रीहरीचे नावच पुरेसे आहे; हे नाम सर्व साधनांचे शिरोमणी आहे. यासाठी घरदार सोडून रानावनात जाण्याची मुळीच गरज नाही. निळोबाराय म्हणतात, वैकुंठपद मिळवण्यासाठी हरिनामाची संपत्तीच श्रेष्ठ आहे.

॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना

हरिरुप ध्यानीं हरिनाम वदनीं । हरीच्या चिंतनीं तद्रूपता ॥१॥
हरी तयां अंतरी हरि तयां बाहेरी । रक्षी निरंतर श्रीहरी त्यां ॥२॥
हरी तयां आसनीं । हरी तयां भोजनीं । हरी तयां शयनी निद्रा करी ॥३॥
निळा म्हणे हरि देह गेह दारा । हरी दुजा वारा लागों नेदी ॥४॥

ज्यांच्या ध्यानात हरिरूप, मुखात हरिनाम आणि चिंतनात हरिरूपता आहे, त्यांच्या आत-बाहेर श्रीहरीच असतो आणि त्यांचे निरंतर रक्षण करतो. बसताना, जेवताना, झोपताना सर्वत्र त्यांना हरीच दिसतो. निळोबाराय म्हणतात, श्रीहरी अशा भक्तांवर संसाराचा कोणताही वाईट वारा येऊ देत नाही.

॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना

हाचि उपाव सुगम सार । तरणें संसार जया नरा ॥१॥
नाम गातां गोविंदाचे । फिटे जीवाचें जीवपण ॥२॥
भुक्ति मुक्ति वोळंगे येती । अंगींचि ठाकती दया क्षमा ॥३॥
निळा म्हणे अवघीच सुखें । येती हिरखें चोजवित ॥४॥

ज्या माणसाला या संसारातून तरून जायचे आहे, त्याच्यासाठी गोविंदाचे नाव गाणे हाच सर्वात सोपा मार्ग आहे. नामाने जीवाचा मर्यादित भाव गळून पडतो. उपभोग, मुक्ती, दया आणि क्षमा अंगी बाणतात. निळोबाराय म्हणतात, सर्व प्रकारची सुखे अशा भक्ताचा शोध घेत स्वतःहून चालून येतात.

॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना

हेंचि आम्हांसी गुरुगम्य । हरीचें नाम उपदेशिलें ॥१॥
आणिकां साधनीं चाड नाहीं । घालिती अपायीं म्हणोनियां ॥२॥
योगाभ्यास मंत्रजप । पुरश्चरण तप हरिनाम ॥३॥
निळा म्हणे दाविला मार्ग । हाचि हा चांग गुरुनाथें ॥४॥

गुरूंनी मला एका हरिनामाचाच उपदेश केला आहे आणि हेच माझ्यासाठी सर्वस्व आहे. इतर साधनांची मला अजिबात हाव नाही, कारण ती संकटात आणि अडचणीत टाकतात. निळोबाराय म्हणतात, गुरुनाथांनी दाखवलेला हरिनामाचा हाच मार्ग सर्वात उत्तम आणि कल्याणकारी आहे.

॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना

हेंचि परमार्थाचे सार । हरीचिया उच्चार नामाचा ॥१॥
जिहीं केला पावले ते । वैकुंठी सरते सुखी झाले ॥२॥
गातां वानितां हरि गुणरासी । झाले त्रैलोक्यासी पूज्य ते ॥३॥
निळा म्हणे निका उपावो । सांपडला ठावो वैष्णवां ॥४॥

श्रीहरीच्या नामाचा उच्चार करणे हेच परमार्थाचे खरे सार आहे. ज्यांनी हा उच्चार केला, ते वैकुंठाचे अधिकारी बनून पूर्ण सुखी झाले. श्रीहरीचे गुण गाणारे भक्त तिन्ही लोकांत पूजनीय बनतात. निळोबाराय म्हणतात, वैष्णवांना हा अत्यंत सुंदर आणि सोपा मार्ग सापडला आहे.

॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना

होय अंतरी पालट । करितां पाठ हरिनामें ॥१॥
देवा ऐसे देवचि होती । जे या भजती विठठला ॥२॥
ऐसा याचा प्रताप ठसा । प्रगटे सरिसा नामजपें ॥३॥
निळा म्हणे लटिकें नव्हे । पहा स्वानुभवें आपुलिया ॥४॥

हरिनामाचा जप करता करता माणसाचे अंतःकरण पूर्णपणे बदलून जाते. जे विठ्ठलाला निष्कपटपणे भजतात, ते स्वतः देवासमान बनतात! हरिनामाचा असा अलौकिक प्रभाव नामजपाने लगेच प्रकट होतो. निळोबाराय म्हणतात, ही गोष्ट खोटे नसून स्वतःच्या अनुभवाने पारखून पहा.

॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना

नाम वाचे श्रवण कीर्ति । पाउलें चित्तीं समान ॥१॥
काळ सार्थक केला त्यांनी । धरिला मनीं विठ्ठल ॥२॥
कीर्तनाचा समारंभ । निर्दभ सर्वदा ॥३॥
निळा म्हणे स्वरुपसिध्दि । नित्य समाधि हरिनामीं ॥४॥

ज्यांनी मुखात नाम, कानांनी कीर्तन, आणि चित्तात विठ्ठलाचे चरण साठवले आहेत, त्यांनीच आपल्या आयुष्याचा काळ खऱ्या अर्थाने सार्थक केला आहे. निष्कपटी होऊन नित्य कीर्तनाचा सोहळा साजरा करतात. निळोबाराय म्हणतात, अशा भक्तांना हरिनामातच नित्य समाधीचा आनंद मिळतो.

॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना

हाकेसवें उडी । घालूनियां स्तंभ फोडी ॥१॥
ऐसी कृपावंत कोण । माझे विठाईवांचून ॥२॥
करितां आठव । धावोनियां घालि कव ॥३॥
निळा म्हणे गातां । नामें दयावी सायुज्यता ॥४॥

भक्ताच्या एका हाकेसरशी धावून येऊन खांब फोडणारी (प्रल्हादासाठी नरसिंह होणारी) माझ्या विठाई माऊलीशिवाय दुसरी कोण इतकी कृपाळू असणार? केवळ आठवण काढताच ती धावत येऊन मिठी मारते. निळोबाराय म्हणतात, तिचे नाव गाताच ती भक्ताला सायुज्य मुक्ती प्रदान करते.

॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना

संत एकांतीं बैसजे । सर्वही सिध्दांत शोधिले । ज्ञानदृष्टी अवलोकिलें । सारांश काढिलें निवडुनी ॥१॥
तें एक श्रीहरींचे नाम । सकळ पातकां करी भस्म । अधिकारी उत्तम आणि अधम । चारी वर्ण नरनारी ॥२॥
विठ्ठल नामें उच्चार ओंठी । विठ्ठल मूर्ती पाहतां दृष्टी । लाभे ब्रम्हतेची पुष्टी । वाढे पोटीं निज शांती ॥३॥
देखतां कापती त्या काळ । हरिच्या ऐसे अंगी बळ । प्रगटे वैराग्य अढळ । तुटती मळ ममतेचे ॥४॥
महा दोषांची झाडणी । अहंभावादिकांची गाळणी । उभय कुळें बैसवोनि । जाती विमानीं वैकुंठा ॥५॥
ऐसा नामाचा प्रताप । उरों नेदीं पुण्य पाप । भंगूनियां त्रिविधताप । ठाकती सद्रूप होऊनि ॥६॥
दृष्य नुरें त्यांचिये दृष्टी । ब्रम्हानंदें कोंदे । निळा म्हणे धरितां कंठीं । बीजमात्र हरिनाम ॥७॥

संतांनी एकांतात बसून सर्व शास्त्रांचा आणि सिद्धांतांचा शोध घेतला आणि त्यातून एकच मुख्य सार निवडले, ते म्हणजे 'श्रीहरीचे नाम'. हे नाम सर्व पापांचे भस्म करते आणि चारही वर्णांचे स्त्री-पुरुष यासाठी अधिकारी आहेत. निळोबाराय म्हणतात, हे बीजमंत्र हरिनामाचे रूप कंठात धरताच माणूस ब्रह्मानंदात लीन होऊन वैकुंठाचा अधिकारी बनतो.

सार्थ निळोबाराय गाथा : नामपर

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना