संत निळोबाराय गाथा - भाग १८ | सार्थ अभंग व भावार्थ

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना

आतां अवघे हरिचे जन । करा हो चिंतन नामाचें ॥१॥
देव नुपेक्षील सर्वथा । करा कथा कीर्तनें ॥२॥
टाळ मृदंग लावा भेरी । नाचा गजरी हरिनामें ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठवासी । येती भेटीसी तुमचीये ॥४॥

सर्व हरिभक्तांनो, आता एकत्र येऊन हरिनामाचे चिंतन करा. कथा आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून भगवंताचे गुणगान करा; देव तुमची कधीही उपेक्षा करणार नाही. टाळ, मृदंग आणि भेरी वाजवून हरिनामाच्या गजरात आनंदाने नाचा. निळोबाराय म्हणतात, अशा भक्तांना भेटण्यासाठी साक्षात वैकुंठवासी पांडुरंग स्वतः धावून येतात.

॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना

आवडोनी रुप मनीं । धरिले वदनीं हरिनाम ॥१॥
त्याचें सांग झाले सफळ । आलियाचें फळ नरदेहा ॥२॥
रुचला संतसमागम । आपुलिया धर्म कुळाचा ॥३॥
निळा म्हणे भगवत्कथा । गातां ऐकतां निज मोक्ष ॥४॥

ज्याने देवाचे सुंदर रूप मनात साठवून मुखात हरिनामाचा जप धरला, त्याचा मनुष्यजन्म खऱ्या अर्थाने सफळ झाला. ज्याला संतांची संगती आणि स्वधर्माचे आचरण आवडते, निळोबाराय म्हणतात, त्याला भगवंताची कथा गाताना आणि ऐकतानाच साक्षात मोक्ष लाभतो.

॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना

ऐकतां श्रवणीं परमानंद । उपमर्दे कंद मायेचा ॥१॥
घोशगजरें गजें वाचा । जो श्रुतिशास्त्राचा गुह्यार्थ ॥२॥
परम रसाळ मधुराक्षरें । चालती सुस्वरें हरिभजनें ॥३॥
निळा म्हणे सुमंगळ । ऐश्वर्य कल्लोळ प्रेमाचे ॥४॥

कानांनी हरिकथा ऐकताच परमानंद प्राप्त होतो आणि मायेचे मूळ नष्ट होते. वेद-शास्त्रांचा गुढ अर्थ असलेली हरिनामाची मधुर अक्षरे सुस्वरात आणि गजरात प्रकट होतात. निळोबाराय म्हणतात, हरिकीर्तनात प्रेमाचे आणि कल्याणाचे अथांग लोट उसळतात.

॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना

कथाश्रवणें उपजे विरक्ति । कथाश्रवणें वाढे शांति । कथाश्रवणें परमानंद प्रप्ति । कथा श्रवणें ॥१॥
पापी उध्दरती । कथा श्रवणें उपाधी तुटे । कथाश्रवणें भवाब्धि आटे । कथाश्रवणें सच्चिदानंद भेटे । समुळ तुटे मायाजाळ ॥२॥
कथाश्रवणें स्वरुप स्थिति । कथाश्रवणें विषय समाप्ती ॥३॥
कथाश्रवणें मीपण नुरे । कथाश्रवणें अभिमान विरे । कथाश्रवणें कल्पनाहि चुरे । ब्रम्ह साक्षात्कारें भेटिसी ये ॥४॥
निळा म्हणे प्रथम पायरी । हरिकथा श्रवण मनन वरी । निजघ्यासें आत्मया हरी । भेटीजे निर्धारी साक्षात्कारें ॥५॥

हरिकथेच्या श्रवणाने विरक्ती उपजते, शांती वाढते आणि परमानंद मिळतो. पापी जीवांचा उद्धार होतो, संसाराचा त्रास तुटतो आणि मायेचे जाळे पार नष्ट होऊन साक्षात सच्चिदानंद परमात्मा भेटतो. निळोबाराय म्हणतात, परमार्थाची पहिली पायरी म्हणजे हरिकथेचे श्रवण व मनन करणे; याने आत्मरूपाची प्रत्यक्ष भेट होते.

॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना

कथा श्रवणें स्वरुप सिध्दी । लागे समाधि सात्विका ॥१॥
ऐसा लाभ जोडे जोडी । बैसतां आवडे हरिकथे ॥२॥
कथा श्रवणें परिहार दोषां । होताति पाशमुक्त पापी ॥३॥
निळा म्हणे हरिकथा श्रवण । करी बोळवण जन्ममृत्या ॥४॥

हरिकथेच्या श्रवणाने आत्मस्वरूपाची सिद्धी लाभते आणि सात्त्विक समाधी लागते. हरिकथेत आवडीने बसल्यास असा परम लाभ होतो की सर्व दोषांचा नाश होऊन पापी जीवही कर्माच्या पाशातून मुक्त होतात. निळोबाराय म्हणतात, हरिकथेचे श्रवण जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा संपवून टाकते.

॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना

कथाश्रवणें विरक्ति जोडे । निजशांती वाढे उल्हासें ॥१॥
कथाश्रवणें परमानंद । प्रगटे स्वानंद निज ह्रदयीं ॥२॥
कथाश्रवणें उपाधी तुटे । भवाब्धी आटे निःशेष ॥३॥
निळा म्हणे कथाश्रवणें । हरती मरणें जन्म जरा ॥४॥

हरिकथेच्या श्रवणाने मनात विरक्ती उत्पन्न होते आणि आत्मशांतीचा आनंद वाढतो. हृदयात परमानंद प्रगट होतो, संसाराची उपाधी तुटते आणि भवसागर आटून जातो. निळोबाराय म्हणतात, कथेच्या श्रवणाने जन्म, म्हातारपण आणि मरण पूर्णपणे नष्ट होते.

॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना

कर्मे वांटिलीं चहूं वर्णा । क्षत्रिय वैष्य आदि ब्राम्हणा । वेदपुरुषा नारायणा । गुणविवंचना तुज हातीं ॥१॥
यज्ञ षटकर्मे ब्राहमाणांसी । क्षात्रदान क्षत्रियांसी । कृषीगोरक्षवाणिज्य वैश्यासी । सेवा शूद्रासि याचिते ॥२॥
नामें स्तोत्रें स्त्रियांदिकांसी । सेवा वांटिली अधिकारेंसी । संतसनकादिक योगियांसी । स्वानुभव सिध्दांत दिधले ॥३॥
कथा कीर्तन सकळ लोकां । आधिलांपासुनि अनामिकां । तरणोपाय विश्वव्यापका । केला नेटका विधिमागें ॥४॥
निळा म्हणे ऐसियापरी । कृपा करुनियां श्रीहरी । जीव तारिले भवसागरीं । भक्तकैवारी म्हणोनियां ॥५॥

हे वेदपुरुष नारायणा, तू चारही वर्णांना आपापली कर्मे वाटून दिलीस—ब्राह्मणांना यज्ञ-षट्कर्म, क्षत्रियांना प्रजापालन, वैश्यांना शेती-व्यापार आणि शूद्रांना सेवा. पण कथा आणि कीर्तनाचा मार्ग मात्र लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्व लोकांसाठी मोकळा केलास. निळोबाराय म्हणतात, अशा प्रकारे कृपा करून श्रीहरीने भक्तांचा कैवारी होऊन जगाला भवसागरातून तारले.

॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना

कीर्तन केलें ब्रम्हानंदे । ध्रुव प्रल्हादें एकनिष्ठ ॥१॥
तयां केलें सुखसंपन्न । त्रैलाक्यीं मान वाढवुनी ॥२॥
तैसेचि शुक नारदमुनी । पावले कीर्तनीं समाधिसुख ॥३॥
निळा म्हणे बहुतां संतां । कीर्तन अव्दैता मेळविलें ॥४॥

ध्रुव आणि प्रल्हादाने एकनिष्ठ होऊन ब्रह्मानंदाने कीर्तन केले, देवाने त्यांना तिन्ही लोकांत मानाचे स्थान देऊन सुखी केले. शुकदेव आणि नारद मुनींनीही कीर्तनातूनच समाधीचे सुख मिळवले. निळोबाराय म्हणतात, हरिकीर्तनानेच अनेक संतांना अद्वैत आत्मज्ञानाशी एकरूप केले आहे.

॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना

कीर्तनरगें जे जे । ते ते सहजें हरिप्रीय ॥१॥
येर मुमुक्ष्रू जे जे होती । कीर्तनें पावती ते लाभा ॥२॥
महा अनुष्ठान हरिची कथा । नित्य जोडतां सुखप्राप्ती ॥३॥
निळा म्हणे कैवल्यपद । पावती अभेद हरिकीर्ति ॥४॥

जे जे हरिकीर्तनाच्या रंगात रंगतात, ते ते सहजच श्रीहरीला प्रिय होतात. मोक्षाची इच्छा बाळगणारे मुमुक्षू कीर्तनानेच परम लाभाला पोहोचतात. हरिकथा हेच महान अनुष्ठान असून त्याने नित्य सुख मिळते. निळोबाराय म्हणतात, हरिकीर्ती गाणारे अभेद भावाने कैवल्यपद प्राप्त करतात.

॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना

कीर्तनाची आवडी मोठा । धांवे पाठीं वेष्णवा ॥१॥
जेथें होती नामघोष । नाचें उदास ते ठायां ॥२॥
ऐकोनियां आपुली कीर्ति । सुखें जगपती सुखावें ॥३॥
निळा म्हणे टाळिया छंदे । डुले आनंदे सुप्रेमें ॥४॥

देवाला कीर्तनाची इतकी मोठी आवड आहे की तो वैष्णव भक्तांच्या पाठीमागे धाव घेतो! जिथे नामाचा गजर होतो, तिथे देव स्वतः निष्काम होऊन नाचू लागतो. आपली कीर्ती ऐकून जगत्पती सुखी होतो. निळोबाराय म्हणतात, टाळ्यांच्या छंदात देव अतिशय प्रेमाने आनंदाने डोलतो.

॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना

किर्तनाचा घोष गजर । ऐकतां अपार उध्दरले ॥१॥
ऐसे किती सांगावे ते । कीतनें सरते वैकुंठी ॥२॥
आदिकरुनी स्त्रिया बाळें । कीर्तनकल्लोळें हरिपदीं ॥३॥
निळा म्हणे श्रोते वक्ते । एकात्मतेतें पावले ॥४॥

कीर्तनाचा गजर ऐकून अगणित जीवांचा उद्धार झाला आहे. कीर्तनाच्या प्रभावाने लहान मुले, स्त्रिया आणि सर्व सामान्य लोक वैकुंठाचे अधिकारी बनले. निळोबाराय म्हणतात, हरिकीर्तनात श्रोते आणि वक्ते सर्वजण भगवंताशी एकात्म पावले आहेत.

॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना

कीर्तनें धुवट केलें लोकां । दोष कळंकापासुनी ॥१॥
टाळिया हरिनामाच्या घोषें । पळती त्रासे कलिमल ॥२॥
स्वानुभवें वेधल्या वृत्ती । श्रोतेहि होती चतुभुर्ज ॥३॥
निळा म्हणे श्रोते वक्ते । एकात्मतेतें पावले ॥४॥

कीर्तनाने लोकांना सर्व दोष आणि पापांच्या डागांपासून स्वच्छ धुवून पवित्र केले आहे. टाळ्या आणि नामाच्या गजराने कलियुगातील पापे पळून जातात. आत्मानुभवाने वृत्ती रंगून जाऊन श्रोतेसुद्धा देवस्वरूप बनतात. निळोबाराय म्हणतात, कीर्तनाने श्रोते व वक्ते सर्वांना एकरूप केले आहे.

॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना

केला जिहीं नामपाठ । तयां वैकुंठ मोकळें ॥१॥
न साधे जें योगयागें । कथाप्रसंगे सुलभ तें ॥२॥
कीर्तनाचे घोष जेथें । होती तेथें हरि उभा ॥३॥
निळा म्हणे सुलभ ऐसें । आन साधनचि नसे कलियुगीं ॥४॥

ज्यांनी नित्य नामस्मरण केले, त्यांच्यासाठी वैकुंठाचे द्वार उघडे आहे. जे योग आणि यज्ञाने साध्य होत नाही, ते हरिकथेने सहज सोपे होते. जिथे कीर्तनाचा गजर होतो, तिथे श्रीहरी प्रत्यक्ष उभा राहतो. निळोबाराय म्हणतात, कलियुगात याहून सोपे साधन दुसरे कोणतेही नाही.

॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना

कोणाचीहि न धरुनी आशा । भजावें जगदीशा कीर्तनें ॥१॥
मग तो कृपेचा सागर । उतरील पार भवसिंधू ॥२॥
तोडूनियां ममता जाळ । करील कृपाळ वरी कृपा ॥३॥
निळा म्हणे आवडी त्यासी । कीर्तनापाशी तिष्ठतु ॥४॥

जगात कोणाचीही आशा न धरता कीर्तनाच्या माध्यमातून जगदीश्वराला भजावे. मग तो कृपेचा सागर श्रीहरी तुम्हाला भवसागराच्या पार नेईल आणि मायेचे जाळे तोडून टाकेल. निळोबाराय म्हणतात, देवाला कीर्तनाची आवड असल्याने तो कीर्तनाच्या ठिकाणी नित्य उभा असतो.

॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना

चऱ्हाटिया दंतकथा । माजी अनर्था कारण ते ॥१॥
शुध्द भावें हरि कीर्तन । करितां जनार्दन संतोषे ॥२॥
चातुर्यवाणी रंजवण । थित्या खंडण प्रेमाचें ॥३॥
निळा म्हणे घडती दोष । निंदा उपहास इतरांचे ॥४॥

व्यर्थ गप्पा आणि दंतकथा ऐकणे विनाशाला कारणीभूत ठरते; त्याऐवजी शुद्ध भावाने हरिकीर्तन केल्यास साक्षात जनार्दन संतोष पावतो. केवळ पांडित्याच्या वाणीने लोकांना खूश करणे म्हणजे खऱ्या प्रेमाचा भंग करणे होय. निळोबाराय म्हणतात, व्यर्थ चर्चेने केवळ निंदा, उपहास आणि दोष घडतात.

॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना

जेणें कीर्तनीं धरिली निष्ठा । झाला वरिष्ठा तो ॥१॥
पहा प्रल्हाद दैत्यवंशी । झाला देवासी परम पूज्य ॥२॥
नामा शिंपी विष्णुदास । यवन कबिरास बहुमान ॥३॥
निळा म्हणे कीर्तनरंगी । रंगले जगीं धन्य झाले ॥४॥

ज्याने कीर्तनात दृढ निष्ठा ठेवली, तो जगात श्रेष्ठ बनला. दैत्यकुळातील प्रल्हाद देवाला परम पूज्य झाला, नामदेव शिंपी आणि कबीर यवन असूनही त्यांना मोठा बहुमान मिळाला. निळोबाराय म्हणतात, जे कीर्तनाच्या रंगात रंगले, ते जगात धन्य झाले.

॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना

जो जो काळ कीर्तनीं जाय । तो तो हाय सार्थक ॥१॥
घटिका पळही न वचे वांयां । चुकवी आपायापासुनी ॥२॥
न लगे जन्मांतरा येणें । पुढती मरणें मागुती ॥३॥
निळा म्हणे ऐसा निका । उपाय नेटका सकळांसी ॥४॥

जो जो वेळ हरिकीर्तनात घालवला जातो, तो तो काळ आयुष्याचे खरे सार्थक करतो; त्यातला एक क्षणही वाया जात नाही आणि तो संकटांपासून वाचवतो. यामुळे पुन्हा जन्माला यावे लागत नाही आणि मरणही टळते. निळोबाराय म्हणतात, सर्व लोकांसाठी हा अत्यंत उत्तम व सोपा उपाय आहे.

॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना

देखोनियां संतमेळा । कीर्तन सोहळा धांव घाली ॥१॥
ऐकावया आपुलीं नामें । गुणसंभ्रमें नित्य नवे ॥२॥
बैसोनियां प्रेम वांटी । नाचे परवडी मग सवें ॥३॥
निळा म्हणे आपुल्या सुखें । वांटी हारिखें भुक्ति मुक्ति ॥४॥

संतांचा मेळा आणि कीर्तनाचा सोहळा पाहताच देव स्वतः तिथे धाव घेतो! आपली नित्य नवीन नावे आणि गुण ऐकण्यासाठी तो तिथे बसून प्रेम वाटतो व भक्तांसोबत नाचतो. निळोबाराय म्हणतात, देव अत्यंत आनंदाने भक्तांना ऋद्धी-सिद्धी आणि मुक्ती वाटून टाकतो.

॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना

धन्यरुप झाला काळ । करितां कथा गदारोळ ॥१॥
आजि पोखल्या आयणी । प्रेमसुखाचिया जेवणीं ॥२॥
होउनी ठेला दिव्यरुप । पुण्य निरासेनियां पाप ॥३॥
निळा म्हणे निमग्नता । झाली मन बुध्दि चित्ता ॥४॥

हरिकथेचा गजर होताच तो वेळ आणि काळ धन्य बनतो! आज भक्तांना प्रेमसुखाचे ताट वाढले गेले असून मन तृप्त झाले आहे. पापे नष्ट होऊन जीवन दिव्यरूप बनले आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझे मन, बुद्धी आणि चित्त यात पूर्णपणे निमग्न झाले आहे.

॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना

नारद वैष्णवांचा शिरोमणी । नाचे कीर्तनीं सर्वदा ॥१॥
देवोचि त्याची पूजा करी । आणि नमस्कारी भेटतां ॥२॥
दैत्यां घरीं बहुमान त्याचा । ऐसा कीर्तनाचा बडिवार ॥३॥
निळा म्हणे तिहीं लोकांत । कीर्तनें विख्यात हरिभक्त ॥४॥

नारद मुनी हे वैष्णवांचे शिरोमणी असून ते अहोरात्र कीर्तनात नाचतात. देव स्वतः त्यांची पूजा करतो आणि भेटल्यावर नमस्कार करतो; दैत्यांच्या घरीही त्यांचा मोठा मान आहे. निळोबाराय म्हणतात, हरिकीर्तनामुळेच हे हरिभक्त तिन्ही लोकांत विख्यात झाले आहेत.

॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना

नित्यानंदे घोषें करितां हरीचें कीर्तन । श्रोते आणि वक्ते होती परम पावन ॥१॥
आणिकहि लोक तरती त्यांच्या सहवासें । भाळया भोळया भाविकांसी लाभ अनायासें ॥२॥
जेथें नित्य नामघोष टाळिया गजर । तेथें रंगी नृत्य करी रुक्मिणीवर ॥३॥
निळा म्हणे तोचि प्रसन्न होउनी दासासी । भुक्ति आणि मुक्ति ठेवी त्यांच्या सहवासीं ॥४॥

नित्यानंदाने श्रीहरीचे कीर्तन केल्यास श्रोते आणि वक्ते अत्यंत पवित्र होतात. त्यांच्या सहवासाने इतर भाबडे भाविक लोकही सहज तरून जातात. जिथे नित्य टाळ्यांच्या गजरात नामघोष होतो, तिथे साक्षात रुक्मिणीपती विठ्ठल नाचतो. निळोबाराय म्हणतात, देव प्रसन्न होऊन भक्तांच्या घरी मुक्ती आणि सुखे ठेवून देतो.

॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना

पाहोनियां हरिकीर्तन । होती प्रसन्न देव तुम्हा ॥१॥
संनकादिक येती भेटी । कथा गोमटी ऐकावया ॥२॥
संत महंत येउनी पुढें । बैसती गाढे कीर्तनीं ॥३॥
निळा म्हणे पांडुरंग । रंगी रंग मेळचीन ॥४॥

हरिकीर्तन पाहताच सर्व देव तुमच्यावर प्रसन्न होतात! सुंदर हरिकथा ऐकण्यासाठी सनकादिक ऋषी आणि मोठे संत-महंत पुढे येऊन कीर्तनात बसतात. निळोबाराय म्हणतात, साक्षात पांडुरंग स्वतः या कीर्तनाच्या रंगात रंगून जातो.

॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना

भवरोगें जे पिडले लोक । तिहीं आवश्यक सेवावें ॥१॥
महा मात्रा हरिकीर्तन । उरलें रसायन निज निगुतीं ॥२॥
मागें बहुतां गुणसी आलें । आरोग्यचि ठेविलें करुनियां ॥३॥
निळा म्हणे सांगता फार । होईल विस्तार नामें त्यांची ॥४॥

जे लोक संसाराच्या रोगाने पिडले आहेत, त्यांनी हरिकीर्तनरूपी औषधाचे सेवन अवश्य करावे. हरिकीर्तन हे भवरोगावर मात करणारे एकमेव महान रसायन आहे. पूर्वी या औषधाने कित्येक जीवांचे आरोग्य (परम शांती) उत्तम केले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना

लोंढा आला सात्विकचा । पूर अदभूत या प्रेमाचा ॥१॥
तेणें लागती वोसाणें । स्वानंदचि नामस्मरणें ॥२॥
मनोमीन तळपताती । गोड अर्थातें कवळिती ॥३॥
निळा म्हणे उभय तीरें । श्रोते वक्ते निर्मळ नीरें ॥४॥

कीर्तनात सात्त्विक भावाचा लोंढा आणि प्रेमाचा अथांग पूर आला आहे! नामस्मरणाने मन आत्मसुखाच्या लाटांवर डोलत आहे. मनातले मासे या गोड अमृतरसाला आस्वादात आहेत. निळोबाराय म्हणतात, श्रोते आणि वक्ते या नदीच्या दोन्ही तीरांवर निर्मळ झाले आहेत.

॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना

वैराग्याचा मेरु तो गोरा कुंभार । तोडियले कर आणेसाठीं ॥१॥
महाव्दारीं कथा श्रवण करितां । टाळी वाजवितां निघती नवे ॥२॥
तुम्ही देवा कृपादृष्टी अवलोकिला । ह्रदयीं तो धरिला प्रीतिकरीं ॥३॥
निळा म्हणे तुम्हां दासाचा अभिमान । अवतार म्हणूवन धरणें लागे ॥४॥

वैराग्याचे मेरू असणाऱ्या गोरा कुंभारांनी शपथेसाठी स्वतःचे हात तोडून टाकले होते; पण पंढरपूरच्या महाद्वारात हरिकथा ऐकताना कीर्तनात टाळी वाजवताच त्यांना नवीन हात फुटले! देवाने त्यांच्यावर कृपादृष्टी करून त्यांना हृदयात धरले. निळोबाराय म्हणतात, देवाला आपल्या दासाचा असा मोठा अभिमान असतो.

॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना

शिंपी सोनार चांभार । ब्रम्हणादि नारी नर ॥१॥
हरीच्या कीर्तनें हरीचे भक्त । होऊनि ठेले जीवन्मुक्त ॥२॥
सुतार कुंभार यवन । अंत्यजादी हीन जन ॥३॥
निळा म्हणे क्षेत्री शूद्र । वैश्यहि पावले मुक्तिपद ॥४॥

शिंपी, सोनार, चांभार, सुतार, कुंभार, यवन, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा स्त्रिया असोत; हरिकीर्तनाच्या बळावर सर्व वर्णांचे लोक श्रीहरीचे अनन्य भक्त बनून जिवन्मुक्त झाले. निळोबाराय म्हणतात, कीर्तनाने सर्वांना मोक्षपद मिळवून दिले आहे.

॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना

श्रवण कथेचें सादर । करिती नर सभाग्य ते ॥१॥
सुख पावोनियां विश्रांती । मोक्षपदां जाती सुखरुप ॥२॥
अगाध महिमा भगवदगुणीं । संत पुराणीं गर्जती ॥३॥
निळा म्हणे हरिचें नाम । सकळां भस्म करी पापा ॥४॥

जे लोक आदराने हरिकथेचे श्रवण करतात, ते अत्यंत भाग्यवान आहेत. त्यांना परम सुख आणि शांती मिळून ते सहज मोक्षपदाला जातात. पुराणे आणि संत भगवंताच्या गुणांचा अथांग महिमा गातात. निळोबाराय म्हणतात, श्रीहरीचे नाव सर्व पापांचे भस्म करून टाकते.

॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना

श्रीहरिच्या संकीर्तनें । तुटलीं बंधनें बहुतांची ॥१॥
होऊनियां उपरती । राजा परीक्षिती उध्दरला ॥२॥
कीर्तनें नारद मुक्त शुक । आणि सनकादिक प्रल्हाद ॥३॥
निळा म्हणे हरीची कथा । एकात्मता देवाभक्तां ॥४॥

श्रीहरीच्या संकीर्तनाने अगणित जीवांची संसाराची बंधने तुटली आहेत. संसाराचा विसर पडल्यामुळे राजा परीक्षिताचा उद्धार झाला. नारद, शुकदेव, सनकादिक आणि प्रल्हाद हे सर्व कीर्तनानेच मुक्त झाले. निळोबाराय म्हणतात, हरिकथा ही देव आणि भक्तात अभेद एकात्मता निर्माण करते.

॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना

सांगो जातां न कळे वाचा । महिमा कथेचा अपार ॥१॥
श्रवणें पठणें हरिची कीर्ती । नाना याति उध्दारल्या ॥२॥
चतुष्पदें श्वानसूकरें । श्रवणवदारें मुक्ति त्यां ॥३॥
निळा म्हणे कीटक पक्षां । कीर्तनें वृक्षा हरिप्राप्ती ॥४॥

हरिकथेचा महिमा इतका अथांग आहे की तो वाणीने पूर्ण सांगता येत नाही. कथेच्या श्रवणाने व पाठाने अनेक जातींच्या लोकांचा उद्धार झाला. चार पायांचे प्राणी, कुत्रे, डुकरे, कीटक, पक्षी अगदी वृक्षांनासुद्धा हरिकीर्तनाने मोक्ष लाभला, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना

सांडूनि गुणदोषांची मात । करावा संघात संतांचा ॥१॥
साधकां हे सुगम वाट । वस्ती वैकुंठ पावावया ॥२॥
नित्य करितां हरीची कथा । दोषा दुरिता संहार ॥३॥
निळा म्हणे धरिल्या चित्तीं । भाविकां लाभती स्वानुभाव ॥४॥

इतरांचे गुण-दोष पाहणे सोडून देऊन केवळ संतांचा संग करावा; वैकुंठाला जाण्यासाठी साधकांसाठी हीच सर्वात सोपी वाट आहे. नित्य हरिकथा केल्याने सर्व दोषांचा संहार होतो. निळोबाराय म्हणतात, भावाने हरिकथा चित्तात धरल्यास प्रत्यक्ष आत्मअनुभव लाभतो.

॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना

सुखें भिक्षा मागोन खावें । हरीचें करावें कीर्तन ॥१॥
कलियुगीं हें साधन सार । भवसिंधू पार पाववितं ॥२॥
नेघोनियां गुणदोष । करावें घोष हरिनामें ॥३॥
निळा म्हणे सुगम सिध्दी । तुटती उपाधी सकळही ॥४॥

आनंदाने भिक्षा मागून खावे पण नित्य श्रीहरीचे कीर्तन करावे. कलियुगात हेच सर्वात श्रेष्ठ साधन असून ते भवसागरातून पार नेते. कोणाचेही गुण-दोष न पाहता केवळ हरिनामाचा गजर करावा. निळोबाराय म्हणतात, याने सर्व संसाराच्या उपाधी तुटून सहज सिद्धी प्राप्त होते.

॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना

सोहळा तो देखोनियां । लागती पाया मोक्ष मुक्ति ॥१॥
जये रंगीं नाचे हरी । कीर्तनगजरीं सत्संगें ॥२॥
तेथें कोण पाड येरा । साधनसंभारा तर्कवादा ॥३॥
निळा म्हणे योगायाग । ठाकती मृग आरोगुनी ॥४॥

जिथे सत्संगात आणि कीर्तनाच्या गजरात साक्षात श्रीहरी नाचतो, तो सोहळा पाहून मुक्ती आणि मोक्ष भक्तांच्या पाया पडतात! तिथे इतर तर्कशास्त्र किंवा कठीण साधनांची काय किंमत? निळोबाराय म्हणतात, तिथे योग-यागही थक्क होऊन पाहत राहतात.

॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना

हरीची कथा अमृतरस । गोड ग्रास नामावळी ॥१॥
तेणें करुं सर्वदा तृप्ती । क्षुघे निवृत्ती तृषेची ॥२॥
अजर अमर होते काया । अविदया माया निरसोनी ॥३॥
निळा म्हणे कीर्तनीं सिध्दी । लाभे समाधी हरिभक्तां ॥४॥

हरिकथा हे अमृताचा रस असून नावाची अक्षरे ही अत्यंत गोड घास आहेत. त्याने आत्म्याची भूक आणि तहान नित्य तृप्त होते. अज्ञानाची माया नष्ट होऊन जीवन अजर-अमर बनते. निळोबाराय म्हणतात, हरिकीर्तनातच हरिभक्तांना खरी समाधी आणि सिद्धी लाभते.

॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना

हरीचें मनोहर कीर्तन । हेंचि साधन कलियुगीं ॥१॥
नको आणिकां मतांतरीं । पडो भवसागरीं वहावसी ॥२॥
निश्चयाचें उत्तर हेंचि । करावी हरीची हरीभक्ती ॥३॥
निळा म्हणे ऐसें कानीं । सांगितले येऊनि गुरुदेवें ॥४॥

कलियुगात श्रीहरीचे सुंदर कीर्तन करणे हेच एकमेव खरे साधन आहे. इतर पंथ आणि मतांतरांच्या जाळ्यात पडू नकोस, नाहीतर संसारसागरात वाहून जाशील. निष्कपट भावाने केवळ हरीची भक्ती करावी, हेच गुरुदेवांनी माझ्या कानात आवर्जून सांगितले आहे, असे निळोबाराय म्हणतात.

॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना

संतोषतरुचें हें फळ । आलें रसाळ पक्कदशे ॥१॥
सेविती ते तृप्त होती । ब्रम्हता पावती सनातन ॥२॥
रुची ऐसें आवडे तया । विरक्ता संसारिया सुखदाते ॥३॥
निळा म्हणे श्रवणपुटीं । लावितांचि पुष्टीकारक ॥४॥

आनंदाच्या वृक्षाला आलेले हे हरिकथेचे फळ पूर्ण पिकलेले आणि अत्यंत रसाळ आहे! जे याचे सेवन करतात, ते तृप्त होऊन सनातन ब्रह्माशी एकरूप होतात. विरक्त असो वा संसारी, सर्वांना हे फळ सुख देणारे आहे. निळोबाराय म्हणतात, कानांनी हे ऐकताच ते आत्म्याला पुष्टी देते.

॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना

पतना न्यावें जिहीं दोषीं । कीर्तनीं तयांसी हा रस ॥१॥
जैसें बीज भाजल्याअंती । नुगवेचि शेतीं पेरिल्य ॥२॥
तैशीं जळती कर्माकर्मे । एका हरिनामें गर्जतां ॥३॥
निळा म्हणे श्रोता वक्ता । होती उभयतां शुचिर्भूत ॥४॥

ज्या पापांमुळे माणसाचे पतन होते, त्या पापांना जाळून टाकण्याचे सामर्थ्य हरिकीर्तनात आहे. भाजलेले बीज जसे शेतात पेरले तरी उगवत नाही, तसेच हरिनामाचा गजर करताच सर्व कर्मांची बंधने जळून भस्म होतात. निळोबाराय म्हणतात, याने वक्ता आणि श्रोते दोघेही पूर्ण पवित्र होतात.

॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना

भूतीं उपद्रव दिधला । ताडिला अथवा निस्तेजिला । तेणें चित्ती दाहो जाला । अधिभौतिक बोलिला तो ताप ॥१॥
देहीं प्रगटे रोगव्याधी । तेणें आहाळली तापे बुध्दी । लोळे न पुरे दुःखावधी । आध्यात्मिक त्रिशुध्दि तो ताप ॥२॥
दैवें अतिवृष्टि का अनावृष्टि । रजीकें लुटिलें जाला कष्टी । आगीनें जळतां नावरें संकटीं । तो अधिदैव ताप बोलिजे ॥३॥
ऐसे त्रिविधताप सत्संगती । विवकेश्रवणें विलया जाती । म्हणोनि कीर्तनी बुध्दिमंतीं । आवश्य श्रवणार्थी बैसावें ॥४॥
निळा म्हणे होईल लाभ । ब्रम्हानंदा निघती कोंभ । प्रसन्न होउनी पद्मनाभ । शीतळ करील सर्वार्थीं ॥५॥

प्राण्यांकडून होणारा त्रास म्हणजे 'आधिभौतिक ताप', शरीरातील आजारपण म्हणजे 'आध्यात्मिक ताप' आणि निसर्गाची संकटे (अतिवृष्टी, दुष्काळ, आग) म्हणजे 'आधिदैविक ताप'. हे तिन्ही ताप सत्संगती व हरिकथा ऐकल्याने पूर्णपणे नष्ट होतात. म्हणूनच शहाण्या लोकांनी कीर्तनाला अवश्य बसावे. निळोबाराय म्हणतात, भगवान पद्मनाभ प्रसन्न होऊन तुम्हाला ब्रह्मानंदाचा परम लाभ देतील!

सार्थ निळोबाराय गाथा : कीर्तनपर

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना