॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 30
भाग 30

सार्थ निळोबाराय गाथा : सदगुरु तुकाराम महाराजांचें वर्णन

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
चाडियामुखें दाणा पडे । तरि तो निवडे कणभारें ॥१॥
तैसें कडवळ फोकिलें नोव्हे । सोपटाचि राहे वाढोनियां ॥२॥
सद्गुरुमुखींचें वचन । पाववी निस्थानपदातें ॥३॥
वाचाळ ज्ञानें ऐकतां गोष्टी । वाउग्याचि शेवटीं भरोवरी ॥४॥
निळा म्हणे सांप्रदाय शुद्ध । उपजवी बोध गुरु शिष्या ॥५॥
जाते किंवा चाडीत धान्य टाकले तरच त्यातून कण मिळतो; धान्याशिवाय नुसते कडबा किंवा फोलपट तुडवले तर त्यातून काहीच निष्पन्न होत नाही. त्याचप्रमाणे केवळ शाब्दिक आणि वाचाळ ज्ञानाच्या गोष्टी ऐकल्याने शेवटी व्यर्थ खटपटच पदरी पडते. परंतु सद्गुरूंच्या मुखातून निघालेले वचन साधकाला परम पदापर्यंत पोहोचवते. निळोबाराय म्हणतात, शुद्ध गुरू-शिष्य संप्रदायच शिष्याच्या अंतःकरणात खरा आत्मबोध निर्माण करतो.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
तुकोबाचें कीर्तनमेळीं । नाचे कल्लोळीं स्वानंदें ॥१॥
क्षीरापती वांटी हातें । कालाही सांगातें करुं धांवे ॥२॥
उदकामाजीं रक्षी वह्या । आलिंगी बाह्या पसरुनी ॥३॥
निळा म्हणे ऐशा कीर्ति । वाढवी श्रीपती दासांच्या ॥४॥
संत तुकाराम महाराजांच्या कीर्तनाच्या सोहळ्यात स्वतः भगवंत आत्मआनंदाने नाचू लागतो. देव स्वतः आपल्या हाताने प्रसाद (क्षीरापती) वाटतो आणि भक्तांसोबत काला खाण्यासाठी धावून येतो. तुकोबांचे अभंग पाण्यात बुडवले तेव्हा देवानेच बाहू पसरून त्या वह्यांचे जलात रक्षण केले. निळोबाराय म्हणतात, श्रीपती (भगवान विठ्ठल) अशा प्रकारे आपल्या भक्तांची कीर्ती जगात वाढवतो.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
पशुमुखें ज्ञानेश्वर । करविला उच्चार वेदघोषु ॥१॥
तैसेचि तुम्हीं मजही केलें । सामर्थ्यें वदविलें आपुलिया ॥२॥
मी तों मुळींचाचि मतिमंद । जाणोनियां भेद अंतरींचा ॥३॥
निळा म्हणे अंगीकार । केला जी वर देऊनियां ॥४॥
संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी ज्याप्रमाणे रेड्याच्या (पशूच्या) मुखातून वेदांचे मंत्र उच्चारून घेतले, तसेच हे तुकोबा सद्गुरू, तुम्ही माझ्याकडूनही तुमच्या सामर्थ्याने हे अभंग वदवून घेतले आहेत. माझ्या अंतःकरणातील अज्ञान जाणूनही तुम्ही माझा स्वीकार केला. निळोबाराय म्हणतात, तुम्ही मला आशीर्वादाचा वर देऊन माझा अंगीकार केला आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
येऊनियां कृपावंतें । तुकयास्वामी सद्गुरुनाथें ॥१॥
हात ठेविला मस्तकीं । देउनी प्रसाद केलें सुखी ॥२॥
माझी वाढविली मती । गुण वर्णावया स्फूर्ती ॥३॥
निळा म्हणे मी बोलता । दिसे परी हे त्याची सत्ता ॥४॥
कृपाळू सद्गुरू तुकाराम महाराजांनी स्वतः येऊन माझ्या मस्तकावर आपला वरदहस्त ठेवला आणि मला आत्मप्रसादाचे सुख दिले. त्यांनी माझी बुद्धी प्रगल्भ केली आणि भगवंताचे गुण गाण्याची स्फूर्ती दिली. निळोबाराय म्हणतात, बाहेरून जरी मी बोलत असल्याचे दिसत असले, तरीही ही सर्व माझ्या तुकोबा सद्गुरूंचीच सत्ता आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
वंदूनि तुकया सद्गुरुचें चरण । ब्रह्मानंदे गर्जोनि पूर्ण । स्वानुभवभरें हांकारुन । औषध घ्या घ्या म्हणतुसे ॥१॥
निजात्मनगरीहुनी धडफुडा । वैद्य आलों गा या तुमच्या चाडा ॥ तोडीन नाना व्याधींचा झगडा । करीन रोकडा अमरा ऐसा ॥२॥
जे औषधीचेनि सुवासमेळें । द्वैतरोग उठोनि पळे । अहं कुपिताचें पेटाळें । उमळोनियां सगळें तात्काळ पडे ॥३॥
घेतां माझीं दिव्य औषधें । सनकादिकांसि निघालीं दोंदें । महर्षि मातले ब्रह्मानंदे । जाणिजे नारदें प्रतीत हे ॥४॥
अहंविषानळें घेरला । सदाशिवही झिजणीं पडिला । त्रिविध तापें होता आहाळला । तो म्या उपचारिला निजात्मवैद्यें ॥५॥
देऊनि स्मरणाचें रसायन । हरिलें बद्धतेचें कठीणपण । देहातीत करुनियां जाण । ठेविला करुन पूर्वी जैसा ॥६॥
क्षराक्षरातीत वृक्षाची मुळी । ते म्यां प्रल्हादचिये हृदयकमळीं । घातली होती म्हणोनि विषकल्लोळीं । वाचला अग्निज्वाळी शस्त्रघाती ॥७॥
ऐसे एकैक स्वानुभव । सांगतां नवल त्याची ठेव । कैंचा उरेल अहंभाव । जाईल ठाव सांडोनियां ॥८॥
ऐशा नानाप्रकारच्या दिव्य औषधी । देऊनि उपचारिलीं लक्षावधी । भ्रमें भ्रमलीयांचिये शुद्धी । उपाव त्रिशुद्धी मज हातीं ॥९॥
म्हणोनियां आलों गा धांवत । विश्वास पहावया द्या हो हात । नाहीं नाडीलेति केला घात । फुटली घात ईतकरें अहंकारें ॥१०॥
विषय कुपथ्याचेनी भरें । त्रिविधतापें तापलेती ज्वरें । अहंममतेचें लागलें स्यारें । बद्धता थोरे देहबुद्धी ॥११॥
ममाभिमानेंसी कुंथत । भेदबुद्धिचेनि विकारें बरळत । मी माझें लटिकेंचि बोलत । पडिलेति लाळत शुद्धि नाही ॥१२॥
विधीचा न साहेचि वारा । अविधि जातसां चाचरा । तेणेंचि सन्निपात विकारा । प्रबळ शरीरा वाढली तृष्णा ॥१३॥
न चलवे ऐक्याचिया भूमिके । विपरीत ज्ञानाचे खातसे झोंके । अंधारी पडिलेती देखोनि निकें । सत्यातेंचि लटिकें मानुनी ॥१४॥
तयासी एकचि विचार । क्षणमात्रेंचि होईल उतार । घ्या माझें वचन हे साचार । द्वैत कल्पना संचार न करावा ॥१५॥
एक चमत्कारिक औषध देईन । वैराग्यवल्लीचें रसायन । वरी माझिये अभेदमात्रेसी सेवन । चिदैक्यभावें करावें ॥१६॥
सांडुनी रसनें रसाची गोडी । नित्यानित्यविवेक आवडी । प्रत्यगावृत्ति धारण फुडी । निरसेल गाढी भ्रमभावना ॥१७॥
पथ्येंसी असावें निरंतर । हो नेदावा विपरीत ज्ञानाचा संचार । माझीये वचनी विश्वास धरा । धरितां साचार हरेल व्यथा ॥१८॥
मागें म्यां थोराथोरांकारणें । दिधलीं होतीं हीं रसायणें । नांवे सांगों तरी शास्त्रें पुराणें । उदंड व्याख्यानें गर्जताती ॥१९॥
अर्जुन वांचविला नाना सांकडीं । उद्धव उपचारिला काढाकाढी । शुक वामदेवादिक परवडी । ऋषींची भवभयसांकडीं निवारिली ॥२०॥
ऐसे उपचारिले बहुत जन । संख्यारहित विवक्षण । आतांही हें रसायन । सेविती ते होउनी आरोग्य ठाती ॥२१॥
निळा म्हणे वस्ताद माझा । शिरीं असतां सद्गुरुराजा । निवारीन रोग घेउनी पैजा । धरितां वोजा विश्वास मनीं ॥२२॥
यापरि सादावूनियां सकळां । जातो आपुल्या निजात्मस्थळा । रामराम करुनियां म्हणे निळा । कृपा अखंडित असों द्यावी ॥२३॥
सद्गुरू तुकाराम महाराजांच्या चरणांना वंदन करून, ब्रह्मानंदाने गर्जना करत आणि स्वानुभावाने हाक मारत मी आत्मज्ञानाचे औषध वाटत आहे. मी आत्मनगरीहून आलेला खरा वैद्य आहे. मी तुमच्या भवरोगाच्या सर्व व्याधी नष्ट करेन आणि तुम्हाला अमर करेन. माझ्या या औषधाच्या वासानेच द्वैताचा रोग पळून जातो आणि अहंकाराचे संकट तात्काळ नष्ट होते. हे दिव्य रसायन प्राशन केल्यामुळे सनकादिक, नारद, महर्षी ब्रह्मानंदात मग्न झाले. अहंकाराच्या आणि त्रिविध तापाच्या जाळाने पोळलेल्यांना मी हरिनाम-स्मरणाचे रसायन देऊन देहातीत केले. प्रल्हादाच्या हृदयात मीच ही भक्तीची मुळी घातली होती, म्हणूनच तो विष, अग्नी आणि शस्त्रांच्या आघातातून वाचला. विषयरूपी कुपथ्यामुळे आणि अहंकारामुळे मानव जन्माच्या फेऱ्यांत अडकलेल्या लोकांसाठी माझ्याकडे हे ज्ञानौषध आहे. वैराग्याचे रसायन आणि अभेदाची मात्रा घेऊन तुम्ही नित्यानित्य विवेक आणि गुरूवचनावर विश्वास ठेवा, तुमचे सर्व भवताप नष्ट होतील. अर्जुनाला संकटातून वाचवणारे, उद्धवाला आणि ऋषीमुनींना भवभयातून ताराणारे हेच नामरसायन आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या शिरावर तुकोबांसारखा सद्गुरू-राजा पाठीशी आहे, त्यामुळे जो कोणी विश्वासाने हे नामौषध घेईल, त्याचा भवरोग नक्कीच बरा होईल. आता मी माझ्या मूळ आत्मस्थानी जातो, सर्वांना रामराम!
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
दळणीं कांडणीं गाइन मंगळीं । कान्हों वनमाळी प्राणसखा ॥१॥
हरीचिया नामें हरती महादोष । तुटती कर्मपाश निमिषमात्रें ॥२॥
सद्गुरुरायाचीं पाउलें गोमटीं । वंदितांची भेटे हृदयस्थ ॥३॥
माझया सद्गुरुचें अवलोकितां मुख । समाधिचें सुख तुच्छ वाटें ॥४॥
सद्गुरुरायाचें स्वरुप पहातां । विश्वीं एकात्मता भासों लागे ॥५॥
नित्य सद्गुरुचीं आळवितां नामें । येती निजधामें भेटों सये ॥६॥
सद्गुरु स्वामीचा महिमा अगाध । वचनेंचि बोध करी शिष्यां ॥७॥
सद्गुरु सद्गुरु करितां उच्चार । येती हरीहर भेटों सये ॥८॥
सद्गुरुच्या नामें पोट माझें धाय । आनंदाचा होय पाहुणेरु ॥९॥
निळा म्हणे माझया सद्गुरुची मूर्ति । सकळांही विश्रांति विश्रांतीसी ॥१०॥
घरची कामे (दळण-कांडण) करताना मी माझ्या प्राणसखा श्रीकृष्ण-कान्होबाचे मंगळगान गाईन. हरिनामाने सर्व मोठे दोष नष्ट होतात आणि कर्माचे पाश एका क्षणात तुटतात. सद्गुरूंचे सुंदर चरण वंदिले की हृदयात राहणाऱ्या ईश्वराची भेट होते. सद्गुरूंचे मुख पाहिल्यावर समाधीचे सुखही तुच्छ वाटते आणि त्यांच्या स्वरूपाचे ध्यान केले की संपूर्ण विश्वात एकात्मता दिसू लागते. सद्गुरूंच्या केवळ एका वचनाने शिष्याला बोध होतो. सद्गुरूंचे नाव घेताच हरि आणि हर (विष्णू आणि शिव) भेटायला येतात. निळोबाराय म्हणतात, माझ्या सद्गुरूंची मूर्ती ही सर्व विश्रांतीचे मूळ स्थान आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
सेवेलागीं सेवक जालों । तुमच्या लागलों निज चरणा ॥१॥
अहो स्वामी तुकयादेवा । यावरी न करावा अव्हेर ॥२॥
सहज लीळे उदकीं वह्या । तुम्ही रक्षिलीया निजसत्तें ॥३॥
निळा म्हणे धराल हातीं । तरी द्याल मति निरुपम ॥४॥
हे स्वामी तुकाराम देवा, मी तुमच्या सेवेसाठी तुमचा सेवक झालो आहे आणि तुमच्या चरणी शरण आलो आहे. आता माझा अव्हेर (त्याग) करू नका. तुम्ही स्वतःच्या आत्मसत्तेने पाण्यात बुडालेल्या अभंगांच्या वह्या सहज लीलेने सुरक्षित ठेवल्या होत्या. निळोबाराय म्हणतात, जर तुम्ही माझा हात धरलात, तर मला अप्रतिम आणि निर्मळ बुद्धी प्राप्त होईल.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
मुख्य महाविष्णु चैतन्याचें मूळ । सांप्रदाय फळ तथोनियां ॥१॥
हंसरुपी ब्रह्मा उपदेशी श्रीहरी । चतुश्लोकी चारी भागवत ॥२॥
तें गुज विधाता सांगे नारदासी । नारदें व्यासासी उपदेशिलें ॥३॥
राघव चैतन्य केलें अनुष्ठान । त्यासी द्वैपायनें कृपा केली ॥४॥
कृपा करुनि हस्त ठेवियेला शिरीं । बोध तो अंतरी ठसावला ॥५॥
राघवा चरणीं केशव शरण । बाबाजीशीं पूर्ण कृपा त्याची ॥६॥
बाबाजीनें स्वप्नीं येऊनि तुक्याला । अनुग्रह दिला निज प्रीति ॥७॥
जगद्गुरु तुका अवतार नामयाचा । संप्रदाय सकळांचा येथुनियां ॥८॥
निळा म्हणे मज उपदेश केला । संप्रदाय दिला सकळ जना ॥९॥
वारकरी संप्रदायाचे मूळ चैतन्य साक्षात महाविष्णू आहेत. श्रीहरीने हंस रूप धारण करून ब्रह्मदेवाला चार श्लोकांत भागवताचा उपदेश केला. ते गुह्य ज्ञान ब्रह्मदेवाने नारदांना सांगितले, नारदांनी महर्षी व्यासांना उपदेशिले. पुढे राघव चैतन्यांनी अनुष्ठान केले असता व्यासदेवांनी (द्वैपायनांनी) त्यांच्यावर कृपा केली. राघव चैतन्यांच्या चरणी केशव चैतन्य शरण आले आणि त्यांच्यावर बाबाजी चैतन्यांची पूर्ण कृपा झाली. बाबाजी चैतन्यांनी स्वप्नात येऊन संत तुकाराम महाराजांना प्रेमाने अनुग्रह (दीक्षा) दिला. जगद्गुरू तुकाराम महाराज हे संत नामदेवांचे अवतार असून, येथूनच सर्व भक्तांचा वारकरी संप्रदाय पुढे विस्तारला. निळोबाराय म्हणतात, त्याच तुकोबांनी मला उपदेश केला आणि हा महान भक्तिसंप्रदाय सर्व जनांसाठी खुला केला.
भाग 29 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 31 (पुढे)