॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 3
भाग 3

सार्थ निळोबाराय गाथा : कृष्णचरित्र

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
वसुदेव देवकीचिये उदरीं । कृष्ण जन्मले मथुरेभितरीं ।
कंसाचिये बंदिशाळे माझारीं । श्रावण कृष्णाष्टमीं मध्यरात्रीं ॥१॥
अयोनिसंभव चतुर्भुज । शंख चक्र गदांबुज ।
चहूं करीं आयुधें सुतेज । मुगुट कुंडलें वनमाळा ॥२॥
कासे पीतांबर कसिला । कंठीं कौस्तुभ तेजागळा ।
श्रीवत्सलांछन शोभला । माझी मेखळा जडिताची ॥३॥
मस्तकीं मुगुट रत्नखेवणी । रत्नमय कुंडलें उभय कर्णी ।
देखोनियां देवकी नयनीं । म्हणे या कैसोनि आच्छादूं ॥४॥
देखतां वसुदेवहि विस्मित । म्हणे बाळ नव्हे हा जगन्नाथ ।
सायुधें भूषणें घवघवित । तेज:पुंज निजात्मा ॥५॥
देवकी लागोनियां पायांशीं । म्हणे गोकुळां नेऊनि लपवा यासी ।
विदित झालिया रायासी । नेदी वांचो या बाळका ॥६॥
निळा म्हणे ऐसी चिंता । जाकळुनी ठेली तया उभयतां ।
हें देखोनियां श्रीकृष्णनाथा । कळों सरलें हृद्गत ॥७॥
मथुरेत कंसाच्या कारागृहात श्रावण महिन्याच्या वद्य अष्टमीला मध्यरात्री देवकी आणि वसुदेवाच्या पोटी श्रीकृष्णाचा जन्म झाला. तो मानवी योनीतून जन्माला न येता थेट चतुर्भुज रूपात प्रकट झाला. त्याच्या हातात शंख, चक्र, गदा आणि पद्म होते; अंगावर पीतांबर, गळ्यात कौस्तुभ मणी आणि दिव्य दागिने होते. हे अद्भुत रूप पाहून देवकी-वसुदेव थक्क झाले. कंसाच्या भयामुळे देवकीने वसुदेवांना विनवणी केली की या बाळाला त्वरित गोकुळात नेऊन लपवा, नाहीतर कंस याला जिवंत सोडणार नाही. संतांच्या मते, श्रीकृष्णनाथाने त्यांच्या मनातील ही चिंता मनोमन ओळखली.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
मग बोले मंजुळा उत्तरीं । मज न्या जी गोकुळाभितरीं ।
ठेवुनी नंदयशोदेच्या घरीं । तुम्हीं यावे तेच क्षणी ॥१॥
ऐकोनी तयाचे उत्तर । वसुदेव विस्मित आणि चिंतातूर ।
म्हणे कैसा करावा विचार । बंधने गोविलें मजलागी ॥२॥
ऐशिया मोहें त्या कवळित । तंव तुटली बंधने झाला मुक्त ।
म्हणे आतां हा कृष्णनाथ । नेईन गोकुळांत ठेवीन ॥३॥
मग घेऊनियां निज बोधेशीं । आला वासुदेव गोकुळाशीं ।
देऊनिया त्या नंदापाशीं । म्हणे हें स्वीकारा बाळक ॥४॥
जन्मलें देवकीचिये उदरीं । परि हे ठेवितां नये घरीं ।
अहं कंसाचे भय भारी । यालागी तुम्हां हें कृष्णापर्ण ॥५॥
ऐशिया उत्तरी बोलिला । बाळक त्यापाशी दिधला ।
उघडोनि नंदे जो पाहिला । तंव तो देखिला चतुभुर्ज ॥६॥
निळा म्हणे वोळलें भाग्य । घरां आले पुसत चांग ।
उद्धरावया सात्विक जग । केला वास तया घरी ॥७॥
श्रीकृष्ण मधुर वाणीत म्हणाला की, मला त्वरित गोकुळात नंद-यशोदेच्या घरी नेऊन ठेवा आणि तुम्ही परत या. हे ऐकून वसुदेव चिंतेत पडले कारण ते साखळदंडात जकडलेले होते. परंतु भगवंताच्या इच्छेने त्यांची सर्व बंधने गळून पडली. वसुदेव बाळाला घेऊन गोकुळात आले आणि त्यांनी नंदराजाकडे ते बाळ सोपवले. त्यांनी सांगितले की, हा देवकीचा पुत्र आहे पण कंसाच्या भयामुळे मी याला तुमच्या स्वाधीन करत आहे. नंदराजाने जेव्हा पाहिले तेव्हा त्यांनाही तो चतुर्भुज नारायणच दिसला. निळोबा म्हणतात, सात्विक जगाचा उद्धार करण्यासाठी स्वतः भाग्यच नंदाच्या घरी चालून आले.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
कोटी मदनाचा बाप । प्रभा फांकली तेज अमूप ।
भूषणें विराजलीं दिव्य स्वरुप । नंदे पाहिला निज नयनीं ॥१॥
मग याशोदेपाशीं आणिला । म्हणे हा वसुदेव दिधला ।
येरी म्हणे हा चोरियेला । कोणाचा तानुला न कळे हें ॥२॥
वसुदेव सदाचा भिकारी । बंदी कंसाचिये चिरकाळ वरी ।
बालक सुलक्षण हा निर्धारी । असेल सभाग्या समर्थाचा ॥३॥
येरु म्हणे आहे पोटीचा । आत्मा जिवलगु हा आमुचा ।
नाहीं वो आणिका लोकांचा । म्हणोनियां देतों तुम्हांप्रती ॥४॥
येरो म्हणे आमुचें कन्यारत्न । याच्या पालटा न्या करा यत्न ।
कंसा पुसतांचि तया दावून । चुकवा अरिष्ट सकळांचे ॥५॥
यावरी कृष्णातें निरवून । वसुदेव निघाला माया घेउन ।
पुढती बंधने पावला बंदिखान । विचित्र विदान शक्तींचे ॥६॥
श्रीकृष्णदेवेसी अंतरावो । होतांची प्राप्त झाला मोहो ।
अविद्यायोगें चिंताप्रवाहो । महार्णवी पडियेला ॥७॥
निळा म्हणे हिताहित । नाठवेचि कांही झाला भ्रांत ।
मायादेवाची हा प्रघात । झाला आप्त वसुदेवा ॥८॥
नंदराजाने कोटी मदन लाजवेल असे अथांग तेजाने तळपणारे श्रीकृष्णाचे रूप पाहिले. जेव्हा हा बाळ यशोदेपाशी आणला, तेव्हा ती म्हणाली की वसुदेव तर कंसाच्या कैदेत आहे, मग हा सुंदर आणि सुलक्षण बाळ कोणाचा? हा नक्कीच कोणत्यातरी भाग्यवानाचा पुत्र असावा. तेव्हा वसुदेवांनी सांगितले की हा आमचाच जिवलग आत्मा आहे आणि कंसापासून याचे रक्षण करण्यासाठी आम्ही याला तुमच्याकडे सोपवत आहोत. या बदल्यात यशोदेचे कन्यारत्न (योगमाया) घेऊन वसुदेव कैदेत परतले. तिथे जाताच पूर्ववत बंधने पडली. भगवंतापासून दूर होताच वसुदेव पुन्हा मोह आणि चिंतेच्या सागरात पडले, हा मायेचाच प्रभाव होता.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
श्रीकृष्ण सांडूनि जातांची दुरी । वसुदेवातें दैन्य अवदसा वरी ।
मग देवकीजवळी देतां ते कुमरी । महाआक्रोशें गर्जिन्नली ॥१॥
ऐकूनि कंस भयचकित । असुरसैन्यक भयें कांपत ।
सेवक धांवोनि रायते म्हणत । जन्मला सुत देवकिये ॥२॥
महाकाळ कृतांत ऐसा । गर्जे ब्रह्मांड कोंदल्या दिशा ।
राज म्हणे हा आमुच्या वंशा । निर्दाळील निश्चयें आठवा ॥३॥
घेऊनियां मग निशाचरभारा । आला बंदिशाळे सत्वरा ।
सावध करिताती येरयेरां । म्हणती विकळ जाऊं नका ॥४॥
भयभीत देवकींते हाकारी । म्हणे आठवा आणि वो बाहेरी ।
येरी करुणा भाकूनियां भारी । विनवि येवडे तरी वाचवा ॥५॥
ऐसे बोलोनियां सुंदरी । आणोनि दिधली कंसा करी ।
येरु पाहे तव तव कुमारी । म्हणे आठवा लपविला ॥६॥
तोहि आणेनियां देई । येरी म्हणे दुसरें नाही ।
झाडा घेऊनियां पाहीं । आण तुझीचि वाहतसें ॥७॥
येरु म्हणे ईतें सोडूं । मग तयाचाहि सूड काढू ।
निळा म्हणे गर्वारुढू । नेणे मदांध हरि महिमा ॥८॥
श्रीकृष्ण दूर जाताच वसुदेवाला पुन्हा दैन्य आणि मायेने घेरले. ती नवजात मुलगी देवकीजवळ ठेवताच तिने मोठा आक्रोश केला. तो आवाज ऐकून कंस आणि त्याचे असुर सैन्य भयभीत झाले. सेवकांनी कंसाला सांगितले की देवकीला आठवे अपत्य झाले आहे. कंस तातडीने सैन्यासह कारागृहात आला. देवकीने खूप गयावया केली की या एका मुलीला तरी जिवंत सोडा, पण मदांध कंसाने तिचे काही ऐकले नाही. त्याने ती मुलगी हातात घेतली तेव्हा ती मुलगी असल्याचे पाहून त्याला वाटले की देवकीने आठवा पुत्र कुठेतरी लपवला आहे. देवकीने शपथ घेऊन सांगितले की मला हेच एक अपत्य झाले आहे. कंसाने गर्वाने विचार केला की हिला मारून नंतर त्या मुलाचा शोध घेऊ. तो हरीची अगाध महिमा जाणत नव्हता.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
येरीकडे गोकुळाभीतरीं । येतांची परमात्मा श्रीहरी ।
विश्वकर्मा येऊनियां निमिशावरी । नगर शृंगारी कौतुके ॥१॥
निजेलीचे असतां नारीकुमरें । शृंगारिलीं वस्त्रे अळंकारें ।
वृद्ध होताती ते निमासुरे । रुपें मंडित योजिलीं ॥२॥
धन कनक घरोघरीं । नाना धान्याचिया परी ।
सुख सोहळा वर्ते शरीरीं । पलंग सुपत्या न्याहालीया ॥३॥
नाना फळफळावळी । सुमने वरुषती वृक्षातळीं ।
एकैक सुखाची नव्हाळी । वर्ते गोकुळी निजानंदें ॥४॥
कामधेनु ऐशीं गुरें । नंदिनीचिये परीचे वासुरे ।
प्रातःकाळीं देखती नारीनरें । परम विस्मयें दाटली ॥५॥
लक्ष्मी न समाय गोकुळांत । लेणीं लुगडीं अंळकारमंडित ।
धन संपत्ती नाही गणित । जेथे श्रीकांत वस्ती आला ॥६॥
निळा म्हणे सुखाची मरणी । गाई गोवळा आली गौळणी ।
सारस्वतें घोकिली तैशी वाणी । मधुर शब्दें अनुवादती ॥७॥
इकडे परमात्मा श्रीहरीचे गोकुळात आगमन होताच, विश्वकर्म्याने एका क्षणात संपूर्ण गोकुळ नगरी दिव्य रूपात सजवली. सर्व लोक, लहान मुले आणि वृद्धही नकळत सुंदर वस्त्रे आणि अलंकारांनी नटले. घरोघरी धन, सोने आणि धान्याची समृद्धी झाली. निसर्ग बहरला, वृक्षांमधून फुलांचा वर्षाव झाला आणि गायी कामधेनूसारख्या दुधाने समृद्ध झाल्या. जेथे स्वतः लक्ष्मीपती नारायण मुक्कामास आला, तिथे गोकुळात सुख आणि संपत्तीला पारावार उरला नाही. सकाळी उठल्यावर गोकुळातील स्त्री-पुरुष हे सर्व पाहून अत्यंत थक्क झाले आणि आनंदाने मधुर गाणी गाऊ लागले.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
कंसे बैसोनियां सभेसी । विडा मांडिला पैंजेसी ।
म्हणे जो वधील बाळकासी । जाऊनियां गोकुळा ॥१॥
त्यासी देईन हें अर्धराज्य । न करीं अन्यथा आपुली पैज ।
जया सांधेल हें काज । तेणें विलंब न करावा ॥२॥
भगिनी पुतना प्रधानरासी । ऐकतांची उठियेली अति आवेशीं ।
म्हणे जाऊनियां गोकुळाशी । निर्दाळीन कुमर नंदाचा ॥३॥
आज्ञा घेऊनियां ते त्वरित । विष स्तनामाजी भरित ।
म्हणे पाजूनियां कृष्णनाथ । करीन घात शस्त्रेंविण ॥४॥
घेऊनियां बाळलेणी । मनगटीं बांधिली खेळणीं ।
जिवती वाघनखें माळा मणी । आंगडे टोपडें बाळंतविडा ॥५॥
मग सुखासनी विराजित । दासी परिचारिका वेष्टित ।
येऊिनियां गोकुळा आंत । यशोदेगृहीं प्रवेशली ॥६॥
निळा म्हणे नवल कथा । वर्तेल ते येथें आतां ।
पूतना पावेल सायुज्यता । श्रीकृष्णनाथदर्शने ॥७॥
कंसाने आपल्या सभेत पैजेचा विडा ठेवला आणि जाहीर केले की, जो कोणी गोकुळात जाऊन त्या नवजात बालकाला मारेल, त्याला मी माझे अर्धे राज्य देईन. हे ऐकून त्याची बहीण, क्रूर राक्षसी पुतना अत्यंत आवेशात पुढे आली आणि तिने नंदाच्या पुत्राला मारण्याची जबाबदारी घेतली. तिने आपल्या स्तनात भयंकर विष भरले आणि विचार केला की शस्त्राविनाच या बाळाचा वध करेन. सुंदर रूप धारण करून, लहान मुलांची खेळणी, दागिने आणि बाळंतविडा घेऊन ती दासींसह गोकुळात यशोदेच्या घरी पोहोचली. निळोबा म्हणतात, आता इथे एक नवल घडणार आहे, कारण पुतनेला श्रीकृष्णाच्या दर्शनाने थेट मोक्ष (सायुज्यता) मिळणार आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
यशोदा म्हणे हे राजभगिनी । कां पां आलिसे थांबोनी ।
जाईल बाळका झडपोनी । कैसे करुं हे राक्षसी ॥१॥
बहुत उपचारेंसी पूजिली । पूतना सन्मानें बैसविली ।
मग ते म्हणे ये यशोदे भली । पुत्रवंती झालिसी ॥२॥
आणि नाही सांगोनियां धाडिलें । ऐंसें निष्ठुरपण त्वां धरीलें ।
श्रवणीं ऐकतांची धावोनियां आलें । आनंदले ह्रदयात ॥३॥
आणीली विचित्र बाळलेणी । बाळंतविडाही तुजलागुनी ।
आणीगें तान्हुलें पाहों दे नयनी । ऐकोनी यशोदा मनी गजबजिली ॥४॥
म्हणें कैसे तरी करुं ईसी । राजभगिनी हे राक्षसी ।
दिठाविल माझिया सुकुमारासी । दिठीची कठीण इयेचि ॥५॥
मग म्हणे आतांची न्हाणिलें । बाळक पालखीं निजविले ।
हे ऐकतांची नवल केलें । बाळक उठलें न राहेंची ॥६॥
निळा म्हणे पूतना तेथें । रोषें बोलें यशोदेतें ।
काय गे नष्टपण हें तूंते । मिथ्याचि झकविशी मजलागी ॥७॥
पुतनेला दारात पाहून यशोदेला थोडे भय वाटले, पण ती राजभगिनी असल्याने यशोदेने तिचा योग्य आदरसत्कार केला आणि तिला आसनावर बसवले. पुतना कपटाने म्हणाली, "यशोदा, तू पुत्राची आई झालीस आणि मला निरोपही धाडला नाहीस? हे ऐकताच मी आनंदाने धावत आले." तिने आणलेली खेळणी आणि बाळंतविडा दाखवून बाळाला पाहण्याची इच्छा व्यक्त केली. यशोदा मनात घाबरली की हिची नजर माझ्या सुकुमार बाळाला लागेल. तिने टाळण्यासाठी सांगितले की बाळाला नुकतेच न्हाऊ घालून पाळण्यात निजवले आहे. पण नवल म्हणजे श्रीकृष्ण स्वतःच पाळण्यातून जागा झाला. पुतना रागाने यशोदेला म्हणाली, "तू माझ्यापासून बाळाला का लपवत आहेस?"
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
आतां तरी बालका आणी । आपल्या करें मी लेववीन लेणीं ।
यशोदा म्हणे मांडिली हाणी । निवांत पोरटें नसेची ॥१॥
मग जाऊनियां पालखाजवळी । म्हणे मृत्यु पाचारिंतो तूंते वनमाळी ।
उगाचि असतासि जरि ये कळीं । तरि वांचतासी काय करुं ॥२॥
ऐसें बोलोनियां आणिला । पूतने वोसंगा बैसविला ।
देखतांची पूतने वोसंडला । उभंड प्रेमाचा न सावरे ॥३॥
सुंदरपणाची झाली सीमा । उपदेशी मदना अंगी काळीमा ।
अवलोकूनियां पुरुषोत्तमा । तनुमनप्राणें निवालीं ॥४॥
म्हणे गे यशोदे साजणी । परम सुखाची हे लाधलीसी धणी ।
जतन करी पुत्रमणी । दुर्लभ भाग्येंचि पावलिसी ॥५॥
पूतना राक्षसी अति क्रूर । तेही देखोनियां कृष्णचंद्र ।
नयनी अश्रु आणूनियां वारंवार । श्रीमुखकमळ अवलोकी ॥६॥
निळा म्हणे अगाध बुद्धी । होउनी परतली प्रालब्ध सिद्धी ।
म्हणे कार्य साधूनियां त्रिशुदी । जावें सत्वर राजभुवना ॥७॥
पुतनेने हट्ट धरला की, बाळाला आण, मी त्याला स्वतः दागिन्यांनी सजवते. यशोदेने पाळण्याजवळ जाऊन विचार केला की हे बाळ शांत बसत नाही, आता काय करावे? तिने बाळाला आणून पुतनेच्या मांडीवर बसवले. परंतु श्रीकृष्णाचे ते अतिशय सुंदर, मनमोहक रूप पाहताच त्या क्रूर राक्षसी पुतनेच्या मनातही प्रेमाचा पूर आला. मदनही फिका पडेल असे भगवंताचे रूप पाहून तिचे तन-मन शांत झाले. ती यशोदेला म्हणाली, "हा तुझा पुत्र अत्यंत दुर्लभ भाग्याने तुला मिळाला आहे, याचे जतन कर." श्रीकृष्णाचे मुखकमळ पाहून तिच्या डोळ्यात अश्रू आले. तरीही तिने स्वतःला सावरले आणि तिची क्रूर बुद्धी जागी झाली की, आपले काम फत्ते करून त्वरित कंसाच्या राजवाड्यात परतावे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
पूतना म्हणे भुकेला कान्हा । मग झडकरी उघडूनी लाविला स्तना ।
यशोदा म्हणे वो राजीवनयना । न सोसे दूध आणिकीचें ॥१॥
स्तनीं लागतांची त्याचे वदन । विष तें अमृतसमान ।
शोषूनियां रक्त मांस-जीवन । पंचहि प्राण आकर्शिले ॥२॥
न सोसवे वेदना ते पूतने । म्हणे ओढीं ओढीं यशोदे तान्हें ।
ऐसें बाळ हें ही काय जाणें । वेंचले प्राण धांव धांव ॥३॥
तंव तो न सुटेची सर्वथा । शिणल्या दासी परिचारिकाही ओडितां ।
नाना शब्दें आक्रंदतां । बिहालीं तत्वतां पळती लोकें ॥४॥
रक्त मांस अस्थींचे उदक । करुनियां चर्महि शोषियलें ।
देऊनियां सायुज्यसुखनीं स्थापियली ॥५॥
हें देखोनी दासी परिचारिका | भेणेंचि पळती अधो मुखा ।
जाऊनियां मथुरा लोकां । सांगती वार्ता रायसी ॥६॥
निळा म्हणे ऐकतां कानीं । राजा चिंतावला बहुत मनीं ।
पुसे वर्तमान तया लागुनी । कैसे वर्तलें ते सांगा ॥७॥
पुतनेने कान्हाला भुकेलेला समजून आपल्या स्तनाचा दंश दिला. परंतु बालकृष्णाने तोंड लावताच तिच्या स्तनातील विष अमृतात बदलले आणि भगवंताने तिच्या विषासोबत तिचे रक्त, मांस आणि पंचप्राण शोषून घेण्यास सुरुवात केली. पुतनेला भयंकर वेदना होऊ लागल्या आणि ती ओरडू लागली, "यशोदा, तुझ्या बाळाला ओढून घे, माझे प्राण चालले आहेत!" दासींनी आणि लोकांनी ओढण्याचा प्रयत्न केला पण बाळकृष्णाची पकड सुटली नाही. भगवंताने तिचे संपूर्ण शरीर शोषून तिला सायुज्य मोक्ष दिला. हे भयंकर दृश्य पाहून पुतनेच्या दासी मथुरेकडे पळाल्या आणि त्यांनी कंसाला पुतनेच्या मृत्यूची वार्ता दिली, ज्यामुळे कंस अत्यंत चिंताग्रस्त झाला.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
तंव त्या करिती शंखस्फूरण । दीर्घस्वरें आक्रदन ।
तें ऐकोनियां नागरीक जन । हाहाभूत वोरसले ॥१॥
तयांते पुसता त्या म्हणती । दुःखार्णवी पडिलों हो भूपती ।
सांगता पुतनेची गती । मूच्छित पडती धरणीये ॥२॥
म्हणती जातांची गोकुळाभीतरीं । प्रवेशतां नंद यशोदे घरीं ।
उभयतां येऊनियां सामोरी । बहुत सन्माने गौरविले ॥३॥
विडे उपचार भोजन । पूतनाईतें तोषवून ।
मग आणिलें राजीवनयन । बाळ तान्हुले दाखविती ॥४॥
तंव तें घनःश्याम सांवळे । राजीवाक्ष रूप रेखिलें ।
बाळलेणें विराजलें । नयनचि गोविलें देखतां ॥५॥
मग ते घेऊनियां जवळी । स्तनीं लावितांची तात्काळीं ।
सुरासुरा शोषुनियां वेल्हाळी । न सोडी जिवें प्राण जाता ॥६॥
निळा म्हणे त्या सोडविता । न सुटे पूतना आक्रंदतां ।
आम्हीही स्वशक्ती ओढितां । हरिलें तत्वतां प्राण तिचे ॥७॥
मथुरेत पोहोचलेल्या दासी मोठ्याने रडून आक्रोश करू लागल्या. कंसाने विचारणा केली असता त्या म्हणायच्या, "हे राजा, आम्ही दुःखाच्या सागरात बुडालो आहोत." पुतनेची गती सांगताना त्या मूर्च्छित पडत होत्या. त्या म्हणाल्या की, गोकुळात नंदाच्या घरी आमचा खूप आदरसत्कार झाला. जेव्हा त्यांनी त्या सुंदर, सावळ्या, कमलनयन बालकाला पुतनेजवळ आणले, तेव्हा पुतनेने त्याला जवळ घेऊन अंगाला लावले. पण त्या बाळाने स्तनपान करता करता पुतनेचे प्राणच शोषून घेतले. पुतना मोठ्याने आक्रंदत होती, आम्ही आमच्या संपूर्ण शक्तीने तिला सोडवण्याचा प्रयत्न केला, पण त्या बाळाने तिचे प्राण घेतल्याशिवाय सोडले नाही.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
स्नेह सरतां जैसा दीप । सूक्ष्म होतचि हारपे ॥
तयापरी बाईंचे स्वरुप । तेणें शोषूनि घेतलें ॥१॥
नाहीं उरविलें शरीर । अवघेंचि केलें निराकार ।
ऐसें देखोनियां सत्वर । आम्हीही निघालों तेथुनी ॥२॥
राया त्याची भेटी गोष्टी । न व्हावी तुम्हाही शेवटीं ।
अकस्मात् झालिया राहाटी । करील पूतनाबाई सारिखी ॥३॥
ऐसें ऐकताची श्रवणीं । राजा पडे मूच्छित धरणीं ।
म्हणे गेली गेली रे मायबहिणी । माझी पूतनेसारखी ॥४॥
महाबळें अति उत्कंठ । मंत्रियांमाजी परमश्रेष्ठ ।
आता कायसी पाहों वाट । गेली नये त्या निजपंथें ॥५॥
मग रायातें संबोधून । प्रधान आणि नागरीक जन ।
म्हणती नव्हे भलें हे महा विघ्न । उदेलें देखत देखत ॥६॥
निळा म्हणे याहीवारी । श्रीहरिचरित्राची थोरी ।
अधिकें अधिक ते कुसरी । परिसावी सज्जनीं सादर ॥७॥
जसा तेलाचा साठा संपल्यावर दिवा हळूहळू विझून जातो, तसे पुतनेचे भव्य शरीर त्या बाळाने शोषून घेऊन तिला निराकार करून टाकले. दासी कंसाला म्हणाल्या, "राया, त्या बाळाची गाठ तुमच्याशी पडू नये, नाहीतर तो पुतनेसारखीच तुमची अवस्था करेल." हे ऐकून कंस जमिनीवर मूर्च्छित पडला. तो रडू लागला की माझी पराक्रमी बहीण पुतना निघून गेली. त्याचे मंत्री आणि प्रजा त्याला सावरू लागली आणि म्हणाली की, हे आपल्यावर फार मोठे संकट ओढवले आहे. संत निळोबा म्हणतात, श्रीहरीच्या चरित्राची ही अथांग थोरी सज्जनांनी आदराने ऐकावी.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
घरोघरी हेचि कथा । येरेयेरां सांगती वार्ता ।
म्हणती रायासी पडिली थोर चिंता । पूतनाबाई निमालिया ॥१॥
नवलचि तें ऐकता परी । कैसी शोशिली निमिशावरी ।
सांगती दासी त्या परिचारी । ऐका अपूर्व हे कथा ॥२॥
म्हणती स्तना लावितांची वदन । शोषियलें जीव प्राण ।
पूतना रडे आक्रंदोन । म्हणे धांव धांव ओढीं यशोदे ॥३॥
ओढितां न सुटची शोषिली । मुक्तपंथचि ते लाविली ।
अवघी देखानियां तेथ भ्यालीं । सेवकें आली पळोनियां ॥४॥
येउनी रायातें जाणवलें । पूतनाबाईतें बोळविलें ।
बाळे शोषूनियां घेतलें । परम आश्चर्य हें वाटे ॥५॥
राया घरी दुःख थोर । वाढलें झाला चिंतातूर ।
पुढे काय करील विचार । तें पाहावें नारीनर बोलती ॥६॥
निळा म्हणे यावरी आंता । अपूर्व आहे पुढील कथा ।
माभळभटासी गोकुळा जातां । होईल पूजा पिढियांची ॥७॥
मथुरेत घरोघरी हीच चर्चा सुरू झाली की पराक्रमी पुतनेचा अंत झाला असून राजा कंसाला मोठी चिंता जडली आहे. एका लहान बाळाने राक्षसीला काही क्षणात कसे काय शोषून घेतले, याचे सर्वांना आश्चर्य वाटत होते. दासींनी सांगितलेली ही अपूर्व कथा ऐकून लोक थक्क झाले. राजाच्या महालात दुःखाचे सावट पसरले होते आणि पुढे कंस काय करणार याकडे सर्वांचे डोळे लागले होते. संतांच्या मते, आता यापुढील कथा अधिकच अद्भुत आहे, जेव्हा माभळभट (एक कपटी ब्राह्मण) गोकुळात जाईल आणि त्याच्या पूर्वजांची जणू पूजाच तिथे होईल (त्याची फजिती होईल).
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
न कळेचि अदृष्टाची गती । न कळे कर्माकर्माची संभूती ।
न कळे मृत्यूचीही रीती । कैशी घडवील कोण वेळ ॥१॥
न कळे होणार तें बळीवंत । भोगणें भोगवील अकस्मात् ।
न कळे विधीचेंही लिखित । जें कां रेखियलें निढळीं ॥२॥
कंसराव चिंताग्रस्त । उठुनी बैसला सभेआंत ।
प्रधान सेनाधिप समस्त । ग्लान वदनें भासती ॥३॥
पुढील विचार सुचितां । न सुचे कांहीची त्या तत्वतां ।
कंस धाकेंचि त्याचिया चित्ता । धरचि कोठें न सांपडे ॥४॥
मग बोले कंसासुर । सेना सिध्द करा भार ।
जाऊनियां अति सत्वर । वधा हो कुमर नंदाचा ॥५॥
तंव ते म्हणती रायाप्रती । बळाची तेथें न चलें युक्ती ।
पहा ते पूतनेची शक्ती । इंद्रादिकांसी अलोट ॥६॥
निमिषमात्रें तिची शांती । ठेला करुनियां श्रीपती ।
तंव त्या माभळभट बोलती । नव्हे हें कार्य स्त्रियांचे ॥७॥
आम्हां ब्राम्हणांचे हे कृत्य । जाणे सकळांचेही घटित ।
दयाल आज्ञा तरी मी तेथें । जाऊनियां साधीन कार्यार्थ ॥८॥
निळा म्हणे बोलतां ऐसें । अवघे उल्हासले मानसें ।
म्हणती यथार्थ हे ऐसें । ऋषी बोलिले माभळ ॥९॥
भाग्याची गती आणि मृत्यूची रीत कोणालाही कळत नाही; कपाळावर लिहिलेले प्राक्तन अकस्मात भोगावेच लागते. कंस अत्यंत चिंताग्रस्त होऊन सभेत बसला होता, सर्व मंत्र्यांचे चेहरे सुकले होते. श्रीकृष्णाच्या भयाने कंसाला कुठेच चैन पडत नव्हती. त्याने सैन्याला गोकुळात जाऊन नंदाच्या कुमाराचा वध करण्याची आज्ञा दिली. परंतु सेनापती म्हणाले की, तिथे शक्ती चालणार नाही, कारण इंद्रालाही न डगमगणारी पुतना तिथे एका क्षणात मारली गेली. तेव्हा सभेतून माभळभट नावाचा ब्राह्मण उठला आणि म्हणाला, "हे स्त्रियांचे किंवा सैन्याचे काम नाही. आम्हा ब्राह्मणांना सर्वांचे भविष्य आणि कपट ठाऊक असते. तुम्ही आज्ञा दिल्यास मी गोकुळात जाऊन काम फत्ते करतो." हे ऐकून कंसाच्या सभेला धीर आला.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
मग वस्त्रें देउनी गौरविला । रायें बहूत सन्मानिला ।
चालतां मार्गी विचार सुचला । म्हणे टाकवीन तान्हुला निर्जनीं ॥१॥
टिळे माळा टोपी शिरीं । श्रीमुद्रांची वोळी पंचांग करीं ।
धोकटी घेउुनीयां खांद्यावरी । शुध्द मुहूर्ते चालिला ॥२॥
आला गोकुळासन्निधीं । शुध्दाचमन केलें विधी ।
मनी कापटयाची बुद्धी । साक्षी तियेचा परमात्मा ॥३॥
नंदगृही प्रवेशला । येतां यशोदेनें देखिला ।
पाट बसावया दिधला । नमूनि पूजिला उपचारीं ॥४॥
स्वस्थ स्वस्थानीं बैसले । पंचांग काढूनियां उकलिलें ।
वाचुनी चंद्रबळ दाविलें । आणि दिधले आशिर्वादा ॥५॥
मग पुसे यशोदेप्रती । प्रसूतिकाळ कोणती तिथी ।
तंव ते आणूनियां श्रीपती । द्विजातें दाखवी उल्हासे ॥६॥
देखतांची तो मदनमूर्तीं । ठकल्या ठेल्या इंद्रियवृत्ती ।
निळा म्हणे समाधिस्थिती । पावली प्रतीति ब्राम्हणां ॥७॥
कंसाने माभळभटाचा मोठा सन्मान करून त्याला वस्त्रे दिली. वाटेने जाताना भटाने विचार केला की, मी त्या बाळाला फसवून निर्जन वनात टाकून देईन. डोक्यावर टोपी, कपाळावर टिळे, हातात पंचांग आणि खांद्यावर झोळी घेऊन तो ब्राह्मणाचा वेष करून शुभ मुहूर्तावर निघाला. गोकुळाजवळ येऊन त्याने आचमन केले. त्याच्या मनात जरी कपट होते, तरी अंतर्यामी परमात्मा सर्व जाणत होता. नंदाच्या घरी आल्यावर यशोदेने त्याला आदराने पाट देऊन पूजले. भटाने पंचांग उघडून खोटेच चंद्रबळ दाखवून आशीर्वाद दिले आणि बाळाची जन्माची वेळ विचारली. यशोदेने आनंदाने बालकृष्णाला त्याच्यासमोर आणले. त्या मदनमूर्ती भगवंताला पाहताच माभळभटाची सर्व इंद्रिये थिजली आणि त्याला क्षणभर समाधीची अनुभूती आली.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
परी तें कर्म बळोत्तर । नेदी राहों वृत्ति स्थिर ।
झोंबोनियां विखार । आणिला ओढोनि लोभावरी ॥१॥
मग म्हणे वो सुंदर बाळ । यशोदे नागर हें वेल्हाळ ।
परि याचा जन्मकाळ । कैसा असेल पाहों तों ॥२॥
कृष्णपक्ष श्रावण मास । रोहिणी नक्षत्र अष्टमी दिवस ।
मध्यरात्रीचा जन्म यास । दशा तों क्रूर दिसताहें ॥३॥
जन्मकाळीं सर बारावा गुरु । शनी भोग हानिस्थानी स्थिरु ।
राहो केतु आणि दिनकरु । देशत्यागातें सुचिती ॥४॥
याचेन सकल वंश हानि । करील कुळाची बुडवणी ।
नये अवलोकु यातें नयनीं । टाकावा नेऊनि अरण्यात ॥५॥
यशोदे न लावी यासी उशीर । बाळ नव्हे हा मायावी खेचर ।
कालचि पाहेपां केला संहार । पूतनेचा क्षणही न लागतां ॥६॥
निळा म्हणे ऐकोनि ऐंसे । मोडलें विंदान परमपुरुषे ।
जयाचें कर्म देखिलें जैसे । दिल्हे तया तैसे दानफळ ॥७॥
परंतु माभळभटाचे दुष्ट कर्म प्रबळ असल्याने त्याची सात्विक वृत्ती टिकली नाही; त्याचा लोभ आणि कपट पुन्हा जागे झाले. तो यशोदेला म्हणाला, "बाळ खूप सुंदर आहे, पण जरा याचे ग्रहमान पाहू दे." पंचांग पाहून तो खोटेच म्हणाला, "श्रावण कृष्ण अष्टमी, रोहिणी नक्षत्रावर मध्यरात्री याचा जन्म झाला आहे, याची ग्रहदशा अत्यंत क्रूर आहे. गुरु बारावा आहे, शनी आणि केतू हानीच्या स्थानी आहेत, ज्यामुळे हा घराण्याचा नाश करेल. याला घरात ठेवू नका, ताबडतोब जंगलात नेऊन टाका. हा साधा बाळ नसून मायावी आहे, म्हणूनच याने काल पुतनेचा प्राण घेतला." निळोबा म्हणतात, त्याचे हे कपट ओळखून परमपुरुषाने त्याचे डाव उलटवले; ज्याचे जसे कर्म असते, त्याला तसेच फळ भगवंत देतो.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
बैसला होता पाटावरी । तोचि थरारिला ते अवसरीं ।
निसटोनियां पृष्ठीवरी बैसला । अवचिता निघातें ॥१॥
वढिला येऊनियां चौपाशीं । घरोघरींच्या पिढियांनी ॥२॥
मग म्हणे धावां धावां । याचिये हातींचे मज सोडवा ।
नडलों आपुल्या कापटयभावा । नाही स्मरलों चांडाळा ॥३॥
अचेतन हे धांवती काष्ठे । लक्षानुलक्ष कोटयानुकोटें ।
आतां कैंचे जिणें येथें अदृष्टें । मारावया आणिलें ॥४॥
लोक हांसताती भोंवताले । म्हणती कैसें हें नवल झालें ।
आमुचेही पाट येथें आले । मारुंचि बैसले माभळभटा ॥५॥
येथें न चले कोणाचेंचि कांहिं । ईश्वरइच्छेची हे नवाई ।
ब्राम्हण म्हणोनी सोडिला पाहिं । नागवा उघडा माभळभट ॥६॥
निळा म्हणे लवडसवडी । पळतां भूई त्या झाली थोडी ।
येऊनियां कंसाचिये देवडीं । शंखस्फूरणे उभा ठेला ॥७॥
माभळभट ज्या लाकडी पाटावर बसला होता, तो पाट अचानक जिवंत होऊन थरथरू लागला आणि भटाच्या पाठीवर येऊन जोराने प्रहार करू लागला. इतकेच नाही तर गोकुळातील घरोघरींचे लाकडी पाट आणि पिढ्या (कपाटे/आसने) धावत आले आणि त्यांनी भटाला चहुबाजूंनी झोडपायला सुरुवात केली. भट ओरडू लागला, "धावा, धावा! मला याच्या तावडीतून सोडवा. माझ्या कपटी बुद्धीमुळे मी नडलो गेलो." ती निर्जीव लाकडे लक्षावधीच्या संख्येने अंगावर धावून येत असलेली पाहून लोक हसू लागले की, "हे काय नवल? आमचे पाटही याला मारायला धावले!" शेवटी ईश्वरइच्छेने त्याला ब्राह्मण म्हणून जिवंत सोडले, पण त्याचे कपडे फाटून तो नागडा-उघडा झाला. भट जीवाच्या आकांशाने पळाला आणि मथुरेत कंसाच्या दारात येऊन रडू लागला.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
ऐकोनी गजबजिली दैत्यसभा । धाकेंचि कंसही ठाकला उभा ।
तंव बीभत्सा माळभळभटाची शोभा । देखते झाले सकळही ॥१॥
नागवा उघडा आणि बोडका । जीवत्वपांगे बुडाली शंका ।
भोंवते देखताही विषयलोकां । म्हणे धांवा धांवा सोडवा ॥२॥
पाटेचि पुरविली माझी पाटी । लक्षनुलक्ष आले कोटी ।
उठा उठा पळारे शेवटीं । मारिले जाल व्यथेंची ॥३॥
दैत्य पाहाती चहूंकडे । शस्त्रपाणी वेधले हुडे ।
दुर्गा सांभाळिती चहूंकडे । म्हणती न दिसे विघ्न डोळियां ॥४॥
राजा म्हणे झांका त्यांसी । पुसा काय ते वार्तेसी ।
मग नसऊनियां वस्त्रासी । आणिला सभेवी पुसती ॥५॥
तो म्हणे राया बळिया बाळ । उपजला तो आमुचा काळ ।
विचित्र पाहतां त्याचा खेळ । लाविलीं पिढींची मज पाठीं ॥६॥
निळा म्हणे रुपाकृती । सुंदरपणाची ओतली मूर्ती ।
कोटी मदनाची अंगी दीप्ती । न ढळती पातीं अवलोकितां ॥७॥
माभळभटाचा रडण्याचा आवाज ऐकून कंसाची दैत्यसभा हादरली. भटाची ती नागडी, उघडी आणि केविलवाणी अवस्था पाहून सर्वजण थक्क झाले. भट अजूनही घाबरून ओरडत होता, "पळा, पळा! तिथले पाट पाठीवर मारत कोट्यवधीच्या संख्येने मागे येतात!" दैत्यांनी शस्त्रे उपसून पाहिले पण त्यांना कोणतेही सैन्य दिसले नाही. कंसाने भटाला वस्त्र देऊन सभेत बोलावले आणि विचारले, तेव्हा भट म्हणाला, "राया, तो बाळ अत्यंत बलाढ्य असून आपला काळ बनून आला आहे. त्याचा खेळ अद्भुत आहे, त्याने गोकुळातील पाट माझ्या पाठीवर लावून दिले!" निळोबा म्हणतात, तो बाळ दिसायला कोटी मदनाचे तेज असलेला सुंदर सुकुमार आहे, ज्याच्यावरून नजर हटत नाही.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
ऐसें सांगतां माभळभटा । राया दचक बैसला मोठा ।
मग पाचारुनियां सुभटा । दैत्याप्रती काय बोले ॥१॥
म्हणे वाढविलेंती बहुता मानें । अपार संपदा देऊनियां धनें ।
आजि माझिया उपेगा येणे । बाळ कृष्ण वधणें भलत्यापरी ॥२॥
नाना विदया तुमच्या अंगी । रुपे पालटुनी विचरतां जगीं ।
मायारुपी म्हणऊनियां स्वर्गीं । देवही भिती तुम्हांसी ॥३॥
ऐसें असोनि माझिये गांठी । कायसी बाळका जळुची गोठी ।
तुमचेनी बळें हे सकळही सृष्टी । आर्चित झाली मजलागीं ॥४॥
पूतना गेलीते तंव नारी । दुसरा भट तोहि भिकारी ।
काय जाणों कैशापरी । देखोनी कळली तयासी ॥५॥
तो तंव अत्यंत सकुमार । सांगती अवघे लहान थोर ।
सुंदरपणाचीही बहार । रुपा आली कृष्णाकृती ॥६॥
तरी तुम्ही जाऊनियां तेथें । प्रेतरुपचि आणवा येथें ।
निळा म्हणे पाहोनियां त्यातें । करऊं अक्षवाणें अपणा ॥७॥
माभळभटाचे बोलणे ऐकून कंस खूप दचकला. त्याने आपल्या प्रमुख दैत्य वीरांना बोलावले आणि म्हटले, "मी तुम्हांला संपत्ती देऊन खूप मानसन्मानाने वाढवले आहे, आज त्याची परतफेड करण्याची वेळ आली आहे. त्या बाळ कृष्णाचा कोणत्याही प्रकारे वध करा. तुमच्याकडे मायावी विद्या आहेत, तुम्ही रूपे बदलू शकता, देवही तुम्हाला घाबरतात; मग एका लहान बाळाला मारणे काय मोठी गोष्ट आहे? पुतना स्त्री होती आणि हा भट भिकारी ब्राह्मण होता, म्हणून ते अपयशी ठरले. तो बाळ सुकुमार आहे असे सर्व म्हणतात, तर तुम्ही तिथे जाऊन त्याचे प्रेतच माझ्यासमोर आणून टाका."
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
ऐसा चिंतावोनियां मनीं । म्हणे निमाली पूतना भगिनी ।
माझिया राज्या आली हानी । म्हणोनि माभळभट पाठविला ॥१॥
तंव पिढेदान त्या प्राप्त झालें । नवलचि हें अपूर्व ऐकिलें ।
येऊनि आम्हातें जाणविले । नव्हें बाळ हें तान्हुलें श्रीहरी ॥२॥
मग म्हणे वो रिठासुरा । जाऊनि तुम्ही बाळकासी मारा ।
देईन अर्धराज्य भारा । कार्यसिध्दि झालिया ॥३॥
मग रिठासुर तो मायावी । गुंफिली रिठेमाळ अति बरवी ।
करी घेऊनियां सादावी । नंदचौबारा जाऊनि ॥४॥
म्हणे हे बाळका लेववितां । सर्वकाळ कंठीं असतां ।
कोण्याहि भयाची तया वार्ता । स्पर्शोंचे नेणे सामर्थ्यगुणें ॥५॥
कदापिही नव्हे भूतबाध । दिठीचें भय नाहीं त्या कदा ।
ऐसें ऐकोनियां यशोदा । आवडी घाली हरिकंठी ॥६॥
निळा म्हणे पालखीं बाळ । निजऊनियां यशोदा वेल्हाळ ।
मेळऊनियां स्त्रिया सकळ । हास्यविनोदें बैसली ॥७॥
कंसाने मनात विचार केला की पुतना गेली आणि भटाची फजिती झाली, हा साधा बाळ नसून श्रीहरी आहे. मग त्याने 'रिठासूर' नावाच्या मायावी दैत्याला बोलावले आणि त्याला बाळकृष्णाला मारल्यास अर्धे राज्य देण्याचे वचन दिले. रिठासुराने एक सुंदर रिठ्याची माळ तयार केली आणि तो नंदाच्या अंगणात ज्योतिषाचे/साधूचे रूप घेऊन गेला. तो म्हणाला, "ही माळ बाळाच्या गळ्यात घातल्यास त्याला कोणत्याही संकटाची, भुताखेताची किंवा नजरेची बाधा होणार नाही." यशोदेने भोळेपणाने ते ऐकले आणि ती माळ बालकृष्णाच्या गळ्यात घातली. निळोबा म्हणतात, बाळाला पाळण्यात निजवून यशोदा इतर स्त्रियांसोबत हसत-खेळत बसली.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
तंव त्या रिठीयासी निघालीं वदनें । अति विक्राळ दाढां दशनें ।
श्रीकृष्ण कंठीचे रुधिरपान । करावया उदितें ॥१॥
कृत्रिमें जाणेनियां ते श्रीहरी । कवळूनि धरिलीं दोहीं करीं ।
आणि घालूनियां मुखाभीतरीं । चावुनी धरणिये टाकिलीं ॥२॥
त्याचें स्विष्टकृत केलियावरी । आक्रोशें पाळणियांत रुदन करी ।
तें ऐकानि यशोदा सुंदरी । धंवली झाडकरी काय झालें ॥३॥
तंव देखे शोणिताचे पूर । मांस मदाचे संभार ।
मग म्हणे गे मरमर । बाळ मासर्पे खादलें ॥४॥
धांविल्या नरनारी बाळ । घात केला म्हणती सकळ ।
ऐसी कैशी गे तू वेल्हाळ । यशोदे मारविलें बाळका ॥५॥
वाहाती शोणिताचे पुर । इतुकें कैंचे गे त्या रुधिर ।
काढूनियां पहा गे सत्वर । आहे प्राण कीं गेलास ॥६॥
निळा म्हणे जाउनी जवळी । काढूनि आणिला जों वनमाळी ।
तंव हास्यवदन नित्य काळीं । नाही कोमाइला ना दचकला ॥७॥
माळ गळ्यात पडताच, त्या रिठ्यांतून विक्राळ तोंडे, दात आणि दाढा बाहेर आल्या आणि त्या श्रीकृष्णाच्या गळ्यातील रक्त पिण्यासाठी सरसावल्या. बाळकृष्णाने त्याचे हे कपट ओळखून त्या रिठ्यांना दोन्ही हातांनी पकडले आणि तोंडात टाकून चघळून जमिनीवर थुंकून दिले (त्या दैत्याचा खेळ खल्लास केला). त्यानंतर बाळ पाळण्यात मोठ्याने रडू लागला. यशोदा धावत आली, तर पाळण्याभोवती रक्ताचे पूर आणि मांसाचे तुकडे पडलेले दिसले. ती ओरडली, "माझ्या बाळाला कोणत्यातरी प्राण्याने खाल्ले!" सर्व लोक गोळा झाले आणि यशोदेला दोष देऊ लागले. पण जेव्हा त्यांनी जवळ जाऊन बालकृष्णाला बाहेर काढले, तेव्हा तो नेहमीप्रमाणे हसतमुख होता, त्याला साधी चरेही पडली नव्हती.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
मग म्हणती अवघ्या जणी धांवोनि पहागे आणा पाणी ।
डास वरखडला न्याहाळुनी । रक्त कोठुनी स्त्रवलें हो ॥१॥
पहाती तंव तो उत्तम अंगे । जेंवि का उठियलें अनंगे ।
नभापरी अलिप्त संगे । काय करिती अघात त्या ॥२॥
नानापरिंची अक्षवाणें । करी यशोदा वांदी दानें ।
यथाविधी द्विजभोजनें । केलें जिताणें श्रीहरीचें ॥३॥
म्हणती नवीची रिठियाची माळा । घातली होती त्वां याचिया गळां ।
ते काय झाली गे याची वेळा । तेंचि अरिष्ट यासी होतें ॥४॥
ऐसा झाला घोषगजर । ऐकोनियां तो कंसासुर ।
म्हणे बोळविला महावीर । केला चकाचुर रिठाही ॥५॥
करितां उपाय न चले यासी । कंस भयाभीत मानसीं ।
म्हणे काळ हा जन्मला आम्हांसी | करील संहार काळाचा ॥६॥
निळा म्हणे न चले युक्ती । यापुढें कापटया समाप्ती ।
सर्वांतरवासी हा श्रीपती । कर्मफळदाता निजसत्तें ॥७॥
सर्व स्त्रियांनी पाणी आणून श्रीकृष्णाचे अंग स्वच्छ केले आणि पाहिले की त्याला कुठे डास तरी चावला आहे का? पण त्याचे शरीर मदनमूर्तीसारखे पवित्र आणि सुरक्षित होते, त्याला कसलीही इजा झाली नव्हती. आकाशाप्रमाणे तो अलिप्त होता. यशोदेने बाळावरून दृष्ट काढली, ब्राह्मणांना भोजन आणि दाने दिली. लोकांनी विचारले की ती रिठ्याची माळ कुठे गेली? तोच नक्कीच काहीतरी राक्षस असावा. गोकुळातील हा गजर मथुरेत ऐकून कंस भयभीत झाला की माझा दुसरा वीर रिठासूरही मारला गेला. कंसाला समजले की आपला काळ जन्माला आला आहे जो सर्व नाशाचा संहार करेल. निळोबा म्हणतात, भगवंतापुढे आता कोणतीही कपटी युक्ती चालणार नाही.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
यावरी कंस म्हणे दैत्यादिकां । वधूनि येईल जो बाळका ।
त्यासी अर्ध राज्याची टीका । दूईन छत्र सिंहासन ॥१॥
मग तृणावर्त धेनुकासुर । मग केशिया शकटासुर ।
अघासुर सर्पविखार । चालिले भार दैत्यांचे ॥२॥
कृष्णें ते ते संहारिलें । नवल अदभुतचि वो केलें ।
निळा म्हणे आहे वर्णिलें । श्रीवेदव्यासें पुराणीं ॥३॥
या पराभवानंतर कंसाने पुन्हा दैत्यांना आव्हान दिले की जो कोणी त्या मुलाला मारेल, त्याला मी छत्र-सिंहासन आणि अर्धे राज्य देईन. त्यानंतर तृणावर्त, धेनुकासूर, केशी, शकटासूर आणि भयंकर विषारी अघासूर यांसारखे अनेक महाबलाढ्य राक्षस सैन्यासह गोकुळावर चालून गेले. परंतु बालकृष्णाने त्या सर्वांचा लीलया संहार केला आणि अद्भुत लीला दाखवल्या. संत निळोबा म्हणतात, या सर्व दिव्य कथांचे वर्णन महामुनी व्यास यांनी पुराणांमध्ये करून ठेवले आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
आतां पुढे बाळचरित्र । कृष्णक्रिडा अति विचित्र ।
ऐकवां श्रवणी होती पवित्र । गातां वक्र शुचिभूत ॥१॥
एक अजर एक अक्षर हे भगवत्कथा । श्रवणीं पडतांची अवचिता ।
कैवल्यपदप्राप्तीची योग्यता । पावे श्रोता वक्ता तात्काळ ॥२॥
श्रीकृष्णाची हे बाळलीळा । अदभूत सुखाचा सोहळा ।
वेधूनियां नरनारी बाळा । गाई आणि गावळा ब्रम्हप्राप्ती ॥३॥
ब्रम्हादिक दर्शना येती । सकळही देव आणि सुरपती ।
गगनी विमानें वाटती । सुमने वरुषति सुरवर ॥४॥
श्रीकृष्णाचें नामकरण । विधिविधानें द्विजभोजन ।
नंदयशोदे उल्हास पूर्ण । सुवासिनी ब्राम्हण सर्व जना ॥५॥
मंगळघोषाचिया गजरीं | निशाणें दुमदुमलिया भेरी ।
टाळ मृदंग झणत्कारी | नाचती वैष्णव पदें गाती ॥६॥
निळा म्हणे नगरवासी । प्रांतवासी देशवासी ।
आले द्वीपांतरनिवासी | कृष्ण सोहभा पहावया ॥७॥
आता यापुढील बाळकृष्णाचे चरित्र आणि त्याच्या क्रीडा अत्यंत विचित्र आणि मनमोहक आहेत, ज्या ऐकल्याने कान पवित्र होतात. ही भगवत्कथा अजरामर आणि अविनाशी आहे, ती ऐकल्याने वक्ता आणि श्रोता दोघांनाही तात्काळ मोक्षाची प्राप्ती होते. श्रीकृष्णाची ही बाळलीला म्हणजेच सुखाचा सोहळा आहे, ज्याने गोकुळातील सर्व गोपी, गोपाळ आणि गायींना ब्रह्मसुख दिले. त्याचे नामकरण करण्यासाठी ब्रह्मादी देव आणि स्वर्गातील राजे विमानाने आले आणि त्यांनी फुलांचा वर्षाव केला. नामकरणाचा सोहळा मोठ्या उत्साहात पार पडला, टाळ-मृदंगाच्या गजरात वैष्णव नाचू लागले. निळोबा म्हणतात, हा सोहळा पाहण्यासाठी जगाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक आले होते.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
रत्नखचित पालख । सूर्या ऐसा निर्भियेला चोख ।
निरालंबी गोऊनि देख । मोहें उत्साह मांडियेला ॥१॥
महर्षि ऋषिहि सकळिक । आले पहावया कवतुक ।
अवलोकूनियां यदुनायक । करिती प्राणें कुरवंडिया ॥२॥
आले गौळियांचे भार । नाना याति नारीनर ।
नानापरीचे शृंगार । लेणीं लुगडीं मिरविती ॥३॥
वाणें घेऊनियां नारी | रत्नजडितें तबकें करीं ।
देवांगना तैसियापरी | कृष्णवैभवें मडिता ॥४॥
पालखीं घालितां चक्रपाणी । नाना आल्हादें गाती गाणीं ।
नाना स्वरें उमटल्या ध्वनी । उठती गगनीं पडिसाद ते ॥५॥
नामें ठेवूनियां पाचारिती । गोविंदा गोपाला यदुपति ।
सच्चिदानंदा आनंदमूर्ती । जगपति श्रीपति अमरपिता ॥६॥
अच्युता अनंता अपारा । देवकिनंदना जगदोध्दारा ।
मुनिमनमोहना सर्वेश्वरा । आत्मया श्रीवरा सर्वगता ॥७॥
सुंदरा राजीवलोचना । जगदादीशा पंकजवदना ।
योगीमानसमनोरंजना | सुखनिधाना सुखमूर्ती ॥८॥
मधुमाधवा मधुसूदना | त्रिविक्रमा वामना संकर्षणा ।
मुकुंदा मंदारा शेषशयना । राजीवाक्षा जनार्दना श्रीकृष्णा ॥९॥
निळा म्हणे ऐशिया नामें | गर्जती गौळणी सप्रेमा प्रेमें ।
ऐकोनियां ते पुरुषोत्तमें | केलिया संभ्रमे अति वाड ॥१०॥
नामकरणाच्या वेळी रत्नांनी मढवलेला, सूर्यासारखा चमकणारा पाळणा सजवला गेला. महर्षी आणि ऋषीमुनी हा कौतुक सोहळा पाहायला आले आणि त्यांनी यदुनायकावरून आपले प्राण ओवाळून टाकले. गोकुळातील स्त्री-पुरुष सुंदर पोशाख करून, हातात रत्नांची तबके घेऊन आले, जणू त्या अप्सराच होत्या. बालकृष्णाला पाळण्यात घालताना गोपींनी मोठ्या आनंदाने गाणी गायली, ज्याचे पडसाद गगनात उमटले. त्यांनी त्याला गोविंद, गोपाळ, यदुपती, सच्चिदानंद, जगत्पती, अच्युत, अनंत, देवकीनंदन, सर्वेश्वर, राजीवलोचन, मधुसूदन, त्रिविक्रम, मुकुंद आणि श्रीकृष्ण अशा अनेक दिव्य नावांनी हाक मारली. निळोबा म्हणतात, गोपींचा हा सप्रेम गजर ऐकून पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण अत्यंत आनंदित झाला.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
पुढें ऋषिश्रवरांची मांदी । बैसली होती सभासंधी ।
तेही आशिर्वाद शब्दीं | मंत्रघोषी गर्जिन्नले ॥१॥
मंगळतुऱ्यांचे घोषगजर | दुंदभी वाजविती सुरवर ।
नंदरायाचें भाग्य थोर | देव वर्णिती निज मुखें ॥२॥
निगम येउनि मूर्तिमंत | श्रीकृष्णाची स्तवनें करीत ।
कामधेनुही क्षीरे स्त्रवत | तृप्ति सकळांसी दयावया ॥३॥
देवगुरु जे बृहस्पती । तेही आशिर्वादें कृष्णातें स्तविती ।
शुक्राचार्यही प्रज्ञामूर्ति । कृष्णाचे वर्णिती कीर्तिघोष ॥४॥
उमा रमा रेणुका सती | लोपामुद्रा अरुंधती ।
अक्षवाणें घेऊनिया हातीं | आत्मया ओवाळिती श्रीकृष्णा ॥५॥
अनसूया परम पतिव्रता । अत्रिदेवाची जे कांता ।
जिचिये उदरी श्रीअवधूता | दत्तात्रय जन्म महामूनी ॥६॥
निळा म्हणे तेहि येउनी | हरातें वोसंगा घेउनी ।
आशिर्वादें अमृतवचनीं । गौरविती यशोदें ॥७॥
नामकरण सभेत श्रेष्ठ ऋषीमुनींची मांदियाळी बसली होती, त्यांनी मंत्रघोषाने आसमंत दणाणून सोडला. स्वर्गातून देवांनी दुंदुभी वाजवल्या आणि नंदराजाच्या भाग्याची स्तुती केली. वेद स्वतः मूर्तिमंत येऊन श्रीकृष्णाचे स्तवन करू लागले आणि कामधेनू सर्वांच्या तृप्तीसाठी दुधाचा वर्षाव करू लागली. देवगुरू बृहस्पती आणि प्रज्ञावंत शुक्राचार्यांनी कृष्णाचा कीर्तिघोष केला. उमा, लक्ष्मी, रेणुका, लोपामुद्रा आणि अरुंधती या सतींनी तबके हातात घेऊन श्रीकृष्णाला ओवाळले. परम पतिव्रता अनसूया माता देखील आली आणि तिने बाळकृष्णाला मांडीवर घेऊन यशोदेचे कौतुक केले व अमृतासारखे आशीर्वाद दिले.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
ऐसे देव आणि ऋषेश्वर । हर्ष होऊनियां निर्भर ।
नंदयशोदेचें वारंवार | वर्णिती भाग्य निजमुखें ॥१॥
न संपडे जो योगसाधने । नाना तपें वेदाध्ययने ।
तो हा सगुणरुपें नारायण । क्रिडा करी याच्या घरीं ॥२॥
यावरी गौळणीही अति सुंदरा । कडिये घेउनी शारंगधरा ।
नेती उल्हासें निजमंदिरा | चुंबने देऊनि खेळविती ॥३॥
म्हणति कृष्णा रामा मेघश्यामा | योगी मुनिजन मनोरमा ।
सुलभ झालासी आजि तूं आम्हां | आवडी ऐसा वर्तसी ॥४॥
पूर्वाजितें उत्तमें होती । सुकृतें त्यांचिया फळनिष्पत्ती ।
मोडोनी आलिया तुझीं ही मूर्ती | डोळेभरी अवलोकूं ॥५॥
ऐशिया उत्साहे त्या प्रमदा | नेती खेळविती गोविंदा ।
मग पावोनियां परमानंदा | शयनीं पर्यंकीं निजविती ॥६॥
निळा म्हणे सुख विश्रांति । पावल्या ऐशिया सत्संगती ।
पुढील कथा अपूर्व ख्याती | बाळपणींचीं हरिकीर्ती ॥७॥
सर्व देव आणि ऋषीमुनी आनंदित होऊन नंद-यशोदेच्या भाग्याची वारंवार स्तुती करू लागले, कारण जो नारायण मोठ्या योगसाधनेने, तपाने किंवा वेदाध्ययनानेही सापडत नाही, तो आज सगुण रूप घेऊन नंदाच्या घरी खेळत आहे. त्यानंतर गोपी मोठ्या आनंदाने या सारंगधराला (कृष्णाला) कडेवर घेऊन आपापल्या घरी नेऊ लागल्या आणि लाडाने त्याचे चुंबन घेऊन खेळवू लागल्या. त्या म्हणायच्या, "हे मेघश्यामा, तू योगी आणि मुनींच्या मनाला भुरळ घालणारा आहेस, पण आज आम्हा गोपींसाठी इतका सुलभ झालास!" निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे भगवंताच्या सहवासात गोपींना परमानंद आणि परम विश्रांती लाभली.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
कंसा मली भय संचारू । झाला तेणें चिंतातूर ।
बैसोनियां करी विचारू । कृष्णवधार्थ प्रयोग ॥१॥
तें ऐकोनी उत्पात वार्ता । गोकुळींचिया लोकों समस्ता ।
धैर्य नुपजेचि म्हणती आर्ता । जावें पळोनी दूरदेशा ॥२॥
तंव नंद म्हणे ऐका मात । जावोनी वसो दरकुटी आत ।
साडुनिया जाता आपुला प्राण । घरे दारे नुरतील ॥३॥
विचार मानला सकळांसी । गेली पळोनी दरकुटीयेसी ।
गांवी नाही मुंगी माशी | ऐसे ओस पडियले ॥४॥
उष्णा वारियांचे आघात | साउली न मिळेचि त्या वनांत ।
तंव देखिल्या अकस्मात | माईक गाडा शकटासूर ॥५॥
यशोदा देखेनियां ते वेळी | बाळकृष्ण निजवी गाडियातळीं ।
तंव हा लाघवी वनमाळी | पद घातेंचि उडविला ॥६॥
तेणें तो आक्रंदला । घोष दणणिला ।
जाउनी मथुरेमाजि पडिला । कंस म्हणेरे शकटहि गाढा ।
आजि लाविला मृत्यूपंथे ॥८॥
निळा म्हणे गौळिये म्हणती । गाडा उडाला कैसिया रीती ।
तळीं होता हा श्रीपती | थेर भाग्यें वांचला ॥९॥
कंसाच्या मनात श्रीकृष्णाचे भयंकर भय पसरले होते, त्यामुळे तो त्याला मारण्याचे नवनवीन प्रयोग विचारत होता. कंसाच्या कुटिल डावांची वार्ता ऐकून गोकुळातील लोक घाबरले आणि दूरदेशी पळून जाण्याचा विचार करू लागले. तेव्हा नंदराजाने सल्ला दिला की, आपण गाव सोडून जंगलातील एका सुरक्षित दरीत (दरकुटीत) जाऊन राहू. सर्वांना हा विचार पटला आणि संपूर्ण गोकुळ ओस पडले. वनात कडक ऊन आणि सावलीचा अभाव असताना, अचानक तिथे कंसाने पाठवलेला 'शकटासूर' हा राक्षसी गाडा आला. यशोदेने बाळाला विश्रांतीसाठी त्या गाड्याच्या खाली निजवले. पण लाघवी श्रीकृष्णाने एका लाथेने तो अजस्र गाडा आकाशात उडवून दिला! तो गाडा मथुरेत जाऊन पडला आणि कंसाला समजले की शकटासूरही मारला गेला. लोक थक्क झाले की गाडा कसा उडाला, त्यांना वाटले बाळ भाग्याने वाचले.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
मग ओवाळूनियां मृतिका । घेतलें उचलुनि यदुनायका ।
यशोदा म्हणे हे बाळका । वरूनि अरिष्ट चुकलें ॥१॥
नव्हे शकटे तो मायावी दैत्य । आला होता करावया घात ।
कृष्ण ताडिला तो यथार्थ | पूतनेऐशी परी केली ॥२॥
तेणें दिधली आरोळी । न्या हा उठे तो अंतराळीं ।
परी नाही भयाची काजळी । सावध वनमाळी सर्व गुणें ॥३॥
ऐसे क्रमिले कांही दिवस । तंव रायें पाठविलें लोकांस ।
मग येऊनि गोकुळास | पुनिरपि वस्ती राहिले ॥४॥
कृष्ण खेळतां आंगणीं | गडी म्हणती सारंगपाणी ।
हाराळी नूतन हे कापुनी | चारू वत्सासि आपुलिया ॥५॥
तंव तो तृणावर्त दैत्य | हाराळी रुपें होता तेथ ।
इच्छूनियां कृष्णघात । तंव तो हरीनें ओळखिला ॥६॥
म्हणे पळारे तुम्ही अवघे गडे । येथे दिसत असें हें कुडें ।
रहा अवघे मागलिकडे | आपण पुढें संचारला ॥७॥
तेणें देखतांची श्रीहरी । वदनें काढिली तृणांकुरी ।
शते सहस्त्र लक्षवरी । रुपें धरुनिया ठाकला ॥८॥
भयानकें अति विक्राळें | दाढा दंत दीर्घ शिसाळे ।
आवाळुवे चाटीत आवेश बळें । कृष्णा अंगी झगटला ॥९॥
निळा म्हणे कवळूनिया मुष्टी | मुख्य तृणासुराची झोटी ।
उपटूनियां भूमी नेहटीं | शतचूर्ण करुनि सांडिला ॥१०॥
यशोदेने बाळावरून माती ओवाळून टाकली आणि त्याला कडेवर घेतले; ती म्हणाली, मोठे संकट टळले. लोकांना नंतर समजले की तो साधा गाडा नसून मायावी दैत्य होता, ज्याची अवस्था कृष्णाने पुतनेसारखी केली. काही दिवसांनी लोक पुन्हा गोकुळात परतले. एकदा कृष्ण अंगणात खेळत असताना मित्रांसोबत वासरांना चारायला निघाला. तिथे 'तृणावर्त' नावाचा दैत्य गवताचे (हाराळीचे) रूप घेऊन कृष्णवधासाठी टपून बसला होता. श्रीहरीने त्याला ओळखले आणि मित्रांना मागे राहण्यास सांगितले. कृष्णाला जवळ येताना पाहून त्या राक्षसाने आपले भयंकर विक्राळ रूप प्रकट केले, ज्याला हजारो तोंडे आणि अक्राळविक्राळ दात होते. तो कृष्णावर झेपवला, पण कृष्णाने त्याची झोटी (केस) घट्ट पकडून त्याला जमिनीवर असे आपटले की त्याचे शतशः तुकडे झाले.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
ऐसे वैरिया मुक्तिदानी । कृपावंत हां सारंगपाणी ।
कंसा ऐकानिया श्रवणीं | परम खेद मानिजे ॥१॥
कृष्णजवळी होती मुलें । तिहीं तें आश्चर्य देखिलें ।
वडिलां सांगती नवल झालें । कृष्णासान्निध तंव ते ॥
तेणें अति लाववें कवतुकें | भूमीसी आपटूनि मारिलें ॥३॥
त्यांची शरीरें पर्वतराशी | पडिल्या आहेत गांवापाशीं ।
चला दाखवितों तुम्हासीं । म्हणवूनि सकळिकांसी हाकारिलें ॥४॥
तिहीं ते देखोनियां दिठी | भयें कांपती आपुल्या पोटीं ।
म्हणती अतुर्बळी हा जगजेठी । लेंकरुं कैसा म्हणावा ॥५॥
नंदहि विस्मयापत्र चितीं । म्हणे हे कोठूनि असूर येती ।
याचिया हाते पावेनि शांती । जाताती मुक्तिपदातें ॥६॥
निळा म्हणे गांवींचे लोक | करिती अवघेंचि कौतुक ।
परी कंसा अधिकाधिक् | क्षतें उमळती दुःखाची ॥७॥
जो शत्रूलाही मोक्ष देतो, असा हा कृपाळू सारंगपाणी श्रीकृष्ण आहे. कंसाने जेव्हा तृणावर्ताच्या मृत्यूची बातमी ऐकली, तेव्हा तो अथांग दुःखात बुडाला. कृष्णासोबत असलेल्या मुलांनी घरी येून मोठ्यांना सांगितले की, कृष्णाने त्या राक्षसाला लीलया जमिनीवर आपटून मारले. त्याचे पर्वतासारखे मोठे शरीर गावाबाहेर पडलेले पाहून लोक भीतीने कापू लागले; ते म्हणू लागले की हा साधा लहान मुलगा नसून जगजेठी (परमेश्वर) आहे. नंदराजालाही नवल वाटले की हे राक्षस कुठून येतात आणि कृष्णाच्या हाताने मारले जाऊन थेट मोक्ष मिळवतात. गोकुळातील लोक कौतुक करत होते, पण कंसाच्या काळजावरील जखमा अधिकच गडद होत होत्या.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
यावरी कोणे ऐके दिवशीं । कृष्णें घेउनी सौंगडियांशी ।
आला यमुनेचे प्रदेशीं । तंव गाई खिल्लारें देखिलीं ॥१॥
तयामाजी अंति चोखडें । वत्स गाईचे ते पाडे ।
त्याचि ऐसें धरुनी रुपडें | वत्सासुर तेथ उभा ॥२॥
कृष्ण म्हणेरे हो गडिही ऐका । एक एक वत्स धरा नेटका ।
माही धरितों म्हणवेनि तंव कां | थांबला वत्सासुरावरी ॥३॥
तंव तो मायावी असुर । शिंगे पसरुनि पातला समोर ।
मागें करित लताप्रहार | आडवाचि उडे हाणवया ॥४॥
गौळी करीताती हाहाकार | मारिला नंदकुमर ।
अचपळ हा नव्हेचि स्थिर | कासया वत्स धरुं गेला ॥५॥
याचिये वदनीं निघती ज्वाळ । नासापुटींहुनी धूम्रकल्लोळ ।
बरें नव्हे हा पातला काळ । प्राण घ्यावया प्रगटला ॥६॥
निळा म्हणे धरिला कर्णी । मुरगाळूनि पाडिला धरणीं ।
मुष्टीघातेंचि चक्रपाणी | मोक्षपदातें पाठवी त्या ॥७॥
एके दिवशी श्रीकृष्ण आपल्या मित्रांसह गायी-वासरे घेऊन यमुनेच्या तीरावर आला. तिथे एका सुंदर वासराचे रूप घेऊन 'वत्सासूर' नावाचा राक्षस उभा होता. कृष्णाने मित्रांना सांगितले की, तुम्ही एकेक वासरू धरा, मी या वासराला धरतो. तो जवळ जाताच, तो मायावी असुर शिंगे सरसावून आणि मागच्या लाथा झाडत कृष्णावर धावला. हे पाहून गोपाळ ओरडले, "अरेरे, नंदाच्या कुमाराला याने मारले, हा कशाला त्या चपळ वासराला धरायला गेला!" त्या राक्षसाच्या तोंडातून आणि नाकातून आगीच्या ज्वाळा निघत होत्या. निळोबा म्हणतात, चक्रपाणी श्रीकृष्णाने त्याचे कान पकडले, त्याला जमिनीवर मुरगाळले आणि एका मुष्टीघातात त्याचा वध करून त्याला मोक्ष दिला.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
महा वैरी निर्दाळिला । पैल वत्सासुर निवटिला ।
म्हणती अचोज हा बळिया झाला | नंदरायाचा कुमरु ॥१॥
मात गेली कंसासुरा । ऐकोनि झाला तो घाबरा ।
विचारी आपुलिया कैवारा । न दिसे दुसरा ऐसा बळी ॥२॥
जो तो जाउनी घातचि पावे । नये परतोनियां जीवें ।
यावरी आतां शरण जावें । कवणिया वीरा महीतळीं ॥३॥
तंव तो उठोनी अघासुर । करी रायासी जोहार ।
म्हणे न व्हावें चिंतातुर | विदया अपार मजपाशीं ॥४॥
राया तुझिया हितावरी । करीन गोकुळाची बोहरी ।
अवघेचि घालूनियां उदरीं | येईन कृष्णासमवेत ॥५॥
ऐसें तोषवूनियां राया । म्हणे गर्वारुढ ।
यावरी होऊनिया मूढ | काळासवें मांडूनियां होड | खेळों पाहे मश्यक ॥७॥
वत्सासुरासारखा महावैरी मारला गेल्याचे पाहून गोकुळात लोक म्हणू लागले की नंदराजाचा मुलगा खरोखरच खूप बलाढ्य आहे. ही बातमी मथुरेत पोहोचताच कंस पार घाबरून गेला; त्याला समजले की जो कोणी गोकुळात जातो तो जिवंत परत येत नाही, आता कोणाचा आसरा घ्यावा? तेव्हा 'अघासूर' नावाचा बलाढ्य राक्षस उठला आणि कंसाला मुजरा करून म्हणाला, "राया, चिमूटभर काळजी करू नका. माझ्याकडे अफाट मायावी विद्या आहेत. मी संपूर्ण गोकुळाचा फडशा पाडून त्या कृष्णासकट सर्वांना माझ्या पोटात गिळून परत येईन." अशा प्रकारे तो गर्वाने फुगलेला मूर्ख राक्षस स्वतः काळाशी पैज लावून खेळायला निघाला, जणू एखादा डास हत्तीशी लढायला निघाला होता.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
येरीकडे आनंद गोकुळीं । गोप उठोनि प्रात:काळीं ।
मिळले नंदाच्या राऊळीं । करिती जागे श्रीकृष्ण ॥१॥
यशोदा म्हणे गोकुळांसी । निद्रित आहे हृषिकेशी ।
पुढें जा घेउनी गोधनासी । जाग झालिया येईल ॥२॥
काल बहुत श्रमला कृष्ण | वात्सेसीं करितां संघाटण ।
बळें वांचला सांगती जन केलें मर्दन मग त्याचें ॥३॥
तेव्हा कळला तो असुर । होउनी वत्स आला क्रूर ।
कृष्णें ताडितां निशाचर । एक योजन पडियला ॥४॥
ऐकोनि म्हणती गोरक्ष । सत्वर पाठवीं यदुनायक ।
आम्ही जातों अवश्यक । पश्चिम दिशेसी सांगावे ॥५॥
मग ते हाकूनियां खिल्लारें । सवेग चालिले एकाचि भारें ।
चौताळती गोधनें थोरें । आवेशेंसी धांवती ॥६॥
निळा म्हणे नेधती पुढें । अवघें पसरिलें ते जाभडें ।
तळी महीवरी जेवढें । मेघमंडपापर्यंत ॥७॥
गोकुळात आनंदाचे वातावरण होते. सकाळी गोपाळ नंदाच्या वाड्यावर गोळा झाले आणि श्रीकृष्णाला उठवू लागले. यशोदेने सांगितले की, काल वत्सासुराशी लढताना कृष्ण खूप थकला आहे आणि अजून झोपला आहे, तुम्ही गायी घेऊन पुढे व्हा, तो जागा झाल्यावर येईल. गोपाळांनी सांगितले की, तो वासराच्या रूपातील राक्षस खूप क्रूर होता, पण कृष्णाने त्याला मारले. गोपाळ गायींचे खिल्लार घेऊन पश्चिम दिशेला निघाले. गायी आनंदाने धावत पुढे गेल्या. निळोबा म्हणतात, पण त्यांना ठाऊक नव्हते की पुढे अघासुराने आपले अवाढ्य तोंड पसरून ठेवले आहे, जे जमिनीपासून थेट आकाशाच्या ढगांपर्यंत पसरलेले होते.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
ऐसें वासुनी मुख अमूप । अघासुर पसरलासे सर्प ।
गाई गोवळे आपोआप । जाती वदनामाजी त्याच्या ॥१॥
पुढे चालतां मार्ग न दिसे । अंधःकारी पडिलें ऐसें ।
मागे फिरावें तंव तो श्वासें । ओढूनि नेतसे पैलीकडे ॥२॥
मग म्हणती येर येरासी । प्रात:काळींची झाली निशी ।
गडदे पडिले न दिसे शशी । ग्रह तारांगणे ना भानु ॥३॥
पडिलों दरकुटिमाझारी । किंवा धुई दाटली भारी ।
अथवा मेहुडे आले वरी । कांवांहिंचि न दिसे न तर्क ॥४॥
जाभाडीं मेळविंता अघासुर । परि मागें राहिला सारंगधर ।
म्हणोनियां तो झाला स्थिर | तयाहि सगट गिळावया ॥५॥
तव दिवस घटिका चारी । आला चढोनियां वरी ।
गाई गोवळे भिन्न अंधारीं । पडिलीं अघासुरा पोटीं ॥६॥
निळा म्हणें यावरी आतां । जागृत झालिया कृष्णनाथा ।
पुढें कैशी वर्तली कथा ते परिसावी सात्विकीं ॥७॥
अघासुराने एका अजस्र सर्पाचे रूप घेऊन आपले अफाट तोंड उघडले होते. गोपाळ आणि गायी त्याला गुहा समजून नकळत त्याच्या तोंडात प्रवेश करू लागले. आत गेल्यावर त्यांना काही दिसेनासे झाले आणि अंधार पसरला. मागे फिरण्याचा प्रयत्न केला तर तो आपल्या श्वासाने त्यांना आत ओढून घेत होता. गोपाळ आपसात म्हणू लागले, "अरे, सकाळीच रात्र कशी झाली? सूर्य-चंद्र काहीच दिसत नाही, आपण कुठल्या दरीत किंवा धुक्यात अडकलो आहोत?" अघासुराने तोंड उघडेच ठेवले होते कारण अजून सारंगधर (कृष्ण) मागेच होता, त्यालाही गिळण्यासाठी तो थांबला होता. दुपारपर्यंत सर्व गोपाळ आणि गायी त्याच्या पोटात अंधारात अडकले होते.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
कृष्ण बळराम उठिले । मुखमार्जनें सारिलें ।
तंव यशोदा बोले । जेउनी जावें गोधनापाठी ॥१॥
गाई गोवळ खोळंबले होते । पुढें गेले ते निरुते ।
मग आणूनियां भोजनातें । पुढें ठेविलीं रत्नताटें ॥२॥
उभयतां जेऊनियां उठिले । गोपशृंगार आणविले ।
विचित्र चोळणे कसिले । काचे वेष्टिले सुरंग ॥३॥
शिरीं मोरविसा टोप | कर्णीं कुंडला तेज अमूप ।
केशर चंदनाचे विलेप । टिळे लल्लाटी रेखियेले ॥४॥
गुंजाहार घातले कंठीं । खांदी कांबळी हाती वेताटी ।
मोहरी पावा पाठी । माजि दिव्यान्ने भरियेलीं ॥५॥
दंडी रुमाल करीं कंकणे । पायी वाहाणा शोभलें लेणें ।
ऐसे चालतां अतिसत्राणें । पुढे अघयातें ओळखिलें ॥६॥
एक जाभाडें गगनावरी । दुजें पृथ्वीची ऐसें निर्धारी ।
गाई गोपाळ गेले भीतरीं । निळा म्हणे हें जाणवलें ॥७॥
श्रीकृष्ण आणि बलराम जागे झाले, त्यांनी तोंड धुतले. यशोदेने त्यांना जेवून गायींच्या मागे जाण्यास सांगितले. रत्नजडित ताटात जेवण आणले गेले. जेवून झाल्यावर त्यांनी सुंदर गोपाळाचा वेष धारण केला; पायात चोळणा, डोक्यावर मोरपिसांचा टोप, कानात कुंडले, कपाळावर केशर-चंदनाचा टिळा, गळ्यात गुंजेच्या माळा, खांद्यावर घोंगडी आणि हातात काठी-पावा घेतला. अशा थाटात जेव्हा कृष्ण निघाला, तेव्हा त्याला पुढे अघासुराचे ते अक्राळविक्राळ रूप दिसले, ज्याचे एक तोंड जमिनीत आणि दुसरे आकाशात होते. सर्व गायी आणि मित्र त्याच्या पोटात गेल्याचे कृष्णाने ओळखले.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
मग म्हणे गिळिले गोप । गाई खिल्लारांचे कळप ।
तारि हा चिरुनियां सांडीन सर्प । घेईन सूड या सकळांचा ॥१॥
कृष्ण शिरतीं त्याच्या वदनीं । अघासुरा हर्ष न समाय मेदिनी ।
म्हणे कार्य साधिलें हा चक्रपाणी । गिळिलियावरी सर्व माझे ॥२॥
ऐसा आनंदला अघ । तंव लाघविया श्रीरंग ।
वाढला पाताळवरी स्वर्ग । नेदी जाभाडी मेळवूं त्या ॥३॥
नुगळवेचि तो उगळूं जातां । पुढेहि न चलेचि तत्वतां ।
फाडूनि वदन केल्या चळथा । द्विभाग करुनि सांडियेले ॥४॥
तेणें उघडया पडल्या गाई । गोवळ म्हणती थोर नवाई ।
निमिषमात्रेंचि गेली धुई । पहारे स्मरणांचे खेवा ।
देखिला श्रीहरी दृष्टिपुढें ॥६॥
निळा म्हणे सांगती नवल । आजी अंधारिमाजी गाई गोवळ ।
पडिले होते आणि वायो प्रबळ | माघारेंही सरों नेदी ॥७॥
कृष्णाने विचार केला की, या सर्पाने माझ्या गोपाळांना आणि गायींना गिळले आहे, आता मी याला चिरून सर्वांचा सूड घेईन. श्रीकृष्ण जसा त्याच्या तोंडात शिरला, तसा अघासुराला अथांग आनंद झाला की चक्रपाणी स्वतः माझ्या जाळ्यात अडकला. पण तो आनंद क्षणभंगुर ठरला; आत शिरताच लाघवी श्रीकृष्णाने आपले शरीर इतके अवाढ्य वाढवले की ते पाताळापासून स्वर्गापर्यंत पसरले. अघासुराला आता आपले तोंड बंद करता येईना आणि श्वास कोंडू लागला. शेवटी त्याचे शरीर मधोमध फाटून त्याचे दोन तुकडे झाले! सर्व गोपाळ आणि गायी सुखरूप बाहेर आल्या. निळोबा म्हणतात, गोपाळांना हा चमत्कार पाहून धक्काच बसला.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
मग होसोनियां बोलिजे कृष्णें । बेटे हो तुम्ही अवघेचि शहाणे ।
सर्पे गिळिले होतेती प्राणें । कैसे तरी वांचलेती ॥१॥
बरें झालें हातों मागें । तेणें वांचलेतीरे प्रसंगे ।
पैल पहारे महाभुजंगे । चिरुनी सांडिला त्याच्या फाळी ॥२॥
पहाती तंव भरोनियां दरा । पडिला वाहती शोणित धारा ।
म्हणती दाऊं वडिलांतें नवल हें ॥४॥
ऐंसा अघासुर मर्दिला । कृष्णें पवाडा हा केला ।
गोवळ नाचती विजयी झाला । श्रीहरी आला आमुच्या सांगाती ॥५॥
कंसातेंहि विदित झालें । जाउनी वार्तिकीं सांगितलें ।
तेणें चपपक त्याचें गेलें । म्हणे ओढवलें दुर्मरण ॥६॥
निळा म्हणे इकडे गाई । चरतां फांकल्या दिशा दाही ।
वळत्या करुनियां त्या लवलाही । आणिल्या वृंदावनासमीप ॥७॥
श्रीकृष्णाने हसून मित्रांना म्हटले, "तुम्ही स्वतःला खूप शहाणे समजत होता, पण या सर्पाने तुम्हाला जिवंत गिळले होते, तुम्ही देवाच्या दयेने वाचलात!" गोपाळांनी पाहिले तर त्या महाभयंकर सर्पाचे दोन तुकडे होऊन रक्ताच्या नद्या वाहत होत्या. गोपाळ आनंदाने नाचू लागले की श्रीहरीने आपल्याला वाचवले आणि मोठा पराक्रम केला. ही बातमी मथुरेत कंसाला समजताच त्याचे धाबे दणाणले; त्याला वाटले की आता आपला मृत्यू अटळ आहे. इकडे निळोबा म्हणतात, गायी दाही दिशांना चरत निघून गेल्या होत्या, त्यांना गोळा करून गोपाळ वृंदावनाजवळ आले.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
तंव पातला माध्यान्हकाळ । गोवळां भुकेची झाली वेळ ।
मग पाहोनियां उत्तम स्थळ । सुरुतरु शीतळ छायातळीं ॥१॥
तेथें बैसविल्या पंगती । घोंगडी घालूनियां खलती ।
कृष्ण म्हणे गाडियांपगती । शिदोया एकत्र कालवूं ॥२॥
गोवळ म्हणती बहुत बरें । कृष्णा तुझिया निजकरें ।
होईल अमृतचि तें दुसरें । जेवूं आदरें शेष तुझें ॥३॥
नारदें ते ऐकिलें कानीं । सांगे सत्यलोका जाउनी ।
ब्रम्हयातें म्हणें चक्रपाणी | आजि ब्रम्हरस वांटितो ॥४॥
देवा जाऊनियां तेथें । शेष घ्यावेंजी कृष्णहातें ।
तरी हें पद राहेल निरुतें । नाही तरी अल्पायु ॥५॥
कृष्णशेषाचा हा महिमा । सांगतां अति निरुपमा ।
पॉवोनियां निष्काम कामा । पद अच्युत सुखप्राप्ती ॥६॥
निळा म्हणे नारदवचनीं । ब्रम्हदेव चालिले तेथुनी ।
पाहाती तंव वृंदावनीं । गोवळ नाचती चौफेरीं ॥७॥
दुपारची वेळ झाली असल्याने गोपाळांना भूक लागली. एका सुंदर, शीतल छाया असलेल्या वृक्षाखाली त्यांनी घोंगड्या अंथरून पंगती मांडल्या. कृष्णाने सुचवले की, आपण सर्वांच्या शिदोऱ्या एकत्र करून (काला करून) जेवूया. मित्रांनी आनंदाने मान्यता दिली. ही गोष्ट देवर्षी नारदांनी ऐकली आणि त्यांनी सत्यलोकात जाऊन ब्रह्मदेवाला सांगितले की, "आज वैकुंठाचा राणा गोकुळात ब्रह्मानंदाचा रस वाटत आहे, तुम्ही तिथे जाऊन त्याचे उच्छिष्ट (शिल्लक अन्न) घ्या, नाहीतर तुमचे पद व्यर्थ ठरेल." श्रीकृष्णाच्या शेषाचा महिमा अगाध आहे. नारदांचे बोलणे ऐकून ब्रह्मदेव गोकुळाकडे निघाले, तिथे गोपाळ आनंदाने खेळत-जेवत होते.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
मध्यें परमात्मा श्रीहरी । दधिओदन घेऊनि करीं ।
कवळ त्यांचियें मुखों भरी । आणि स्वीकारी आपणही ॥१॥
हें देखोनियां चतुराननें । परम संकोच मानिला मने ।
मग म्हणे हें सध्यास्नानें । काहींची न करिती गोंवळ ॥२॥
आम्ही याचें शेष घेणें । तैं ब्रम्हत्वा मुकणें ।
यज्ञी अग्रपूजेचें आवंतणें । कैंचे येईल मग आम्हां ॥३॥
यातें नाही यज्ञाचार । दीक्षा अथवा शिखासूत्र ।
आमी सोवळे निरंतर । करुं उच्चारु वेदाचा ॥४॥
सोंवळें ओेंवळे नाही यांसी । केलें अपोषण कर्मासी ।
सेवितां याचिया उच्छिष्टासी । होईल प्रत्यवायासी निजमूळ ॥५॥
प्रायश्चितेंही घेतां । न फिटे विटाळ तत्वतां ।
ऐसें विचारुनियां विधाता । पालटी तत्वतां ब्रम्हपण ॥६॥
निळा म्हणे ज्याचा तया । संदेह बाधी त्या नांव माया ।
मग तो रुप पालटूनियां । झाला गोंवळ वेषधारी ॥७॥
पंगतीच्या मध्यभागी परमात्मा श्रीहरी स्वतः दही-भात घेऊन गोपाळांच्या तोंडात घास भरवत होता आणि त्यांचे उच्छिष्ट स्वतःही खात होता. हे पाहून ब्रह्मदेवाला (चतुराननाला) मनात मोठा संकोच वाटला. तो विचार करू लागला, "हे गोपाळ ना स्नान करतात, ना सोवळे पाळतात. आम्ही जर यांचे उच्छिष्ट खाल्ले, तर आमचे ब्रह्मपद धोक्यात येईल; मग यज्ञात आम्हाला अग्रपूजा कशी मिळेल? हे लोक वेदोच्चार करत नाहीत, आम्ही तर सोवळे पाळून वेद म्हणणारे आहोत." या गर्वामुळे ब्रह्मदेवाची बुद्धी भ्रष्ट झाली. निळोबा म्हणतात, या संशयालाच माया म्हणतात. शेवटी ब्रह्मदेवाने स्वतः गोपाळाचे रूप घेतले जेणेकरून गुपचूप घास मिळवता येईल.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
यज्ञोपवित सांडिलें दुरी । शिखासूत्राची बोहरी ।
करुनियां मोहरी करीं । कांठी कांवळा गांजिवा ॥१॥
उफराटी पडदणीं खेविली टिरी । सूक्ष्म शेंडी बोडक्यावरी ।
दृष्टी चोरुनियां माझारी । माजी गोवळांच्या नाचतो ॥२॥
येऊनियां कृष्णाजवळा । मुख पसरी इच्छूनि कवळा ।
तंव हा दावूनियां आणिका गोवळां । मुखीं भरी स्वानंदे ॥३॥
सर्वांग देखणा श्रीहरी । व्यापक सकळांचे अंतरीं ।
ब्रम्हा पाडियला फेरी । नेदी शितंबोटी आतळों ॥४॥
म्हणे ठकूनियां घेऊ आला । कैसेचि अधिकारी तो झाला ।
नव्हें सोंगादिन मी दादुला । भंल कोणचा सांगाती ॥५॥
मग म्हणे वांकुल्या दावा यासी । न पवे भाग कृत्रिमवेषी ।
तुम्ही सेवारे सावकाशी । आजिचिया सुखासी पार नाहीं ॥६॥
ऐसे जेविले समस्त । ब्रम्हा राहिला टोकत ।
निळा म्हणे हा हदगत । जाणे सकळां अंतरीचें ॥७॥
ब्रह्मदेवाने आपले जानवे आणि शेंडी लपवून, हातात काठी-पावा घेऊन गोपाळाचा वेष केला आणि तो गोपाळांच्या गर्दीत चोरून नाचू लागला. तो कृष्णाजवळ येऊन घास मागण्यासाठी तोंड उघडू लागला, पण अंतर्यामी श्रीहरी सर्व जाणत होता. कृष्णाने ब्रह्मदेवाला ओळखून त्याला डावलले आणि दुसऱ्याच खऱ्या गोपाळांच्या तोंडात घास भरवला. ब्रह्मदेवाला भगवंताने अशा फेऱ्यात पाडले की त्याला अन्नाचा एक कणही शिवू दिला नाही. श्रीकृष्ण मनात म्हणाला, "हा मला फसवून घास घ्यायला आला आहे, मी या कपटी सोंगाला भुलणारा नाही." त्याने गोपाळांना सांगितले की या नकली वेषाला चिडवा, याला काही देऊ नका. सर्व जेवले आणि ब्रह्मदेव उपाशी राहून पाहतच राहिला.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
ब्रम्हा विचार करी मनीं । ठकडा मोठा हा चक्रपाणी ।
आता येईल आंचवणी । तेथें उच्छिष्ट स्वीकारुं ॥१॥
एकांचे सीत उदंड याचें । पोट भरणें नाही साचें |
वचन पूजणें नारदाचें । म्हणोनि विरोळा डोहीं ॥२॥
तंव गोवळासी म्हणे श्रीकृष्ण । आजिचिया जेवणा अंचवण ।
न घेई तो आम्हां सज्जन । जिवलग प्राण निजांचा ॥३॥
गोंवळ म्हणती भलाभला । मनींचाचि हेत जाणितला ।
आजीचिया धणी जो जो धला | तो तो पावला समाधीसुखा ॥४॥
ऐसें बोलानियां गोंवळ | बैसले आत्मस्थितिचि निश्रचळ ।
तंव ब्रम्हा डोहीं करी तळमळ । कां पां न येतिची आझुनी ॥५॥
मग डोकाउनी बाहेरी पाहें । मागुती जळीं लीन होये ।
म्हणे मी ब्रम्हा आणि विचंबला ठाय | धिग महत्व ते माझें ॥६॥
चोरुनियां वत्सें गोंवळ । नेंऊ आडवूं हा गोपाळ ।
सत्ता बळें घेऊनि कवळ । मग ते देऊं याचें या ॥७॥
ऐसें विचारुनियां परमेष्टी | राहिला निश्रचळ कातरदृष्टी ।
निळा म्हणे हेंही जगजेठी । हदगत तयाचें ॥८॥
ब्रह्मदेवाने विचार केला की हा चक्रपाणी मोठा चतुर आहे, आता जेवण झाल्यावर जेव्हा हे हात धुतील (आचमन करतील), तेव्हा यमुनेच्या पाण्यात पडलेले उच्छिष्ट मी स्वीकारेन. नारदांचे शब्द खरे करण्यासाठी तो पाण्यात लपून वाट पाहू लागला. पण श्रीकृष्णाने गोपाळांना सांगितले, "आज जेवण झाल्यावर कोणीही हात-तोंड धुवायचे नाही, जो धुणार नाही तोच माझा खरा जिवलग!" गोपाळ म्हणाले, "खूप छान!" आणि ते तृप्त होऊन आत्मस्थितीत शांत बसले. पाण्यात लपलेला ब्रह्मदेव तळमळू लागला की हे अजून पाणी घ्यायला का आले नाहीत? तो स्वतःला धिक्कारू लागला. शेवटी त्याने विचार केला की, मी यांची वासरे आणि गोपाळ चोरून नेईन, मग हा कृष्ण मला शोधत येईल आणि मी याला अडवून घास घेईन. जगजेठी कृष्णाने त्याचा हाही बेत ओळखला.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
यावरी म्हणे सवंगडियांसी । वत्सें फांकलीरे चौपासीं ।
वळुनि आणा धांबा त्यासी । मग सावकाशी बैसा सुखें ॥१॥
तंव ते म्हणती हो वनमाळी । आजीची वळती तुमची पाळी ।
जाऊनियां तूंचि सांभाळीं । आम्ही निष्काम आजिचेनि ॥२॥
तुंझिया शेषाची हे नवलाई । देहभाव आम्हां नुरेचि देहिं ।
जाणें येणें कैंचे काई । राहिलों ठायी निश्रचळपणें ॥३॥
देव म्हणे हे पावले खुणे । गडी माझे झाले शहाणे ।
समाधी सर्वहि । काय चतुराननें कीजे यांचे ॥४॥
यांचिये संगतीं वत्सें धालीं । ब्रम्हसुखातें पावलीं ।
वियोगवार्ता नेणती भुली । निजस्थिति राहिली स्वरुपींची ॥५॥
ऐसें जाणोनियां श्रीपती । म्हणे मी जातों आजिचे वळती ।
तुम्ही निश्रचळ रहा वृत्ती | कोणी सांगाती फांकों नका ॥६॥
निळा म्हणे सांगोनि ऐसें । मोहरी पावा घेतला हर्षे ।
वादन करितांचि पूर्व दिशे | वत्सेंहि सांडूनि चालिला ॥७॥
श्रीकृष्णाने मित्रांना म्हटले, "वासरे दूर निघून गेली आहेत, त्यांना गोळा करून आणा." गोपाळ ब्रह्मानंदात मग्न असल्याने म्हणाले, "हे वनमाळी, आज वासरे आणण्याची तुमची पाळी आहे, तुम्हीच जा. तुमच्या उच्छिष्टाच्या प्रभावाने आमचा देहभाव हरपला आहे, आम्ही एका जागी स्थिर झालो आहोत." देवाने ओळखले की माझे मित्र आत्मज्ञानाच्या खुणेला पावले आहेत आणि समाधीत गेले आहेत, आता ब्रह्मदेव यांचे काय वाकडे करणार? वासरेही ब्रह्मसुखात मग्न होती. श्रीहरीने गोपाळांना तिथेच शांत बसण्यास सांगितले आणि स्वतः पावा वाजवत वासरांच्या मागे पूर्व दिशेला गेला.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
दुरी फांकला हा श्रीहरी । ब्रम्हया जाणवलें अंतरीं ।
मग धांवोनि झडकरी । वत्सें गोवळें उचलिली ॥१॥
ते तों होती समाधिस्थ । ब्रम्हा नेतो हे नेणतीची मात ।
मग ते नेऊनियां समस्त । सत्यलोकीं बैसविलर ॥२॥
यरवरी येऊनियां श्रीरंग । पाहे तंव न दिसे संग ।
भलें झालें म्हणतुसे मग । अवघे आपणचि हो सरला ॥३॥
ब्रम्हा आडवूं पाहे मज । तरी मी सांडीन त्याची पैज ।
ऐसें म्हणोनियां श्रीराज | वैष्णवी माया विस्तारिली ॥४॥
आपण वस्तें आपण गोवळ । मोह्या पावे घोंगडी सकळ ।
काठया पवे पाईतणें मेळ । झाला ते केवळ एकला एक ॥५॥
लुडे खुडे मुडके कान । गोरे सांवळे राजीवनयन ।
बोलिले तोतिरे म्लान वदन | दैदिप्यमान तोहि झाला ॥६॥
निळा म्हणे होतें तैसें । होऊनी ठेला तेवढेंचि जैसें ।
नव्हती पहिले कोणी ऐसें | ओळखेंचि नेणती अवलोकिंता ॥७॥
श्रीकृष्ण थोडा दूर जाताच, संधी साधून ब्रह्मदेवाने धावत येऊन सर्व वासरे आणि गोपाळ पळवले. गोपाळ समाधीत असल्याने त्यांना काही कळले नाही. ब्रह्मदेवाने त्यांना नेऊन सत्यलोकात लपवून ठेवले. श्रीकृष्ण जेव्हा परत आला, तेव्हा त्याला तिथे कोणीच दिसले नाही. त्याने ओळखले की हा ब्रह्मदेवाचा खेळ आहे. कृष्ण म्हणाला, "ब्रह्मदेव मला अडवू पाहत असेल, तर मी त्याची पैज मोडीन." असे म्हणून श्रीकृष्णाने आपली अगाध 'वैष्णवी माया' पसरवली! तो स्वतःच सर्व वासरे, स्वतःच सर्व गोपाळ, त्यांच्या घोंगड्या, काठ्या, पावे बनला. जसे गोपाळ आधी हुशार, तोतरे, गोरे किंवा सावळे होते, तसाच हुबेहूब वेष भगवंताने एकट्यानेच धारण केला की कोणाला संशयही येऊ नये.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
तैशींच वत्सें जिची जेसीं । होतीं होउनी ठेला तैसीं ।
बांडीं खैरीं मोरी जांबुळसीं । तांबडी धवळी कपिलवणें ॥१॥
बुजगीं मिसकिणें लातिरीं । ऐके खविरीं डिंबिरीं ।
एके अचपळें काविरीं । झाला श्रीहरी सर्व रुपें ॥२॥
देखतां गांईसी फुटे पान्हा । घरींचिया लोभ उपजे मना ।
ऐशीं स्वरुपें होउनी नाना । खेळे वृंदावना चौपासीं ॥३॥
येदनी ब्रम्हा पाहे डोळां । तंव पहिलिया ऐसाचि सोहळा ।
ध्वजा कुंचे घागरमाळा । तोरणें पताका उभविलीया ॥४॥
शिंग काहाळा मोह्या पावे | गोवळ नाचतातीं सुहावे ।
वरी धरुनियां चांदिवे | भोवती खिलारें वत्सांची ॥५॥
ब्रम्हा म्हणे आणिलीं केव्हा । म्यां तों लपविलीं होती एकिसवा ।
जाऊनियां पाहे तंव तो मेळावा । जेधिल तेथें तैसाचि ॥६॥
निळा म्हणे लाविलें पिसें । ब्रम्हया येण्याजाण्याचाचिी वळसे ।
मग लज्जित होऊनियां मानसें । करीत स्तवनें श्रीहरीचीं ॥७॥
गायींची वासरे जशी वेगवेगळ्या रंगांची (तांबडी, पांढरी, काळी) आणि स्वभावाची होती, तशीच हुबेहूब रूपे श्रीहरीने घेतली. ती वासरे पाहून गायींना पान्हा फुटत होता आणि गोकुळातील मातांना त्या मुलांबद्दल अधिकच प्रेम वाटू लागले. काही दिवसांनी ब्रह्मदेव पुन्हा गोकुळात येऊन पाहतो, तर त्याला आधीसारखाच सगळा गोपाळांचा आणि वासरांचा खेळ तिथे सुरू असलेला दिसला! शिंगे, पावे वाजवत गोपाळ नाचत होते. ब्रह्मदेव चकित झाला की, "मी तर यांना सत्यलोकात लपवले होते, मग हे परत कसे आले?" त्याने सत्यलोकात जाऊन पाहिले तर तिथेही ते होते आणि इथेही होते. निळोबा म्हणतात, भगवंताने ब्रह्मदेवालाच चक्रावून सोडले. ब्रह्मदेव लज्जित झाला आणि श्रीहरीची स्तुती करू लागला.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
तंव कृष्णाभोंवते गोवळ । भासती चतुर्मुखचि सकळ ।
करीत वेदघोश कल्लोळ | पदें क्रमें निरुक्तें ॥१॥
ब्रम्हा म्हणे हें नवल झालें । ते तेथिल येथें हे कोठूनि आले ।
चतुर्मुखहि दिसती भले । न कळे महिमान श्रीहरिंचें ॥२॥
मग जोडूनियां पाणीतळ | चरणीं ठेवूं इच्छी निढळ ।
त्राहें त्राहें जी मी केवळ | दास डिंगर कृष्णा तुझा ॥३॥
ऐसा एक सुवत्सर । करीत होता नमस्कार ।
म्हणे वत्सें आणि कुमर । आणवाल तरी आणितों ॥४॥
इकडे कृष्ण गोवळमेळीं । आपणासवें आपण धुमाळी ।
खेळत आला पर्वतातळीं । आणि वत्समुखें हुंबरला ॥५॥
चरतां पर्वत मस्तकीं गाई । ऐकोनी हुंकारिल्या ते ठायीं ।
मग उडया घालुनियां पाही | पाजविती पान्हा वत्सांसी ॥६॥
निळा म्हणे जगत्रयजीवन | वत्सें झाला असे आपण ।
यालागीं स्नेहाचें महिमान । अधिकाधिक् गाईपोटी ॥७॥
ब्रह्मदेवाने पाहिले तर श्रीकृष्णाभोवतीचे सर्व गोपाळ स्वतः चार तोंडांचे ब्रह्मदेव बनून वेदघोष करत होते! हे नवल पाहून ब्रह्मदेव पार गळून गेला, त्याला हरीची अगाध महिमा समजली. त्याने दोन्ही हात जोडून बालकृष्णाच्या चरणावर डोके ठेवले आणि म्हणाला, "देवा, रक्षण करा! मी तुमचा सामान्य दास आहे, मला क्षमा करा." असे करत त्याने वर्षभर भगवंताची प्रार्थना केली आणि सत्यलोकातील गोपाळ-वासरे परत आणली. इकडे श्रीकृष्ण स्वतःच स्वतःसोबत खेळत पर्वताच्या पायथ्याशी आला आणि वासरासारखा हुंकारला. तो आवाज ऐकून पर्वतावर चरणाऱ्या गायी धावत आल्या आणि आपल्या वासरांना (जे स्वतः कृष्ण होते) दूध पाजू लागल्या. निळोबा म्हणतात, जो त्रैलोक्याचा जीवनदाता आहे, तो स्वतः वासरू बनल्यामुळेच गायींच्या मनात त्याच्याबद्दल अथांग प्रेम दाटून आले होते.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
गोवळी होते राखणाईंत । ते ते म्हणती झाला घात ।
गाई बुजल्या अकस्मात । पडणपात त्या झाला ॥१॥
मग ते आले पायवाटा । पाहाती गाई तंव सुभटा ।
वत्सें पान्हा घेती घटघटा । पूर लोटले क्षीराचे ॥२॥
क्षीराचिया सुकाळा । केले वत्सां आणि गोळियां ॥३॥
ऐसा झाला संध्याकाळ । तंव पातले गौळणींचे मेळ ।
सांजवाणी दुडिया घेऊनी सकळ । करित गायनें सुस्वरें ॥४॥
गोवळी म्हणती पिंजल्या गाई । गोविंद म्हणे दोहा त्याही ।
आजि दुधाची उणेंचि नाहीं । न पुरती पात्रें तैसिचि क्षीरें ॥५॥
गोवळ आपुलालिये घरी । रात्रीं वसती सुखशेजारीं ।
दिवसा जाती वनांतरी । वत्सापाठी हरिसंगें ॥६॥
निळा म्हणे चतुरानन । आला गोवत्सें घेऊन ।
म्हणे नेणता महिमान । चुकी झाली क्षमा कीजे ॥७॥
ब्रह्मादेवाने गाई आणि वासरे चोरून नेल्यामुळे गोकुळात मोठा गोंधळ उडाला होता. गाई अचानक बिथरल्या आणि गोपाळांना वाटले की काहीतरी अघटित (घात) घडले आहे. जेव्हा ते पायवाटेने गाईंचा शोध घेऊ लागले, तेव्हा त्यांना दिसले की वासरे आनंदाने दूध पीत आहेत आणि तिथे दुधाचे पूर लोटले आहेत. श्रीकृष्णकृपेने वासरे आणि गोपाळ दोघांनाही दुधाचा सुकाळ झाला. संध्याकाळ होताच गोपींचे थवे तेथे आले आणि त्या सुस्वरात गात गात दूध काढू लागल्या. गोपाळ म्हणाले की गाई खूप बिथरल्या आहेत, पण श्रीकृष्णाने त्यांना दूध काढण्यास सांगितले. दुधाला इतका पूर आला की भांडी कमी पडली. सर्व गोपाळ रात्री सुखाने घरात झोपायचे आणि दिवसा श्रीकृष्णासोबत वनात वासरे राखायला जायचे. शेवटी निळोबा म्हणतात, ब्रह्मदेव स्वतः ती वासरे घेऊन परत आला आणि श्रीकृष्णाला म्हणाला, "मी तुमचे अगाध सामर्थ्य ओळखू शकलो नाही, माझी चूक क्षमा करा."
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
तंव ते आधिले मागिले गोपाळ । सारिखेंचि धैर्य वीर्य प्रताप बळ ।
हें देखोनियां विस्मित सकळ । म्हणती व्दिविध कैसेनि हे झालें ॥१॥
तैसेचि वत्सें दोनी दोनी । एकएक गाईलागुनी ।
सुखें पिऊं देती स्तनीं । आणि दुभती वोरसोनी यथेष्ट ॥२॥
तंव ते असमाई गोठी । होतीं अघासुराचे पोटीं ।
तेचि सांगती वडिला वोटीं । म्हणती नवल वितलें ॥३॥
आणि आम्हां अवघिया वनीं । घातलें होतें सर्पे वदनीं ।
मागें होता सारंगपाणी । तेणें तो चिरुनी टाकिला ॥४॥
मग वत्सें आणि गोवळ । आम्ही बाहेरी पडिलों सकळ ।
त्याचे पहाहो करवाळ । रक्तें पूर वाहती ॥५॥
नवल तें ऐकोनि कानीं । लोक चालिले पहावया नयनीं ।
तंव ते पडिले वाळोनी । गंगाओघा सारिखें ॥६॥
ये गोष्टीसी झालें वर्ष । गोवळांवाटे एकचि निमिष ।
निळा म्हणे सेविलें शेष । तेणें सर्वदा समाधी ॥७॥
जेव्हा ब्रह्मदेवाने वासरे परत आणली, तेव्हा आधीचे आणि नंतरचे सर्व गोपाळ सारख्याच धैर्याचे, पराक्रमाचे आणि शक्तीचे दिसले. हे पाहून सर्व लोक थक्क झाले की हे एकाचे दोन कसे झाले? तसेच प्रत्येक गाईला दोन-दोन वासरे आनंदाने दूध पिताना दिसली आणि गाईही भरभरून दूध देत होत्या. मग गोपाळ अघासुराच्या वधाची जुनी गोष्ट आपल्या वडिलांना सांगू लागले की वनात एका मोठ्या सर्पाने (अघासुराने) आम्हांला गिळले होते, पण आमच्या पाठीशी असलेल्या श्रीकृष्णाने त्या सर्पाला चिरून टाकले. त्यामुळे आम्ही सर्व गोपाळ आणि वासरे सुखरूप बाहेर आलो. त्या अघासुराच्या रक्ताचे पूर वाहिले होते. हे नवल ऐकून लोक जेव्हा ते पाहायला गेले, तेव्हा तो सर्प वाळून गंगेच्या प्रवाहासारखा अवाढव्य पडलेला दिसला. या गोष्टीला एक वर्ष झाले होते, पण गोपाळांना श्रीकृष्णाच्या संगतीत ते एका क्षणासारखे वाटले. निळोबा म्हणतात, ज्यांनी श्रीकृष्णाचे उरलेले चरणतीर्थ घेतले, त्यांना अखंड समाधीसुख मिळते.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
ऐशी अगाध चरित्रें याची । वर्णिता मागला शेष विरंची ।
लोक म्हणती हा सर्प बिलोंची । कैसेनि पां वांचला ॥१॥
मग त्या सांगे नारायण । यासी गेलें वर्ष होऊन ।
गोवळ वत्सें ब्रह्मसदन । पावोनि होते बैसले ॥२॥
कालिचिं ते आले येथे । म्हणोनि सांगती नूतन वाते ।
व्दिगुणपणे हे कैसोनि तुमतें । प्राप्त झाले कां नेणां ॥३॥
ऐसें सांगता श्रीहरी । अवघ्यां जाण्वलें अंतरी ।
परम लाघविया मुरारी । खेळ खेळे विचित्र ॥४॥
अधासुरा वधिल्यावरी । पुढें धेनुंका बोहरी ।
कैसी केली याची परी । तंही सुजाण परिसंतु ॥५॥
एकैक याचें कथानक । श्रवण भवबंधा मोचक ।
म्हणोनियां सात्विक लोक । हेंचि ऐकती अनुदिनी ॥६॥
निळा म्हणें हे बाळक्रीडा परी । परमार्थ साधनाचा हुंडा ।
श्रवण मनन होतांचि फुडा । ब्रह्मसाक्षात्कार पाविजे ॥७॥
श्रीकृष्णाची अशी अगाध चरित्रे आहेत की ज्यांचे वर्णन करताना शेषनाग आणि ब्रह्मदेवही थकतात. लोक विचारू लागले की या अवाढव्य सर्पापासून हे गोपाळ कसे काय वाचले? तेव्हा श्रीनारायणाने (कृष्णाने) सांगितले की या घटनेला एक वर्ष झाले आहे. ब्रह्मदेवाने खरी वासरे आणि गोपाळ चोरून ब्रह्मलोकात ठेवले होते. ते तर कालच परत आले आहेत, म्हणून ते कालचीच गोष्ट नवीन असल्यासारखी सांगत आहेत. कृष्ण म्हणाला, "मीच त्यांची हुबेहूब रूपे घेतली होती, हे तुम्हाला कसे समजले नाही?" श्रीकृष्णाने असे सांगताच सर्वांना मनोमन पटले की हा मुरारी मोठा किमयागार असून अद्भूत खेळ खेळतो. अघासुराच्या वधानंतर पुढे धेनुकासुराचा वध कसा केला, ते सुज्ञ लोकांनी ऐकावे. श्रीकृष्णाची एक-एक कथा ऐकल्याने संसाराची बंधने तुटतात, म्हणूनच सात्विक लोक रोज हीच कथा ऐकतात. निळोबा म्हणतात, ही दिसायला बाळक्रीडा आहे, पण हा परमार्थाचा मोठा ठेवा आहे; याचे श्रवण आणि मनन केल्याने साक्षात परब्रह्माचा अनुभव येतो.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
वत्सें वत्सप वनांतरी । माजी परमात्मा श्रीहरी ।
खेळतां खेळ नानापरी । पुढें धेनुक देखिला ॥१॥
सांगतां अंगीची बारव । मृणालिके ऐसी लव ।
शृंगे सुवर्णाची ठेव । रत्नापरी नयन दोन्ही ॥२॥
कर्णं जैसीं केतकी दळें । अती राजस पादतळें ।
खुर शोभती रातोत्पळें । जेवी जडूनि ठेविलीं ॥३॥
चारी चरण कर्दळीस्तंभ । हृदयावकाशीं सूक्ष्म नभ ।
पाठीवरी त्रिवेणी भांव । पुच्छा स्वयंभ शेषफणी ॥४॥
कांबळी लोंबे कंठातळीं । विद्युत्प्राय टिळकू भाळीं ।
वोसंड लवथवित मांस मोळीं । देखतां नव्हाळी डोळियां ॥५॥
गोवळ म्हणती कृष्णा पोहे । नवल वृषभ आला आहे ।
चुकारिचाचि नवल नाहे । न्यावा धरुनि मंदिरा ॥६॥
निळा म्हणे ऐकोनि हरी । दृष्टी घालोनियां सामोरी ।
म्हणे धेनुक हा निर्धारी । आलासे मुक्ति मागावया ॥७॥
वनात वासरे आणि गोपाळांच्या मध्ये परमात्मा श्रीकृष्णा नाना प्रकारचे खेळ खेळत असताना, त्यांना समोर एक बैल (अश्वरूपातील धेनुकासुर किंवा वृषभरूप) दिसला. त्याचे रूप अत्यंत देखणे होते. त्याची त्वचा कमळाच्या दांड्यासारखी मऊ होती, शिंगे सोन्यासारखी चमकत होती आणि दोन्ही डोळे रत्नांसारखे तेजस्वी होते. त्याचे कान केतकीच्या पानावरील पाकळ्यांसारखे होते, पावले अत्यंत देखणी होती आणि खूर लाल कमळासारखे शोभत होते. त्याचे चार पाय केळीच्या खांबासारखे मजबूत होते, त्याचे हृदय आकाशासारखे विशाल, पाठीवर त्रिवेणी नद्यांसारखी सुंदर वळणे आणि शेपूट शेषनागाच्या फणासारखे होते. त्याच्या गळ्याजवळ गळकंबळ लोंबत होते, कपाळावर विजेसारखा पांढरा टिळा होता आणि त्याचे पुष्ट शरीर पाहता क्षणी डोळ्यांचे पारणे फिटत होते. गोपाळ श्रीकृष्णाला म्हणाले, "कृष्णा, पहा किती अद्भूत बैल आला आहे! हा नक्कीच चुकलेला दिसतोय, याला आपण आपल्या घरी धरून नेऊया." निळोबा म्हणतात, गोपाळांचे हे बोलणे ऐकून श्रीकृष्णाने समोर पाहिले आणि ओळखले की हा धेनुकासुर असून स्वतःची सुटका (मुक्ती) करून घेण्यासाठीच इथे आला आहे.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
ऐसें विचारुनियां मनीं । म्हणे सौगडियां सारंगपाणी ।
बैल चांगला दिसतो नयनीं । परी धारुं कैसा देईल ॥१॥
तुम्ही व्हारे पैलीकडे । दुरी परते वेंघोनि हुडे ।
चौताळातां हा चहूंकडे । करील रगडा सकळांचा ॥२॥
ते म्हणती बरें कृष्णा । परी तूं सांभाळीं हो आपणा ।
ऐसें म्हणोनियां पळती राणा । गिरींशिखरीं बैसले ॥३॥
मग कास घालूनि गोपीनाथ । चालिला पुढें चुचकारित ।
तंव तो म्हणे आजी कार्यार्थ । बरा साधला एकांती ॥४॥
जवळी यावयाची वाट पाहे । उगाचि स्तब्ध उभा राहे ।
हें जाणोनियां यादवराव । अंग राखोनि चमकतु ॥५॥
ऐसा आटोपिला हरी । तंव ते मायावी आसुरी ।
धांविली तयावरी । शिंगे पसरुनि विस्तीर्णें ॥६॥
निळा म्हणे फुंपात उठी । चौताळ लागे पाठीं ।
तंव हा परमात्मा जगजेठी । गांठी पडों नेदीचि ॥७॥
मनात असा विचार करून श्रीकृष्ण आपल्या मित्रांना म्हणाला, "हा बैल दिसायला तर खूप चांगला आहे, पण हा आपल्याला जवळ तरी येऊ देईल का? तुम्ही सगळे पलीकडे व्हा आणि लांब असलेल्या टेकडीवर किंवा सुरक्षित जागी जाऊन बसा. कारण जर हा चवताळला, तर तुम्हा सर्वांना तुडवून टाकेल." गोपाळ म्हणाले, "ठीक आहे कृष्णा, पण तू स्वतःची काळजी घे." असे म्हणून ते सर्व पळून डोंगराच्या शिखरावर जाऊन बसले. मग श्रीकृष्णाने कंबर कसली आणि तो बैलाला चुचकारत पुढे सरसावला. बैलाच्या रूपातील त्या दैत्याला वाटले की आज एकांतात आपले काम चांगले साधणार आहे. तो श्रीकृष्णाला जवळ येऊ देण्यासाठी स्तब्ध उभा राहिला. श्रीकृष्णाने त्याचा डाव ओळखला आणि तो स्वतःचा बचाव करत हुशारीने पुढे गेला. श्रीकृष्णाने त्याला घेरताच तो मायावी असुर आपली मोठी शिंगे पसरून श्रीकृष्णावर धावून आला. निळोबा म्हणतात, तो असुर जोरजोराने फुत्कार टाकत चवताळून पाठी लागला, पण हा जगज्जेता परमात्मा त्याला अजिबात हाताला लागू देत नव्हता.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
शृंगें पसरिले जैसे शूळ । नेत्रींहूनि निघती ज्वाळ ।
श्वास रंध्रीं धूमकल्लोळ । डरकिया अंतराळ दुमदुमितो ॥१॥
मागें सरे पुढे धांवे । आडवाचि उडे उंच उंचावे ।
ऐशीं दावूनियां लाघवें । हरिसन्निध पातला ॥२॥
देव हाणे मुष्टी घातें । तेणें आर्डाय दुखवोनि तेथें ।
सवेंचि सरसावोनियां वरिते । उपसों धांवे गोविंदा ॥३॥
दोघां मांडलें महार्णव । दाविती बळ प्रोढीगौरव ।
मग धेनुकें करुनियां । कृष्णातळीं संचारला ॥४॥
येरें रगडूनि तेथेंचि धरिला । दोन्ही शिंगी हात घातला ।
मग ते उपटुनी त्राहाटिला । निघात घातें खडकावरी ॥५॥
ऐसा करुनियां शतचूर्ण । रक्त मांस त्वचा भिन्न ।
अस्थि तिळप्राय होऊन । गेल्या उडोनि दाहिदिशा ॥६॥
निळा म्हणे ऐशियापरी । धेनुका मुक्तीची शिदोरी ।
देऊनि पाठविला श्रीहरि । आपुलिया निजधामा सुखवस्ती ॥७॥
त्या बैलाने शुळासारखी तीक्ष्ण शिंगे पुढे केली, त्याच्या डोळ्यांतून आगीच्या ज्वाळा निघत होत्या, नाकपुड्यांतून धुराचे लोट निघत होते आणि त्याच्या डुरकण्यांनी संपूर्ण आकाश दुमदुमून गेले होते. तो मागे सरायचा, पुढे धावायचा, आडवा-तिडवा आणि उंच उड्या मारायचा. अशा युक्त्या दाखवत तो श्रीकृष्णाच्या अगदी जवळ पोहोचला. श्रीकृष्णाने त्याला एक जोरदार मुष्टीप्रहार (मुक्का) मारला, ज्यामुळे तो वेदनेने ओरडला. तो लगेच सावरून पुन्हा श्रीकृष्णावर चालून आला. दोघांमध्ये समुद्रासारखे मोठे युद्ध पेटले, दोघेही आपापले बळ आणि पराक्रम दाखवू लागले. मग त्या धेनुकासुराने श्रीकृष्णाला खाली दाबण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, श्रीकृष्णाने त्याला तिथेच घट्ट पकडले, त्याच्या दोन्ही शिंगांना हात घातला आणि त्याला उपटून एका मोठ्या खडकावर आपटले. खडकावर आपटताच त्याचे शरीर शतचूर्ण झाले. त्याचे रक्त, मांस आणि त्वचा छिन्नभिन्न झाली आणि हाडे तिळासारखी बारीक होऊन दारीदिशेला उडून गेली. निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे श्रीहरीने धेनुकासुराला मुक्ती देऊन आपल्या वैकुंठधामात सुखाच्या वस्तीसाठी पाठवून दिले.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
हे देखोनियां गोवळ । आले धावोनियां सकळ ।
कृष्णासी म्हणती युध्द तुंबळ । केलें तुवां वृषभेंसी ॥१॥
आम्ही देखिलें दुरोनी । होतो डोंगरीं बसोनी ।
तो बैल आम्हांलागुनी । कृष्णा कोण तो सांग पा ॥२॥
येरु म्हणे तो असुर । तुम्हां भासला होता ढोर ।
कंसरायाचा तो हेर । जाता वधुनी सकळांते ॥३॥
आता जाणोनियां निभ्रांता । शांति पावविला तो आतां ।
तुम्ही भयातें न धरितां । सुखे विचरा मत्संगें ॥४॥
माझिया भजनीं जे राहाती । त्यांचिया विघ्नाची शांती ।
करुनियां सुखविश्रांती । तया अर्पी सर्व सिद्धी ॥५॥
ऐसें ऐकोनियां हरिवचन । संतोषले सकळी जन ।
मग नमस्कारुनियां उभय चरण । गोकुळांप्रती चालिले ॥६॥
निळा म्हणे सांगती वडिलां । वनीं वर्तमान जो देखिला ।
धेनुकासुर तो निपातिला । आजी कृष्णें युध्दसंधी ॥७॥
हा विजय पाहून सर्व गोपाळ पळत पळत श्रीकृष्णाकडे आले आणि म्हणाले, "कृष्णा, तू त्या बैलासोबत फार मोठे युद्ध केलेस! आम्ही डोंगरावर बसून हे लांबून पाहत होतो. पण कृष्णा, आम्हांला सांग तो बैल नक्की कोण होता?" श्रीकृष्णाने उत्तर दिले, "तो एक असुर (राक्षस) होता, जो तुम्हांला केवळ एक जनावर वाटत होता. तो कंस राजाचा गुप्तहेर होता आणि तुम्हा सर्वांना मारण्यासाठी आला होता. हे सत्य ओळखून मी आता त्याला कायम शांत केले आहे (मारून टाकले आहे). आता तुम्ही मनात कोणतीही भीती न बाळगता माझ्यासोबत आनंदाने वनात फिरा. जे लोक माझे मनापासून भजन करतात, त्यांच्या सर्व संकटांचे मी निवारण करतो आणि त्यांना सुख-शांती देऊन सर्व सिद्धी प्रदान करतो." श्रीकृष्णाचे हे आश्वासक बोलणे ऐकून सर्व गोपाळ खूप आनंदी झाले. त्यांनी श्रीकृष्णाच्या दोन्ही चरणांना नमस्कार केला आणि ते गोकुळाकडे निघाले. निळोबा म्हणतात, गोपाळांनी घरी जाऊन आपल्या वडिलांना वनात घडलेली सर्व हकीकत सांगितली की आज श्रीकृष्णाने युद्धात धेनुकासुराचा कसा संहार केला.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
पूर्वील कथा अनुसंधान । राहिलें होतें करितां कथन ।
मतिविस्ताराचे महिमान । स्फुर्ती फांकोन वाहावली ॥१॥
माभळभट गेलीया वरी । कागासुर तो माव करी ।
येऊनियां गोकुळा भीतरी । बिंबवृक्षावरी बैसला ॥२॥
म्हणे फोडूनियां दोन्ही डोळे । बाळका करीन मी आंधळे ।
चुंचुघातें कंठनाळें । फोडीन वृक्षस्थळीं बैसोनी ॥३॥
काय करील तें लेकरूं । मनुष्य मानवी ते इतरू ।
आम्हां दैत्यांचा आहारू । कैसेनि येती ते मजपुढें ॥४॥
कंसाचिये आज्ञे भेणें । करितो मनुष्यांची संरक्षणें ।
आतां तों प्रेरिलेंसे तेणें । आड आलिया निवटीन ॥५॥
आलिया त्याचिया कैवारा । आकळूं झकें मी इंद्रादिसुरां ।
मज कोपलिया कृतातवीरा । कोण सामोरा येऊं शके ॥६॥
निळा म्हणे ऐशिया मदें । मातला मनेशींचि अनुवादें ।
कंसा तोषवीन आनंदे । प्रतीक्षा करी कृष्णाची ॥७॥
पूर्वीच्या कथेचा संदर्भ देत निळोबा म्हणतात की, बुद्धीच्या विस्तारामुळे आणि स्फूर्तीमुळे कथेचा ओघ पुढे वाहत गेला आहे. माभळभट (एक असुर किंवा पात्र) गेल्यानंतर, कागासुर (कावळ्याचे रूप घेतलेला राक्षस) कपट करण्यासाठी गोकुळात आला आणि एका बिंबवृक्षावर (तोंडलीच्या झाडावर किंवा वडाच्या झाडावर) जाऊन बसला. तो मनात म्हणाला, "या बालकाचे (कृष्णाचे) दोन्ही डोळे फोडून मी त्याला आंधळे करेन. झाडावर बसूनच माझ्या तीक्ष्ण चोचीने त्याचा गळा चिरून टाकेन. ते लहान लेकरू माझे काय करू शकणार? ते तर केवळ एक साधे मनुष्यप्राणी आहे आणि मनुष्य हा आम्हा दैत्यांचा आहार आहे. ते माझ्यासमोर कसे टिकतील? कंसाच्या भीतीने जर कोणी या मनुष्यांचे रक्षण करायला आले किंवा आडवे आले, तर मी त्यांनाही संपवून टाकेन. श्रीकृष्णाच्या मदतीला जरी इंद्र किंवा इतर देव आले, तरी मी त्यांनाही हरवेन. माझ्यासारख्या यमराजासारख्या क्रूर वीरासमोर येण्याची कोणाची हिंमत आहे?" निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे तो कागासुर अहंकाराने माजला होता आणि मनातल्या मनात विचार करत कंसाला आनंदी करण्यासाठी श्रीकृष्णाची वाट पाहत होता.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
ऐसें जाणोनियां श्रीहरि । पालखी निजविल्या रुदन करी ।
न राहे अंकीही क्षणभरी । निवितां शेजारी तैसाची ॥१॥
काय करुं गे यशोदा म्हणे । कां हे करितीहे रुदनें ।
दिठावलें माझें तान्हें । निंबलोण उतरी तया ॥२॥
तरी न राहे रुदतां । अधिक् अधिक् आक्रंदतां ।
यशोदा म्हणे बाहेरी आतां । नेऊं तरी कोणाकडे ॥३॥
मग घेऊनियां कडियेवरी । काग दाविला निंबाबरी ।
तया देखोनियां हास्य करी । मग ते सुंदरी हरिखली ॥४॥
म्हणे निजऊनियां येथें । करीन कामकाज ऐसें ।
विचारुनियां चित्तें । म्हणे कागातें अवलोकीं ॥५॥
ऐशापरी निजविला । क्षण एक काजकामीं गेला ।
तंव काग तेथूनियां उठिला । झडपूं आला गोविंदा ॥६॥
देखोनी यशोदा घाबरी । हाहाकार केला इतरीं ।
निळा म्हणे तो असूरी । हरीचीवरी झेपावला ॥७॥
कागासुराचा हा बेत ओळखून श्रीकृष्णाने एक लीला केली. यशोदेने त्याला पालखीत निजवले असता तो रडू लागला. तो आईच्या मांडीवर किंवा पलंगावर कुठेही एका क्षणासाठीही शांत राहत नव्हता. यशोदा काळजीने म्हणाली, "मी काय करू? हे माझे बाळ एवढे का रडत आहे? नक्कीच माझ्या तान्ह्या बाळाला कोणाची तरी नजर लागली आहे." तिने त्याची नजर (निंबलोण) काढली, तरीही कृष्ण शांत झाला नाही आणि उलट अधिकाधिक मोठ्याने रडू लागला. यशोदा म्हणाली, "आता याला बाहेर कोणाकडे नेऊ?" मग तिने कृष्णाला कडेवर घेतले आणि बाहेर कडुलिंबाच्या झाडावर बसलेला तो कावळा (कागासुर) त्याला दाखवला. त्या कावळ्याला पाहताच श्रीकृष्णाने हसण्यास सुरुवात केली, ते पाहून यशोदा सुखावली. तिने विचार केला की बाळ आता कावळ्याकडे पाहत शांत झाले आहे, तर मी याला इथेच निजवून माझे घरचे काम उरकून घेते. तिने कृष्णाला तिथे निजवले आणि ती कामासाठी आत गेली. तोच झाडावरचा कावळा खाली उतरला आणि गोविदांवर झडप घालण्यासाठी आला. हे पाहून यशोदा खूप घाबरली आणि इतर लोकांनीही हाहाकार केला. निळोबा म्हणतात, तो असुर थेट श्रीकृष्णावर झेपावला.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
रुप विक्राळ भयानक । चुंचु वाढिलें अधिकाधिक् ।
पक्ष पसरोनियां अधोमुख । रक्तवर्ण व्दिनेत्र ॥१॥
क्रोधें झगडतां कृष्ण शरीरीं । येरें पक्ष धरिलें करीं ।
उपटूनियां सांडी पृथ्वीवरी । आपार वातें उसळलें ॥२॥
लोक मिळाले भोवतें । परीं भिताती देखोनियां त्यातें ।
मग धरुनियां चंचूतें । दोन्ही फाळी करुं पाहे ॥३॥
अनंत हस्तांचा श्रीधर । काय ते काउळे किंकर ।
परी तो मायावी असूर । खग वोडणेंसी ठाकला ॥४॥
कृष्णें लत्ताप्रहारें त्यांसी । पाडियलें तोंडघसी ।
ध्रुनीयां निजकेशीं । आपणासीं ओढियेला ॥५॥
दक्षिणकरें मुष्ठीप्रहरीं । हाणितलें त्या शिरावर ।
मस्तक फुटतां मेंदूवरी । शोणित वाहे भडभडां ॥६॥
निळा म्हणे दीर्घपापी । कागरुपिया अति विकल्पी ।
परी हा परमात्मा पुण्यप्रतापी । मोक्षपदासी पाठविलां ॥७॥
त्या कावळ्याने अत्यंत विक्राळ आणि भयानक रूप धारण केले होते. त्याची चोच खूप मोठी झाली होती, त्याने पंख पसरले होते आणि त्याचे दोन्ही डोळे रक्तासारखे लाल झाले होते. तो रागाने श्रीकृष्णाच्या शरीरावर चोचीने प्रहार करू लागला, पण श्रीकृष्णाने त्याचे दोन्ही पंख आपल्या हातात पकडले आणि त्याला जमिनीवर आपटले, ज्यामुळे तिथे मोठी धूळ उडाली. आजूबाजूला लोक गोळा झाले, पण ते त्या राक्षसाचे भयानक रूप पाहून घाबरत होते. श्रीकृष्णाने त्याची चोच पकडून तिचे दोन तुकडे करण्याचा प्रयत्न केला. ज्या श्रीहरीला अनंत हात आहेत, त्याच्यासमोर तो कावळा काय टिकणार? पण तो मायावी असुर आपले पंख फडफडवत लढत राहिला. शेवटी श्रीकृष्णाने त्याला एक जोरदार लाथ (लत्ताप्रहार) मारून तोंडघशी पाडले आणि त्याला जवळ ओढले. आपल्या उजव्या हाताने श्रीकृष्णाने त्याच्या डोक्यावर इतका मोठा मुक्का मारला की त्याचे मस्तक फुटले आणि मेंदूतून रक्ताच्या धारा भडभडा वाहू लागल्या. निळोबा म्हणतात, तो अत्यंत पापी आणि कुटिल बुद्धीचा कागासुर होता, तरीही पुण्यप्रतापी परमात्मा श्रीकृष्णाने त्याला मारून सरळ मोक्षपदाला पाठवून दिले.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
मग धांवोनियां यशोदा । हदयी आळंगी गोविंदा ।
बारे तूंतें अरिष्टेंचि सदा । जैं पासुनि जन्मलासी ॥१॥
प्रथम पूतनेचा घात । दुजा भटाचा विपरीतार्थ ।
तिजा कागाचा हा अनर्थ । आम्हीं देखिला समस्ती ॥२॥
यावरी काय काय होईल । नकळे आम्हांते तें पुढील ।
मागें शकटाचेंहि नवल । मारिलेचि होतें तुज कृष्णा ॥३॥
कैसें रासचि पुसती । नानापरींचे उत्पात येती ।
काय करुं रे श्रीपती । कैसा वांचसील काय जाण ॥४॥
किती चिंता करुं खेद । मज हें न देखवती प्रमाद ।
तंव गगनवाणीचे शब्द । ऐकती झाली निज कर्णी ॥५॥
परमात्मा हा पूर्ण अवतार । उतरावया धराभार ।
तुझियें उदरींचा कुमर । निवटील असुर अपरिमित ॥६॥
जे जे पापी अतुर्बळी । आहेत हे भूमंडळी ।
तितुकियांसिहि मांडुनी कळी । पाठविल त्या यमपंथें ॥७॥
निळा म्हणे ऐकोनि कानीं । यशोदा संतोषली मनीं ।
टाळी पिटिली सकळही जनीं । थोर आश्चर्य वाटलें ॥८॥
कागासुराचा वध होताच यशोदा धावत आली आणि तिने गोविदाला घट्ट छातीशी लावले. ती म्हणाली, "बाळा, तू जन्माला आल्यापासून तुझ्यावर सारखी संकटे (अरिष्टे) येत आहेत. आधी पूतनेने घात केला, नंतर तृणावर्ताचे संकट आले आणि आता हा कावळ्याचा तिसरा अनर्थ आम्ही सर्वांनी डोळ्यांनी पाहिला. यापुढे आणखी काय काय वाढून ठेवले आहे, हे मला समजत नाही. मागे त्या पाळण्याचे (शकट) नवल घडले होते, जेव्हा तू त्याला लाथ मारून पाडले होतेस. गोकुळात हे कसले संकट आले आहे? नाना प्रकारचे उत्पात होत आहेत. हे श्रीपती, मी काय करू? तू या सगळ्यातून कसा वाचशील, देव जाणे! मी तुझी किती काळजी करू? मला हे भयंकर प्रकार पाहावत नाहीत." यशोदा असे रडत असतानाच, तिच्या कानावर एक आकाशवाणी पडली. आकाशवाणी म्हणाली, "हा तुझा मुलगा सामान्य नाही, तर पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी जन्माला आलेला पूर्ण परमात्मा आहे! तुझ्या उदरी आलेला हा पुत्र असंख्य राक्षसांचा संहार करेल. या पृथ्वीवर जे जे महापापी आणि बलाढ्य दुष्ट आहेत, त्या सर्वांशी युद्ध करून हा त्यांना यमलोकात पाठवून देईल." निळोबा म्हणतात, ही आकाशवाणी ऐकून यशोदेच्या मनाला खूप आनंद झाला, सर्व लोकांनी टाळ्या वाजवल्या आणि सर्वांना मोठे आश्चर्य वाटले.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
अवघे करुनि जयजयकार । हर्षे झाले सुखनिर्भर ।
कहंती आतां वारंवार । भय संकोचि न धरावा ॥१॥
तंव यशोदा म्हणे पूर्वीही ऐसें । गर्गाचार्यें कथिलें विन्यासें ।
राशिनक्षत्राचेनियां मिसे । उदंड भाषार्थ सांगितला ॥२॥
पुढें वधील कंसासुरा । सोडवील हा मातापितरां ।
मथुरेसी उग्रसेना नृपवरा । भद्र सिंहासनी बैसवील ॥३॥
करील धर्मांचे पाळण । सकळ पांडवांचे संरक्षण ।
भीमकीचेंही पाणिग्रहण । करील अरिवारां मर्दुनी ॥४॥
वधूनियां भौमासुरा । सोळा सहस्त्र अंत:पुरा ।
प्रणूनियां हा एकसरा । पुत्रपौत्रीं नांदेल ॥५॥
कौरवां वधील पांडवाहातें । राज्यीं स्थापील हा धर्मातें ।
उतरुनी भूभारातें । अवनी उत्फुल्लित करील ॥६॥
गोकुळींचियां नगरनारी । रंजवील हा नानापरी ।
गोवळ गाईचा मनोहरी । क्रीडा करील हा कौतुकें ॥७॥
अतुर्बळिया नारायणु । याशोदे तुझा हा नंदनु ।
नाटकी कौशाल कान्हु । करील पवाडे अगणित ॥८॥
निळा म्हणे ते प्रसंगीं । स्मरलें अवघें यशोदेलागीं ।
मग नाना वस्तु पदार्थ चांगी । वरुनी सांडी श्रीकृष्णा ॥९॥
सर्व लोकांनी श्रीकृष्णाचा जयजयकार केला आणि ते आनंदाने न्हाऊन निघाले. ते म्हणाले, "आता आपल्याला मनात कोणतीही भीती बाळगण्याची गरज नाही." तेव्हा यशोदा म्हणाली, "पूर्वी गर्गाचार्यांनी जेव्हा याचे नाव ठेवले, तेव्हा राशी आणि नक्षत्रांच्या निमित्ताने याचे असेच अथांग भविष्य सांगितले होते. त्यांनी सांगितले होते की, हा पुढे जाऊन कंसासुराचा वध करेल आणि आपल्या खऱ्या माता-पित्यांची (देवकी-वसुदेव) कारागृहातून सुटका करेल. मथुरेचा राजा उग्रसेन याला पुन्हा मानाच्या सिंहासनावर बसवेल. हा धर्माचे पालन करेल, पांडवांचे रक्षण करेल आणि शत्रूंचा नाश करून रुक्मिणीशी (भीमकी) विवाह करेल. भौमासुराचा (नरकासुराचा) वध करून, त्याच्या कैदेत असलेल्या सोळा हजार स्त्रियांना मुक्त करून त्यांच्याशी विवाह करेल आणि मोठ्या कुटुंबासह सुखाने नांदेल. पांडवांच्या हातून कौरवांचा नाश करवून, धर्मराजाला राज्यावर बसवेल. पृथ्वीचा संपूर्ण भार उतरवून ही धरती आनंदी करेल. गोकुळातील सर्व स्त्री-पुरुषांना आपल्या लीलांनी आनंदित करेल आणि गोपाळ अन् गाईंसोबत सुंदर क्रीडा करेल. हा महाबलाढ्य नारायणच तुझा पुत्र म्हणून आला आहे, हा कान्हा अनेक अद्भूत पराक्रम करेल." निळोबा म्हणतात, त्या प्रसंगी यशोदेला गर्गाचार्यांचे ते सगळे शब्द आठवले आणि तिने आनंदाने श्रीकृष्णावरून अनेक मौल्यवान वस्तू ओवाळून टाकल्या.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
यावरी बकासुराची कथा । विचित्र आहे ते ऐकतां ।
कृष्णकरें पावोनि घाता । महामुक्तीतें वरील ॥१॥
मग तो बगरुपीया असुर । ध्यानस्थ यमुनातीरी स्थीर ।
झांकूनियां उभय नेत्र । एकाचि पायावरी उभा ॥२॥
कृष्ण घातावरी चित्त मनीं । चिंतूनिया तिष्ठत ।
म्हणे केव्हां देखेन तो येथ । येतां खेळत जवळी कैं ॥३॥
बाळलीलें येतांचि जवळी । गटकाळीन जेवीं मांसळी ।
हे जाणोनियां वनामाळी । आला खेळींमेळीं गडियांसवें ॥४॥
तंव तो पक्षिया देखिला कैसा । राजहंस कां सरोवरीचा जैसा ।
शोभयमान निश्चळ ऐसा । लेंकरें म्हणती चला धरुं ॥५॥
कृष्ण म्हणे रे पक्षी क्रूर । नका जाऊं त्या समोर ।
मत्स्याही महा निष्ठूर । पापकर्मा दुरात्मा ॥६॥
तुम्ही राहा एकीकडे । मागेंचि लपोनियां गडे ।
जाऊनि मी पाहतों पुढें । उघडितो नेत्र कीं नाही ॥७॥
पहा लपत लपतचि जातों । आणी देईल धरुं तरी आणितों ।
परी तुम्ही करा जें सांगतों । दुरीचि असा पैलाडी ॥८॥
तंव पालवथाचे अवघे लोक । पाहाती कृष्णाचें कौतुक ।
म्हणत नंदाचा हा बाळक । पहारे कैसा पिलंगतो ॥९॥
निळा म्हणे जैसा चित्ता । हरणी देखोनियां तत्वता ।
सुरके भूमिची आतौता । तैसाचि हाही वेग करी ॥१०॥
यानंतर बकासुराची कथा येते, जी ऐकायला खूप अद्भूत आहे. हा असुर श्रीकृष्णाच्या हाताने मरून परम मुक्ती मिळवतो. बकासूर हा बगळ्याचे रूप घेऊन यमुना नदीच्या तीरावर ध्यान लावून एका पायावर शांत उभा होता. त्याने आपले दोन्ही डोळे बंद केले होते, पण त्याचे पूर्ण लक्ष श्रीकृष्णाला मारण्यावर होते. तो विचार करत होता की, "हा कृष्ण खेळत खेळत माझ्या जवळ कधी येईल? तो जवळ येताच, जसा बगळा मासा गिळतो, तसा मी त्याला एका फटक्यात गिळून टाकीन." अंतर्यामी श्रीकृष्णाने त्याचा हा बेत ओळखला आणि तो आपल्या गोपाळ मित्रांसोबत खेळत खेळत तिथे आला. गोपाळांना तो बगळा सरोवरातील एखाद्या सुंदर राजहंसासारखा शांत आणि स्तब्ध उभा असलेला दिसला. मुले म्हणाली, "चला, आपण याला पकडूया!" कृष्ण म्हणाला, "मित्रांनो, हा खूप क्रूर आणि दुष्ट पक्षी आहे, तुम्ही त्याच्या समोर जाऊ नका. हा माशांना खाणारा महापापी आणि दुरात्मा राक्षस आहे. तुम्ही सगळे मागच्या बाजूला लपून राहा. मी स्वतः पुढे जाऊन पाहतो की हा डोळे उघडतो की नाही. मी लपून लपून जातो, जर त्याने पकडू दिले तर मी त्याला घेऊन येतो. पण तुम्ही मी सांगितल्याप्रमाणे लांबच राहा." तेव्हा आजूबाजूचे लोक श्रीकृष्णाचे हे कौतुक पाहत होते आणि म्हणत होते की नंदाचा मुलगा बघा कसा हुशारीने पुढे जात आहे. निळोबा म्हणतात, जसा चित्ता हरणाला पाहून अत्यंत वेगाने झेप घेतो, तसाच वेग श्रीकृष्णाने घेतला.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
त्याचिपरि हा मुरारी । पसरला न दिसेचि ऐसा दुरी ।
चालतू उदगाचिया परी । तो असुरी लक्षित ॥१॥
येतां देखोनियां कृष्णासी । दैत्य हारीखला मानसीं ।
म्हणे साधूनियां निजकार्यांसी । जाईन अति त्वरेंसी उडोनियां ॥२॥
ऐसें विचारुनियां मानसीं । पक्ष झाडी अति आवेशीं ।
म्हणे कंसाचिया पुण्यराशी । झालिया सन्मुख या काळें ॥३॥
आतां गिळुनियां नंदकुमारा । खोवीन मस्तकी यशाचा तुरा ।
मात जाणवीन रोखवरा । मथुरेश्वर जाऊनि उल्हासें ॥४॥
म्हणोनी आतां राहें सुखी । माझिया बळें तूं इहलोकीं ।
तोषवीन नृपति पुण्यलोकीं । आम्हां पाळक दैत्याचा ॥५॥
परी हा मृत्यूचि आला हें नेणतु । वृथाचि मनोरथ वाढवितु ।
आपआपणासीची श्लाघवितु । महा मूर्ख तो पापराशी ॥६॥
मग अति आवेशें धांविला । कृष्णा झगटावया पातला ।
तंव तो तेणें आसूडिला । तोंडघशीं पडिला चरणातळीं ॥७॥
पक्ष धरुनियां दोन्ही हातें । उपटूनियां सांडिले परौते ।
लोला करुनियां गोपीनाथें । चरणघातें तुडविला ॥८॥
ऐशियापरी घाबरा केला । चुंचीत धरुनियां घोळसिला ।
म्हणे मायाविया दाखवीं आला । मायाप्रतापु या काळें ॥९॥
बहुत दिवस मामाचें अन्न । भक्षिलें झाडा तो घेईन ।
आजि मृत्युपंथे पाठवीन । गौरव करुन ताडनाचा ॥१०॥
ऐसें बोलोनियां श्रीहरि । सोडिला तंव तो दीर्घ स्वरीं ।
गर्जोनियां कृष्णावरी । अति तवकें उठिला ॥११॥
आधींच तंव तो निशाचर । रुप धरुनियां भयंकर ।
कृष्णा गिळावया सत्वर । मुख पसरुनी धांविला ॥१२॥
हें देखोन लोक म्हणती । गिळिला गिळिला रे श्रीपती ।
वेगीं जाऊनियां नंदाप्रती । मात जाणवा यशोदेते ॥१३॥
आता झाला हाहाकार । कृष्णें तेचि क्षणीं अति सत्वर ।
फोडूनि जाभाडें दंतावळि चुर । करुनियां पाडिला ॥१४॥
मग रगडूनियां पादघातें । मुरगाळिली मुंडी होतें ।
दैत्य त्यागिता निज देहातें । शब्द केला आचाट ॥१५॥
म्हणे धांव धांव कंसासुरा । तुझिये काजीं वेंचलों पुरा ।
निळा म्हणे मग शारंगधरा । वरुनी प्राणा ओंवाळिलें ॥१६॥
श्रीकृष्णाने अत्यंत सावधपणे आणि वेगाने त्या राक्षसाच्या जवळ धाव घेतली. श्रीकृष्णाला जवळ येताना पाहून तो बकासूर मनात खूप आनंदित झाला. तो विचार करू लागला की, "आता माझे काम फत्ते झाले, मी याला गिळून लगेच उडून जाईन. आज कंस राजाचे नशीब फळाला आले आहे. मी या नंदकुमाराला गिळून मथुरेत जाईन आणि कंसाकडून यशाचा तुरा मिळवेन. कंसा, आता तू सुखाने राहा, मी तुझ्या शत्रूला संपवले आहे." पण तो मूर्ख आणि पापी राक्षस हे विसरला होता की तो श्रीकृष्णाला नाही, तर स्वतःच्या मृत्यूला जवळ बोलवत आहे. तो स्वतःचीच स्तुती करत मोठ्या वेगाने श्रीकृष्णावर धावून आला. पण श्रीकृष्णाने त्याला असा काही झटका दिला की तो थेट श्रीकृष्णाच्या पायाशी तोंडघशी पडला. श्रीकृष्णाने त्याचे दोन्ही पंख पकडून उपटून टाकले आणि त्याला पायाने तुडवले. त्याला घाबरवून, त्याची चोच पकडून श्रीकृष्णाने त्याला गोल फिरवले आणि म्हणाला, "अरे कपटी राक्षसा, दाखव तुझी माया! तू माझ्या कंसा मामाचे खूप अन्न खाल्ले आहेस, आज त्याचा हिशोब चुकता करेन. तुला मारून यमलोकात पाठवेन." श्रीकृष्णाने त्याला सोडताच, तो असुर मोठ्याने ओरडला आणि त्याने भयंकर रूप घेऊन श्रीकृष्णाला गिळण्यासाठी आपले मोठे तोंड पसरले. हे पाहून गोकुळातील लोक ओरडले, "अरेरे! श्रीकृष्णाला गिळले! धावून नंदाला आणि यशोदेला सांगा." असा हाहाकार माजला असता, श्रीकृष्णाने एका क्षणात त्याचे जबडे फाडून टाकले आणि त्याचे सगळे दात चूर्ण करून त्याला जमिनीवर पाडले. आपल्या पायाने त्याला चिरडून त्याची मान पिरगाळली. मरताना त्या दैत्याने मोठा किंचाळणारा आवाज केला, "धाव, कंसा धाव, तुझ्या कामासाठी मी माझा जीव दिला!" निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे श्रीकृष्णाने (शारंगधराने) त्याचे प्राण हरण केले.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
या परी करुनियां त्याची गती । निजधामा पाठविला श्रीपती ।
लोकही विस्मय पावोनि चित्तीं । न कळे म्हणती हरिलीळा ॥१॥
हाचि ईशाचाही ईश । जगाचा आदी हा जगदीश ।
येथें दिसतो मानुषवेश । परि हा अध्यक्ष भुवनत्रया ॥२॥
याचिया चरित्राची नवाई । एकेक सांगावी किती काई ।
अगाधपणेंचि बाळत्वही । प्रथ्मचि पूतना शोषिली ॥३॥
पाठीं माभळभटासी पिढेदान । शकट पादघातेंचि उडवून ।
यावरी कागबग निर्दाळून । रिठासुरा चावून सांडियेला ॥४॥
अघासुरही वनीं चिरिला । वत्सासुर तो धोपटिला ।
धेंनुक प्राणेंसी बिघडविला । तृणावर्त लाविला मृत्युपंथे ॥५॥
ऐशी दिव्य चरित्राचिया खाणी । उघडिलिया येणें बाळपणीं ।
पुढें जे करील तेंही नयनीं । पाहों आइकों निवाडे ॥६॥
निळा म्हणे ऐसे जन । गोकुळींचे विस्मयापत्र ।
पुढें केशियाचें आख्यान । तेंही सकळिक आइका ॥७॥
बकासुराचा वध करून श्रीपतीने त्याला आपल्या धामात पाठवले. हे पाहून गोकुळातील लोक आश्चर्यचकित झाले आणि म्हणाले की, श्रीकृष्णाची ही लीली अकलनीय आहे. हा देवांचाही देव आणि जगाचा निर्माणकर्ता जगदीश आहे. जरी तो इथे माणसाच्या रूपात दिसत असला, तरी तो तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे. त्याच्या चरित्राचे नवल काय सांगावे? त्याने लहानपणीच पूतनेचे प्राण शोषून घेतले. त्यानंतर शकटासुराला एका लाथेने उडवले, कागसूर आणि बकासुराचा नाश केला आणि अरिष्टासुराला (रिठासूर) चघळून टाकले. वनात अघासुराला चिरले, वत्सासुराला धोपटून काढले, धेनुकासुराचे प्राण घेतले आणि तृणावर्ताला यमलोकी पाठवले. अशा अद्भूत आणि दिव्य चरित्राच्या खाणी श्रीकृष्णाने आपल्या बालपणातच उघडल्या आहेत. पुढे तो जे काही पराक्रम करेल, ते आपण डोळ्यांनी पाहू आणि कानाने ऐकू. निळोबा म्हणतात, गोकुळातील लोक अशा प्रकारे आश्चर्यात बुडाले होते; आता यापुढील केशी राक्षसाचे आख्यान सर्वांनी लक्ष देऊन ऐकावे.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
अश्वरुपिया केशीसूर । ठाणमाण अति सुंदर ।
जैसा उच्चैश्रवा रहंवर । देवलोकीं इंद्राचा ॥१॥
शोभिवंत तयाहुनी आगळा । असुई अवलोकितां डोळा ।
पाहावाचि ऐसा वेळोवेळां । आठवों नेदी आणि ॥२॥
शोधितांही सप्तद्वीपांतरु । नाढळेचि कोठें ऐसा वारु ।
सुंदराहुनी अति सुंदरु । रुपें नागरु भुलवणा ॥३॥
दांडिमान कळाव्या डोळे । कर्ण जैसे केतकिदळें ।
गुडघे सुंब मेजागळे । सर्वहि शृंगारमंडीत ॥४॥
खोगिर जीन लगाम तोंडी । इलाखे रिकेबियांची जोडी ।
गाशा वागदोर दुमाचिया दांडी । खुरुस नवरत्न खचितांचे ॥५॥
तंव संवगडियांसी खेळत । आले अकस्मात गोपिनाथ ।
वारु देखोनि गडिया म्हणत । पैल पहारे विचित्र तेजी ॥६॥
आम्हा राये कंसासुरें । बैसावया अति आदरें ।
धडिलें हें वहान खरें । अनुवादिजे गडियासी ॥७॥
आतां यावरी घालुनि स्वारी । पाहो बैसोनियां दुरी ।
बैसोनि पहावें गोपुरावरी । ऐसें सांगोनियां श्रीहरी । मग सांवरी आपणिया ॥९॥
आइता साज आहे वरी । रुपाकृत ही साजिरी ।
मायावी हा जाणेनियां हरी । कास कसिली बळकट ॥१०॥
निळा म्हणे मनोगत । आर्त केशियाचे उत्कंठित ।
वरी बैसलिया कृष्णनाथ । नेईन दिगांता उडवुनी ॥११॥
केशी नावाचा राक्षस घोड्याचे (अश्व) रूप घेऊन आला होता. तो दिसायला अत्यंत देखणा आणि रुबाबदार होता, जणू स्वर्गातील इंद्राचा 'उच्चैःश्रवा' नावाचा श्रेष्ठ घोडाच! तो त्या स्वर्गातील घोड्यापेक्षाही अधिक सुंदर दिसत होता. त्याला पाहिल्यावर डोळे थकून जायचे, पुन्हा पुन्हा त्यालाच पाहावेसे वाटायचे. सातही द्वीपांवर शोधले तरी असा उत्तम घोडा सापडला नसता, तो लोकांना भुरळ पाडणारा होता. त्याचे डोळे डाळिंबाच्या दाण्यासारखे चमकदार, कान केतकीच्या पानावरील पाकळीसारखे आणि गुडघे मजबूत होते. तो सर्व प्रकारच्या दागिन्यांनी सजलेला होता. त्याच्या पाठीवर सुंदर खोगीर, जीन, तोंडात लगाम, नवरत्नांनी मढवलेल्या रिकेबीची जोडी आणि सर्व साज चढवलेला होता. दरम्यान, श्रीकृष्ण आपल्या मित्रांसोबत खेळत खेळत तिथे आले. त्या घोड्याला पाहून गोपाळ म्हणाले, "बघा, किती अद्भूत आणि तेजस्वी घोडा आहे!" तो घोडा (केशी) मनात म्हणाला, "आमचा राजा कंसासुराने या श्रीकृष्णाला बसण्यासाठीच हे वाहन पाठवले आहे, असे मी या मुलांना भासवतो." श्रीकृष्णाने ओळखले की हा कोणी साधा घोडा नाही, तर एक मायावी राक्षस आहे. श्रीकृष्णाने आपली कंबर घट्ट कसली. निळोबा म्हणतात, केशी राक्षसाच्या मनात अशी तीव्र इच्छा होती की, एकदा का हा कृष्ण माझ्या पाठीवर बसला, की मी याला घेऊन आकाशात उडून जाईन आणि याचा अंत करेन.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
म्हणोनियां तेथें उगाचि उभा । यावया जवळी पद्मनाभा ।
तोहि सर्वसाक्षी ओथंबा । जाणे हृदगत केशियाचें ॥१॥
मग चालत मंजुळ चाली । हळूहळूचि गेला जवळी ।
लगाम धरुनिया निज करतळी । हातें कुरवाळी मुखांतरी ॥२॥
मग रिकेबी देवोनि पावो । चढला वरी यादवरावो ।
हालों नंदितांचि नवलवो । घातला भार त्रिभुवनांचा ॥३॥
केशीया पाहे उडावया । तंव ओझें भारी नुचलवे पायां ।
म्हणे गेली व्यर्थचि माया । रचिलें येवढें लाघव तें ॥४॥
मग न चलवे ऐसें जाणेनि हरी । बारवा फोडिला चाबुकावरी ।
केशिया हृदयींचि रुदन करी । म्हणे घेतला प्राण निश्चयेसी ॥५॥
हालों नेदीची हा गोवळ । महाबलीया आमुचा काळ ।
कृष्ण म्हणे हें मुसळ । व्यर्थचि पोसिलें बेटियानें ॥६॥
चारुनियां दाणाचार । पुष्ट केला बहु थोर ।
नाही मिनला चाबुक स्वार । तोंचिवरी शोभला ॥७॥
मग उतरला झडकरी । हातीं धरिली लगाम दोरी ।
तंव तो उपायीं येऊनियां वरी । हाणों धांवे टापेनें ॥८॥
मागे पेर वाळे झाडित । आडवाचि उडे मग कुकात ।
तोंड पसरुनीया विचकी दांत । डसावया श्रीहरी ॥९॥
येरु आतळोंचि नेदी त्या अंगा । धरिलें आंवरुनियां तुरंगा ।
घायांतळी आणूनियां चांगा । ताडिला मुष्ठीप्रहरें करुनि ॥१०॥
तेणेंचि तया आली तव । म्हणे कंसा वेगी धांव धांव ।
वेंचलों जीवें करी कणव । सोडवीं मज याच्या हाती ॥११॥
तुझिया काजा वधावा हरी । म्हणोनियां आलों येथवरी ।
तंव हा लाघविया मुरारी । बैसला जिव्हारी काय करुं ॥१२॥
पायीं बांधोनियां टाकिलें माझियाचि भूषणी मज गोविलें ।
नाही अंतरी हें मज कळलें । कैसे करुं हृदयासी ॥१३॥
ऐसी या विलापें आक्रंदतां । प्राण सोडिले तत्वतां ।
म्हणे मी फिरांनियां मागुता । न येचि येथें श्रीकृष्णा ॥१४॥
निळा म्हणे ऐकोनि श्रीकृष्ण । म्हणे वाग्देवी तुझी तुज प्रसन्न ।
जारे मुक्ति पदीं बैसोन । वस्ती करी तेथे सुखें ॥१५॥
श्रीकृष्णाला (पद्मनाभाला) जवळ येता यावे म्हणून तो घोडा शांत उभा राहिला. सर्वसाक्षी श्रीकृष्णाला त्याच्या मनातले सगळे ठाऊक होते. कृष्ण हळूहळू, गोड चालीने त्याच्या जवळ गेला आणि त्याने घोड्याचा लगाम हातात घेऊन त्याच्या तोंडावरून प्रेमाने हात फिरवला. मग रिकीबवर पाय देऊन यादवराव (कृष्ण) त्याच्या पाठीवर स्वार झाले. कृष्ण पाठीवर बसताच त्याने आपले वजन इतके वाढवले की जणू तिन्ही लोकांचा भार त्या घोड्यावर पडला. केशी राक्षसाने आकाशात उडण्याचा प्रयत्न केला, पण वजनामुळे त्याला आपले पायही उचलता येईनात! तो मनात म्हणाला, "माझी सगळी माया व्यर्थ गेली." जेव्हा श्रीकृष्णाने पाहिले की हा घोडा जागचा हलत नाही, तेव्हा त्याने त्याला चाबूक मारला. केशी मनातून रडू लागला आणि समजला की आता आपला प्राण जाणार! तो म्हणाला, "हा साधा गोपाळ नाही, हा तर माझा काळ आहे." कृष्ण म्हणाला, "कंसाने याला व्यर्थ दाणापाणी देऊन पाळले आहे. जोपर्यंत याला चांगला घोडेस्वार मिळाला नव्हता, तोपर्यंतच हा नटून-थटून शोभत होता." मग कृष्ण घोड्यावरून खाली उतरला आणि लगाम हातात धरला. तोच तो घोडा श्रीकृष्णाला आपल्या टापांनी (पायांनी) मारण्यासाठी धावला. तो मागचे पाय झाडत, मोठ्याने ओरडत, तोंड पसरून आणि दात विचकावून श्रीकृष्णाला डसायला आला. पण श्रीकृष्णाने त्याला स्वतःच्या अंगाला स्पर्शही करू दिला नाही, त्याने त्या घोड्याला घट्ट आवळले आणि त्याला खाली पाडून त्याच्यावर जोरदार मुक्क्यांचा वर्षाव केला. त्या मारामुळे व्याकुळ होऊन तो राक्षस ओरडला, "कंसा, धाव! माझा जीव वाचव! तुझ्या सांगण्यावरून मी या कृष्णाला मारायला आलो होतो, पण या किमयागाराने माझे प्राण कंठाशी आणले आहेत. माझ्याच पायांतील दागिन्यांनी मला जखडून टाकले आहे." असा विलाप करत करत त्या केशी राक्षसाने आपले प्राण सोडले आणि तो म्हणाला, "कृष्णा, मी पुन्हा कधीही तुझ्या वाटेला येणार नाही." निळोबा म्हणतात, त्याचे हे बोलणे ऐकून श्रीकृष्णाने त्याला क्षमा केली आणि त्याला सरळ मोक्षपदात सुखाने राहण्यासाठी पाठवून दिले.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
ऐसें केशियाचें हनन । केलें देखोनियां सकळ जन ।
गोकुळीचें विस्मयापत्र । म्हणती न कळे महिमान श्रीहरिचे ॥१॥
कृत्रिम वेषिया तुरंगम । आला इच्छूनियां संग्राम ।
कैसा जाणूनियां मेघ:शाम । तयावरी सरसावला ॥२॥
त्याची केलीचि कार्यसिद्धी । तोडूनियां आधिव्याधी ।
बैसविला तो सभासंधी । मुक्तिस्थानीं मुक्ताचियें ॥३॥
वार्ता गेली कंसासुरा । मर्दिलें केशिया महावीरा ।
गोकुळी आनंद नारीनारां । हर्षे साखरा वांटिती ॥४॥
कंस म्हणे विपरीत भाग्य । झालें ओढवलें उपसर्ग ।
गेले माझे हे अंगलग । आतां विश्वास कोणाचा ॥५॥
गगनवाणी ऐकियेली जेव्हां । सुत देवकीचा आठवा ।
तोचि वधील दैत्यां सर्वां । तों हें विपरीत वर्तलें ॥६॥
गोकुळामाजीं तुझा वैरी । नाहीं ऐकिलें भविष्यांतरी ।
एकचि वदली ते कुमारी । जें कां निष्ठिली हातींची ॥७॥
व्यर्थचि पिडियेली देवकी । आणि वसुदेवही पुण्यश्लोकी ।
होणार न चुकेचि कीं सेखीं । विघ्न आणिकचि उदेलें ॥८॥
निळा म्हणे ऐशियापरी । कंस निमग्न दु:खसागरीं ।
गेली ऐश्वर्याची धारी । पडिला शरीरीं निचेष्टित ॥९॥
श्रीकृष्णाने केशी राक्षसाचा वध केल्याचे पाहून गोकुळातील सर्व लोक थक्क झाले आणि म्हणाले की, श्रीहरीचे महिमान अगाध आहे. तो बनावट घोड्याचे रूप घेऊन युद्ध करण्याच्या इच्छेने आला होता, पण मेघशाम श्रीकृष्णाने त्याचा डाव ओळखून त्याच्यावर झेप घेतली. श्रीकृष्णाने त्याला मारून त्याच्या सर्व सांसारिक आधिव्याधी (दुःखे) नष्ट केल्या आणि त्याला मुक्त करून मोक्षाच्या सर्वोच्च स्थानी बसवले. जेव्हा ही बातमी मथुरेत कंस राजाकडे गेली की महावीर केशी मारला गेला आहे, तेव्हा गोकुळात मात्र सर्व स्त्री-पुरुषांनी आनंदाने साखरेचे वाटप केले. कंस चिंतेत पडला आणि म्हणाला, "माझे नशीब फिरले आहे, माझ्यावर मोठे संकट आले आहे. माझे सगळे विश्वासाचे राक्षस मारले गेले, आता मी कोणावर विश्वास ठेवू? जेव्हा मी ती आकाशवाणी ऐकली होती की देवकीचा आठवा पुत्र माझा वध करेल, तेव्हापासून हे सगळे उलटे घडत आहे. गोकुळात माझा असा शत्रू जन्माला येईल असे मला वाटले नव्हते. ती हातातून निसटलेली मुलगी (योगमाया) जे बोलली होती, तेच खरे ठरत आहे. मी विनाकारण देवकी आणि वसुदेवांना त्रास दिला, जे घडायचे आहे ते टळत नाही आणि आता हे नवीनच संकट उभे राहिले आहे." निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे कंस दुःखाच्या सागरात बुडाला, त्याचे वैभव नष्ट होऊ लागले आणि तो चिंतेने हताश होऊन पडला.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
यावरी गौळणी सुंदरी । नेऊनियां निजमंदिरीं ।
खेळविती परमात्मया श्रीहरी । नाना उपचारी पूजिती ॥१॥
देऊनियां चंदनउटी । केशरी टिळक लाविती लल्लाटीं ।
नाना सुमनहार कंठी । घालिती वरवंटी श्रीकृष्णा ॥२॥
गुंफूनी सुमनटोप शिरीं । विचित्र तुरे खोंविती वरी ।
लेवूनियां दिव्य अळंकारीं । वस्त्रें परिधानें गौरविती ॥३॥
एकी जाणविती विंजणवारा । एकी चवरी विंजती सुंदरा ।
म्हणती वो नंदकुमारा । दासी आम्ही तुमचिया ॥४॥
शर्करा घृत परिपक्व लाडू । नाना स्वाद फळांचे घडू ।
आणूनियां करिती सुरवाडु । कृष्ण वदनीं समर्पिती ॥५॥
एकी उचलूनियां कडिये घेती । एकीं खांदिये बैसविती ।
एकी ह्रदयींची आळंगिती । चुंबन देती पैं एकी ॥६॥
निळा म्हणे परब्रम्ह सेजे । आवडीं घेऊनि निजतीं निजें ।
ऐशिया सुखाचीं नाचती भोजें । परमात्मा आप्त झालिया ॥७॥
यानंतर गोकुळातील सुंदर गोपी श्रीकृष्णाला आपल्या घरी घेऊन गेल्या. त्या परमात्मा श्रीहरीला खेळवू लागल्या आणि नाना प्रकारच्या उपचारांनी त्याची पूजा करू लागल्या. त्यांनी श्रीकृष्णाच्या अंगाला चंदनाची उटी लावली, कपाळावर केशराचा टिळा लावला आणि गळ्यात सुंदर फुलांचे हार घातले. त्याच्या डोक्यावर फुलांची सुंदर टोपी (टोप) ठेवून त्यावर निरनिराळे तुरे खोवले. त्याला दिव्य दागिने आणि सुंदर वस्त्रे नेसवून त्याचा गौरव केला. एकीने त्याला पंख्याने वारा घातला, तर दुसरीने चवरी ढाळली आणि म्हणाल्या, "हे नंदकुमारा, आम्ही तुमच्या दासी आहोत." साखरेचे आणि तुपाचे बनवलेले उत्तम लाडू तसेच अनेक चवदार फळे आणून त्यांनी श्रीकृष्णाला प्रेमाने भरवली. एकीने त्याला कडेवर घेतले, तर दुसरीने खांद्यावर बसवले, कुणी त्याला हृदयाशी धरून मिठी मारली, तर कुणी त्याचे प्रेमाने चुंबन घेतले. निळोबा म्हणतात, तो साक्षात परब्रह्म असून गोपींच्या प्रेमापोटी त्यांच्या खाटेवर सुखाने निजला. जेव्हा परमात्मा स्वतःचा इतका जवळचा (आप्त) होतो, तेव्हा अशा परम सुखाचे तरंग मनात नाचू लागतात.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
आमुचा जिवलग सांगती । जन्मोजन्मींचा श्रीपती ।
एकीसवें एकी बोलती । आणि आळंगिती हदयेसीं ॥१॥
नाना परीच्या विनोदवार्ता । सांगाती बोलती अनंता ।
तुझेनि भाग्यें भाग्यवंता । म्हणती आम्ही संसारी ॥२॥
कृष्णा आत्मया सुखानंदा । परात्परा जी आनंदकंदा ।
नित्या अचिंत्या अभेदा । देवत्रयां तूं वंद्य ॥३॥
ऐसा असोनियां आम्हां आरजा । खेळणें झालासी आजिच्या काजा ।
धन्य आम्हीही गरुडध्वजा । तुझे पादपद्म देखतों ॥४॥
आणखीही एक नवल थोर । परमात्मया तूं परात्पर ।
आम्हालागीं रुप साकार । आवडी ऐसेंचि धरियेलें ॥५॥
कृष्णा म्हणोनियां पाचारितां । वो म्हणोनियां येसी धावंतां ।
येरवी वेदाचियांही संमता । उरविसी रुप निर्धारिं ॥६॥
निळा म्हणे ऐशिया प्रेमें । अनुसरल्या त्या भक्तिसंभ्रमे ।
तैसेंचि जाणोनियां त्या परब्रह्मणें । पुरविले त्यांचे सोहळे ॥७॥
गोपी एकमेकींशी बोलू लागल्या की, "हा श्रीपती (कृष्ण) आपला जन्मोजन्मीचा जिवलग मित्र आहे." असे म्हणत त्या श्रीकृष्णाला हृदयाशी धरत होत्या. त्या अनंत अशा श्रीकृष्णाशी निरनिराळ्या विनोदी गोष्टी बोलत होत्या आणि म्हणत होत्या, "कृष्णा, तुझ्या असण्याने आम्ही या संसारात खरोखर भाग्यवान ठरलो आहोत. हे कृष्णा, तू आत्मस्वरुप, सुखानंद, परात्पर आणि आनंदाचा कंद आहेस. तू नित्य, अचिंत्य, अभेद्य आणि ब्रह्मा-विष्णु-महेश या तिन्ही देवांना वंदनीय आहेस. असा महान असूनही तू आमच्यासाठी आज खेळणारे बाळ झाला आहेस. हे गरुडध्वजा (कृष्णा), आम्ही खरोखर धन्य आहोत की आम्हांला तुझे चरणकमल पाहायला मिळत आहेत. आणखी एक मोठे नवल म्हणजे, तू निराकार परमात्मा असूनही केवळ आमच्यावरील प्रेमापोटी हे सुंदर साकार रूप धारण केले आहेस. आम्ही तुला 'कृष्णा' म्हणून हाक मारताच तू धावत येऊन 'ओ' देतोस; एरवी वेदांनाही तुझे मूळ रूप शोधणे कठीण जाते." निळोबा म्हणतात, गोपींच्या अशा निस्सीम प्रेमामुळे आणि भक्तीमुळे, त्या परब्रह्माने (कृष्णाने) त्यांचे सर्व लाड आणि सोहळे आनंदाने पूर्ण केले.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
मग त्या मिळोनियां सकळ जनीं । मध्यें बैसवूनियां शारंगपाणी ।
भोंवत्या खेळविती खेळणीं । नाचती नाचणीं गीतस्वरें ॥१॥
कृष्णा म्हणोनियां आळविती । मधुर स्वरें गायनें गाती ।
तेणेंचि मिसें त्या कृष्णासि स्तविती । आणि रंजविती परमात्मया ॥२॥
म्हणती गे नंदयशोदेचें पुण्य । उरलें त्रैलोक्या पुरोन ।
आम्हां झालें तें सुप्रसन्न । कृष्णाकृती या काळें ॥३॥
म्हणोनियां जिवेंप्राणें । ओवाळिती तनुमनें ।
घालूनियां दिव्यासनें । वरी कृष्णातें बैसविती ॥४॥
करुनियां आनंद सोहळा । खेळती नानापरीच्या खेळा ।
लई लई लखोटें पिंगे सकळा । फुगड्या घलिती निज वारें ॥५॥
हेटी मेटी । कपाळ झेटी । पक्कें घालिती नमन लल्लाटीं ।
टोकर खडेही झेलिती बेटी । नाचती टिपरी घेऊनियां ॥६॥
निळा म्हणे ऐशियापरी । रंजविती जगदात्मयाहरी ।
आणी घेऊनियां अंकावरी । क्रीडा विनोदें खेळविती ॥७॥
त्यानंतर सर्व गोपी एकत्र आल्या आणि त्यांनी श्रीकृष्णाला (शारंगपाणी) मध्ये बसवले. त्या त्याच्या भोवतीने फेर धरून खेळू लागल्या आणि गाण्याच्या सुरावटीवर नाचू लागल्या. त्या 'कृष्णा कृष्णा' अशी हाक मारत मधुर आवाजात गाणी गात होत्या आणि त्या गाण्यांच्या माध्यमातून श्रीकृष्णाची स्तुती करून त्याला आनंदित करत होत्या. त्या म्हणू लागल्या, "हे सखे, नंद आणि यशोदेचे पुण्य इतके मोठे आहे की ते तिन्ही लोकांत उरून पुरले आहे, म्हणूनच आज श्रीकृष्णाच्या रूपात साक्षात परमेश्वर आपल्यावर सुप्रसन्न झाला आहे." गोपींनी आपल्या तन-मनाने आणि जीवापाड प्रेमाने श्रीकृष्णाला ओवाळले, त्याला एका सुंदर आसनावर बसवले. त्यांनी आनंदाचा सोहळा साजरा करत नाना प्रकारचे खेळ खेळले जसे की पिंगा, फुगडी इत्यादी. त्यांनी लोटांगण घातले, कपाळ टेकवून नमस्कार केला, मुली खडे झेलण्याचा खेळ (सागरगोटे) खेळू लागल्या आणि हातात टिपऱ्या घेऊन नाचू लागल्या. निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे सर्व गोपींनी त्या जगदात्मा श्रीहरीला थकून जाईपर्यंत खेळवले, त्याला मांडीवर (अंकावर) घेतले आणि आनंदाने खेळ खेळले.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
म्हणती कृष्ण आवडे कैसा । जीवप्राण का पढिये जैसा ।
एकी म्हणती गे मानसा । भुलवाणाचि सुंदरपणें ॥१॥
यातें पाहों जातां दिठी । पहाते पहाणेंचि नुरें शेवटीं ।
संचरोनियां हा पाठीपोटीं । करी आपणासारिखें ॥२॥
वेधूचि लावियेला मना । येणें गोविलें वो लोचना ।
आमुच्या चित्ताचिया वासना । येणेंचि हिरोनियां घेतल्या ॥३॥
वाटे तयासीचि परिचार । करुनी असावें निरंतर ।
क्षणही एक न व्हावा दूर । माया माहेर आमुचा हा ॥४॥
विनोद चर्चा याशींच करणें । आवडे कृष्णासीं बोलणें ।
यावीण दुजें दृष्टी । नावडो याविण आणिकी गोष्टी ।
विश्वा आधीं हा शेवटीं । पाहावा पोटीं हेंचि अवस्था ॥६॥
निळा म्हणे ऐशीं कृष्णें । हिरोनी घेतलि यांचि मनें ।
मग या राजीवलोचनें । मांडिली विंदानें आणिकही ॥७॥
गोपी म्हणू लागल्या, "हा कृष्ण आपल्याला किती आवडतो! जसा आपला जीव आणि प्राण आपल्याला प्रिय असतो, तसाच हा कान्हा प्रिय आहे." दुसरी म्हणाली, "हा आपल्या सुंदरतेने मनाला भुरळ पाडणारा आहे. याला जेव्हा डोळे भरून पाहावे, तेव्हा पाहणारा स्वतःलाच विसरून जातो. हा आपल्या आत-बाहेर असा काही सामावून जातो की आपल्याला स्वतःसारखाच करून टाकतो. याने आमच्या मनाला वेड लावले आहे आणि डोळ्यांना गुंतवून ठेवले आहे. आमच्या चित्तातील सर्व इच्छा-वासना यानेच चोरून घेतल्या आहेत. आता असे वाटते की दिवस-रात्र फक्त याचीच सेवा करावी, याच्यापासून एक क्षणही दूर जाऊ नये, हाच आमचे खरे माहेर आणि माया आहे. याच्याशीच गप्पा माराव्या, याच्याशीच बोलावेसे वाटते. याच्याशिवाय डोळ्यांना दुसरे काही आवडत नाही आणि याच्याशिवाय इतर गोष्टी ऐकाव्याशा वाटत नाहीत; विश्वाच्या सुरुवातीला आणि शेवटीही फक्त हाच आमच्या मनात राहावा, अशी आमची अवस्था झाली आहे." निळोबा म्हणतात, अशा प्रकारे श्रीकृष्णाने गोपींची मने चोरून घेतली आणि मग या कमळनयन (राजीवलोचन) कृष्णाने आणखी एक नवीन लीला रचली.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
घरीं आपुलिया मातेपाशीं । देखोनियां मागें शशी ।
म्हणे देंईवा खेळावयासी । आणूनी तो मज हातीं ॥१॥
येरी म्हणे परिसे ताता । गगनींचा तो नये हाता ।
नको छळूं रे कृष्णनाथा । नाहीं तेंचि मागों नको ॥२॥
येरुं म्हणे रे पैल दिसे । नाहीं त्यासी म्हणसी कैसें ।
येरे म्हणे असाध्य तें असे । नाहींपणाचि सारिखें ॥३॥
राया घरींची संपदा । दुर्बळा घरीं कैंची सदां ।
येरु हांसोनियां गदगदां । मुखचंद्रातें दाखवितु ॥४॥
म्हणे पाहे दसवंतिये । हा गे जवळींच चंद्र आहे ।
तारे तुटती लवलाहे । षोडशकळीं प्रकाशला ॥५॥
यशोदा म्हणे न कळे महिमा । तुझा आम्हां पुरुषोत्तमा ।
दिठावसील रे मेघ:शामा । नको विंदाने करुं ऐशीं ॥६॥
निळा म्हणे ओंवाळून । सांडी वरुनी निंबलोण ।
मग त्या वोसंगा घेऊन । म्हणे भोजन करीं बापा ॥७॥
श्रीकृष्णाने आपल्या घराच्या अंगणात उभे राहून आकाशातील चंद्र (शशी) पाहिला आणि तो आईकडे हट्ट करू लागला, "आई, मला तो चंद्र खेळायला आणून दे." यशोदा म्हणाली, "बाळा ऐक, आकाशातील चंद्र कधी हाताला येत नाही. मला विनाकारण त्रास देऊ नकोस, जे शक्य नाही ते मागू नकोस." कृष्ण म्हणाला, "तो बघ समोर दिसतोय ना, मग तू नाही कसं म्हणतेस?" यशोदा म्हणाली, "ते मिळवणे अशक्य आहे, ते नसण्यासारखेच आहे. राजाच्या घरची संपत्ती गरिबाच्या घरी कशी असणार?" हे ऐकून कृष्ण मोठ्याने हसला आणि त्याने आपले तोंड उघडून आईला आपला मुखचंद्र दाखवला. तो म्हणाला, "आई (दसवंतिये) नीट पाहा, हा चंद्र तर अगदी जवळच आहे. सोळा कळांनी प्रकाशलेला हा चंद्र आणि तारे इथेच आहेत." यशोदा थक्क झाली आणि म्हणाली, "हे पुरुषोत्तमा, तुझा महिमा मला समजत नाही. हे मेघश्यामा, तुला कोणाची नजर लागेल, अशी अद्भूत रूपे दाखवू नकोस." निळोबा म्हणतात, यशोदेने त्याच्यावरून नजर (निंबलोण) ओवाळून टाकली, त्याला कडेवर घेतले आणि म्हणाली, "चला माझ्या बाळा, आता जेवण करून घे."
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
मग बैसवूनियां पाटावरी । ताटीं वाढिल्या नानापरी ।
दूध दहीं तूप साय वरी । शर्करा तेही ठेवियेली ॥१॥
कृष्ण म्हणे कालवी आतां । जेववीं मज तें वो जेवितां ।
येरी म्हणे परिसें ताता । रुचि त्याच्या भिन्न भिन्न ॥२॥
येरु म्हणे रसनायक । भिन्न कैंचे वो आणिक ।
येरी म्हणे तुझी एकैक । नवाईच शब्दाची ॥३॥
मग कालवूनि एके ठायीं । म्हणें कृष्णा आतां घेंई ।
येरु म्हणे वेगळें देंई । करुनियां हें ठायीचें ॥४॥
तंव ते म्हणे न चले युक्ती । नको छळुं रे श्रीपती ।
त्यांची एकत्र करविलें अंती । मज कां म्हणसीं निवडी हें ॥५॥
ऐसें कोणा आहे ज्ञान । मिश्रित झालें तें करी भिन्न ।
येरें पालवें झांकून । दाविले पदार्थ वेगळाले ॥६॥
निळा म्हणे देखोनिया माता । आश्चर्य मानी ते तत्वतां ।
म्हणे याचिये हातीं सर्वहि सत्ता । आहे सकळ विश्वाची ॥७॥
यशोदेने श्रीकृष्णाला पाटावर बसवले आणि चांदीच्या ताटात अनेक प्रकारचे पदार्थ वाढले; दूध, दही, तूप, घट्ट साय आणि वरून साखर ठेवली. कृष्ण म्हणाला, "आई, हे सगळे एकत्र कालव (मिश्रित कर) आणि मला तुझ्या हाताने भरव." यशोदा म्हणाली, "बाळा ऐक, या प्रत्येक पदार्थाची चव वेगवेगळी (भिन्न) आहे, ते एकत्र कसे करू?" कृष्ण म्हणाला, "मी तर सर्व रसांचा स्वामी (रसनायक) आहे, मग यात वेगळे काय आहे?" यशोदा म्हणाली, "तुझा प्रत्येक शब्द नवल पूर्ण असतो." मग तिने ते सर्व पदार्थ ताटात एकत्र कालवले आणि म्हणाली, "कृष्णा, आता खा." पण कृष्ण म्हणाला, "नाही, मला हे सगळे पदार्थ पुन्हा जसेच्या तसे वेगळे करून दे." यशोदा म्हणाली, "आता माझी कोणतीही युक्ती चालणार नाही. श्रीपती, मला त्रास देऊ नकोस. एकदा एकत्र केलेले पदार्थ मला पुन्हा वेगळे करायला का सांगतोस? असे एकत्र झालेले पदार्थ वेगळे करण्याचे ज्ञान कोणाकडे आहे का?" तेव्हा श्रीकृष्णाने आपल्या पीतांबराच्या (पालवाच्या) टोकाने ते ताट एका क्षणासाठी झाकले आणि उघडले, तर काय आश्चर्य! सर्व पदार्थ पुन्हा आपापल्या जागी वेगवेगळे झाले होते. निळोबा म्हणतात, हे पाहून यशोदा माता थक्क झाली आणि म्हणाली की, या बालकाच्या हातातच संपूर्ण विश्वाची सत्ता आहे.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
यावरी गडियांसीं खेळत । आला यमुनेतीरा आंत ।
क्रीडा करितां करितां आर्त । देखिलें ऐसें यमुनेचें ॥१॥
जैशा येऊनियां गौळणी । कृष्णमुखीं घालिती लोणी ।
मीच अंतरलें गे पापिणी । होऊनियां पाणी वाहातुसे ॥२॥
कृष्ण म्हणे तुझिया पोटीं । आहेती नवनिताचिया खोटी ।
काढूनी गाळ तो जगजेठी । सुखें भक्षितु बैसला ॥३॥
हें देखोनियां ते गडे । म्हणती बैसोनि एकीकडे ।
माती खातो हा निवाडें । सांगों धाविले यशोदे ॥४॥
म्हणती मृतिका आणूनि हरि । बैसला भक्षीत आवडीं करीं ।
ऐसें ऐकोनियां सुंदरी । धांवली क्रोधें आवेशें ॥५॥
हातीं घेऊनिया सिपुटी । आली जवळीके नेहटीं ।
येरें देखोनियां ते दिठीं । मृत्तिका लपवुनी पळतसे ॥६॥
निळा म्हणे हाकारिते । माया धांवे आटोपित ।
नाटोपेचि मग ते म्हणत । घरां आलिया ताडीन ॥७॥
यानंतर कृष्ण गोपाळांसोबत खेळत खेळत यमुना नदीच्या तीरावर आला. तिथे खेळत असताना यमुनेच्या पाण्याच्या प्रवाहाकडे पाहून त्याला वाटले की, जशा गोपी येऊन माझ्या मुखात प्रेमळपणे लोणी घालतात, तशी यमुना विचार करत आहे, "मीच दुर्दैवी राहिले, जी फक्त पाणी होऊन वाहत आहे, मला कृष्णाची सेवा करता आली नाही." श्रीकृष्णाने यमुनेला मनात म्हटले, "तुझ्या पोटात (तळात) देखील मातीच्या रूपात लोण्याचाच गोड ठेवा आहे." असे म्हणून तो जगज्जेता कृष्ण तिथली माती (गाळ) काढून आवडीने खाऊ लागला. हे पाहून त्याचे मित्र गोपाळ म्हणाले, "हा बघा एका कोपऱ्यात बसून माती खात आहे." ते पळत जाऊन यशोदेला सांगू लागले की, "कृष्णा तिथे बसून मनापासून माती खात आहे." हे ऐकून सुंदर यशोदा रागाने आणि धास्तावून तिकडे धावली. तिच्या हातात एक छडी (सिपुटी) होती, ती कृष्णाच्या जवळ आली. आईला रागाने येताना पाहून श्रीकृष्णाने ती माती लपवली आणि तो पळू लागला. निळोबा म्हणतात, यशोदा त्याला हाका मारत, पकडण्याचा प्रयत्न करत मागे धावत होती, पण कृष्ण काही तिच्या हाती लागत नव्हता. शेवटी ती म्हणाली, "थांब, घरी आल्यावर तुला चांगलीच शिक्षा करते (ताडीन)."
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
येरें शब्द ते ऐकोन । उभा ठाकला जगज्जीवन ।
माता म्हणे हे अवगुण । कांरे ऐसे करितोसी ॥१॥
ठायीं वाढिल्या न जेविसी । आणि येथें माती खाशी ।
येरु म्हणे नाहीं ऐशी । प्रतिज्ञा मी दावीन ॥२॥
तंव ते म्हणे दावीं मुख । येरु म्हणे तरी हें देख ।
पाहे तंव माजीं त्रैलोक्य । चंद्रसूर्य तारांगणें ॥३॥
मेरुकुळाचाळ पर्वत । नदादि नदीयांचे ओघ वहात ।
सप्तहि सागर भरतें येत । ऐसें देखत वदनामाजीं ॥४॥
भोवंडी आली पहातां नयनां । मग म्हणे निमटी निमटी आतां वदना ।
माव तुझी जगज्जीवना । नकळेचि आम्हां प्राकृतां ॥५॥
मग धरुनियां तो करतळीं । आलिंगिला हदयमेळीं ।
विस्मयें दाटोनियां वेल्हाळी । आली घेउनी मंदिरां ॥६॥
निळा म्हणे सांगे लोका । अपूर्व देखिलें म्यां कौतुका ।
मृत्तिकामिसें माजी त्रैलोक्या । पाहिलें वदनीं हरिचिया ॥७॥
आईचे ते रागाचे शब्द ऐकून तो जगज्जीवन (श्रीकृष्ण) तिथेच शांत उभा राहिला. यशोदा जवळ येऊन म्हणाली, "अरे कृष्णा, हे कसले वाईट गुण (अवगुण) तू शिकत आहेस? घरी इतके चांगले अन्न वाढले तरी तू जेवला नाहीस आणि इथे येऊन माती खातोस?" कृष्ण म्हणाला, "आई, मी माती खाल्लेली नाही, मी तुला सिद्ध करून दाखवतो." यशोदा म्हणाली, "ठीक आहे, मग तुझे तोंड उघडून दाखव." कृष्ण म्हणाला, "हे बघ मग!" श्रीकृष्णाने जसे तोंड उघडले, तसे यशोदेला त्याच्या मुखात संपूर्ण त्रैलोक्य, चंद्र, सूर्य आणि आकाशगंगा (तारांगणे) दिसू लागली. मोठे मेरू पर्वत, नद्यांचे मोठे प्रवाह आणि सातही समुद्रांना आलेली भरती तिला त्याच्या छोट्याशा मुखात दिसली. हे अद्भूत दृश्य पाहून यशोदेचे डोळे चक्रावले (भोवंडी आली). ती घाबरून म्हणाली, "बाळा, लवकर तोंड बंद कर (निमटी)! हे जगज्जीवना, तुझी ही माया आम्हा सामान्य माणसांना समजत नाही." तिने श्रीकृष्णाचा हात आपल्या हातात घेतला, त्याला प्रेमाने गळामिठी मारली आणि आश्चर्याने थक्क होऊन ती त्याला घरी घेऊन आली. निळोबा म्हणतात, यशोदा लोकांना सांगू लागली की, आज मी एक अद्भूत कौतुक पाहिले; माती खाण्याच्या निमित्ताने मी श्रीहरीच्या मुखात संपूर्ण ब्रह्मांड पाहिले.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
गोवळसंगे चोरिया करी । शिंकी उतरुनियां बाहेरी ।
आणि फोडी गोवळकरीं । कवळ देत लोणियाचे ॥१॥
दूध तूप साय लोणी । दहीं हुडकूनियां आणी ।
खाय लवंडी आणि पोरा लागुनी । देऊनियां धणी सुखी करी ॥२॥
देउनी समर्थ हा घेणार । सर्वी सर्वात्मा ईश्वर ।
म्हणोनियां हा हुडकूनियां घर आणी बाहेरी लपविले ॥३॥
कोठेंहि उरों नेदिचि संचित आणी बाहेरीं ते अकस्मात ।
वाढूनि सौगडिया देत । आपणहि स्वीकारित त्यांच्यासंगे ॥४॥
देखोनियां तें वृध्द नारी । बोभाट करिती यशोदे व्दारी ।
म्हणती गे कुमारा आवरीं । नव्हाडी केली गोरसाची ॥५॥
नित्य संवकलासे आमुचे घरीं । धांवोनि तो निशीच्या भरीं ।
निद्रिस्त असतां शिकींचि उतरी । आणि गोवळां चारी गोरस ॥६॥
निळा म्हणे न सोसवे आतां । नित्य उपद्रव याचा होतां ।
आंणखीही गुह्य गोष्टी सांगतां । होईल लौकिक आमुचाचि ॥७॥
श्रीकृष्ण आपल्या सवंगड्यांसह गवळणींच्या घरी चोऱ्या करतो. तो बाहेरील शिंक्यांवर ठेवलेले लोणी खाली उतरवतो आणि गवळ्यांच्या मुलांच्या हाताने ते भांडे फोडून सगळ्यांना लोण्याचे कळे (कवळ) भरवतो. तो घराघरांतून दूध, तूप, साय, लोणी आणि दही शोधून आणतो. स्वतःही खातो आणि इतर मुलांना तसेच दासींना देऊन, त्यांचे मन तृप्त करून त्यांना सुखी करतो. हा सर्वांचा आत्मा असलेला परमेश्वर असूनही, गवळणींच्या घरातील दूध-लोणी हुडकून बाहेर आणतो आणि ते लपवून ठेवतो. तो कशाचाही साठा (संचित) शिल्लक उरू देत नाही. अकस्मात ते बाहेर आणून आपल्या सवंगड्यांना वाढतो आणि स्वतःही त्यांच्यासोबत खातो. हे सर्व पाहून वृद्ध गवळणी यशोदेच्या दारात येऊन तक्रार (बोभाट) करतात. त्या म्हणतात, "गे यशोदे, तुझ्या या मुलाला आवर, याने आमच्या गोरसाचे पार नुकसान केले आहे." तो नित्य आमच्या घरी येण्यास सरावला आहे. रात्रीच्या वेळी धावून येतो, आम्ही झोपलेले असताना शिंक्यावरून दही-लोणी उतरवतो आणि गवळ्यांच्या मुलांना चारतो. निळोबाराय म्हणतात, गवळणी म्हणतात की आता याचा नित्य होणारा उपद्रव सहन होत नाही. आणि याच्या आणखी काही गुप्त गोष्टी सांगायला गेलो, तर आमचीच जगात अब्रू जाईल.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
सुनाकुमरी आमुचे घरीं । त्यांतेही चाळवुनियां निर्धारी ।
लोळे सेजाबाजावरी । आणखीही करी काय नेणों ॥१॥
तया नावडतिचि भ्रतार । सासासासरे भावेदिर ।
करुनिया यासिची परिचार । रतल्या निरंतर याची संगें ॥२॥
खाता जेवितां स्मरति यातें । लेतां नेसतां यापेंचि चित्तें ।
कामकाजीं जैसि भ्रमितें । तैसिया उदास वर्तती ॥३॥
यशोदा याणेंचि लाविला चाळा । वेडयाचि केल्या सुनाबाळा ।
देखता याचिया श्रीमुखकमळा । मग त्या नव्हतचि कोणाच्या ॥४॥
ऐसा चोर हा शिनळ । यशोदे आवरी आपुला बाळ ।
येणें बुडविलें आमुचे कुळ । न कळे आकळ खेळयाच ॥५॥
सांगता हे ऐशी गोष्टी । क्रोधची उपजे तुझया पोटीं ।
परीहा भला नव्हेचि शेवटीं । उभ्यकुलां बुडवणा ॥६॥
निळा म्हणे त्यांचि वचनें । ऐकोनि यशोदा क्रोधें म्हणे ।
काय गे बोल त्या माझें तान्हें । बाळक हें नेणें चोया करुं ॥७॥
गवळणी यशोदेला म्हणतात, "आमच्या घरातील सुना आणि कुमारी मुलींना याने वेड लावले आहे. हा त्यांच्या बिछान्यावर जाऊन लोळतो आणि आणखी काय काय करतो ते सांगता येत नाही! आता त्या सुनांना त्यांचे पती, सासरे, सासू आणि दीरही आवडत नाहीत. त्या रात्रंदिवस फक्त याचीच सेवा करतात आणि याच्याच रंगात रंगून गेल्या आहेत. जेवताना-खाताना, कपडे-दागिने परिधान करताना त्यांचे चित्त फक्त याच्याकडेच असते. घरातील कामे करताना त्या जणू काही भ्रमिष्ट झाल्यासारख्या उदास वागतात. हे यशोदे, तुझ्या या मुलानेच त्यांना हा चाळा लावला आहे आणि आमच्या सुना-मुलींना वेडे करून सोडले आहे. एकदा याचे श्रीमुखकमळ पाहिले की त्या इतर कोणाच्याही उरत नाहीत. असा हा चोर आणि लंपट मुलगा आहे. यशोदे, तू तुझ्या बाळाला आवर, याने आमचे कुळ बुडवले आहे. या खेळकर कृष्णाचे चरित्र कळणे कठीण आहे." गवळणी पुढे म्हणतात, "आम्ही हे सत्य सांगत असताना तुझ्या मनात राग येतो आहे, पण शेवटी हे आपल्या दोन्ही कुळांना बुडवणारे ठरेल, त्यामुळे हे वागणे बरे नाही." निळोबाराय म्हणतात, त्या गवळणींचे असे बोलणे ऐकून यशोदा माता क्रोधाने म्हणाली, "तुम्ही माझ्या तान्ह्या बाळाबद्दल हे काय बोलत आहात? माझे हे लहान बाळ चोऱ्या करायला काय जाणे?"
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
नाहींचि तुम्हां भीडचाड । येथें करुं अल्याति बडबड ।
कृष्ण माझा अवघ्यांसीं गोड । तुम्हांसी कां गे वीट याचा ॥१॥
जाऊं नेणेचि बाहेरी । तयावरी घालितां गे तुम्ही चोरी ।
आलगटा अवघ्याचि नारी । नसतींच गाहाणीं आणित्या ॥२॥
घरीं काय त्या उणें झालें । जे तुम्हां घरी दूध दहीं चारिलें ।
नेऊनियां कोठें सांठविलें । कृष्ण खणार तें किती ॥३॥
लेंकरुं माझें कोडिसवाणें । विकारमात्र कांहींची नेणे ।
तयासी शिनळ चोर हें म्हणणें । फजीत पावणें आहे तुम्हां ॥४॥
जा गे आतां धरुनि आणा । खोटें शिनळिय येरी श्रीकृष्णा ।
नाहीं तरी फजीतपणा । व्यर्थचि पावाल या बोलीं ॥५॥
कृष्ण तो अंतर्बाह्य निर्मळ । जैसी कां शुध्द स्फटिक शीळ ।
तया चोरियेचा लावितां मळ । जिव्हा कांटतील तुमचिया ॥६॥
निळा म्हणे परिसोनी येरा । क्रोधेंचि चालिल्या आपुल्या घरा ।
म्हणती धरुनियां श्रीवरा । आणूं तैसाचि इयेपाशीं ॥७॥
यशोदा गवळणींना म्हणाली, "तुम्हाला कसलीच मर्यादा किंवा भीती राहिलेली नाही, म्हणूनच तुम्ही येथे येऊन वाटेल ती बडबड करत आहात. माझा कृष्ण सर्वांना अत्यंत गोड वाटतो, मग तुम्हालाच त्याचा विट का आला आहे? तो तर घराबाहेर जाणेही जाणत नाही, तरीही तुम्ही त्याच्यावर चोरीचा आळ घालत आहात. तुम्ही सर्व स्त्रिया उगाचच एकत्र येऊन खोटी खोटी गाहाणी (तक्रारी) घेऊन आल्या आहात. माझ्या घरात काय कमी आहे, जो तो तुमच्या घरी जाऊन दूध-दही खाईल? नेऊन त्याने ते कुठे साठवून ठेवले आहे? आणि हा लहानगा कृष्ण किती खाणार? माझे हे मूल अतिशय लाडके आणि निष्पाप आहे, त्याला विकार काय असतात हेही ठाऊक नाही. अशा माझ्या बाळाला तुम्ही चोर आणि लंपट म्हणता, यामुळे तुमचीच फजिती होईल. जा, जर माझा श्रीकृष्ण खोटा किंवा लंपट असेल तर त्याला रंगेहाथ धरून आणा, नाहीतर तुमच्या या बोलण्यामुळे तुम्ही व्यर्थ फजित पावाल. कृष्ण हा आतून आणि बाहेरून अत्यंत निर्मळ आहे, जणू काही शुद्ध स्फटिकाची शिळाच! अशा पवित्र कृष्णाला चोरीचा मळ लावताना तुमच्या जिभा गळून पडतील." निळोबाराय म्हणतात, यशोदेचे हे शब्द ऐकून त्या गवळणी क्रोधाने आपल्या घराकडे निघाल्या आणि म्हणाल्या, "आता आपण त्या श्रीकृष्णाला रंगेहाथ धरूनच हिच्या समोर आणू, मग पाहू ही काय म्हणते."
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
मग लाउनी शिंकियाच्या हारी । बैसल्या जागत आपुल्या घरीं ।
कवडाआड आणि माजघरीं । शिंकिया जवळी भोंवताल्या ॥१॥
पाटीये तळीं झांकोनी दीप । बैसल्या दवडोनियां झोंप ।
तंव हा सच्चिदानंदस्वरुप । आला चोरिये त्याचि घरां ॥२॥
गडी ठेवूनियां बाहेरी । चाहुली मारुनियां संचार करी ।
तंव या शिंकियाचिया हारी । चाचपडतां सांपडल्या ॥३॥
तेणें हरिखेला अंतरीं । म्हणे आतां साधली चोरी ।
बरा निवाड फावला वरी । निजल्या नारी नेणती ॥४॥
गोड चाखोनियां तें पाहे । हातोहातीं लांबवीत जाय ।
दूध लोणी वरील साय । दहीं साजुक विरजलें ॥५॥
आपण खाये गडियां चारी । गोड आहे म्हणे हरी ।
कुचकुचिती हळूचि करीं । म्हणतीं बाहेरी निघावें ॥६॥
तंव सांचल ऐकोनियां गौळणी । आवेशें धांविल्या अवघ्याजणी ।
दीप उघडिला तंव हा नयनीं । देखियला चोरिये भक्षितां ॥७॥
झडा घालुनियां वरी । कवळिल्या अवघ्या नारीं ।
म्हणती कैसी करुनी चोरी । घरे आमुची बुडविली ॥८॥
निळा म्हणे बोलोनि ऐसें । चरणी बांधति आवेशे ।
तया किंव दावितसे । म्हणे मी आलों भुलोनिया ॥९॥
त्यानंतर गवळणींनी आपल्या घरात एकापाठोपाठ एक शिंक्या लावून ठेवल्या आणि दाराच्या पाठीमागे, माजघरात शिंक्यांच्या आसपास त्या दबा धरून जागत बसल्या. पाटीखाली (टोपलीखाली) दिवा झाकून ठेवून, आपली झोप बाजूला सारून त्या वाट पाहू लागल्या. तितक्यात तो सच्चिदानंदस्वरूप श्रीकृष्ण त्याच घरी चोरी करण्यासाठी आला. आपल्या सवंगड्यांना बाहेर ठेवून, कोणाची चाहुल लागत नाही ना हे पाहत तो घरात शिरला. अंधारात चाचपडत असताना त्याला त्या शिंक्यांच्या ओळी सापडल्या. ते पाहून तो मनात अतिशय आनंदित झाला. तो स्वतःशीच म्हणाला, "आता चोरीची छान संधी साधली आहे. चांगला निवाडा झाला, कारण या स्त्रिया झोपल्या आहेत आणि त्यांना काहीच ठाऊक नाही." त्याने ते पदार्थ गोड आहेत की नाही हे चाखून पाहिले आणि हातोहात ते पुढे सरकवू लागला; त्यात दूध, लोणी, वरील साय आणि ताजे विरजलेले दही होते. तो स्वतःही खाऊ लागला आणि आपल्या मित्रांनाही भरवू लागला. हरी म्हणाला, "हे फार गोड आहे." पण मित्र हळूच कुजबुजले आणि म्हणाले, "आता आपण बाहेर पडायला हवे." तितक्यात हा सर्व सुगावा (सांचल) लागताच गवळणी मोठ्या वेगाने आणि आवेशाने धावून आल्या. त्यांनी झाकलेला दिवा उघडला, तर त्यांना स्वतःच्या डोळ्यांनी कृष्ण चोरी करून खाताना दिसला! त्यांनी लगेच त्याच्यावर झडप घातली आणि त्याला चोहोबाजूंनी घेरले. त्या म्हणाल्या, "अशी चोरी करून तू आमची घरे कशी काय बुडवलीस?" निळोबाराय म्हणतात, असे बोलून गवळणींनी आवेशाने कृष्णाचे पाय बांधले. तेव्हा कृष्ण स्वतःची दया दाखवत म्हणाला, "मी रस्ता चुकून इथे आलो आहे, मला सोडून द्या."
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
काली माजुम घेतला होता । गडियांसवें म्यां नेणतां ।
तेणेंचि आजि माझिया चित्ता । झाला विभ्रम ऐशापरी ॥१॥
न यें सोडाल आजि तरी । तुमचे घरीं न करीं चोरी ।
मस्तक ठेवितों पायांवरी । करा उपकार आजि मज ॥२॥
एकी म्हणती विश्वास नाही । याचिया शब्दाचा वो कांही ।
आजि सोडितां हा उदयांही । ऐसेंचि करील येउनी ॥३॥
अवघाचि चोरुनीया गोरस । नित्य खातो सावकाश ।
आमुचें घरीं नुरवी लेश । पहा माणसें रोडेलीं ॥४॥
आपulिये हा सुटिकेसाठीं । उदंड सांगेल ऐशिया गोष्टी ।
परि निष्ठूर आणि कपटी । या ऐसा नाही भूमंडळीं ॥५॥
आतां यासि न्यावें तेथें । यशोदे दावावे निरुतें ।
तियेसि सत्य वाटत नव्हतं । फेडावा संदेह तियेचा ॥६॥
निळा म्हणे मग बांधोनी गळा । धुलकाविती अवघ्या बाळा ॥
गाळी वोपुनियां सकळां । आणिला धरुनी यशोदेपें ॥७॥
कृष्ण गवळणींना थाप मारत म्हणाला, "काल मित्रांसोबत मी नकळत 'माजूम' (एक प्रकारचा अंमली पदार्थ किंवा विड्याचा प्रकार) खाल्ला होता. त्याच अमलामुळे आज माझ्या चित्ताला असा भ्रम झाला आणि मी इथे आलो. जर तुम्ही मला आज सोडले, तर मी पुन्हा कधीही तुमच्या घरी चोरी करणार नाही. मी तुमचे पाय धरतो, आजच्या पुरता माझ्यावर हा उपकार करा." पण एक गवळण म्हणाली, "याच्या शब्दावर अजिबात विश्वास ठेवू नका! आज याला सोडले तर हा उद्याही पुन्हा असेच करायला येईल. हा आमचा सगळा गोरस चोरून नित्य शांतपणे खातो. आमच्या घरात हा गोरसाचा लवलेशही उरू देत नाही, यामुळे पहा आमची घरातील माणसे कशी बारीक (रोडेली) झाली आहेत." दुसरी म्हणाली, "स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी हा अशा अनेक मोठ्या गोष्टी सांगेल, पण याच्यासारखा निष्ठूर आणि कपटी या संपूर्ण पृथ्वीवर दुसरा कोणी नाही. आता याला सरळ यशोदेकडेच घेऊन चला आणि तिच्या समोर उभे करा. तिला आमचे बोलणे खरे वाटत नव्हते ना, आता तिचा हा संशय कायमचा मिटवून टाकू." निळोबाराय म्हणतात, मग गवळणींनी कृष्णाच्या गळ्याला दोरी बांधली आणि त्या बालकृष्णाला ओढत, वाटेत त्याला ऐकवत-बोलत, यशोदे समोर आणून उभे केले.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
म्हणती दसवंतीये देख देख । वोजे पाहे याचें मुख ।
लोणीं माखलें साजूक । आणि दहींही गिरबडलें ते वरी ॥१॥
पाहे यशोदा जंव निर्धारी । तंव माग देखे मुखावरी ।
मग झडपिती अवघ्या नारी । कैसें बोलत होतीसी ॥२॥
याचिपरी आमुच्या सुना । कुमारीही लाविल्या ध्याना ।
सांगता हें तुमच्या मना । सत्य नव्हतें वाटत ॥३॥
आंतात शासन करिशील तरी । खोंडी सांडील हा वो निर्धारीं ।
नाहीं तरी नाकळे हरी । नित्य कलह तुम्हां आम्हां ॥४॥
लाडिका तरी बांध गळां । परी नको सोडूं हा मोकळा ।
आम्ही उत्तीर्ण आपुल्या बोला । सांगोनियां या काळें ॥५॥
यावरी चोरिये देखतां । न सोडें जिवें या तत्त्वतां ।
नेऊंनियां निज एकांता । बांधू गांठी जिवाचिये ॥६॥
येणें गोरसाची धुणी । करुनि फोडियेली दुधाणीं ।
त्याचाहि हिशेब तुज लागुनी । न देववे यशोदे सर्वथा ॥७॥
ऐशिया निकुरेंसी या नारी । शिव्याहि देती तोंडचिवरी ।
म्हणती यशोदे तुझी ही थोरी । नुरेल यावरी जाण गे ॥८॥
निळा म्हणे खादलें वित्त । देणें लागेल तुज तें सत्य ।
ऐसेही दावूनियां संकेत । ताडिती कृष्णा निज करें ॥९॥
गवळणी म्हणाल्या, "हे यशोदे (दसवंतीये), नीट बघ! याच्या मुखाकडे जरा न्याहाळून पाहा. याच्या तोंडाला ताजे लोणी माखलेले आहे आणि त्यावर दही देखील सांडलेले आहे." यशोदेने जेव्हा नीट पाहिले, तेव्हा खरोखरच कृष्णाच्या मुखावर चोरीचे डाग दिसले. मग सर्व स्त्रिया यशोदेला म्हणाल्या, "आता बोल, मघाशी तू कशी बोलत होतीस? याचप्रमाणे याने आमच्या सुना आणि कुमारी मुलींना आपल्या ध्यासाला लावले आहे. आम्ही हे सांगत होतो तेव्हा तुझ्या मनाला ते खरे वाटत नव्हते. आता जर तू याला योग्य शासन केलिस, तरच हा आपली ही खोड निश्चितपणे सोडेल; नाहीतर हा हरी कोणाच्या हाताला लागणार नाही आणि आपल्यात रोज भांडणे होत राहतील. हा तुझा लाडका असला तरी याच्या गळ्याला दोरी बांधून ठेव, याला असा मोकळा सोडू नकोस. आम्ही आमच्या बाजूने तुला वेळेवर सांगून आमचे कर्तव्य पूर्ण केले आहे. यापुढे जर हा चोरी करताना सापडला, तर आम्ही याला जिवंत सोडणार नाही, याला एकांतात नेऊन जिवाशीच बांधून ठेवू. याने आमच्या घरात गोरसाची जणू नदीच वाळवली आणि दुधाची भांडी फोडून टाकली. यशोदे, त्या सर्व नुकसानीचा हिशेब तुला कधीच चुकता करता येणार नाही." अशा रीतीने त्या स्त्रिया अत्यंत हट्टाला पेटून तोंडावर शेलक्या शब्दांत बोलू लागल्या आणि म्हणाल्या, "यशोदे, आता यापुढे तुझा हा मोठेपणा उरणार नाही, हे लक्षात ठेव." निळोबाराय म्हणतात, "याने खाल्लेल्या गोरसाची किंमत तुला द्यावीच लागेल," असा इशारा देत त्या कृष्णाला स्वतःच्या हाताने हलकेच मारू (ताडित करू) लागल्या.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
देखोनि तें यशोदा ऐकोनि गोठी । क्रोधें संतप्त झाली पोटीं ।
म्हणे हा चोरिया करितां महा हाटीं । न राहेचि मी काय करुं ॥१॥
किती तरी हे अपवाद । सोसूं जनाचे वेवाद ।
उदंड सांगताहि हा गोविंद । न सांडीचि खोडी आपुली ॥२॥
मग म्हणे तूं गोपाळा । न संडिशीचि आपुला चाळा ।
शिक्षा लावीन याचि वेळां । मग तूं शहाणा होशील ॥३॥
यावरी नेदीं घरात येऊं । तुजला न घाली खाऊं जेऊं ।
तुझिया खोडी माझा जिऊ । बहुत तपिंनला या काळें ॥४॥
मग लाऊनियां दावें गळां । नेऊनि बांधला त्या उखळा ॥
म्हणे सांडिता ऐसा चाळा । तुज सर्वथा न सोडीं ॥५॥
हांसती भोवत्या अवघ्या नारी । म्हणती करिशील आतां चोरी ।
नासिंले खादलें तें आजिवरी । फावलें ऐसें म्हणों नकों ॥६॥
यावरी येशी आमुचा घरां । चोरीये जरी दधीक्षीरा ।
तरी नेऊनियां कौसासुरा । हातीं देऊं तुजलागीं ॥७॥
ऐसें बोलोनियां सुंदरा । गेल्या आपुलिया मंदिरा ।
यशोदा म्हणे रे चक्रधरा । घरीं काय उणें तुज ॥८॥
निळा म्हणे बोले हरी । गोड न लागेचि तें निर्धारीं ।
चोरियेचेंचि आवडे भारी । करील याहिवरी चोरीया ॥९॥
हे सर्व पाहून आणि गवळणींचे बोलणे ऐकून यशोदेच्या पोटात मोठा राग निर्माण झाला. ती म्हणाली, "हा बाजारात आणि घराघरांमध्ये चोऱ्या करण्यापासून अजिबात परावृत्त होत नाही, आता मी काय करू? लोकांचे हे आळ आणि त्यांचे वाद मी किती दिवस सहन करू? या गोविंदाला मी खूप समजावून सांगितले, तरी हा आपली खोड सोडत नाही." मग ती कृष्णाला म्हणाली, "कृष्णा, तू तुझा हा चाळा सोडत नाहीस ना? आता याच वेळी मी तुला अशी शिक्षा करीन की तू शहाणा होशील. यापुढे मी तुला घरात पाऊलही टाकू देणार नाही आणि तुला खायला-प्यायलाही घालणार नाही. तुझ्या या खोड्यांमुळे माझा जीव या वेळी खूप संतापला आहे." असे म्हणून तिने कृष्णाच्या गळ्याला दोरी (दावे) लावली आणि त्याला नेऊन एका जड उखळाला बांधून टाकले. ती म्हणाली, "जोपर्यंत तू हा चाळा सोडत नाहीस, तोपर्यंत मी तुला अजिबात सोडणार नाही." आजूबाजूच्या सर्व स्त्रिया हसू लागल्या आणि म्हणाल्या, "काय रे कृष्णा, आता करशील का चोरी? आजवर जे काही नुकसान केलेस आणि खाल्लेस, ते तुला फुकट मिळाले असे समजू नकोस. यापुढे जर तू दही-दूध चोरण्यासाठी आमच्या घरी आलास, तर तुला सरळ पकडून कंस राजाच्या (कौसासुराच्या) स्वाधीन करू." असे बोलून सर्व गवळणी आपापल्या घरी निघून गेल्या. यशोदा कृष्णाला म्हणाली, "अरे चक्रधरा, तुझ्यासाठी घरी काय कमी आहे?" निळोबाराय म्हणतात, यावर हरी मनात म्हणाला की घरातले पदार्थ मला अजिबात गोड वाटत नाहीत, मला तर चोरीचेच खायला जास्त आवडते आणि मी यापुढेही चोऱ्या करतच राहीन!
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
ऐसें एकोनियां यशोदा । म्हणे तरी मी न सोडी तूंते कदा ।
अंतरलें काम माझा धंदा । राहें गोविंदा ऐसाचि ॥१॥
बोलोनियां तें ऐसें गेली । आपुल्या कामा वरीपडि झाली ।
पुढें कृष्णे युक्ति केली । अति विचित्र ते ऐका ॥२॥
मग त्या उपडुनियां उखळा । आला बाहेरीं तया वेळा ।
दावें तैसेंचि असतां गळा । उखळ आडकवी वृक्षेसी ॥३॥
विमलारर्जुन कुबेरनंदन । नारदवचनें शाप पावेन ।
होते राहिले वृक्ष होऊन । कृष्णचरणस्पशें उध्दरावया ॥४॥
त्याचें उदित झालें भाग्य । यालागीं येऊनियां श्रीरंग ।
करिते झाले तो प्रयोग । सावध मनें परियेसा ॥५॥
ते उभयतांहि शेजारीं । वाढले होते दिव्य सहस्त्रवर्षेंवरी ।
उंची पाहातां गगनोदरीं । शाखपल्लव डोलती ॥६॥
त्या उभयतां माजी उखळ । आडकवुनी कृष्ण् गोपाळ ।
तया नेटी देउनी चरणतळ । हेलावा देऊनि उपटिलें ॥७॥
तिहीं गर्जना केली कैसी । प्रळयकाळींची विदयुल्लता जैसी ।
उध्दार पावेनियां हरिचरणासी । वंदूनियां ते गेले ॥८॥
ऐकोनियां तो घोषगजर । यशोदा धंवली अति सत्वर ।
पाहे तंव तो सारंगधर । माजि वृक्षा पडियला ॥९॥
मग उचलूनियां करतळीं । आलंगिला हदयमेळीं ।
निढळ मेळउनी निढळीं । अवलोकीं वदन क्षणक्षणा ॥१०॥
म्हणे भ्यालिसी गे माझी माय । थोर केला म्यां अन्याय ।
उखळीं बांधलीसी हा अपाय । थोर वरुनि चूकला ॥११॥
मग सोडूनियां कंठीचें दावें । मुख पुसी निजपल्लवें ।
निळा म्हणे याचीं लाघवें । नेणवतीचि ब्रम्हादिकां ॥१२॥
कृष्णाचे ते चोरून खाण्याचे बेत मनात ओळखून यशोदा म्हणाली, "तर मग मी तुला कधीच सोडणार नाही. माझा घरातला धंदा आणि कामे बाजूला पडली तरी चालतील, पण हे गोविंदा, तू असाच बांधलेला राहा." असे बोलून ती आपल्या कामात मग्न झाली. त्यानंतर श्रीकृष्णाने एक अतिशय विचित्र आणि नवल पूर्ण युक्ती केली, ती ऐका. गळ्याला दोरी आणि उखळ बांधलेले असतानाच, कृष्णाने ते जड उखळ जमिनीतून उपटून काढले आणि तो बाहेर आला. गळ्यात दोरी तशीच असताना, त्याने ते उखळ अंगणातील दोन मोठ्या वृक्षांच्या मधोमध अडकवले. ते वृक्ष म्हणजे वास्तविक कुबेराचे पुत्र मणsubग्रीव आणि नलकूबर (विमलार्जुन) होते, जे नारद मुनींच्या शापामुळे वृक्ष होऊन राहिले होते. श्रीकृष्णाच्या चरणांच्या स्पर्शाने त्यांचा उद्धार व्हावा हा त्यामागील हेतू होता. त्यांचे भाग्य आता उजळले होते, म्हणूनच श्रीरंगाने हा प्रयोग केला, तो सावध मनाने ऐका. ते दोन्ही वृक्ष शेजारी शेजारी हजारो दिव्य वर्षांपासून वाढले होते. त्यांची उंची गगनाला भिडली होती आणि त्यांच्या फांद्या व पाने आकाशात डोलत होती. त्या दोन वृक्षांच्या मधोमध उखळ अडकवून कृष्ण गोपाळाने आपल्या पायांचा जोर दिला आणि उखळाला असा काही झटका (हेलावा) दिला की ते दोन्ही महाकाय वृक्ष मुळासकट उपटून पडले! वृक्ष पडताना प्रलयकाळातील विजेसारखी प्रचंड गर्जना झाली. त्या शापित गंधर्वांचा उद्धार झाला आणि ते हरीच्या चरणांना वंदन करून आपल्या धामात निघून गेले. हा प्रचंड आवाज ऐकून यशोदा माता अत्यंत वेगाने धावत आली. ती पाहते तर काय, तिचा लाडका कृष्ण त्या पडलेल्या वृक्षांच्या मधोमध सुखरूप उभा होता. तिने त्याला तातडीने आपल्या हातात उचलून घेतले, हृदयाशी घट्ट आवळले, त्याचे कपाळ आपल्या कपाळाला लावले आणि ती क्षणोक्षणी त्याचे मुख न्याहाळू लागली. ती म्हणाली, "माझ्या सोन्या, तू खूप घाबरलास. मी तुझ्यावर मोठा अन्याय केला की तुला उखळाला बांधले. आज खूप मोठे अरिष्ट टळले आहे." तिने कृष्णाच्या गळ्यातले दावे सोडून दिले आणि आपल्या पदराने त्याचे मुख पुसले. निळोबाराय म्हणतात, या श्रीकृष्णाची ही लीला (लाघव) ब्रह्मदेवालाही नीटशी समजण्या पलीकडची आहे.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
तेणें दणणिंले गोकुळ उतरंडीहि खचल्या सकळ ॥
धांविन्नले गौळी आणि गोवळ । म्हणती हा रवकल्लोळ कशाचा ॥१॥
तंव ते देखती अवघे नयनीं । वृक्ष पडिले ते उन्मळोनी ।
आश्रचर्य करिती आपुलाले मनीं । म्हणती हे कैसेनी उलंडले ॥२॥
यशोदा सांगे तयांप्रती । बांधला होतां म्या श्रीपती ।
तेणें येऊनियां आचिती । उखळ वृक्षाबुडीं अडकविलें ॥३॥
गौळणी सांगतां गाहाणें । मीहि संतापलें मनें ।
तेणें गळां बाधोनियां तान्हें । उखळेंसी म्यां ॥४॥
गेलें आणिकियां कामासीं । कृष्णें उपडूनियां उखळासी ।
वृक्ष मोडियेलें आवेशीं । माजीं आपणही पडियेला ॥५॥
थोर चुकलें हें अरिष्ट । तळीं सांपडतां होतां पिठ ।
ऐसें बोलोनियां अदृष्ट । ताडी आपुलिया निज करें ॥६॥
निळा म्हणे घेउनी त्यासी । सफुंदे यशोदा उकसाबुकसी ।
म्हणें माझिया हषिकेशी । कोणीहि देखों न शकती ॥७॥
वृक्ष पडल्याच्या त्या प्रचंड आवाजाने संपूर्ण गोकुळ दणाणून गेले आणि घरांमधील भांड्यांच्या उतरंडी देखील कोसळल्या. हा कसला मोठा कोलाहल (रवकल्लोळ) आहे, हे पाहण्यासाठी सर्व गवळी आणि गोपाळ धावत आले. तेव्हा त्यांना स्वतःच्या डोळ्यांनी दिसले की ते महाकाय वृक्ष मुळासकट जमिनीवर उन्मळून पडले आहेत. ते मनात अत्यंत आश्चर्यचकित झाले आणि म्हणू लागले की हे एवढे मोठे वृक्ष अचानक कसे काय कोसळले? तेव्हा यशोदा त्यांना म्हणाली, "मी या श्रीपतीला (कृष्णाला) येथे बांधून ठेवले होते. त्याने नकळत येथे येऊन उखळ वृक्षाच्या मुळाशी अडकवले. गवळणी सतत तक्रारी आणत होत्या, त्यामुळे मीही मनातून संतापले होते आणि रागारागात या तान्ह्या बाळाच्या गळ्याला उखळासह दोरी बांधली. मी माझ्या इतर कामात निघून गेले, पण कृष्ण उखळ उपटून घेऊन आला आणि त्याने आवेशाने हे वृक्ष मोडून पाडले, ज्याच्या खाली तो स्वतःही सापडला होता. आज खूप मोठे अरिष्ट टळले, जर तो या वृक्षांच्या खाली थेट सापडला असता तर त्याचा पिठला झाला असता." असे म्हणून ती स्वतःच्या नशिबाला दोष देऊ लागली. निळोबाराय म्हणतात, यशोदा कृष्णाला कडेवर घेऊन हुंदके देऊन रडू लागली आणि म्हणाली, "माझ्या या ऋषिकेशीला (कृष्णाला) कोणाची तरी वाईट नजर लागली आहे, ती कोणाला पाहवत नाही."
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
म्हणे बा गौळणीचिया रागें । तुज म्यां बांधलें रे प्रसंगें ।
तंव त्वां उपटूनियां श्रीरंगें । उखळ येथें अडकविलें ॥१॥
परी तें नयेचि तुज उगवितां । म्हणोनियां बळें ओढिलें ताता ।
तंव हे वृक्ष पडिले रे भाग्यवंता । अदृष्टें आमुच्या वांचलासी ॥२॥
मग त्या म्हणती गौळणी नारी । खेद न करीं वों सुंदरी ।
त्वांचि हा परमात्मा श्रीहरि । मारिला होता निज हस्तें ॥३॥
गत गोष्टी काय ते आतां । न करीं यावरी जिवा परता ।
उदंड गाहाणींही सांगतां । तूं तें तत्वतां मानू नको ॥४॥
आजींचाचि पाहें पां अनर्थ । केवढा चुकला अवचिता घात ।
अदृष्टाचा हा कृष्णनाथ । म्हणोनियां वांचला निज भाग्यें ॥५॥
आंतातरी सांभाळुनी । पहा हा भ्याला असेल मनीं ।
हे केवढे वृक्ष पडिले अवनीं । घोर घोषें दणाणिले ॥६॥
निळा म्हणे यावरी यशोदा ॥ पुसे भ्यालासि बारे गोविंदा ।
तव तो हांसोनियां गदगदा । म्हणे मज भ्य कोणाचें ॥७॥
यशोदा म्हणाली, "अरे बाळा, गवळणींच्या रागामुळे मी तुला परिस्थितीमुळे बांधून ठेवले होते. पण तू तर उखळ उपटून आणलेस आणि ते इथे वृक्षांमध्ये अडकवून दिलेस. पण ते तुला तिथून बाहेर काढता येत नव्हते, म्हणून हे माझ्या लाडक्या, तू ते बळाने ओढलेस; आणि त्यामुळे हे महाकाय वृक्ष कोसळले. तू अतिशय भाग्यवान आहेस आणि आमच्या चांगल्या नशिबामुळेच आज तू सुखरूप वाचला आहेस." हे ऐकून तिथे जमलेल्या गवळणी म्हणाल्या, "हे सुंदरी यशोदे, आता तू मनाला खंत लावून घेऊ नकोस. तू तर तुझ्या हाताने या साक्षात परमात्मा श्रीहरीला जणू शिक्षाच केली होतीस (मारले होतेस). आता जुन्या गोष्टींचा काय विचार करायचा? यापुढे या मुलाला जीवापलीकडे जपे. आम्ही कितीही तक्रारी (गाहाणी) आणल्या, तरी तू त्या खऱ्या मानू नकोस. आजचाच हा अनर्थ पाहा ना, केवढा मोठा जीवघेणा घात टळला आहे. हा कृष्णनाथ साक्षात ईश्वरी कृपेने आणि स्वतःच्या नशिबानेच वाचला आहे. आता तरी याला नीट सांभाळ. इतके मोठे वृक्ष जमिनीवर पडून संपूर्ण परिसर हादरला, हा मनात खूप घाबरला असेल." निळोबाराय म्हणतात, यावर यशोदेने विचारले, "बा गोविंदा, तू खरोखर घाबरलास का रे?" तेव्हा तो बालकृष्ण गदगदा हसला आणि म्हणाला, "मला साक्षात जगाला भीती घालणाऱ्याला कोणाची भीती असणार?"
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
देशें काळें वर्तमानें । न धरीं संकोच कांही मनें ।
मी तो ऐसाचि हें शहाणे । जाणती सकळ सर्वद्रष्टे ॥१॥
तंव तो आला अकस्मात । नारदमुनी गात नाचत ।
वंदूनियां श्रीकृष्णनाथ । कीर्ति विर्णित कृष्णाची ॥२॥
म्हणे उध्दरिलें विमलार्जुन । शापदग्ध हे कुबेरनंदन ।
भविष्य जाणोनियां दर्शन । घ्यावया तुझें पातलों ॥३॥
परात्पर तूं परत्पर तूं परमानंद । योगी हत्कमळींचा मकरंद ।
सगुणरुपियां सच्चिदानंद । यशोदेअंकी क्रीडसी ॥४॥
स्तवितां तूतें भागल्या श्रुती । मग त्या ठेलिया निवांती ।
त्या गापिकारुपें गोकुळा येथे । तुजसी अंगसंग करावया ॥५॥
मग नमुनी यशोदेप्रती । म्हणे तूं वों भाग्यवंती ।
परमात्मा हा विश्रवतोमूर्ती । तुझिये अंकीं विराजला ॥६॥
निळा म्हणे वदोनी ऐसें । नारद गेला निज उददेशें ।
यशोदा ऐकोनियां निज मानसें । परम संतोष पावली ॥७॥
कृष्ण मनात म्हणतो, देश, काळ किंवा कोणतीही परिस्थिती असो, मी कधीही संकोच धरत नाही. मी कसा अनादी-अनंत आहे, हे सर्वज्ञ आणि शहाणे पुरुष नीट जाणतात. तितक्यात तिथे अचानक देवर्षी नारदमुनी भगवंताचे गुणगान गात आणि नाचत आले. त्यांनी श्रीकृष्णनाथाला वंदन केले आणि त्याची कीर्ती वर्णिली. नारद म्हणाले, "हे कृष्णा, शापामुळे वृक्ष झालेले कुबेराचे पुत्र मणsubग्रीव आणि नलकूबर (विमलार्जुन) यांचा आज तू उद्धार केलास. हे भविष्य मला ठाऊक होते, म्हणूनच मी तुझे दर्शन घेण्यासाठी येथे आलो आहे. तू परात्पर, परमानंदस्वरूप आणि योग्यांच्या हृदयकमळातील मकरंद (अमृत) आहेस. असा तू सगुण रूप घेऊन सच्चिदानंद स्वरूपात यशोदेच्या मांडीवर खेळत आहेस! तुझे स्तवन करताना साक्षात श्रुती (वेद) देखील थकल्या आणि शांत झाल्या. त्या सर्व श्रुतीच आज गोपींचे रूप घेऊन गोकुळात आल्या आहेत, जेणेकरून त्यांना तुझा सहवास लाभावा." त्यानंतर नारदांनी यशोदेला नमन करून म्हटले, "हे माता यशोदे, तू अत्यंत भाग्यवान आहेस, कारण हा संपूर्ण विश्वाचा मालक असलेला परमात्मा आज तुझ्या मांडीवर विराजमान झाला आहे." निळोबाराय म्हणतात, असे बोलून नारदमुनी आपल्या कार्यासाठी निघून गेले. हे ऐकून यशोदेच्या मनाला परम आनंद आणि समाधान लाभले.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
पुढें गांईची खिल्लारें । मागें गोवळ आपण भारें ।
मुरलीवादन सप्तस्वरें । करीत चालत आनंदे ॥१॥
पांवयाच्या तलालोरी । डफहुडूक त्या भीतरीं ।
शंख कहाळा वाजवित कुसरीं । गोवळ नाचती भोंवतें ॥२॥
गाइ चरती पांगोनी वनीं । मुख संतोष चारा वदनीं ।
कृष्णा दृष्टीं अवलोकुनी । तृप्त जीवनीं यथाकाळें ॥३॥
शीतळ छाया देखती जेथें । विलासे नाचत ठाकती तेथें ।
टिपरी रुमाल घेउनी हातें । मोडिती अंगे नानापरी ॥४॥
हुतुतु हमामा विटी दांडू । सुरकठया लगोरिया घेउनी चेंडू ।
झोंबिया घेऊनि दावती वाडू । आपुलिया निजशक्ति ॥५॥
नाना उमाणीं उगवितीं कोडीं । सांगती काहाण्हीया कडोविकडीं ।
गाणी गाती अति आवडी । करिती उध्दार रागांचे ॥६॥
निळा म्हणे माध्यान्हकाळीं बैसोनी कळंबावे तळीं ।
काढिल्या शिदोया माजीं वनमाळी । करिती आरोहणा स्वानंदें ॥७॥
गोकुळातील बाललीला पुढे सांगताना: पुढे गायींचे मोठे कळप (खिल्लारे) चालत आहेत आणि त्यांच्या मागे गवळ्यांची मुले आणि स्वतः कृष्ण मोठ्या उत्साहाने चालत आहेत. कृष्ण आपल्या मुरलीतून सप्तस्वरांचे वादन करत आनंदाने पुढे जात आहे. पावा (बासरी), डफ, हुडुक, शंख आणि कहाळा यांसारखी वाद्ये गोपाळ अत्यंत कौशल्याने वाजवत आहेत आणि कृष्णाच्या भोवती आनंदाने नाचत आहेत. गायी वनामध्ये चोहोबाजूला पसरून आनंदाने चारा चरत आहेत. कृष्णाकडे पाहून त्यांचे जीवन तृप्त झाले आहे. जिथे कुठे त्यांना वृक्षांची शीतल सावली दिसते, तिथे हे गोपाळ आनंदाने नाचण्यासाठी थांबतात. हातामध्ये टिपऱ्या आणि रुमाल घेऊन ते नाना प्रकारे अंगविक्षेप करत सुंदर नृत्य करतात. ते वनामध्ये हुतुतू (कबड्डी), हमामा, विटी-दांडू, सुरपारंब्या (सुरकठया), लगोरी आणि चेंडू असे विविध खेळ खेळतात. कुस्तीचे (झोंबिया) डाव खेळून ते आपापली ताकद दाखवतात. एकमेकांना नाना प्रकारची कूटप्रश्न (उमाणी) आणि कोडी घालतात, सुंदर गोष्टी (काहाण्या) सांगतात. अत्यंत आवडीने गाणी गाऊन विविध रागांचे आळप घेतात. निळोबाराय म्हणतात, दुपारच्या (माध्यान्ह) वेळी हे सर्वजण एका मोठ्या कदंब वृक्षाच्या (कळंबावे) खाली बसले. तिथे सर्वांनी आपापल्या घरून आणलेल्या शिदोऱ्या उघडल्या आणि त्या गोपाळांच्या मध्ये बसून तो वनमाळी श्रीकृष्ण स्वतःच्या आनंदाने भोजन करू लागला.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
गोवळ देती उष्टावळी । म्हणती गोड हें वनमाळी ।
घालूनियां श्रीमुख त्या कमळीं । परम संतोषें स्वीकारी ॥१॥
आवडीचें तेचि तें गोड । भाव देखे ज्याचा वाड ।
त्याचेचि घे येरा निचाड । दांभिका अभिमानायाचें वोसंडी ॥२॥
ऐसा करिती गदारोळ । घालिती येरयेरा मुखीं कवळ ।
ब्रम्हानंदाचा सुकाळ । हास्यविनोदें जेविती ॥३॥
नाना लावणशाखांच्या परी । नाना पत्रशाखा वाढिल्या वरी ।
नाना अन्नाअन्नाच्या कुसरी । जेविती मुरारीसमवेंत ॥४॥
म्हणती आजच्या जेवणा । आम्हां श्रीहरी हा पाहुणा ।
न म्हणे उच्छिष्ट शिळें कोणा । अवघियांचे स्वीकारितु ॥५॥
ऐसें जूउनियां घाले । तंव गाईचे कळप देखिले ।
पाहती तंव नवल वर्तलें । बुजल्या पळती जीवधाकें ॥६॥
निळा म्हणे उठिला पाळा । अवलोकिती जो अवघे डोळां ।
तंव त्या देखिल्या ज्वाळा । वणवा जळत चौफेरीं ॥७॥
वनभोजनाच्या वेळी गोपाळ आपली उष्टी शिदोरी कृष्णाला देतात आणि म्हणतात, "हे वनमाळी, हे खूप गोड आहे, तू खा!" कृष्ण देखील त्यांचे ते प्रेमळ शब्द ऐकून आपल्या मुखकमलाने अत्यंत समाधानाने त्यांचा उष्टा घास स्वीकारतो. कारण भगवंताला प्रेमाचे आणि आवडीचे पदार्थच गोड वाटतात. ज्याचा भाव मोठा आणि शुद्ध असतो, त्याचेच पदार्थ तो स्वीकारतो. जे दांभिक आणि अभिमानी असतात, त्यांच्या पदार्थांचा तो त्याग करतो (वोसंडी). असे सर्व गोपाळ तिथे मोठा गदारोळ करत आणि एकमेकांच्या मुखात घास (कवळ) घालत जेवत आहेत. तिथे जणू ब्रह्मानंदाचा सुकाळ झाला आहे आणि सर्वजण हास्यविनोदात जेवत आहेत. पानांवर विविध प्रकारच्या चवदार भाज्या, चटण्या आणि अन्नाचे नानाविध प्रकार वाढले आहेत. ते सर्वजण मुरारी श्रीकृष्णासोबत जेवत आहेत. गोपाळ म्हणतात, "आजच्या या भोजनाला साक्षात श्रीहरी आमचा पाहुणा झाला आहे!" हा कृष्ण कोणाचेही उष्टे किंवा शिळे अन्न पाहत नाही, तो सर्वांचे अन्न सारख्याच प्रेमाने स्वीकारतो. अशा प्रकारे त्यांचे भोजन संपत आले असताना, अचानक गायींचे कळप बिथरलेले दिसले. पाहत असतानाच तिथे एक नवल घडले; सर्व गायी जीवाच्या भीतीने चोहोबाजूला पळू लागल्या. निळोबाराय म्हणतात, सर्व गोपाळांनी जेव्हा डोळे उघडून पाहिले, तेव्हा त्यांना सभोवताली अग्नीच्या प्रचंड ज्वाळा दिसल्या. वनामध्ये चोहोबाजूने मोठा वणवा (दावानल) पेटला होता!
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
पळवाया न दिसे मार्ग । पक्षी जळताती भुजंग ।
श्रवापदांचे कोंडले तुंग । मृग व्याघ्रें कालवती ॥१॥
वृकवराह पंचानन । ससे जंबुक सामर भेवन ।
रानम्हैसे रोही हरिण । जीव धाकें मिसळति ॥२॥
ज्वाळा लागती आकाशीं । धूम्रें कोंडिले रवि शशी ।
वृक्ष जळताती तेणें त्यांसी । तडक फुटती सर्वांगी ॥३॥
प्रचंड वाताचिया लोरी । तुटती तेणें गगनोदरी ।
शिखा आंदोळती अंबरी । तेणें फडत्कार वाजति ॥४॥
देखोनिया भ्याले सकळ । गवगविले अवघे गोंवळ ।
म्हणति आला अंतकाळ । गाईगोधनांसमवेत ॥५॥
ठिणगिया उडती असंख्यात । इंगळ येऊनी पडती आंत ।
आतां कैचा गोकुळप्रांत । मार्गचि नाही पळावया ॥६॥
निळा म्हणे घालिती कंठी । येर येरांचिया धांवोनि मिठी ।
हें देखोनियां तो जगजेठी । म्हणे रे कोणी भेऊं नका ॥७॥
वणव्याने चोहोबाजूंनी घेरल्यामुळे पळून जाण्यासाठी कोणताही मार्ग उरला नाही. आगीत पक्षी आणि सर्प (भुजंग) जळून खाक होत आहेत. हिंस्त्र श्वापदांचे मोठे कळप एका जागी कोंडले गेले आहेत; हरणे आणि वाघ देखील जीवाच्या भीतीने एकत्र धावत आहेत. लांडगे (वृक), रानडुक्कर (वराह), सिंह (पंचानन), ससे, कोल्हे (जंबुक), रानम्हशी, निलगाई (रोही) आणि हरणे हे सर्व प्राणी मृत्यूच्या भयाने एकमेकांत मिसळून पळत आहेत. आगीच्या ज्वाळा थेट आकाशाला भिडल्या आहेत आणि सुटलेल्या प्रचंड धुरामुळे सूर्य व चंद्र देखील झाकोळले गेले आहेत. मोठे मोठे वृक्ष जळत आहेत आणि उष्णतेमुळे त्यांच्या अंगाला तडे जात आहेत. प्रचंड वाऱ्याच्या झोतामुळे आगीच्या शिखा आकाशात आंदोळन घेत आहेत आणि त्यांचा मोठा धडधडाट (फडत्कार) ऐकू येत आहे. हे भयंकर दृश्य पाहून सर्व गोपाळ प्रचंड घाबरले आणि व्याकुळ झाले. ते म्हणू लागले, "आता या गायी-वासरांसह आपला अंतकाळ जवळ आला आहे!" हवेत असंख्य ठिणग्या उडत आहेत आणि जळते निखारे (इंगळ) अंगावर पडत आहेत. आता आपल्या गोकुळाचा रस्ता कुठे उरला आहे? पळायला मार्गच नाही. निळोबाराय म्हणतात, भीतीपोटी सर्व गोपाळ धावून एकमेकांच्या गळ्यात पडले आणि त्यांनी मिठी मारली. हे पाहून तो जगज्जेता श्रीकृष्ण म्हणाला, "मित्रांनो, तुम्ही कोणीही अजिबात घाबरू नका!"
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
अग्नीची व्हावया शांती । उपाय आहे तुमच्याचि हातीं ।
लावोनियां बैसा पातीं । डोळेचि झांकुनी बळकट ॥१॥
उघडे ठेवितां चेतले वन्हीं । मग तो नाटोपे आम्हां लागुनी ।
सांडील अवघीयांसीच जाळुनी । झांका म्हणउनी निज नेत्र ॥२॥
गोवळ म्हणती कैसे डोळे । झांकउनी मारवितोसी रे सकळे ।
येरु म्हणे तुम्हां हें नकळे । तोटका या काळें ऐसाची ॥३॥
येथें न धरितांचि विश्वास । जळाल अवघेही नि:षेश ।
ऐसें सांगोनिया त्यांस । डोळे निज करें धरविले ॥४॥
मग आपण वाढोनियां श्रीहरी । जाहला विराटरुपिया गगनावरीं ।
मुख पसरोनियां श्वासेंची करी । वोढिल्या अग्निज्वाळा ॥५॥
पोटीं घालूनियां दावानळ । जाहला पहिल्याचि ऐसा गोपाळ ।
हें देखोनी अवघेची गोंवळ । बोटांसंघीं लक्षितां ॥६॥
तयां म्हणे उघडा नेत्र । ऐकोनी बोलती ते सर्वत्र ।
म्हणती देखिलें हें चरित्र । तूंचि गगनवरी वाढलासी ॥७॥
निजमुखें गिळिलें ज्वाळ । तूंचि तूं काळाचाहि काळ ॥
आजी देखिला तुझा खेळ । आम्हीं आपुल्या निजदृष्टीं ॥८॥
निळा म्हणे बोलोनी ऐसें । लोळतीं पायावरी उल्हासें ।
मनीं जाणोनियां विश्रवासें । हाचि परमात्मा ईश्वर ॥९॥
श्रीकृष्ण गोपाळांना म्हणाला, "या अग्नीची शांतता करण्याचा उपाय तुमच्याच हातात आहे. तुम्ही सर्वजण एका ओळीत (पातीत) बसा आणि आपले डोळे घट्ट झाकून घ्या. जर तुम्ही डोळे उघडे ठेवले, तर हा पेटलेला अग्नी आपल्याला आवरता येणार नाही आणि तो सर्वांना जाळून खाक करेल; म्हणून मी सांगतो तसे आपले डोळे बंद करा." गोपाळ म्हणाले, "अरे कृष्णा, संकट समोर असताना डोळे झाकून तू आम्हाला मारून टाकणार आहेस का?" त्यावर कृष्ण म्हणाला, "तुम्हाला हे समजणार नाही, या संकटाच्या वेळी हाच एकमेव तोडगा (तोटका) आहे. जर तुम्ही माझ्यावर विश्वास ठेवला नाही, तर सगळे जळून संपून जाल." असे सांगून त्याने सर्वांचे डोळे हाताने बंद करायला लावले. त्यानंतर श्रीहरीने स्वतःचे रूप प्रचंड वाढवले आणि तो आकाशाएवढा विराट झाला! त्याने आपले मुख पसरले आणि एकाच श्वासासरशी त्या वणव्याच्या सर्व ज्वाळा स्वतःच्या मुखात ओढून घेतल्या! तो सर्व दावानल स्वतःच्या पोटात सामावून घेऊन तो कृष्ण गोपाळ पुन्हा पहिल्यासारखा लहान बालक झाला. हे सर्व गोपाळांनी आपल्या हाताच्या बोटांच्या फटीतून चोरून पाहिले होते. कृष्णाने त्यांना सांगितले, "आता डोळे उघडा." तेव्हा सर्व गोपाळ एकत्र येऊन म्हणाले, "कृष्णा, आम्ही तुझे हे दिव्य चरित्र पाहिले आहे. तूच आकाशाएवढा मोठा झाला होतास! तू तुझ्या मुखाने या आगीच्या ज्वाळा गिळून टाकल्यास. तू काळाचाही महाकाळ आहेस. आज तुझी ही अद्भूत लीला आम्ही आमच्या डोळ्यांनी पाहिली आहे." निळोबाराय म्हणतात, असे बोलून सर्व गोपाळ आनंदाने कृष्णाच्या पायावर लोळण घेऊ लागले आणि त्यांचा ठाम विश्वास बसला की हा दुसरा तिसरा कोणी नसून साक्षात परमात्मा ईश्वर आहे.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
नेत्र झांकविले ते हरी । कारण इतुलेंचि अभ्यंतरी ।
मज विराट झालियावरी । छळतील हे देखतां ॥१॥
तंव तें भावार्थी चोखडे । त्याणीं देखिलें तें निवाडें ।
मग नाचती कृष्णापुढें । कीर्ति त्याची वर्णित ॥२॥
म्हणति मागेंही याचिपरी । केलीं चरित्रें तुवां हरी ।
शेषिली पूतना निशाचरी । अघाबकांतें चिरिलें तें ॥३॥
तुझिये अंगीं सर्व कळा । नेतां ब्रम्हायानें आम्हां सकळां ।
तैसेंचि होऊनियां गोपाळा । दोहीं ठाई रक्षिलें ॥४॥
आजीं कळला तुझा महिमा । नेणतिया गोवळां जी आम्हां ।
करीं अपराध आमुचें क्षमा । तुज उच्छिष्टें चारिलीं तें ॥५॥
बेटया म्हणोन बोभाइलें । शिव्या देउनी आळविलें ।
खेळतां डावहि मागितले । भांडण केलें नेणतां तुज ॥६॥
निळा म्हणे सहस्त्रवरी । नमस्कार केले ऐसे हरी ।
तेणेंचि तोषोनियां उत्तरीं । बोले तुम्ही सखे माझे ॥७॥
हरीने गोपाळांचे डोळे झाकण्याचे कारण मनात हेच होते की, माझे विराट रूप पाहून हे साधेभोळे गोपाळ घाबरतील किंवा व्याकुळ होतील. परंतु जे गोपाळ अत्यंत शुद्ध भाव असणारे (चोखडे) होते, त्यांनी बोटांच्या फटीतून ते सर्व चरित्र स्पष्ट पाहिले होते. मग ते कृष्णाच्या समोर आनंदाने नाचू लागले आणि त्याची कीर्ती गाऊ लागले. ते म्हणाले, "हे हरी, तू पूर्वी देखील अशीच अद्भूत चरित्रे केली आहेस. तू त्या पूतना राक्षसिणीचे प्राण शोषून घेतले आणि अघासूर व बकासूर या राक्षसांना चिरून टाकले! तुझ्या अंगी सर्व कला आहेत. जेव्हा ब्रह्मदेवाने आम्हा सर्व गोपाळांना आणि गायींना लपवून नेले होते, तेव्हा तू स्वतःच तसा गोपाळ आणि वासरू बनून दोन्ही ठिकाणी आमचे रक्षण केलेस. आज आम्हाला तुझा खरा महिमा कळला आहे. आम्ही अजाण गोपाळ आहोत, आम्हाला क्षमा कर, कारण आम्ही तुला आमचे उष्टे अन्न भरवले आहे! आम्ही तुला 'अरे-तुरे' म्हणून हाका मारल्या, रागावून शिव्या दिल्या, खेळताना तुझ्याकडे आमचे डाव मागितले आणि तुला सामान्य समजून तुझ्याशी भांडण केले." निळोबाराय म्हणतात, गोपाळांनी अशा प्रकारे कृष्णाला हजारो नमस्कार केले. त्यांच्या त्या शुद्ध प्रेमाने संतुष्ट होऊन श्रीकृष्ण उत्तरला, "तुम्ही सर्व माझे परम प्रिय सखे आहात, मनात कोणतीही खंत बाळगू नका."
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
म्हणती आजि वांचिलों जीवें । जवळी श्रीहरी होतां सवें ।
तंव ते गांईचे मेळावें । वाडियाकडें मोहरले ॥१॥
मग ते चालिले गोवर । वाजवीत वादयें खेळत खेळ ।
शिंगें कहाळा घागरघोळ । चांदिवे ध्वज उभारुनी ॥२॥
ऐशिया परमानंदकल्लोळीं । गाई आलिया वाडिया जवळी ।
तंव त्या गौळणी सकळी । आलिया दुडिया घेउनी ॥३॥
गौळी वत्सां पाचारिती । गोधना दुहावे ते करिती ।
गाई सुरवाडें दुभती । वत्सांही पाजिती तृप्तीवरी ॥४॥
संवगडे म्हणती चला घरां । जाऊं आतां शारंगधरा ।
मग मोहच्छायें मंदिरा । चालले गजरें मिरवत ॥५॥
तंव त्या तलगा गौळणी नारी । नानापरीच्या आरत्या करीं ।
घेऊनियां आत्मया श्रीहरी । ओवाळिती निजभावें ॥६॥
विचित्र पुष्पांचियां माळा । आवडी घालिती हरीच्या गळां ।
ऐसे मिरवित आले राउळा । येतां यशोदा देखिलें ॥७॥
तिणें करुनियां अंक्षवाणें । ओवाळिले जिवें मनें ।
तंव गोवळ बोलति बोलणें । जालें अपूर्व वनीं तें ॥८॥
निळा म्हणे तें ऐकवया । निवाडें बैसली यशोदा माया ।
गोवळ सांगती लगोनि पाया । थोर कौतुक देखिलें ॥९॥
गोपाळ आनंदाने म्हणाले, "आज श्रीहरी आपल्या सोबत होता, म्हणूनच आपण जिवंत वाचलो!" दरम्यान, गायींचे सर्व कळप आपल्या गोठ्याकडे (वाड्याकडे) वळले होते. मग ते सर्व गोपाळ वाद्ये वाजवत, विविध खेळ खेळत, शिंगे, कहाळा, घागरघोळ वाजवून आणि सुंदर ध्वज (चांदिवे) उभारून आनंदाने निघाले. अशा ब्रह्मानंदाच्या कल्लोळात गायी जेव्हा गोकुळाजवळ आल्या, तेव्हा सर्व गवळणी दुधाची भांडी (दुड्या) घेऊन धावून आल्या. गवळी लोक वासरांना हाका मारू लागले आणि गायींचे दूध काढू लागले. गायी देखील मोठ्या आनंदाने आणि सुखाने भरपूर दूध देऊ लागल्या, त्यांनी आपल्या वासरांनाही तृप्त होईपर्यंत पाजले. सवंगडी म्हणाले, "हे शारंगधरा कृष्णा, आता आपण आपापल्या घरी जाऊया." मग सायंकाळच्या वेळी ते सर्वजण भगवंताच्या जयघोषात मिरवत निघाले. तिथे असणाऱ्या तरुण गवळणींनी नाना प्रकारच्या आरत्या तयार केल्या आणि आपल्या आत्मस्वरूप श्रीहरीला त्या शुद्ध भावाने ओवाळू लागल्या. त्यांनी अत्यंत आवडीने विविध सुगंधी फुलांचे हार हरीच्या गळ्यात घातले. अशा थाटात जेव्हा ते मंदिराकडे (राउळा) आले, तेव्हा यशोदा मातेने त्यांना पाहिले. तिने अक्षता आणि दिवे लावून कृष्णाला मनापासून ओवाळले. तेव्हा गोपाळ यशोदेला वनामध्ये घडलेली ती अद्भूत गोष्ट सांगू लागले. निळोबाराय म्हणतात, वनात नेमके काय नवल घडले ते ऐकण्यासाठी यशोदा माता उत्सुकतेने बैसली, आणि गोपाळ तिच्या पाया पडून म्हणाले की, "आज आम्ही वनात एक अतिशय मोठे कौतुक पाहिले आहे!"
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
माते बळिया शिरोमणी । कृष्ण नाटक हा विंदानी ।
आम्हां जळतजळतां वनीं । येणें रक्षिले निमिषाधें ॥१॥
आम्हां जाळित आला ओणवा । विराटरुपी हा झाला तेव्हां ।
मुखचि पसरुनीयां अघवा । प्राशन केला दावानळ ॥२॥
आम्हीं देखिलें तें नयनीं । दिव्य रुप याचें अवघ्या जणीं ।
ऐसें ऐकोनियां ते जननी । परम आश्रचर्यातें पावलीं ॥३॥
घरोघरीं हेचि वार्ता । कथिती कृष्णचरित्र कथा ।
गुढीया उभवूनीयां चित्ता । माजी हर्ष न समाय ॥४॥
गाती नित्य नामावळी । तुळसी वृंदावना बैसोनि पाळी ।
अवलोकूनियां मुर्ति सावळी । करिती जिवें कुरवंडिया ॥५॥
म्हणती आमुचें थोर भाग्य । भाग्यें जोडला हा श्रीरंग ।
याचा नित्य घडतां संग । काय करावें वैकुंठ ॥६॥
निळा म्हणे प्रतीत ऐशी । बाणली गोवळां आदि सकळांसी ।
मग ते तयातेंचि मानसी । ध्याती पूजिती सर्वदा ॥७॥
गोपाळ यशोदेला म्हणाले, "हे माते, हा तुझा कृष्ण सर्व सामर्थ्यवानांमध्ये शिरोमणी आहे आणि तो मोठा अद्भूत कलाकार (विंदानी) आहे! आम्ही वनात आगीत जळत असताना याने केवळ एका पळात (निमिषार्धात) आमचे रक्षण केले. आम्हाला जाळण्यासाठी तो प्रचंड वणवा (ओणवा) समोर आला, तेव्हा हा कृष्ण एकदम विराट रूपाचा झाला! त्याने आपले मोठे मुख पसरले आणि तो संपूर्ण दावानल एका क्षणात पिऊन टाकला! आम्ही आमच्या डोळ्यांनी याचे हे दिव्य रूप पाहिले आहे." गोपाळांचे हे बोलणे ऐकून माता यशोदा अत्यंत आश्चर्यचकित झाली. गोकुळात घरोघरी हीच चर्चा सुरू झाली आणि सर्वजण कृष्णाच्या या अद्भूत चरित्राची कथा सांगू लागले. लोकांनी आपापल्या घरावर आनंदाने गुढ्या उभारल्या, त्यांच्या मनात आनंद मावेनासा झाला. सर्व स्त्रिया तुळशी वृंदावनाच्या कट्ट्यावर बसून नित्य कृष्णाच्या नामावळी गाऊ लागल्या आणि त्याची ती सुंदर सावळी मूर्ती पाहून त्याच्यावरून स्वतःचा जीव ओवाळून टाकू लागल्या. त्या म्हणू लागल्या, "हे आमचे मोठे भाग्य आहे की हा श्रीरंग (कृष्ण) आम्हाला लाभला आहे. ज्याचा नित्य सहवास आम्हाला मिळतो आहे, त्यापुढे आम्हाला वैकुंठाची तरी काय गरज?" निळोबाराय म्हणतात, अशी अढळ प्रचिती (प्रतीत) गोपाळांसह सर्व गोकुळवासियांच्या मनात ठसली; आणि म्हणूनच ते सर्वजण रात्रंदिवस मनात फक्त श्रीकृष्णाचेच ध्यान आणि पूजन करू लागले.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
येरे दिवशीं घेउनी सवें । गोवळ खिल्लारांचे थवे ।
यमुनातटाकीं नित्य नवे । खेल खेळती विचित्र ॥१॥
म्हणे यारे चेंडूफळी । खेळों अवघे मिळोनी बळी ।
ऐसें बालोनियां वनमाळीं । कास घालित नेटकी ॥२॥
चेंडू घेऊनियां श्रीहरी । हाणे डाव मागें वरी ।
कानपिळा मग ते सारी । पाठीवरी बैसोनी ॥३॥
न सोडिचि पायातळीं यांता । मग तो हो कां कोणीहि भलता ।
म्हणे विचारुनियां तत्वत्तां । खेळा खेळ अवघेही ॥४॥
चिंतूनियां बरव्यापरी । चेंडू टाकिला कंळबावरी ।
अडकलासा देखोनी हरी । अभ्यंतरीं संतोषला ॥५॥
होतें आघींचि आर्त मनीं । काळया आणावा नाथुनी ।
मग म्हणे म्हणती गडे । डोहो तळीं वृक्षही अवघड ।
न धरीं कृष्णा याची चाड । करुं दुसरा नवा घरीं ॥७॥
दुसऱ्या दिवशी श्रीकृष्ण आपल्या सर्व गोपाळांना आणि गायींच्या मोठ्या कळपांना (खिल्लारे) सोबत घेऊन यमुना नदीच्या काठावर आला. तिथे ते नित्य नवे आणि विविध प्रकारचे खेळ खेळू लागले. वनमाळी कृष्ण म्हणाला, "मित्रांनो, या! आपण सगळे मिळून आज चेंडू-फळी (क्रिकेटसारखा खेळ) खेळूया." असे बोलून त्याने आपली कास घट्ट बांधली. श्रीहरीने चोंडू हातात घेतला आणि तो डाव खेळू लागला. जो कोणी हरेल, त्याला जिंकलेल्या खेळाडूला पाठीवर बसवून त्याची 'कानपिळी' द्यावी लागे, असा तो खेळ होता. खेळात जो कोणी पायाखाली (पराजित) येईल, त्याला सोडायचे नाही, मग तो कोणीही असो; असे कृष्ण सर्वांना विचारपूर्वक खेळण्यास सांगत होता. कृष्णाने एक योजना मनात आखून चेंडू मुद्दाम यमुनेच्या काठावरील एका मोठ्या कदंब वृक्षावर (कंळबावरी) भिरकावला. तो चेंडू झाडावर अडकल्याचे पाहून हरी मनात अत्यंत आनंदी झाला. कारण त्याच्या मनात आधीपासूनच एक इच्छा (आर्त) होती की, यमुनेच्या डोहात राहणाऱ्या कालिया सर्पाचे मर्दन करायचे आहे! पण गोपाळ कृष्णाला म्हणाले, "अरे कृष्णा, हा डोह अत्यंत खोल आणि भयंकर आहे आणि याच्या काठावरील वृक्षही अतिशय अवघड जागी आहे. तू या चेंडूचा हट्ट धरू नकोस, आपण घरी जाऊन दुसरा नवीन चेंडू तयार करूया, पण इथे जाऊ नकोस."
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
तंव त्यां म्हणे रे गडिहो ऐका । उतरुनी हाचि आणूं निका ।
असेल चपळ गडी जो नेटका । तेणें चढावें वृक्षावरी ॥१॥
तंव ते म्हणती नहो बाहेरी । आम्ही बळकट चढावाया वरी ।
वृक्षही उंच गगनोदरीं । डोहो भ्यासुर अक्षोभ हा ॥२॥
म्हणे गडीहो तरी तळींचि रहा । आणितों जाऊनि चेंडु पहा ।
ते म्हणती रे अचपळा रहा । निमित्य आम्हावरी आणूं नको ॥३॥
एका दोन कामीं वांचलासी । तैसेचि येथेंही पाहतोसी ।
परी हे बुध्दि नव्हे अशी वेळा सारखिया नसताती ॥४॥
पाय निसरोनियां जाईल । अथवा खांची उपटी उपटे ।
हांसे इतरांचे होईल । आपणही जिवें घातावें ॥५॥
ऐसें न करिती शहाणे । विचारुनी पहाती सर्वगुणें ।
मग हितावह तोचि घरणें । दृढ निश्रचयें मानसीं ॥६॥
निळा म्हणे सांगतां ऐसें । न मानिजे कृष्ण मानसें ।
मनींचें कार्य जें अनारिसें । तें नेदीचि कळों कोणासी ॥७॥
कृष्णाने गोपाळांना सांगितले, "अरे मित्रांनो ऐका, आपण हाच चेंडू खाली उतरवून आणूया. आपल्यात जो कोणी चपळ आणि हुशार मुलगा असेल, त्याने या झाडावर चढावे." त्यावर गोपाळ म्हणाले, "आम्ही कोणीही या झाडावर चढण्यास तयार नाही! हा वृक्ष आकाशा एवढा उंच आहे आणि खालचा डोह अतिशय भयंकर व अथांग (अक्षोभ) आहे." कृष्ण म्हणाला, "तर मग गड्यांनो, तुम्ही सगळे खालीच थांबा, मी स्वतः जाऊन तो चेंडू घेऊन येतो, तुम्ही पाहा." तेव्हा ते म्हणाले, "अरे चंचल (अचपळा) कृष्णा, थांब! उगाच आमच्यावर काही संकट आणू नकोस. तू आधीच्या एक-दोन संकटांतून नशिबाने वाचला आहेस, म्हणून तू इथेही धाडस करत आहेस; पण ही तुझी बुद्धी योग्य नाही. प्रत्येक वेळी वेळ सारखी नसते. जर झाडावरून तुझा पाय निसटला किंवा झाडाची फांदी तुटली, तर लोक आपल्याला हसतील आणि तुझा जीव विनाकारण धोक्यात येईल. शहाणे लोक कधीही असे धाडस करत नाहीत, ते सर्व बाजूने विचार करतात आणि जे हितकारक असेल तेच मनात पक्के ठरवून वागतात." निळोबाराय म्हणतात, गोपाळांनी इतके समजावून सांगितले तरी कृष्णाने त्यांचे ऐकले नाही. त्याच्या मनातील हेतू काहीतरी वेगळाच (अनारिसा) होता, जो तो कोणालाही समजू देत नव्हता.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
यावरी आपण वृक्षातळीं । जाऊनियां वरी न्याहाळि ।
तंव ते म्हणती अरे वनमाळी । आतुर बुध्दि करुं नको ॥१॥
येथे हा आघाताचा ठावो । नेणसि तूं त्याचा भावो ।
अणुमात्र निसरतां पावो । होईल निर्वाहो जिवित्वाचा ॥२॥
आपुला घात दुर्जना हरीख । हें तों न करीतीं मूर्ख देख ।
तुज पुढें तों शाहणे आणिक । नाढळेंचि ये भुवनत्रयीं ॥३॥
नायकोनियां आमुच्या उत्तरा । व्यर्थचि वेचावें आत्मशरीरा ।
दु:खी करुनि मातापितरां । समागमिया देशवटा ॥४॥
ऐसा विचार होईल हरी । नको चढो या वृक्षावरी ।
ठेवितों तुझया पायांवरी । आम्ही सकळहि मस्तक ॥५॥
परीं तें नायकोनियां कृष्ण । चढला वरी बैस जाऊन ।
तया म्हणती अवघे जण । करीं हो सावधानपणें कार्य ॥६॥
तयांप्रति बहु बरें म्हणे । जाणता त्रैलोक्याचे खुणे ।
निळा म्हणे चरित्र करणें । आहे दाखवणें तेंचि करी ॥७॥
त्यानंतर श्रीकृष्ण स्वतः त्या झाडाच्या खाली गेला आणि वर पाहू लागला. ते पाहून गोपाळ ओरडले, "अरे वनमाळी कृष्णा, अशी घाई (आतुर बुद्धी) करू नकोस! ही जागा अतिशय धोकादायक (आघाताचा ठाव) आहे, तुला तिथली परिस्थिती ठाऊक नाही. जर तुझा पाय थोडा जरी निसटला, तर तुझ्या जीवाला मोठा धोका निर्माण होईल. स्वतःचा घात करून शत्रूला (दुर्जनांना) आनंद देणे, हे मूर्खपणाचे लक्षण आहे. वास्तविक पाहता या तिन्ही लोकात तुझ्यापेक्षा शहाणा दुसरा कोणी नाही. आमचे बोलणे न ऐकता तू विनाकारण स्वतःचे शरीर धोक्यात घालत आहेस. जर तुला काही झाले तर तुझे आई-वडील अत्यंत दुःखी होतील आणि आमच्यावर देशाधडीला जाण्याची वेळ येईल. हे हरी, असा विचार कर आणि या झाडावर चढू नकोस. आम्ही सगळे तुझ्या पाया पडतो, पण तू थांब." परंतु कृष्णाने कोणाचेही ऐकले नाही आणि तो सरळ झाडावर चढून जाऊन बसला. तेव्हा खाली उभे असलेले गोपाळ त्याला म्हणाले, "ठीक आहे, आता जे काही काम करशील ते अतिशय सावधगिरीने कर." त्या सर्वांना कृष्ण म्हणाला, "हो, मी काळजी घेईन." तो तर तिन्ही लोकांच्या सर्व खुणा जाणणारा होता. निळोबाराय म्हणतात, भगवंताला जे अद्भूत चरित्र करून दाखवायचे होते, तो नेमके तेच करत होता.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
मग पाय ठेऊनि खांदियेवरी । चेंडा झेपावला हरी ।
ऐसें देखोनियां इतरीं । केला कल्लोळ खालुता ॥१॥
म्हणती रे नको नको हरी । जाऊं तिये खांदीयेवरी ।
आम्हां तुझी आई घरीं । गांजिल ऐसें करुं नकों ॥२॥
तयांप्रति म्हणोनि बरें । खांदि मोडियली भारें ।
ते आपण येकचि सरें । पाडियला डोहांत ॥३॥
देखानियां ते अवघे गडी । शंख करिती थडोथडीं ।
अंगे घालोनियां गडबडी । लोळती भुई आक्रंदत ॥४॥
म्हणति गेला रे महादाश्रय । तयाविण आम्हीं पोरटी काय ।
नाहीं दवावया ठाय । तोंड आतां कोणीकडें ॥५॥
काय म्हणेल ते दसवंती । लोकहि आम्हां फजीत करिति ।
म्हणती कां जाऊं दिला श्रीपती । तुम्हीं तया झाडावरी ॥६॥
हाणेनि घेती उरावरी । मस्तका ताडिती निजकरीं ।
गाई हांबरडे हाणीती वरी । दु:ख भारी न सोसवे ॥७॥
गांवांमाजी गेली वार्ता । लोकहि धांवले ऐकतां ।
नन्दयशोदे प्राणांत अवस्था । हो सरली तेचि क्षणी ॥८॥
घरोघरीं हाहाकार । शोक करिती नारीनर ।
ठाकूनि आलीं तीर । तंव तो कहार गोवळांचा ॥९॥
यशोदा म्हणे दावा हरी । केउता गेलारे गे मुरारी ।
नन्दही दीर्घ रुदन करी । म्हणे हरपला गोविंद ॥१०॥
दारिद्रीया हातीं रत्न । लागलें न धरे करितां यत्न ।
तैसि परी झाली म्हणोन । नन्द लोळे गडबडा ॥११॥
असो तो दु:खार्णव सांगता । पाषाण फुटती तत्त्वतां ।
मग समोखुनीया उभयता । लोक घेऊनि घरा आले ॥१२॥
एका कृष्णविणं नगर । वोस दिसे भयंकर ।
दु:खार्णवीं नारीनर । पडले तैसेंचि मातापिता ॥१३॥
निळा म्हणे इकडे हरी । रिगोनियां सर्पविवरीं ।
विखार काडिला बाहेरी । काळ्या तो नाथुनि ॥१४॥
कृष्णाने झाडाच्या फांदीवर (खांदियेवरी) पाय ठेवला आणि चेंडू पकडण्याच्या बहाण्याने थेट यमुनेच्या डोहात झेप घेतली! हे पाहताच खाली उभे असलेल्या गोपाळांनी एकच आक्रोश (कल्लोळ) केला. ते ओरडत होते, "अरे हरी, नको जाऊ त्या फांदीवर, तुझी आई आम्हाला घरी खूप बोलेल (गांजिल), असे करू नकोस." त्यांना 'बरे आहे' असे म्हणत, कृष्णाने आपल्या वजनाने ती फांदी मोडली आणि तो थेट त्या भयंकर डोहात कोसळला. कृष्ण पाण्यात पडल्याचे पाहून सर्व मित्र यमुनेच्या काठावर मोठमोठ्याने रडू लागले (शंख करू लागले). ते जमिनीवर स्वतःला झोकून देऊन आक्रंदत लोळू लागले. ते म्हणू लागले, "आमचा मुख्य आधार (महादाश्रय) निघून गेला! आता त्याच्याशिवाय आम्ही पोरके झालो आहोत. आता आम्ही कोणाच्या आधाराने राहायचे आणि आमचे तोंड कोणाला दाखवायचे? ती यशोदा माता (दसवंती) आता आपल्याला काय म्हणेल? लोकही आपली फजिती करतील की तुम्ही त्या श्रीकृष्णाला झाडावर का जाऊ दिले?" गोपाळ स्वतःच्या छातीवर मारून घेऊ लागले, डोके जमिनीवर आपटू लागले. गायी देखील मोठ्याने हंबरू लागल्या, त्यांचे ते दुःख सहन होत नव्हते. ही बातमी संपूर्ण गोकुळात पसरली, ती ऐकून लोक धावत सुटले. नंद आणि यशोदेची अवस्था प्राणांत झाल्यासारखी झाली. घरोघरी हाहाकार उडाला आणि सर्व स्त्री-पुरुष शोक करू लागले. सर्वजण यमुनेच्या तीरावर आले, तिथे गोपाळांचा मोठा आक्रोश सुरू होता. यशोदा रडत म्हणत होती, "माझा हरी मला दाखवा, तो मुरारी कुठे गेला?" नंदराया देखील दीर्घ रुदन करत म्हणाले, "माझा गोविंद हरवला!" एखाद्या दरिद्र्याच्या हाती अमूल्य रत्न लागावे आणि ते अचानक निसटून जावे, तशी अवस्था झाल्यामुळे नंदराज जमिनीवर गडबडा लोळू लागले. निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या त्या दुःखाचा सागर इतका मोठा होता की ते ऐकून पाषाणही फुटून जातील. शेवटी लोकांनी त्या दोघांना समजावून घरी आणले. कृष्णाशिवाय ते संपूर्ण नगर भयानक आणि ओस पडल्यासारखे दिसत होते. सर्व नागरिक आणि माता-पिता दुःखाच्या सागरात बुडाले होते. निळोबाराय म्हणतात, इकडे यमुनेच्या डोहात हरीने त्या सर्पाच्या बिळात (विवरात) प्रवेश केला होता आणि त्या विषारी कालिया सर्पाला पुरते नाथून (वश करून) तो त्याला बाहेर काढत होता.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
सप्त अहोरात्र होतां । तेथें कृष्ण जळाअतोंता ।
सांगतां युध्दाची ते वार्ता । सर्पी विखारीं वेष्टिला ॥१॥
बोलिला उदंड विरुध्द वचनें । युध्दहि केलें अति सत्राणें ।
परी या त्रैलोक्यजीवनें । लाविली दोरी तया नाकीं ॥२॥
मग धरुनियां तें करीं । केलें नृत्य पृष्ठीवरी ।
सवेंचि आणिला बाहेरी । आपण वरी बैसोनियां ॥३॥
देखोनियां अवघे गडी । हर्षें नाचती बागडी ।
घेऊनियां गोकुळां गुढी । जाणविली वार्ता सकळांसीं ॥४॥
ऐकतां हर्षले नागरिक । सामोरे आले ते सकळिक ।
देखोनियां यदुनायक । लोटांगणें घालिती ॥५॥
देऊनियां आंलिगणे । कृष्णें हरिला त्यांचा शीण ।
मग समागमें अवघे जण आले । कृष्णमंदिरां ॥६॥
गाई वत्सां आणि गोवळां । आनंद नरनारी बाळां ।
झाला ब्रम्हानंद सकळां । म्हणे निळा म्हणे हरीभेटी ॥७॥
कृष्ण यमुनेच्या डोहात सतत सात दिवस आणि सात रात्री (सप्त अहोरात्र) त्या विषारी पाण्याच्या आत होता. कालिया सर्पाने आपल्या विषारी विळख्याने कृष्णाला पूर्णपणे वेढून टाकले होते. त्या सर्पाने उदंड गर्विष्ठ आणि विरुद्ध वचने उच्चारली आणि कृष्णाशी मोठ्या ताकदीने (सत्राणे) युद्ध केले. परंतु या तिन्ही लोकांचे जीवन असलेल्या श्रीकृष्णाने शेवटी त्या कालियाच्या नाकात वेसण (दोरी) घातलीच! मग त्याने त्या सर्पाला आपल्या हातात धरले आणि त्याच्या फण्यांवर (पृष्ठीवरी) अद्भूत नृत्य केले. त्यानंतर कृष्ण त्या कालियाच्या डोक्यावर विराजमान होऊन त्याला डोहाच्या बाहेर घेऊन आला. आपल्या कृष्णाला सुखरूप बाहेर आलेले पाहून सर्व गोपाळ आनंदाने नाचू-बागडू लागले. त्यांनी गोकुळात आनंदाची गुढी उभारली आणि सर्व नागरिकांना ही आनंदाची बातमी दिली. हे ऐकून सर्व गोकुळवासी अत्यंत हर्षित झाले आणि ते सर्वजण यमुनेच्या काठावर सामोरे आले. आपल्या यदुनायकाला पाहून त्यांनी त्याला लोटांगण घातले. कृष्णाने सर्वांना प्रेमाने आलिंगन दिले आणि त्यांचा सर्व शोक व थकवा (शीण) दूर केला. मग सर्व लोक कृष्णाला सोबत घेऊन त्याच्या मंदिराकडे आले. गायी, वासरे, गोपाळ, स्त्री-पुरुष आणि लहान मुले या सर्वांना साक्षात ब्रह्मानंद प्राप्त झाला. निळोबाराय म्हणतात, अशा प्रकारे या हरीच्या भेटीने संपूर्ण गोकुळ पुन्हा आनंदाने न्हाऊन निघाले.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
मग पाचारुनियां प्रांतवासी । व्दिज आणिले भोजनासी ।
जिताणें करुनियां श्रीकृष्णासी । ओंवाळिती अक्षवाणें ॥१॥
काळया सर्प स्थपिला वरी । कळंबातळीं यमुने तिरीं ।
देखोनि सोहळा तो नरनारी । करितीं आश्चर्य मानसीं ॥२॥
पहा रे हें श्रीकृष्णचरित्र । एकाहुनि एक विचित्र ।
नवलचि देखती आमुचें नेत्र । नित्यानित्य नूतन ॥३॥
हेचि घरोघरीं वार्ता । कथिती कृष्णचरित्र कथा ।
गुढीया उभवूनीयां चित्ता । माजी हर्ष न समाय ॥४॥
गाती नित्य नामावळी । तुळसी वृंदावना बैसोनि पाळी ।
अवलोकूनियां मुर्ति सावळी । करिती जिवें कुरवंडिया ॥५॥
म्हणती आमुचें थोर भाग्य । भाग्यें जोडला हा श्रीरंग ।
याचा नित्य घडतां संग । काय करावें वैकुंठ ॥६॥
निळा म्हणे उत्साह ऐसा । मानूनियां निज मानसा ।
करिती पूजा स्तविती ईशा । जगत्रयाच्या श्रीकृष्णा ॥७॥
कृष्ण सुखरूप परत आल्याच्या आनंदात गोकुळात मोठा उत्सव सुरू झाला. आसपासच्या परिसरातील (प्रांतवासी) ब्राह्मणांना (द्विज) बोलावून महाभोजन देण्यात आले. श्रीकृष्ण मृत्यूच्या मुखातून जिवंत परत आला म्हणून सर्वजण त्याला अक्षता व दिवे लावून ओवाळू लागले. यमुनेच्या तीरावर असलेल्या कदंब वृक्षाच्या (कळंबातळी) खाली कालिया सर्पाचे मर्दन करून त्याला तिथून दूर पाठवले गेले. हा अद्भूत सोहळा पाहून सर्व स्त्री-पुरुष मनात अत्यंत आश्चर्यचकित झाले. ते म्हणू लागले, "या श्रीकृष्णाचे चरित्र पाहा, याचे प्रत्येक रूप एकापेक्षा एक अद्भूत आणि विचित्र आहे. आमचे डोळे रोज काहीतरी नवीनच नवल पाहत आहेत." घरोघरी हीच एक चर्चा सुरू झाली आणि लोक कृष्णचरित्राच्या कथा सांगू लागले. नागरिकांनी आपल्या मनात आणि घरांवर आनंदाच्या गुढ्या उभारल्या, त्यांचा हर्ष गगनात मावेनासा झाला. सर्वजण तुळशी वृंदावनाच्या कट्ट्यावर बसून नित्य भगवंताची नामावळी गाऊ लागले आणि त्या सावळ्या मूर्तीवरून आपला जीव ओवाळून टाकू लागले. लोक म्हणत होते, "हे आमचे मोठे भाग्य आहे की हा श्रीरंग आम्हाला लाभला आहे. जर याचा नित्य सहवास आम्हाला लाभत असेल, तर आम्हाला वैकुंठाची काय गरज?" निळोबाराय म्हणतात, अशा प्रकारचा मोठा उत्साह मनात बाळगून सर्व लोक त्या तिन्ही लोकांचा स्वामी असलेल्या श्रीकृष्णाची पूजा आणि स्तुती करू लागले.
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
तंव आली वार्षिक यात्रा । करणें इंद्रपूजा सर्वत्रां ।
गोरसें काढुनी कावडी भरा । हाकारी तराळ नंदआज्ञा ॥१॥
जाऊनियां पर्वतासी । सुरपती पुजावा प्रतिवरुषीं ।
जागोनियां त्याची दिवसासी । निदसुरियां देती आठव ॥२॥
म्हणती उच्छिष्ट न करावें गोरस । दूध दहीं तूप सायास ।
लोणी भरुनियां कावडीस । रंग लावावा घागरमाळा ॥३॥
ध्वजा कुंचे सिध्द करा । विदया लावूनियां अपारा ।
जावें परिवारेंसी सत्वरा । प्रात:काळीं देवपूजे ॥४॥
गोवर्धनीं सुररावो । पूजा इच्छी देखोलि भावो ।
यालागीं सकळही समुदावो । जावें आपुल्या कल्याणा ॥५॥
मेघा तोषोनि यावरी । इच्छिल्या ऐसी वृष्टि करी ।
तेणें पिकती घुमरी । आणि गोधनेंही दुभती ॥६॥
निळा म्हणे ऐकोनि श्रवणीं । विस्मय मानी चक्रपाणी ।
म्हणे मज प्रत्यक्षा सांडुनी । कैंचा इंद्र आणियला ॥७॥
दरम्यान, गोकुळातील वार्षिक यात्रेची वेळ आली, ज्यामध्ये सर्वत्र इंद्रदेवाची पूजा केली जात असे. नंदराजांच्या आज्ञेनुसार दवंडी देणाऱ्याने (तराळ) हाक मारली की, "सर्व गवळ्यांनी गोरसाने (दूध-दही) आपल्या कावडी भरून तयार ठेवाव्यात. दरवर्षीप्रमाणे गोवर्धन पर्वतावर जाऊन देवराज इंद्राची (सुरपतीची) पूजा करायची आहे." जे लोक झोपलेले किंवा विसरलेले होते, त्यांना या दिवसाची आठवण करून देण्यात आली. दवंडीत सांगितले गेले की, "कोणीही गोरस उष्टा करू नका. दूध, दही, तूप आणि लोणी मोठ्या कष्टाने कावडींमध्ये भरून, त्या कावडींना सुंदर रंग लावून आणि घागरमाळा बांधून सजवून ठेवा. सुंदर ध्वज आणि कुंचे तयार करा आणि मोठ्या थाटामाटात आपल्या परिवारासह उद्या पहाटेच देवपूजेसाठी निघा. गोवर्धन पर्वतावर राहणारा देवराज इंद्र आपल्या पूजेची आणि भक्तीची वाट पाहत आहे. आपल्या स्वतःच्या कल्याणासाठी सर्व समाजाने तिथे जायला हवे. यामुळे इंद्रदेव प्रसन्न होईल आणि आपल्यावर इच्छेनुसार पाऊस पाडेल, ज्यामुळे शेतात भरपूर धान्य (घुमरी) पिकेल आणि आपली गायी-वासरे देखील भरपूर दूध देतील." निळोबाराय म्हणतात, हे सर्व आपल्या कानाने ऐकून चक्रपाणी श्रीकृष्ण मनात अतिशय आश्चर्यचकित झाला. तो स्वतःशीच म्हणाला, "मी साक्षात प्रत्यक्ष समोर असताना, हा मध्येच इंद्र कुठून आणला?"
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
मग सांगे गडियां सुजाणां । जातां कावडीं हिरोनि आणा ।
काय करितो देवराणा । पाहों चरित्र देवांचे ॥१॥
सें सांगोनियां गडियांसी । प्रात:काळींचि हषिकेशी ।
जाऊनियां मार्गप्रदेशीं । रोखूनियां बैसला ॥२॥
तंव ते लोक सकळही । स्नानें करुनियां लवलाहीं ।
वस्त्रें अळंकार घालुनी देहीं । वादयें वाजवित सुस्वरें ॥३॥
करुनि सकळिकां आरोळी । चला चला म्हणती उतावेळीं ।
मग मिरवित कावडी कल्लोळीं । नाचविताचि चालिले ॥४॥
वाणी पढती इंद्रप्रतापें । ठांई ठांई नाचती पडपें ।
सोहळा देखोनियां तो गोप । म्हणती कृष्णा अवलोकीं ॥५॥
कैसा करीतुची हे गजर । आले अवघे नारीनर ।
तंव कृष्ण म्हणे रे निर्भर । होऊनि लुटा कावडी ॥६॥
निळा म्हणे ऐकोनि ऐसें । गोपाळ चौताळले आवेशें ।
म्हणती आणारे कृष्ण परे ईशें । कावडी इकडोचि आणविल्या ॥७॥
श्रीकृष्ण आपल्या हुशार मित्रांना म्हणाला, "मित्रांनो, जा आणि गवळ्यांच्या त्या पूजा साहित्याच्या कावडी वाटेतच हिरावून (लुटून) घेऊन या! पाहूया तो देवराज इंद्र काय करतो, आज आपण देवांचे चरित्र पाहूया." असे आपल्या सवंगड्यांना सांगून ऋषिकेशी कृष्ण पहाटेच गोवर्धन पर्वताकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर (मार्गप्रदेशी) वाट अडवून बसला. दरम्यान, सर्व गोकुळवासीय तातडीने स्नाने उरकून, अंगावर सुंदर वस्त्रे व अलंकार परिधान करून, सुमधुर वाद्ये वाजवत निघाले होते. ते एकमेकांना हाका मारत म्हणत होते, "चला, चला, लवकर चला!" आणि आनंदाच्या कल्लोळात त्या कावडी नाचवत पुढे चालले होते. भाट लोक इंद्राच्या प्रतापाचे वर्णन करत होते आणि जागोजागी लोक नृत्ये करत होते. हा भव्य सोहळा पाहून गोपाळ म्हणाले, "कृष्णा, जरा बघ तर खरं! हा लोक कसा जयघोष करत चालले आहेत, सर्व स्त्री-पुरुष एकत्र आले आहेत." तेव्हा कृष्ण आपल्या गोपाळांना म्हणाला, "तुम्ही कसलीही काळजी करू नका (निर्भर व्हा) आणि या सर्व कावडी खुशाल लुटून घ्या!" निळोबाराय म्हणतात, कृष्णाचे हे शब्द ऐकताच सर्व गोपाळ आवेशाने पुढे सरसावले. ते म्हणाले, "आपल्या या ईश्वरस्वरूप कृष्णाने आज्ञा दिली आहे, चला सर्व कावडी इकडेच वळवून आणूया."
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
ते म्हणती रे हे सुरपतीची । पूजा आजी देवदेवाची ।
उच्छिष्ट करुं नये हे कुळींची । आली पध्दति चालत ॥१॥
ऐंसे एकोनियां गोवळ । धांविले जैसे कृतांतकाळ ।
कावडी हिरोनियां सकळ । आणिल्या त्या हरिपाशीं ॥२॥
तेणें जाहला हाहाकार । जहाले घाबरे नारीनर ।
म्हणे केला केला विक्षेप थोर । पूजेमाजी इंद्राचिने ॥३॥
अविवेकी हे धांवोनी आले । बळेंचि इंद्रभाग हिरोनी नेले ।
यावरी आतां नव्हे भलें । क्षोभलिया सुरपति ॥४॥
कृष्णें उघडूनियां कावडी । गोवळ बैसविले परवडी ।
म्हणे रे गडिहो सेवा गोडी । अवघियाचीच निवाडे ॥५॥
आजी आम्हींच इंद्र जाहलों । पूजा घेऊनियां तोषलों ।
बरे उत्तम धणी धालों । तृप्तीवरी स्वीकारा ॥६॥
निळा म्हणे कृष्णचंद्रु । आदि इंद्राचाही इंद्रु ।
यावरी कृपेचा समुद्रु । करील कौतुक आसमाई ॥७॥
वाटेत लोक गोपाळांना समजावू लागले, "अरे मुलांनो, ही साक्षात देवराज इंद्राची पूजा आहे! हे देवाचे अन्न आहे, याला उष्टे करू नका. ही आमच्या कुळाची जुनी परंपरा चालत आली आहे." परंतु हे ऐकूनही सर्व गोपाळ जणू यमकाळासारखे (कृतांतकाळ) वेगाने धावले आणि त्यांनी लोकांच्या हातातून सर्व कावडी बळजबरीने हिरावून घेतल्या आणि त्या हरीच्या समोर आणून ठेवल्या. यामुळे लोकांमध्ये एकच हाहाकार उडाला, सर्व स्त्री-पुरुष घाबरले. ते म्हणू लागले, "अरेरे! इंद्राच्या पूजेमध्ये या मुलांनी मोठा अडथळा (विक्षेप) आणला आहे. हे अविचारी मुले धावून आले आणि त्यांनी इंद्राचा नैवेद्य बळाने पळवून नेला. आता जर देवराज इंद्र कोपला, तर आपले काही खरे नाही, मोठे संकट येईल." तिकडे कृष्णाने त्या सर्व कावडी उघडल्या आणि आपल्या सर्व गोपाळांना एका ओळीत (परवडी) बसवले. तो म्हणाला, "मित्रांनो, या अन्नाची गोडी चाखा आणि शांतपणे सर्वांनी जेवून घ्या. आज आपण स्वतःच इंद्र झालो आहोत आणि ही पूजा स्वीकारून आम्ही पूर्णपणे संतुष्ट झालो आहोत. आज आपण खूप तृप्त झालो, चला आनंदे जेवा!" निळोबाराय म्हणतात, हा कृष्णचंद्र तर मुळात इंद्राचाही परम इंद्र (देवांचा देव) आहे! आता हा कृपेचा सागर असलेला श्रीकृष्ण पुढे काय नवल करतो ते आपण पाहूया.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
यात्रा फिरोनियां माघारी । आली गोकुळाभीतरी ।
उव्देग करिती घरोघरीं । म्हणती अनर्थ वोढवलां ॥१॥
इंद्र कोपलियावरी । अणुमात्रही वृष्टी न करी ।
बरग पाडूनियां दारीं । उरों नेदील शेंपूट ॥२॥
अनावृष्टी नव्हतां पीक । मरती दुष्काळें पिडती लोक ।
अथवा अतिवृष्टी करुनी सकळिक । बुडवील निमिषार्धे ॥३॥
भयचि अणुमात्र न वाटे कृष्णा । परि हा कोपलिया देवराणा ।
करील नाश एक क्षणा । पळमात्रही न लगतां ॥४॥
हें असो भक्षिला गोरस । तुप्ती सांडी उदगारास ।
वांकुल्याही गोवर्धनास । कृष्ण म्हणे रे दाखवा ॥५॥
हें इंद्र देखोनियां दृष्टीं । क्रोधें संतप्त झाला पोटीं ।
मेघा पाचारुनियां म्हणे वृष्टी । करा निर्घारें गोकुळावरी ॥६॥
पाचारुनि संवर्तका । म्हणे गोकुळीची नुरवीं मृत्तिका ।
मुसळधारीं वषोंनी उदका । मेळवीं नेउनी सागराच्या ॥७॥
येरु म्हणे बहुत बरें । आज्ञा केली ते सुरस्वरें ।
करीन परी एक दुसरें । पाहिजे मज साह्यार्थ ॥८॥
दयावा सवें प्रचंड वात । करावया गोकुळाचा घात ।
इंदे पाचारुनियां त्यातें त्वरित । म्हणे जावें याच्या संगे ॥९॥
निळा म्हणे स्वमुखें त्यासी । सांगे जाउनी गोकुळासी ।
मोडूनियां तेथचिया वृक्षांसी । घरां खोपटांसी उडवावें ॥१०॥
गोवर्धन पर्वतावरून पूजा न करताच सर्व लोक गोकुळात परत आले. घरोघरी लोक चिंतेने (उद्वेगाने) ग्रासले होते आणि म्हणत होते, "आज आपल्यावर मोठा अनर्थ ओढवला आहे! जर आता इंद्रदेव कोपला, तर तो पाण्याचा एक थेंबही पाडणार नाही. दुष्काळ पडून दारात एक जनावराचे शेपूटही शिल्लक उरणार नाही (सर्व गुरेढोरे मरून जातील). पाऊस न पडल्यामुळे पिके येणार नाहीत, लोक दुष्काळाने मरतील; किंवा तो रागाने एवढी अतिवृष्टी करेल की एका क्षणात सर्व गोकुळ पाण्यात बुडवून टाकेल! या कृष्णाला तर कशाचीच भीती वाटत नाही, पण तो देवराज इंद्र जर रागावला, तर एका पळात आपला नाश करून सोडेल." हे सर्व चालू असताना, गोपाळांनी तो सर्व गोरस खाऊन तृप्तीचे ढेकर दिले. कृष्ण गोपाळांना म्हणाला, "चला, आता गोवर्धन पर्वताला जाऊन अंगठा दाखवू (वांकुल्या दाखवू)!" हे सर्व जेव्हा इंद्रदेवाने आपल्या दिव्य दृष्टीने पाहिले, तेव्हा तो मनातून अत्यंत संतप्त झाला. त्याने ताबडतोब आपल्या प्रलयंकारी मेघांना बोलावले आणि आज्ञा दिली, "जा, गोकुळावर भयंकर वृष्टी करा!" त्याने 'संवर्तक' नावाच्या प्रलयकाळाच्या मेघाला बोलावून म्हटले, "गोकुळातली माती देखील शिल्लक उरू देऊ नकोस. एवढा मुसळधार पाऊस पाड की तिथले सर्व पाणी वाहून नेऊन समुद्राला मिळवून दे." संवर्तक म्हणाला, "हे देवराजा, तुझ्या आज्ञेप्रमाणे मी नक्कीच करेन, पण मला या कार्यात मदत करण्यासाठी आणखी एकाची जोड हवी आहे. गोकुळाचा पूर्ण नाश करण्यासाठी माझ्यासोबत प्रचंड वादळ (प्रचंड वात) पाठवले पाहिजे." इंद्राने लगेच वायूदेवाला बोलावले आणि सांगितले, "तू या संवर्तक मेघासोबत तातडीने जा." निळोबाराय म्हणतात, इंद्राने आपल्या मुखाने वायूला सांगितले की, "गोकुळात जाऊन तिथले मोठे वृक्ष मुळासकट मोडून टाक आणि लोकांची घरे व झोपड्या हवेत उडवून दे!"
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
संवर्तक वर्षेल जळधारीं । तुवांहि झगटावें तंव त्यावरी ।
ऐसें सांगोनियां प्रेरिले वरी । पांचहिजण अतिक्रोधें ॥१॥
आज्ञा होतांचि चालिले मेघ । पवन त्याही पुढें सवेग ।
तेणें अभ्रें दाटली अनेक । पाडिला अंधकार गोकुळावरी ॥२॥
विजुवा चमकती लक्षवरीं । कलपांत काळींच्या जैशा हारी ।
देखोनियां गजबज भारी । झाली गोकुलीं सर्व जनां ॥३॥
म्हणती कालिचि याची इंद्रपुजे । विश्रवंसिलें या नंदात्मजें ।
तेणेचिं क्षोभोलियां सहस्त्रांबुजे । मेघ धाडिले गर्जती ॥४॥
आंतात जावें कोणीकडे । पळोनियां देवक्षोभापुढें ।
अकस्मात अरिष्ट हें एवढें । आणिलें कृष्णें आम्हांवरी ॥५॥
मागिल्या अरिष्टांत वांचला । तेणेंचि बहूत वेळ घेतला ।
घात आमुचा येणें केला । गाईगोवळा समवेत ॥६॥
तंव सुटला झुंजात वारा । मेघें घातल्या सरळ धारा ।
निळा म्हणे नंदकुमरा । करणें त्याचा अवमान ॥७॥
इंद्राने आज्ञा दिली, "संवर्तक मेघ पाण्याचा मारा करेल आणि तू (वायूने) वाऱ्याच्या झोताने थैमान घालायचे." असे सांगून इंद्राने मोठ्या क्रोधाने त्या प्रलयंकारी शक्तींना गोकुळावर पाठवले. आज्ञा मिळताच सर्व मेघ वेगाने निघाले आणि वायू देखील त्यांच्यापुढे मोठ्या वेगाने धावू लागला. त्यामुळे आकाशात काळेकुट्ट ढग दाटून आले आणि संपूर्ण गोकुळावर भरदिवसा अंधार पसरला. आकाशात जणू कल्पान्तकाळासारख्या लाखो विजा एकाच वेळी चमकू लागल्या. हे भयानक रूप पाहून गोकुळातील सर्व लोक अत्यंत घाबरले आणि व्याकुळ झाले. ते म्हणू लागले, "या नंदाच्या मुलाने (कृष्णाने) कालच्या इंद्राच्या पूजेचा पुरता अपमान केला, म्हणूनच तो सहस्राक्ष इंद्र रागावला आहे आणि त्याने हे गर्जणारे प्रलयंकारी मेघ धाडले आहेत. आता देवाच्या या कोपापुढून पळून आपण कुठे जाणार? या कृष्णाने अचानक आमच्यावर हे एवढे मोठे संकट आणून ठेवले आहे. हा आधीच्या संकटांतून वाचला म्हणून याने आता आपल्या सर्वांचाच घात करण्याचे ठरवले आहे, आपल्या गुरेढोरांसह आपण सगळे आज मरणार!" तितक्यात जंगलात झाडे मोडून टाकणारा प्रचंड वादळी वारा सुटला आणि ढगांमधून पाण्याच्या जाड व सरळ धारा बरसू लागल्या. निळोबाराय म्हणतात, लोकांनी कृष्णाचा निषेध करायला सुरुवात केली, कारण हा सर्व त्या नंदकुमाराने केलेल्या इंद्राच्या अवमानाचा परिणाम होता.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
म्हणे गडियां आपण । उचलूं चला गोवर्धन ।
तयातळीं सकळही जन । घालुनियां संरक्षूं ॥१॥
मग ते उभे करुनि फेरी । धरविला त्यांचे हातें गिरी ।
आपुणही तेथें निमित्यावरी । एकी आंगोळी लावियली ॥२॥
हाका देऊनि उचलीती । येकचि हिल्लारी करा म्हणति ।
उर मस्तक नेटीं लाविती । एक पाठी देती निजबळें ॥३॥
एक पडोनियां उचलिती पाय । एक म्हणती न धरा रें भय ।
एक उभे राहती ठायाठाय । कृष्ण बळिया आमुचा ॥४॥
तंव तो अनंतकोटीब्रम्हांडाधीश । परमात्मा हा कृष्ण परेश ।
विश्रवलाघवी परमपुरुष । न करी तें काय स्वलीला ॥५॥
आपोआप चालिला वरी । अंतरिक्षाची निज सत्ता गिरी ।
धरुनि सकळांते हाकारी । म्हणे वसा तळीं याचीये ॥६॥
आपभयेंचि धांवलीं सकळें गाई गौळणी आणि गोवळे ।
निळा म्हणे श्रवापदें पक्षीकूळें । मुंगीया आदीकरुनी ॥७॥
हे संकट पाहून श्रीकृष्ण आपल्या मित्रांना म्हणाला, "मित्रांनो, चला! आपण हा गोवर्धन पर्वतच वर उचलून धरूया आणि त्याच्याखाली गोकुळातील सर्व लोकांना आणून त्यांचे रक्षण करूया." मग सर्व गोपाळांनी पर्वताभोवती गोल कडे (फेरी) केले आणि आपल्या हातांनी तो पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न करू लागले. श्रीकृष्णाने देखील तिथे केवळ निमित्तासाठी आपली हाताची चुणूक दाखवत डाव्या हाताचे करंगळी (आंगोळी) त्या पर्वताला लावली! गोपाळ एकमेकांना हाका मारून हुरूप आणत होते, "चला, एकत्र जोर करा!" काही गोपाळ आपली छाती आणि डोके पर्वताला लावून ताकद लावत होते, तर काही पाठीचा आधार देत होते. काही जण जमिनीवर पडून पायाने जोर लावत होते आणि म्हणत होते, "मित्रांनो, अजिबात भिऊ नका, आपला कृष्ण मोठा सामर्थ्यवान आहे, तो आपल्या सोबत आहे!" वास्तविक पाहता, जो अनंत कोटी ब्रह्मांडचा मालक, साक्षात परमात्मा आणि अत्यंत अद्भूत लीला करणारा परमपुरुष आहे, तो आपल्या लीलेने काय करू शकत नाही? त्याच्या नुसत्या इच्छेने तो महाकाय पर्वत आकाशात (अंतरिक्षात) हळूहळू वर सरकू लागला! कृष्णाने मग सर्व गोकुळवासियांना हाक मारून सांगितले, "या, सर्वजण या पर्वताच्या खाली येऊन सुखाने राहा." पाण्याच्या त्या प्रलयाच्या भीतीने सर्व गायी, गवळणी आणि गवळी धावत पर्वताखाली आले. निळोबाराय म्हणतात, केवळ माणसे व गायीच नव्हे, तर जंगलातील हिंस्त्र श्वापदे, पक्षी आणि साध्या मुंग्यांसारखे लहान जीव देखील स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी त्या गोवर्धन पर्वताच्या खाली येऊन आश्रयाला राहिले.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
प्राणीमात्र पर्वतातळीं । राहिले ते निजानंद मेळीं ।
नित्य हरिकीर्तीची नव्हाळी । श्रवण मनन करिताती ॥१॥
सप्तअहोरात्रीवरि । पर्जन्यवृष्टी केली भारी ।
विजुवा कडाडिती गगनोदरीं । तेणे ब्रम्हांड फुटों पाहे ॥२॥
मुसळधाराखळखळाटें । नदियां पूर वाहति नेटें ।
पवन वातें झडझडाटें । पाषाण जाति उडोनिया ॥३॥
परि तया पर्वतातळीं । पर्जन्य वात नपवेचि बळी ।
हिंपुटी होऊनियां जवळीं । गेलि इद्रां सांगती ॥४॥
सप्त अहोरात्रे पाडिलों वरी । खाणोनि सांडिली ते नगरी ।
खडका वांचूनियां दुसरी परी । नुरोचि मृत्तिका ऐसें केलें ॥५॥
ऐकोनियां हरिखले सुरपती । बहूत मानवाला त्याचे शक्ति ।
परी गोकुळींच्या लोकांप्रती । नाहींची आढळला पर्जन्य वात ॥६॥
निळा म्हणे हरी दादुला । सकळिकां म्हणे बाहेरीं चला ।
अवघा मेघ ओसरोनि गेला । उन्हें पडिली खडखडाट ॥७॥
गोवर्धन पर्वताच्या खाली सर्व प्राणीमात्र एकत्र आले आणि ते तिथे मोठ्या आनंदाच्या वातावरणात राहू लागले. बाहेर जरी प्रलय होता, तरी आत मात्र सर्वजण नित्य नव्या हरिकीर्तनाचा आनंद घेत होते आणि देवाच्या गुणांचे श्रवण व मनन करत होते. बाहेर सलग सात दिवस आणि सात रात्री (सप्त अहोरात्र) इंद्राने भयंकर पाऊस पाडला. आकाशात विजांचा एवढा कडकडाट होत होता की जणू ब्रह्मांड फुटून जाईल असे वाटत होते. मुसळधार पाण्याच्या खळखळाटाने नद्यांना प्रचंड पूर आले होते आणि वादळी वाऱ्याच्या झटक्यांमुळे मोठे मोठे दगड देखील हवेत उडून जात होते! परंतु, एवढा प्रलय बाहेर असूनही, त्या गोवर्धन पर्वताच्या खाली पाण्याचा एक थेंब किंवा वाऱ्याचा एक झोतही स्पर्श करू शकला नाही. शेवटी ते प्रलयंकारी मेघ आणि वायू थकून व हताश (हिंपुटी) होऊन देवराज इंद्राकडे गेले आणि त्याला सर्व हकीकत सांगू लागले. ते म्हणाले, "आम्ही सात दिवस सतत पाऊस पाडला, संपूर्ण गोकुळ नगरी धुवून काढली, तिथे मातीचा लवलेशही उरला नाही, फक्त खडक शिल्लक राहिले आहेत." हे ऐकून सुरुवातीला इंद्रदेव आनंदी झाला, त्याला वाटले की गोकुळ संपले असेल; परंतु जेव्हा त्याला कळाले की गोकुळातील लोकांना या पावसाचा आणि वाऱ्याचा स्पर्शही झालेला नाही, तेव्हा तो चकित झाला. निळोबाराय म्हणतात, आपला समर्थ स्वामी (दादुला) श्रीकृष्ण सर्वांना म्हणाला, "मित्रांनो, आता सगळे सुरक्षितपणे बाहेर या. आता सर्व ढग ओसरून गेले आहेत आणि बाहेर छान कडकडीत ऊन पडले आहे."
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
लोक सकळहि बाहेरी येती । तंव निर्मळ गगन शुध्द गभस्ती ।
नवा चारा धेनुवा चरती । आणि दुभती यथेष्ट ॥१॥
तंव गडी अवघे मस्तकावरी । धरुनियां होते गिरी ।
गर्वारुढ ते अंतरीं । आम्ही पर्वत उचलिला ॥२॥
कृष्ण येथें टाळाटाळी । करुनियां म्हणावी आपणा बळी ।
ओझीं आमुचिया निढळीं । आपण मोकळा फुल झळका ॥३॥
कृष्णें जाणोनी मनोगत । म्हणे रे गडीहो काढा हात ।
येरु म्हणती तूंचि त्वरित । जांई येथूनी वेगळा ॥४॥
ओझें आमुचीया निढळीं । उगीचि टेकिली तुवं आंगोळी ।
यश घेऊनियां वनमाळी । वाउगाचि मिरविसी आम्हांत ॥५॥
मग त्यातें म्हणे श्रीहरी । मस्तक तुम्हीं काढा तरी ।
सोडुनी पाहतां नखाचि वरी । धरिला देखती सकळही ॥६॥
मग म्हणती उतरां आतां । एकल्या नुरवेचि तत्त्वतां ।
चौफेरी मस्तकीं धरितां । कृष्णें काढली आंगोळी ॥७॥
तंव ते दडपिली त्यांच्या भारें । मेलों मेलों म्हणती पोरें ।
कृष्ण म्हणे तुम्ही बळिये कीं रे । धरा उचलुनि निज शक्ती ॥८॥
निळा म्हणे पुरुषोत्तमा नेणवे म्हणती तुझा महिमा ।
धांव धांव रे मेघ:श्यामा । आम्हां वांचवी खचता हा ॥९॥
सर्व लोक जेव्हा गोवर्धन पर्वताच्या खालून बाहेर आले, तेव्हा त्यांना आकाश अत्यंत स्वच्छ आणि सूर्य (गभस्ती) देदीप्यमान दिसला. गायी (धेनुवा) रानात उगवलेला नवा चारा आनंदाने चरू लागल्या आणि भरपूर दूध देऊ लागल्या. परंतु, जे गोपाळ पर्वताला आपले डोके आणि हात लावून उभे होते, त्यांच्या मनात एक अहंकार (गर्व) निर्माण झाला. ते विचार करू लागले की, "हा एवढा मोठा पर्वत वास्तविक आम्ही आमच्या ताकदीवर उचलून धरला होता! हा कृष्ण तर फक्त मध्येच टाळाटाळी करत होता आणि स्वतःला मोठा समजत होता. पर्वताचे सगळे ओझे आमच्या कपाळावर (निढळी) होते आणि हा मात्र मोकळा राहून फुलासारखा नटून मिरवत होता." श्रीकृष्णाने अंतर्यामी त्यांच्या मनातील हा अहंकार ओळखला. तो हसून म्हणाला, "मित्रांनो, जर तुम्हाला असे वाटते, तर मग तुम्ही सर्वजण आपले हात काढून घ्या." त्यावर गोपाळ म्हणाले, "अरे कृष्णा, तूच आधी इथून बाजूला हो! ओझे सगळे आमच्या कपाळावर आहे, तू तर फक्त उगाच आपली करंगळी लावून उभा होतास. हे वनमाळी, तू विनाकारण लोकांचे यश स्वतःकडे घेऊन आमच्यात मिरवतो आहेस." मग श्रीहरी त्यांना म्हणाला, "ठीक आहे, तुम्ही तुमचे डोके बाजूला करा." गोपाळांनी आपले डोके बाजूला करून पाहिले, तर काय आश्चर्य! तो संपूर्ण महाकाय पर्वत केवळ कृष्णाच्या एका नखावर तोललेला होता! हे पाहून गोपाळ घाबरले आणि म्हणाले, "कृष्णा, आता हा पर्वत खाली उतरव, आमच्या एकट्या दुकट्याकडून हा तोलला जाणार नाही." सर्व गोपाळांनी जेव्हा पुन्हा पर्वताला आधार दिला, तेव्हा कृष्णाने आपली करंगळी मुद्दाम बाजूला केली. तसा तो पर्वत गोपाळांच्या अंगावर झुकला आणि त्याच्या प्रचंड वजनाने मुले दबली गेली! ती ओरडू लागली, "अरेरे, आम्ही मेलो, मेलो!" कृष्ण हसून म्हणाला, "तुम्ही तर मोठे सामर्थ्यवान (बळिये) आहात ना? मग धरा की तुमच्या ताकदीवर!" निळोबाराय म्हणतात, शेवटी गोपाळांचा गर्व गळून पडला आणि ते म्हणाले, "हे पुरुषोत्तमा, तुझा महिमा आम्हाला समजण्यापलीकडचा आहे. हे मेघश्यामा कृष्णा, धाव! हा पर्वत खाली कोसळत आहे, यातून आम्हांला वाचव!"
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
मग तो उतरुनियां गिरी । आले गोकुळा भीतरीं ।
तंव धावोनियां नरनारी । लोटांगणे घालिती ॥१॥
मेघीं सांगता सूरपती । आनंदला होता चित्तीं ।
तोचि आला गोकुळाप्रती । निज नयनीं पहावया ॥२॥
तंव तों गोंवळ पहिलियाची ऐसे । केळवती का नोवरे जैसे ।
गाई चौताळताती हर्षे । तैसेचि गोकुळींहिं स्वानंदें ।
गौळी गौळणी मिरवती ॥४॥
इंद्र देखोनियां ते दृष्टी । विस्मयापन्न झाला पोटीं ।
म्हणे संवर्तकाचिये वृष्टी । पुढें कैसी वांचली हीं ॥५॥
तस्मात परमात्मा हा श्रीहरी । कृष्णवेषें महीवरी ।
अवतरला जाणेनियां अंतरीं । स्तवन करी निज मूखें ॥६॥
निळा म्हणे शरणांगत । म्हणवी घाली दंडवत ।
त्राहें त्राहें म्यां महिमा नेणत । केला अपराध क्षमा कीजे ॥७॥
गोपाळांची विनवणी ऐकून श्रीकृष्णाने तो पर्वत अलवारपणे खाली उतरवला आणि सर्वजण सुखरूप गोकुळात परत आले. हे ऐकून गोकुळातील सर्व स्त्री-पुरुष धावत आले आणि त्यांनी कृष्णाला मनोभावे लोटांगण घातले. इकडे प्रलयंकारी मेघांनी जेव्हा इंद्रदेवाला सांगितले होते की आम्ही गोकुळ नष्ट केले, तेव्हा इंद्र मनात खूप आनंदित झाला होता. परंतु प्रत्यक्षात काय परिस्थिती आहे, हे स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहण्यासाठी तो गोकुळात आला. तिथे पाहतो तर काय, सर्व गोपाळ पहिल्यासारखेच आनंदात होते, जणू लग्नातील नवरदेवासारखे नटून मिरवत होते! सर्व गायी आनंदाने बागडत होत्या आणि संपूर्ण गोकुळात गवळी व गवळणी स्वतःच्या आनंदात मग्न होऊन मिरवत होत्या. हे दृश्य पाहून देवराज इंद्र पोटात अत्यंत विस्मयाने थक्क झाला. तो स्वतःशीच म्हणाला, "माझ्या संवर्तक मेघांच्या एवढ्या भयंकर प्रलयानंतरही ही लोक कशी काय जिवंत वाचली?" तेव्हा त्याला अंतर्ज्ञानाने कळाले की, हा दुसरा तिसरा कोणी नसून साक्षात परमात्मा श्रीहरी आहे, जो या पृथ्वीवर कृष्ण रूप घेऊन अवतरला आहे. हे ओळखून तो मनोभावे कृष्णाची स्तुती करू लागला. निळोबाराय म्हणतात, इंद्र स्वतःला भगवंताचा शरणागत मानून त्याच्या चरणी साष्टांग दंडवत घालू लागला आणि म्हणाला, "हे प्रभू, माझे रक्षण कर! मी तुझा अगाध महिमा न जाणल्यामुळे तुझ्याशी वैर घेण्याचा मोठा अपराध केला, मला क्षमा कर."
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
इंद्र म्हणे गा देवदेवा । न कळती आम्हां तुझिया मावा ।
कळसूत्रीं तें विश्रवलाघवा । करिसी घडामोडी स्वर्गाच्या ॥१॥
निर्मिला तुवां चतुरानन । आपुलिये नाभीं देऊनि स्थान ।
तुझिया सत्ता माही गगन । पंचमहाभूतें वाढलीं ॥२॥
तूं या आदिचिही आदी । विश्रवीं विश्रवात्मा तूं त्रिशुध्दी ।
तुजवांचूनियां मना बुध्दी । कैचें बोधव्य मंतव्य ॥३॥
तुवां अंतरिक्षी धरिलें गगन । तुझिया आज्ञे विचरे पवन ॥
तुझिया तेजें प्रकाशे रवी । तुझिया आज्ञे विचरे पवन ।
तुझिया सत्ता देदीप्यमान । सर्वदा हुताशन नवेचि ॥४॥
तुझिया तेजें प्रकाशें रवी । तुझिया क्षमा अचळ पृथ्वी ॥
तुझिया द्रावें सदा टवटवी । आपांपती गंगोदकां ॥५॥
समर्थां समर्थ तूं ईश्रवर । होउनी नंदाचा कुमर ।
केला पवाडा हा थोर । गोवर्धन उचलिला ॥६॥
आम्हीं तुझीं म्हण्यागतें । महिमा नेणोनियां येथें ।
पाठविलें जे पर्जन्यातें । त्या अपराधा क्षमा कीजे ॥७॥
कोणा नेणवे तुझी लीला । देवत्रयां तूं आगळा ॥
निजांनंदाचा पुतळा । सगुणरुपीया श्रीहरी ॥
निळा म्हणे ऐशी वाडमय पूजा । करुनियां कृष्णा विराटध्वजा ।
आज्ञा वेउनियां अमरराजा । गेला आपुलिया भुवनसी ॥९॥
इंद्र स्तुती करताना म्हणाला, "हे देवांच्या देवा श्रीकृष्णा, आम्हाला तुझ्या या अद्भूत लीला (मावा) अजिबात समजत नाहीत. तू या संपूर्ण विश्वाचा सूत्रधार (कळसूत्री) आहेस आणि तुझ्याच इच्छेने साक्षात स्वर्गातील सर्व घडामोडी चालतात! तू तुझ्या नाभीकमलातून ब्रह्मदेवाला (चतुरानन) निर्माण केलेस आणि त्याला स्थान दिलेस. तुझ्याच सत्तेमुळे हे विशाल आकाश आणि पंचमहाभूते वाढली व टिकून आहेत. तू सर्व जगाच्या सुरुवातीचाही मूळ आरंभ आहेस आणि या संपूर्ण विश्वाचा तूच एकमात्र शुद्ध आत्मा आहेस. तुझ्या अस्तित्वाशिवाय मानवी मन आणि बुद्धीला कोणतेही ज्ञान किंवा विचार करणे शक्यच नाही. तूच या पोकळीत आकाशाला धरून ठेवले आहेस आणि तुझ्याच आज्ञेने वायू (पवन) चोहोबाजूला फिरतो. तुझ्याच अद्भुत सत्तेमुळे हा अग्नी (हुताशन) नेहमी देदीप्यमान आणि नववा वाटतो. तुझ्या दिव्य तेजाने सूर्य प्रकाशतो, तुझ्याच संयमामुळे ही पृथ्वी अचल आणि स्थिर राहिली आहे. आणि तुझ्याच रसद्रव्यामुळे यमुनेचे आणि गंगेचे पाणी प्रवाहित राहून सृष्टीला टवटवी आणते. तू समर्थांचाही परम समर्थ असा ईश्वर आहेस, परंतु आज नंदाचा मुलगा (कुमर) बनून तू हा गोवर्धन पर्वत उचलण्याचा केवढा मोठा पराक्रम (पवाडा) केलास! आम्ही सर्व तुझी लेकरे आहोत, पण तुझा महिमा न कळल्यामुळे आम्ही इथे प्रलयंकारी पाऊस पाठवला, आमच्या त्या बालिश अपराधाला तू क्षमा कर. तुझी ही परम लीला कोणालाही कळणे अशक्य आहे. तू ब्रह्मा-विष्णू-महेश या तिन्ही देवांपेक्षा श्रेष्ठ आहेस. तू साक्षात निजानंदाचा पुतळा असून सगुण रूपात नटलेला श्रीहरी आहेस." निळोबाराय म्हणतात, अशी शब्दांची सुंदर पूजा (वाङ्मय पूजा) त्या विराट स्वरूप कृष्णाला अर्पण करून, देवराज इंद्र त्याची आज्ञा घेऊन आपल्या स्वर्गलोकाला निघून गेला.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
यावरी कंस भयाभीत । कृष्णभयें उव्दिग्नचित्त ।
बैसला असतां निजमंदिरांत । तंव आला अकस्मात रजक बळिया ॥१॥
वस्त्रें आणिलीं घोवट । उंच धोऊनियां चोखट ॥
म्हणे राया राय तूं वरिष्ठ । शोभती विशिष्ट तुज अंगीं ॥२॥
मग ते लेवूं जों बैसला । तंव तो झगा पोकळ झाला ।
म्हणे थोर हा बेतियला । व्यर्थचि नासिला ये शिवणारें ॥३॥
राजा हांसूनि बोले त्यांसी । शिवणारें काय करील यासी ।
चिंतें व्यापिलें शरीरासी । तेणें हें कृशत्वासीं पावलें ॥४॥
गोकुळीं नंदाचिये घरीं । बाळ वाडे आमुचा वैरी ।
पहा तो भाचाचि निर्धारी । परी मुळावरी आमुचिया ॥५॥
तया वधलियावांचून निश्रचळ नव्हे आमुचें मन ।
रजक बळिया तें ऐकोन । म्हणे न करी चिंता महाराजा ॥६॥
निळा म्हणे गर्वीरुढ । मंद बुध्दी जल्पवाड ।
म्हणे मी वारीन हें सांकड । एकदां डोळां मल दावीं ॥७॥
गोकुळात कृष्णाचे पराक्रम ऐकून तिकडे मथुरेत कंस राजा अत्यंत भयभीत झाला होता. तो चिंतेने व्याकुळ होऊन आपल्या महालात बसला होता, तितक्यात तिथे कंसाचा एक अत्यंत बलवान धोबी (रजक) आला. त्याने राजासाठी अतिशय स्वच्छ आणि सुंदर धुतलेली (घोवट) वस्त्रे आणली होती. तो म्हणाला, "महाराज, तू सर्वश्रेष्ठ राजा आहेस आणि ही राजेशाही वस्त्रे तुझ्या अंगावर खूप शोभून दिसतील." परंतु जेव्हा कंसाने तो पोषाख (झगा) परिधान करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा तो कपडा त्याच्या अंगावर सैल पडला (पोकळ झाला). कंस रागाने म्हणाला, "हा कपडा खूप मोठा शिवला आहे, त्या शिंप्याने (शिवणारे) माझे कापड वाया घालवले." त्यावर तो धोबी हसून म्हणाला, "महाराज, शिंप्याचा यात काय दोष? तुझ्या शरीराला रात्री-अपरात्री चिंतेने (व्याधीने) ग्रासले आहे, त्यामुळे तुझे शरीर बारीक (कृश) झाले आहे, म्हणून वस्त्र सैल झाले." कंस म्हणाला, "गोकुळात त्या नंदाच्या घरी आमचा परम शत्रू असलेला तो कृष्ण वाढत आहे. तो नात्याने जरी माझा भाचा असला, तरी तो माझ्या प्राणांवर उठला आहे! त्याला मारल्याशिवाय माझ्या मनाला अजिबात शांतता लाभणार नाही." कंसाचे हे शब्द ऐकून तो अभिमानी धोबी म्हणाला, "महाराज, तू अजिबात काळजी करू नकोस." निळोबाराय म्हणतात, तो गर्विष्ठ, मंदबुद्धी आणि नुसतीच बडबड करणारा धोबी म्हणाला, "मी तुझे हे संकट एका क्षणात दूर करीन, फक्त एकदा त्या कृष्णाला माझ्या डोळ्यांसमोर आणून दाखव!"
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
जरी तो येईल येथें हरी । तरी मी सहसा विलंब न करीं ।
धोपटूनिया शिळेवरी । तेच क्षणी टाकीन ॥१॥
काळासम तुल्य माझें बळ । काय तें करील कृष्ण गोवळ ।
लागों नेदितां एकही पळ । निमिषाधेंचि उपटीन ॥२॥
गोकुळाचिये वाटेवरी । धुणें माझें निंरतरी ।
परि आलाचि पाहिजे वैरी । तुझा आणि माझाही ॥३॥
मागें पाठविले असुर । मायावी ते निशाचर ।
ते काय बापुडे किंकर । माझिये बळ शक्तीपुढें ॥४॥
राया येथें एक वेळां । आणवीं पां तया गोवळा ।
मग तूं कौतुक पाहें डोळां । मृत्युपंथे लावीन ॥५॥
आम्ही तुझे अंगलग । सेवक आणि बळिये चांग ।
रोखूनियां असों मार्ग । माझे धुणें त्याचि पंथे ॥६॥
निळा म्हणे ऐशा वचनीं । राजा संतोषविला मनीं ।
मग तो उचितातें घेउनीं । आला आपुलिया मंदिरां ॥७॥
तो धोबी गर्वाने कंसाला म्हणाला, "जर तो हरी (कृष्ण) इथे मथुरेत आला, तर मी अजिबात वेळ घालवणार नाही. जसे मी कपडे शिळेवर (दगडावर) धोपटतो, तसेच त्याला त्या दगडावर धोपटून एका क्षणात मारून टाकीन! माझे सामर्थ्य साक्षात यमासारखे (काळासारखे) आहे, तो साधा गवळ्याचा मुलगा कृष्ण माझे काय वाकडे करणार? एक पळही न घालवता मी त्याला मुळासकट उपटून फेकून देईन. गोकुळातून मथुरेकडे येणाऱ्या वाटेवरच माझे कपडे धुण्याचे ठिकाण आहे. तो तुझा शत्रू म्हणजेच माझाही शत्रू आहे, तो एकदा माझ्या समोर आलाच पाहिजे. तू मागे जे मायावी राक्षस (असुर) पाठवले होतेस, ते माझ्या ताकदीपुढे अगदीच शुल्लक (किंकर) होते. महाराज, तू फक्त एकदा त्या कृष्णाला इथे मथुरेत बोलावून घे, मग तू स्वतःच्या डोळ्यांनी माझे कौतुक पाहा, मी त्याला सरळ यमसदनाला (मृत्युपंथाला) पाठवून देईन. आम्ही तुझे निष्ठावंत आणि अत्यंत बलवान सेवक आहोत, आम्ही त्याचा रस्ता अडवून धरू; कारण माझे कपडे धुण्याचे ठिकाण त्याच मार्गावर आहे." निळोबाराय म्हणतात, धोब्याच्या अशा मोठ्या बाता ऐकून कंसाच्या मनाला थोडे समाधान लाभले आणि मग तो धोबी राजाचा बहुमान घेऊन आपल्या घरी परतला.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
राजा म्हणे रजकहि गाठी । आहेत पांचशे आणिक जेठी ।
मातंगकुळवई ही उग्रदृष्टी । सोडितां वरी झगटेल ॥१॥
परी तो येथें येईल कैसा । आलिया कदाचित करील वळसा ।
ऐसें विचारी जंव मानसा । तंव प्रधानहि पातले ॥२॥
राजा तयातें विचारी आणवितां कैसे येथें हरी ।
तंव ते म्हणती युक्ती माझारीं । हेंचि उत्तम दिसतसे ॥३॥
येठें आपुले सैन्यक । अपार काळाहुनी अधिक् ।
कृष्ण येईल एकला एक । चारी अर्भकें घेउनी ॥४॥
तयां मागें कैची सेना । गोवळ गाईचा राखणा ।
करिती घरींचि चार नाना । येथें काय बळ त्यांचें ॥५॥
येतांचि आपुले शिवेआंत । शस्त्रपाणी करिती घात ।
ऐसाचि साधावा कार्यार्थ । विचार हाचि मानिला ॥६॥
निळा म्हणे आणिती काळ । घरां प्रार्थूनियां ते सकळ ।
ओढवलिया निदान वेळ । अघटितचि सहज घडे ॥७॥
धोबी गेल्यानंतर कंस राजा स्वतःशीच विचार करू लागला, "माझ्याकडे हा धोबी तर आहेच, शिवाय आणखी पाचशे मोठे मल्ल (जेठी) आणि हत्तींना सांभाळणारे उग्र दृष्टीचे महावत (मातंगकुळवई) आहेत, जे शत्रूवर तुटून पडतील. पण तो कृष्ण इथे मथुरेत येईल कसा? कदाचित तो घाबरून लांबूनच निघून जाईल." राजा मनात असा विचार करत असतानाच त्याचे मंत्री व प्रधान तिथे आले. राजाने त्यांना विचारले, "आपण त्या हरीला इथे मथुरेत कसे बोलावून आणायचे, सांगा?" तेव्हा मंत्र्यांनी सल्ला दिला, "महाराज, या समस्येवर एक उत्तम युक्ती आहे. आपल्याकडे काळापेक्षाही भयंकर आणि अथांग सैन्य आहे. कृष्ण जेव्हा येईल, तेव्हा तो आपल्या काही लहान मित्रांना (अर्भकांना) सोबत घेऊन येईल. त्याच्या मागे काही मोठे सैन्य असणार नाही, फक्त गायी राखणारे साधे गोपाळ असतील, जे घरात फक्त बडबड करू शकतात; इथे मथुरेत त्यांची ताकद काहीच चालणार नाही. तो जसा आपल्या राज्याच्या सीमेत (शिवेत) पाऊल टाकेल, तसेच आपले हत्यारबंद सैनिक त्याच्यावर हल्ला करून त्याला संपवून टाकतील. आपला हेतू साध्य करण्यासाठी हाच मार्ग सर्वोत्तम आहे." निळोबाराय म्हणतात, कल्पान्त काळ जवळ आला की मनुष्य स्वतःच आपल्या नाशाची कारणे शोधून आणतो. जेव्हा माणसाची शेवटची वेळ (निदान वेळ) ओढवते, तेव्हा त्याची बुद्धी अशीच विपरीत चालते आणि नको त्या गोष्टी सहज घडून येतात.
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
म्हणती पाठवावा अक्रूर । कृष्णीं त्याचा मित्राचार ।
त्याचें नुलंघी तो उत्तर । सहसा प्राण गेलिया ॥१॥
देऊनियां उत्तम रथ । मूळ पाठवावा तो त्वरित ।
सांगावें भेटीसी उदयत । मामा तुझे कंसरावो ॥२॥
अक्रूरा सांगावा हाचि अर्थ । जरी तूं नाणिसी कृष्ण येथ ।
तरी मम हस्तें तुझा घात । होईल जाण तेंच क्षणीं ॥३॥
रायें अक्रर पाचारिला । रथ देऊनियां गौरविला ।
म्हणे जाऊनियां आतां वहिला । भाचा आणीं भेटीसी ॥४॥
तयालागीं प्राण फुटे । घटिकां पळहि निमिष न लोटे ।
नणिता लावीन मृत्युवाटें । तुज हें निर्धारें जाण पां ॥५॥
आजींचि घेऊनियां तूं येसी । जरी कां आपुल्या निजमित्रासी ।
तरि देऊनियां निज भाग्यासी । गौरवीन तुज बहुमानें ॥६॥
निळा म्हणे अक्रूर मनीं । म्हणे हा पापी पापियाहुनी ।
आणवितो कृष्ण निदानीं । आपुलिया प्राणा घातावया ॥७॥
प्रधान कंसाला म्हणाले, "महाराज, आपण अक्रूराला गोकुळात पाठवले पाहिजे, कारण अक्रूराचे श्रीकृष्णाशी अतिशय सलोख्याचे आणि प्रेमाचे संबंध (मित्राचार) आहेत. कृष्ण अक्रूराचा शब्द कधीही मोडणार नाही, अगदी प्राण गेले तरी तो त्याचे ऐकेल. आपण त्याला एक उत्तम रथ देऊन तातडीने पाठवावे आणि निरोप द्यावा की, तुझे मामा कंसराजे तुला भेटण्यासाठी अत्यंत उत्सुक आहेत." मंत्र्यांनी पुढे सांगितले, "पण अक्रूराला आधीच स्पष्ट बजावून ठेवा की, जर तू कृष्णाला इथे घेऊन आला नाहीस, तर माझ्या हाताने तुझा त्याच क्षणी वध केला जाईल." कंस राजाने ताबडतोब अक्रूराला बोलावून घेतले, त्याला एक सुंदर रथ दिला आणि त्याचा मोठा आदर सत्कार केला. कंस म्हणाला, "अक्रूरा, तू आत्ताच्या आत्ता (वहिला) गोकुळात जा आणि माझ्या त्या भाच्याला मला भेटण्यासाठी घेऊन ये. त्याच्यासाठी माझा जीव व्याकुळ झाला आहे, एक क्षणही वाया घालवू नकोस. जर तू त्याला घेऊन आला नाहीस, तर तुला थेट मृत्यूच्या दारात धाडेन, हे पक्के लक्षात ठेव. जर तू आजच तुझ्या त्या परम मित्राला इथे घेऊन आलास, तर मी तुला खूप मोठे ऐश्वर्य आणि बहुमान देऊन गौरवीन." निळोबाराय म्हणतात, अक्रूर मनात विचार करू लागला, "हा कंस तर पाप्यांपेक्षाही महापापी आहे! हा स्वतःच्या काळाला म्हणजेच श्रीकृष्णाला स्वतःचे प्राण गमावण्यासाठी (घातावया) इथे मथुरेत बोलावून घेत आहे!"
॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना
कृष्ण बळियामाजि बलिष्ट । कृष्ण अवघियां देवां श्रेष्ठ ।
तैसाचि बळिरामही उध्दट । भरील घोट देखतां ॥१॥
एक नवनागसहस्त्रबळीं । दुजा तंव ते कल्पांत शुळी ।
येतांचि येथें निमिष मेळीं । करितील संहार कंसाचा ॥२॥
कृष्ण परमात्मा ईश्वर । अनंतकोटीब्रम्हांडधर ।
मायानियंता परात्पर । तया हा पामर आणवितो ॥३॥
पतंगा वडवानळेसीं खेळणें । दर्दुर शेंषातें गिळूं म्हणे ।
उलुकें रवितें संघटणें । केंवि जीवे प्राणी वांचिजेल ॥४॥
तैसिचि परी झाली यातें । जेंवि खदयोत झगटूं पाहे रवितें ।
अरण्यमृगें शार्दूलातें । कैसेनि भेटीसी आणिजे ॥५॥
परी येथें प्रारब्धचि बळी । घडवील घडावें तें तत्काळीं ।
पहा त्या हिरण्यकश्यपें आपुलियेचि नळीं । बसविला नृसिंह पाचारुनी ॥६॥
निळा म्हणे होणार होईल । बुध्दीही तैसीच प्रवर्तवील ।
क्रियाहि शरीरीं उमटेल । भोगणें भोगवील प्राचीन ॥७॥
अक्रूर मनात विचार करत पुढे जातो, "कृष्ण हा सर्व सामर्थ्यवानांमध्ये महाबली आहे आणि तो सर्व देवांमध्ये सर्वश्रेष्ठ देव आहे! त्याचा मोठा भाऊ बलराम देखील प्रचंड पराक्रमी आहे, जो शत्रूला पाहताक्षणीच गिळून टाकेल. एकट्या बलरामाकडे हजारो हत्तींचे बळ आहे, तर दुसरा कृष्ण साक्षात कल्पान्त काळाचा रुद्र (कल्पांत शुळी) आहे. हे दोघे इथे येताच एका पळात कंसाचा पूर्ण संहार करून टाकतील. जो कृष्ण साक्षात परमात्मा, सर्व विश्वाचा नियंता आणि अनंत कोटी ब्रह्मांडांना धारण करणारा परात्पर परमेश्वर आहे, त्याला हा पामर कंस स्वतःच्या मरणासाठी बोलावून घेत आहे! हे कसे आहे माहीत आहे का? जसे एखाद्या लहान पतंगाने मोठ्या वणव्याशी (वडवानळाशी) खेळायला जावे, बेडकाने (दर्दुर) साक्षात शेषनागाला गिळण्याचा प्रयत्न करावा किंवा घुबडाने (उलूक) सूर्याशी स्पर्धा करावी; अशा वेळी तो प्राणी जिवंत कसा वाचणार? कंसाची अवस्था अगदी तशीच झाली आहे, जणू एखादा काजवा (खद्योत) सूर्याशी पैज लावत आहे किंवा जंगलातील साधे हरिण (अरण्यमृग) सिंहाला (शार्दूलाला) स्वतःच्या समाप्तीसाठी आमंत्रण देत आहे. परंतु इथे प्रारब्ध (नशीब) अत्यंत बलवान असते, जे व्हायचे आहे ते वेळेवर घडून येते. पूर्वी त्या हिरण्यकश्यपूने देखील स्वतःच्या अहंकाराने खांबातून नृसिंह भगवंताला प्रकट केले आणि स्वतःचा अंत करून घेतला. निळा म्हणे, जे काही घडणार आहे ते नक्की घडणार, त्यानुसारच माणसाची बुद्धी काम करते आणि तशाच क्रिया त्याच्या शरीराकडून घडून येतात; कारण माणसाला त्याचे जुने संचित (प्राचीन) कर्म भोगावेच लागते."
॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना
आठऊनियां श्रीकृष्णचरण । अक्ररें रायातें पुसोन ।
चालिला रथावरी बैसोन । मार्गी हरीगुण आठवितु ॥१॥
गोकुळा पाठविला अक्रूर । परि कंसामनी दचक थोर ।
तेणें पाचारुनियां धनुर्धर । चौकिये बाहेर बसविले ॥२॥
म्हणे येतां देखोनियां कृष्णासी । युध्द करावें अति आवेशीं ।
उतरुनी त्याचिया मस्तकासी । मजपाशीं आणावें ॥३॥
रजका सांगे निजमुखें । कृष्णा येतांचि धोपटीं सुखें ।
तुझिये पाठिसि हे आसिकें । सावध ठेविले धनुर्धर ॥४॥
मग बोलाऊनियां मल्लजेठी । बैसविले ते दारवंटी ।
मातला हस्ती त्याचिये पुष्टीं । कुळवई ठेवियेला ॥५॥
तया भोंवते आणिक कुंजर । उभे केले ते दळभार ।
तंव इकडे जाऊनियां अक्रूर । भेटला नंद यशोदेसी ॥६॥
निळा म्हणे पुसे कृष्णा । तंव ते म्हणतीं गेला राना ।
मग रथ तेथेंचि ठेऊनी जाणा । चालिला दर्शना कृष्णाचिया ॥७॥
श्रीकृष्णाच्या चरणांचे स्मरण करत अक्रूराने कंसाचा निरोप घेतला आणि तो रथावर बसून गोकुळाच्या मार्गाने निघाला. वाटेत तो संपूर्ण वेळ हरीच्या नामाचा जयघोष करत होता. कंसाने अक्रूराला गोकुळात तर पाठवले, पण त्याच्या मनात कृष्णाची प्रचंड भीती (दचक) होती. म्हणून त्याने मथुरेच्या वेशीबाहेर अनेक निष्णात धनुर्धरांना कडक पहारा (चौकी) देण्यासाठी उभे केले. कंसाने त्यांना आज्ञा दिली, "कृष्ण येताना दिसताच त्याच्यावर अत्यंत आवेशाने हल्ला करा आणि त्याचे मस्तक धडावेगळे करून माझ्या समोर आणून ठेवा!" त्याने स्वतः धोब्याला (रजकाला) बोलावून सांगितले, "कृष्ण वाटेत दिसताच त्याला कपड्यासारखा धोपटून टाक, तुझ्या पाठीशी मदत करण्यासाठी मी हे सर्व धनुर्धर सावध उभे केले आहेत." त्यानंतर त्याने आपले मोठे मल्ल (मल्लजेठी) महालाच्या मुख्य दारावर (दारवंटी) उभे केले. त्यांच्या मागे कुवलयापीड नावाचा अत्यंत पिसाळलेला (मातला) हत्ती आणि त्याचे महावत उभे केले. त्या हत्तीच्या भोवती इतर अनेक हत्तींचे मोठे दळ उभे केले. दरम्यान, अक्रूर गोकुळात पोहोचला आणि तो नंद व यशोदेला भेटला. निळोबाराय म्हणतात, अक्रूराने जेव्हा कृष्णाबद्दल विचारले, तेव्हा त्यांनी सांगितले की तो गोपाळांसह वनात (रानात) गाई राखायला गेला आहे. मग अक्रूर आपला रथ नंदाच्या दारातच ठेवून पायीच कृष्णाचे दर्शन घेण्यासाठी वनाकडे निघाला.
॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना
जांताचि गोकुळा बाहेरी । कृष्णपाउलांचिया हारी ।
उमटल्या देखोनि महीवरी । प्रेमा अंतरीं न संटे ॥१॥
चरणमुद्रांकित चिन्हें । देखोनि घाली लोटांगणें ।
अंतर्निष्ठेंचें हें लेणें । लेउनी निमग्न ते ठायी ॥२॥
आनंदाश्रु गळती नेत्रीं । स्वेदरोमांच उठती गात्रीं ।
कंप स्फुंदनें विकळ गात्रीं । सद्रदितु मुरकुंडें ॥३॥
सर्व साक्षी नारायण । जाणेनियां त्याचें चिन्ह ।
आला अति त्वरें धांवोन । तया उमजवून आलिंगी ॥४॥
दोघां हो सरली भेटी । पडिली आनंदाची मिठी ।
मग अचळ पुसोनियां मुखवटीं । परम कृपेनें न्याहाळी ॥५॥
पुसे अंतरीचें गुज । तयापाशीं अधोक्षज ।
येरें वंदूनियां चरणरज । मंजुळा उत्तरीं बोलतु ॥६॥
निळा म्हणे स्तवन करी । मग नि:स्तब्धा निमिषवरी ।
अवलोकुनियां चरणावरीं । ठेवीं मस्त्क क्षणाक्षणा ॥७॥
अक्रूर जसा गोकुळाच्या वेशीबाहेर आला, तशी त्याला जमिनीवर उमटलेली श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांची रांग (पाउलांच्या हारी) दिसली. ती सुंदर पावले पाहताच त्याच्या मनात प्रेमाचा पूर आला आणि तो आनंद मनात मावेनासा झाला! भगवंताच्या चरणांची चिन्हे (ध्वज, अंकुश, कमळ इ.) जमिनीवर उमटलेली पाहून त्याने थेट त्या धुळीत लोटांगण घातले. अक्रूराने जणू अंतर्बाह्य भक्तीचे दागिने (लेणे) परिधान केले होते आणि तो त्या पवित्र चरणांच्या धुळीत पूर्णपणे निमग्न झाला. त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले, अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि आनंदाच्या भरात त्याचे शरीर थरथरू लागले व गळा दाटून आला. जो सर्वांचा साक्षी असलेला साक्षात नारायण आहे, त्याने आपल्या परम भक्ताची ही अवस्था दुरूनच ओळखली. तो अत्यंत वेगाने धावत आला आणि त्याने अक्रूराला जमिनीवरून उठवून घट्ट मिठी (आलिंगन) मारली! दोघांची ती भेट अतिशय अद्भूत होती, त्यांना आनंदाची घट्ट मिठी पडली. श्रीकृष्णाने अक्रूराच्या चेहऱ्यावरील धूळ आणि अश्रू पुसले आणि तो मोठ्या प्रेमाने त्याच्याकडे न्याहाळून पाहू लागला. त्या अधोक्षज श्रीकृष्णाने अक्रूराला त्याच्या मनातील विचार आणि निरोपाबद्दल विचारले. तेव्हा अक्रूराने कृष्णाच्या चरणांची धूळ आपल्या कपाळाला लावली आणि तो अतिशय मधुर व नम्र शब्दात बोलू लागला. निळोबाराय म्हणतात, अक्रूर कृष्णाचे मनोभावे स्तवन करू लागला आणि काही काळ शांत (निःस्तब्ध) राहून, क्षणोक्षणी भगवंताच्या चरणांवर आपले डोके ठेवून कृतकृत्य होऊ लागला.
॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना
मग सांगें गुह्य गोष्टी । मामा पाचारितो भेटी । इतुकेंचि ऐकोनियां पोटीं । कृष्णा आनंद न समाय ॥१॥
मग म्हणे बळिरामासी । जाऊं मामाचिये भेटीसी । कृपा करुनियां अक्रूरासी । मूळ आम्हांसी पाठविला ॥२॥
म्हणती बळिरामही चलावें । वोरसें मामासी भेटोनी यावें । आपणंसिही जिवें भावें । आर्त तयाचें अखंड ॥३॥
घेऊनि पांचशें गोवळ । समागमें आपुलें दळ । निघते झाले उतावेळ । आले घरासी पुसावया ॥४॥
मग नंदयशोदेप्रती । उभयतांहि नमस्कार करिती । मामासी भेटी जाऊं म्हणती । दयावी आज्ञा आशिर्वादें ॥५॥
तें म्हणती कंस द्वेषी । महादुष्ट पापराशी । देखतांचि घेरतील रे दोघांसीं । सर्वथा तेथें न जावें ॥६॥
निळा म्हणे ऐकोनि हरि । म्हणे न चिंतावें हें अंतरीं । आम्हांसी आप्त या संसारीं । कोण मामाहुनी जिवलग ॥७॥
अक्रूराने आणलेला निरोप ऐकून श्रीकृष्ण बळिरामाला म्हणाले की, कंसाने आपल्याला प्रेमाने भेटायला बोलावले आहे, तर आपण गेले पाहिजे. पाचशे गोपाळांना सोबत घेऊन ते आई-वडील (नंद-यशोदा) यांची आज्ञा घेण्यासाठी आले. कंस अत्यंत दुष्ट आणि पापी असल्याने तिथे जाऊ नका, असे नंदाने सांगितले. तेव्हा श्रीकृष्णाने त्यांना धीर दिला की, तुम्ही काळजी करू नका.
॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना
आम्ही लेंकुरें लळेवाडें । तुमचीं तैसीं त्याहि पुढें । क्रीडा करुनी वाडे कोडें । येऊं भेटोनियां वोरसें ॥१॥
नाहीं तया पोटीं मैल । अत्यादरें धाडिलें असे मूळ । अक्रूर सांगताहे केवळ । भेटी आमुची इच्छितो ॥२॥
तुम्ही न धरावा संशय । तेथें आम्हां नाहीं भय । मामा भेटी जातां काय । उद्वेग घडती भाचिया ॥३॥
ते म्हणती रे नव्हे कृष्णा । तुम्ही त्याचा भावार्थ नेणां । कालिची पहा पां पूतना । आली होती घातावया ॥४॥
केवढी दाऊनियां माया । बसलीं तुंतें स्तन धावया । कृष्णा म्हणे मी धालों तिचिया । स्तनपानेंची आजिवरी ॥५॥
तिणें वेचोनियां कायाशक्ती । आम्हांसि तोषविलें प्राणांतीं । उपकार तिचेहि श्रीपती । म्हणे मुखें मी काय वानूं ॥६॥
निळा म्हणे बोलो‍नि ऐसें । न रहातीचि चालिले उद्देशें । गोपिका गौळणीही ऐकोनि ऐसें । आल्या धांवत हरिपाशीं ॥७॥
श्रीकृष्ण म्हणाले की, आम्ही तिथे जाऊन खेळाडूवृत्तीने मामाला भेटून परत येऊ. अक्रूराच्या सांगण्यावरून कंसाच्या मनात कपट दिसत नाही, त्यामुळे काळजी करू नका. यावर नंद-यशोदा म्हणाले की, तुम्ही त्याचे कपट जाणत नाही, पूतनाही अशीच कपटाने मारण्यासाठी आली होती. श्रीकृष्ण हसून म्हणाले की, तिने तर तिचे प्राण देऊन माझे पोषण केले, तिचे उपकार मी कसे विसरू? असे म्हणून ते मथुरेला निघाले, तेव्हा गोपिका धावत आल्या.
॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना
म्हणती नको नको जाऊं हरी । सांडोनी आम्हां कोठें दुरी । तुजवांचोनिया संसारी । कोण आम्हां जिवलग ॥१॥
जातील प्राण तुतें जातां । वियोग न साहावे तें व्यथा । पळमात्रचि वेगळे पडतां । जेविं कां मासोळी जळांतील ॥२॥
नव्हे अक्रूर झाडीवर । करुं आला येथें संहार । जीवन नेलिया यदुवीर । आम्हां सहजचि प्राणांतु ॥३॥
इतुक्यांचिही येईल हत्या । जरि तू कृष्णा नसील आतां । ऐसे बोलोनियां समस्ता । लोळती कृष्णचरणावरीं ॥४॥
वधुनी आम्हां आपुल्या हातें । जाई मग तूं जाणें तेथें । करुनियां दीर्घ रुदनातें । उकसाबुकसी स्फुंदती ॥५॥
आमुचा जीव तूंचि प्राण । तुजविण न वाचों तुझीचि आण । नको आमुचें हें निर्वाण । पाहों आपुले निज नेत्रीं ॥६॥
निळा म्हणे यावरी हरी । शांतवी तया निज उत्तरीं । म्हणें आम्ही वरावरी । येऊं भेटोनी मामासी ॥७॥
गोपिका रडू लागल्या आणि म्हणाल्या, "हे हरी, आम्हाला सोडून जाऊ नकोस. पाण्याविना मासोळी जशी तडफडते, तशी तुजविना आमची अवस्था होईल. अक्रूर हा आमचे जीवन (कृष्ण) हिरावून नेण्यासाठी आला आहे. तू गेलात तर आम्ही प्राण त्यागू." सर्व गोपिका कृष्णाच्या पाया पडल्या. त्यावर श्रीकृष्णाने गोड शब्दांत त्यांची समजूत काढली की, आम्ही मामाला भेटून लगेच परत येऊ.
॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना
नका होऊं खेदक्षीण । घ्या भाष माझें बंधन । तुम्हां वांचूनियां मजही कोण । आहे तें आप्त इहलोकीं ॥१॥
जैसा तुमचा मजवरी भाव । माझीही तैसाची तुम्हांवरी जीव । नाही येथें संदेहा ठाव । चित्ताचित्त साक्ष असे ॥२॥
तुम्ही निरंतर मातेंचि ध्यातां । मीही न विसंबे तुम्हींची देखतां । ऐसें परस्परें बोलतां । लोटती उभयतां नेत्री पूर ॥३॥
वियोग न साहवें कृष्णासी । त्याही होती कासावीसी । परी धैर्याचिया अती आवेशीं । पुढील साधिती कार्यार्थू ॥४॥
भक्तकृपाळू श्रीहरी । अवघा प्रेमा भक्तांचि वरी । त्याचि कार्या अवतार धरी । न विसंबे क्षणभरी नव्हे परता ॥५॥
अनावरा आवरिलें जिहीं । जिव प्राण ठेवूनि पांई । हाही तयातें निज हृदयीं । सर्वकाळ आठवितु ॥६॥
निळा म्हणे संबोखिल्या । ऐसिया उत्तरीं स्थिराविल्या । मनोरथ करुनियां ठेविल्या । आपुलीये चिंतनीं सादर ॥७॥
श्रीकृष्ण गोपिकांना म्हणाले, "तुम्ही दुःखी होऊ नका, माझे वचन लक्षात ठेवा. तुमचा जसा माझ्यावर जीव आहे, तसाच माझाही तुमच्यावर आहे." हे बोलताना सर्वांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. भक्तांवर अपार प्रेम करणाऱ्या श्रीहरीने पुढील कार्य (कंसवध) करण्यासाठी मनाचा हिय्या केला आणि भक्तांना धीर देऊन शांत केले.
॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना
मग लेइले दिव्य अळंकार । उभयतांहि बंधु अति नागर । मुगुट कुंडले एकावळी हार । झळकती पदकें जडितांची ॥१॥
बाहूभूषणें वीरकंकणें । मुद्रिका अंगुळिया शोभल्या लेणें । वेष्टुनी पितांबराची परिधानें । घेतली निशाणें निजकरीं ॥२॥
आधींचि मदनाचे हे बाप । दिव्य तेज प्रभा अमूप । सकळहीं लावण्य सांटोप । धरुनियां आली निज वस्ती ॥३॥
अवघें चि सुख मुसावलें । कृष्णाकृति तें वोतलें नयना पाहुणेर देऊं आलें । जे जे देखती तयाच्या ॥४॥
कृष्ण लावण्याची मूर्ती । बळिदेवही तैसीचि आकृती । ठाणे माणे समान दिप्ती । प्रतापकीर्ति यशवंत ॥५॥
दंडी मुडपी विराजमान । शोभले राजीवलोचन । पाहों येती नागरिकजन । निळा म्हणे तया रामकृष्णासी ॥६॥
त्यानंतर कृष्ण आणि बळिराम या दोन्ही भावांनी दिव्य अलंकार परिधान केले. मुकुट, कुंडले, हिऱ्यांचे हार, हातांत कंकणे आणि अंगावर पितांबर नेसून ते अत्यंत देखणे दिसू लागले. त्यांचे रूप पाहून मदनही फिका पडेल असे तेज होते. कृष्ण आणि बळिरामाची ही सुंदर मूर्ती पाहण्यासाठी मथुरेचे नागरिक धावून आले.
॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना
ऐसे बैसला रथावरी । भोंवते गोवळ चालती फेरी । हें देखोनियां नगर नारी । अत्यंत प्राण विकल त्यांचे ॥१॥
आतां कृष्णा येसील केव्हां । भेटसील प्राण शितळ तेव्हां । आठव आमुचाहि धरावा । तेथें पाहुणेरी गुंततां ॥२॥
ऐकोनियां त्यांचीं वचनें संतोशीजे उभयतां मनें । मग त्या देउनी आश्वासने । आज्ञा करिती ते अक्रूरा ॥३॥
आतां रथ चालवीं वेगीं विलंब नव्हे ऐसा मार्गी । माता पिता गौळणी लागीं । रहाविलें अत्यादरें ॥४॥
मार्गी चालतां परम संतोषी । करिती संवाद येरेयेरांसी । म्हणती धरिलिया अवतारासी । आजि झालें सार्थक ॥५॥
होतां मामासवें भेटी । पडेल जिवें जीवा गांठी । परमानंद होईल सृष्टी । दृष्ट कंटक निमालिया ॥६॥
निळा म्हणे ऐसिया लाभा । उभयतां‍हि अंगीं शौर्यशोभा । दाटली तेणें ऐश्वर्य शोभा । जातासे हें अक्रूरा जाणवलें ॥७॥
कृष्ण-बळिराम रथावर बसले आणि भोवती गोपाळ चालले. हे पाहून गोकुळातील स्त्रिया व्याकुळ झाल्या आणि म्हणाल्या, "कृष्णा, तू परत कधी येशील?" श्रीकृष्णाने त्यांना आश्वासन दिले आणि अक्रूराला रथ वेगाने चालवण्यास सांगितले. वाटेत जाताना अक्रूराला जाणवले की या दोन्ही भावांचे शौर्य आणि ऐश्वर्य अद्भूत आहे आणि आता दुष्टांचा नाश होऊन सृष्टीला परमानंद मिळणार आहे.
॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना
करितांचि सीमा उल्लंगन । म्हणती अक्रूरा ऐकें वचन । तुवां जावें रथ घेऊन । सांगावें वर्तमान रायासी ॥१॥
तेणें आज्ञा वंदुनी शिरीं । चालिला पुढें वेगें करी । बळराम कृष्ण गोवळ भारी । आले बळिया रजकापें ॥२॥
तंव तो वस्त्रें वाळवीत । उभा असे बळप्रमत्त । गोवळांते असे पुसंत । तुम्ही आलेती कोठुनी ॥३॥
ते म्हणती गोकुळवासी । जातों रायाचे भेटीसी । आदरें बोलाविलें कृष्णासी । आणि बळीराम सुजाणा ॥४॥
येरु म्हणे कोणता कृष्ण । गोवळ तुम्ही अवघे जण । आंलेती घोंगडी पांघरोन । जाल कैसेन रायापुढें ॥५॥
तंव कृष्ण बळिराम म्हणे त्यासी । आम्हां देंई उत्तम वस्त्रांसी । भेटोनी आलीया रायासी । देऊं उचित आणी तुझी वस्त्रें ॥६॥
तंव तो म्हणे भाग्यासी याल । बोलतांचि ऐसें ताडण पावाल । राजवस्त्रें हीं तुम्ही ल्याल । तैंचि वेंचाल जीवें प्राणें ॥७॥
बळिरामें हें ऐकतांचि कानीं । म्हणे वस्त्रें आणा रे लुटुनी । शंका मात्र न धरितां मनीं । हरा आवडती ज्या जैसीं ॥८॥
निळा म्हणे धांवले सकळ । बळिये अतुर्बळी गोवळ । तेथें झाला हालकल्होळ । रजक बळिया धांविन्नला ॥९॥
मथुरेच्या सीमेवर आल्यावर श्रीकृष्णाने अक्रूराला रथासह पुढे जाऊन कंसाला निरोप देण्यास सांगितले. त्यानंतर कृष्ण, बळराम आणि गोपाळ कंसाच्या धोब्यापाशी (रजक) आले. तो मग्रूर धोबी राजाची वस्त्रे वाळवत होता. गोपाळांनी त्याला राजाला भेटण्यासाठी उत्तम वस्त्रे मागितली, तेव्हा तो म्हणाला, "तुम्ही घोंगडी पांघरणारे गोपाळ राजाची वस्त्रे काय मागता? मार खाल." हे ऐकून बळिरामाने सर्व गोपाळांना वस्त्रे लुटण्याची आज्ञा दिली आणि तिथे मोठा गदारोळ झाला.
॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना
येतां देखोनियां बळिरामें । आकळिला तो अति विक्रमें । म्हणे पापिया तुवां अधर्म । बहुत केली कृष्णनिंदा ॥१॥
तया दोषाचें प्रयश्रिचत । आजी घे पा यथोचित । होई देहापासूनि मुक्त । म्हणोनि टांगेसी धरियेला ॥२॥
तेणेंहि उदंड वेचिली शक्ती । परि तयापुढें न चालेचि युक्ती । मग बोभाइला अदृष्टाप्रति । म्हणे नाडलों रे अभिमानें ॥३॥
बळिया बलिष्ट शिरोमणी । बळिराम आणि चक्रपाणी । नेणतां महिमा वेंचिली वाणी । पावलों फळ तें साध्यांचि‍ ॥४॥
ऐसें बोलोनियां निश्चळ । अवलोकिलें स्वरुप सकळ । झांकूनियां मग नेत्रकमळ । ध्यान हदय दृढाविलें ॥५॥
तंव बळरामें वेग केला । अंगाभोंवता ओवाळिला । आणि तेथेंचि पहा हो सोबकिला । प्रचंड खडकीं निघातें ॥६॥
निळा म्हणे दिधली मुक्ती । उत्तम कैवल्याही परती । कृपावंत हा श्रीपती । भक्तां वैरिया सारिखाचि ॥७॥
तो मग्रूर धोबी मारण्यासाठी धावला, तेव्हा बळिरामाने त्याला पकडले आणि म्हणाले, "तू कृष्णाची निंदा केलीस, त्याचे प्रायश्चित्त भोग." बळिरामाने त्याचे पाय धरून त्याला हवेत फिरवले आणि एका मोठ्या खडकावर आपटून त्याचा वध केला. मरताना त्या धोब्याने देवाचे रूप मनात साठवले, ज्यामुळे त्या वैऱ्यालाही श्रीहरीने उत्तम मुक्ती दिली.
॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना
चिरें आणूनियां वेष्टलें । गोवळ अवघेचि शृंगारले । येरेयेरां म्हणती भले । गौरव घ्या रे मामाचा ॥१॥
चिरें गुंडिती माजेसी । उंच पटके ते पायासी । झगे वेष्टूनियां शिरासी । विजारा टाकिती खांदयावरी ॥२॥
ऐसे शृंगारिले गोवळ । पुढें चालिले भार सकळ । तंव ते धनुरयागींचे वीर प्रबळ । घ्या घ्या म्हणोनी धांविले ॥३॥
कृष्णें बळरामें देखिलें । अवघ्यांपुढे मग ते झाले । धनुर्धारी वेग केले । परि तें न चले बळ त्यांचे ॥४ ॥
घ्या घ्या म्हणोनी हांका देती । शंखस्फुरणें ठाईंचि करिती । परी ते गोवळची समस्तीं । वेष्टूनियां घेतले ॥५॥
धनुष्या लाऊनि बाण । विंधावे तों माजि शिरोन । गोवळीं घेतली ते हिरोन । आणि मोडुनी सांडिली ॥६॥
निळा म्हणे एक एका । नपुरतीची युध्द तबका ॥ निपातिले फेडिली शंका । आणि पुढें संचरले ॥७॥
सर्व गोपाळांनी धोब्याची सुंदर वस्त्रे परिधान केली आणि नटून-थटून पुढे निघाले. पुढे कंसाच्या धनुर्यागाचे (यज्ञाचे) रक्षक वीर 'पकरा, पकरा' म्हणत धावून आले. पण कृष्ण-बळिरामाच्या आणि गोपाळांच्या बळापुढे त्यांचा काही निभाव लागला नाही. गोपाळांनी सैनिकांचे धनुष्यबाण हिसकावून घेतले आणि तोडून टाकले व सर्व सैनिकांना पराभूत करून ते पुढे निघाले.
॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना
मोडियेला धनुर्याग । हाहाकार झाला मग । आला आला रे श्रीरंग । बंधू बळिरामा समवेत ॥१॥
आले ग्रामद्वैरापाशीं । धांविले सकळहि नगरवासी । कृष्णरामाच्या सौंदर्यासी । पहावया उतावेळ ॥२॥
उभयतांचेहि स्वरुप अति नागर । ऐकिलें होतें वारंवार । आणि बळियेहि महावीर । तेज प्रतापी आगळे ॥३॥
सदा निर्भय मानसीं । आले चौबारा हाटवटिसी । जेवीं कां सिंह गजशाळेसी । शिरतां शंका न धरिती ॥४॥
उभे रंगशिळेवरी । अवलोकिता नरनारी । चढोनी माडिया गोपुरीं । गवाक्षद्वारीं पैं एकी ॥५॥
एके चढली भिंतीवरी । एक सन्मुखची शेजारीं । कृष्णदर्शनी आवडी भारी । नर बाळा नारी सारिखीचि ॥६॥
निळा म्हणे हत्कमळवासी । पूर्णब्रम्ह तेजोराशी । सगुणरुपिया हृषिकेशी । कोण मा तयासी नावलोकीं ॥७॥
कृष्ण-बळिरामाने कंसाचा धनुर्याग मोडून टाकला, ज्यामुळे मथुरेत हाहाकार उडाला. दोन्ही भाऊ मथुरेच्या मुख्य चौकात आले, तेव्हा त्यांचे रूप पाहण्यासाठी नगरवासी धावले. हत्तींच्या शाळेत जसा सिंह निर्भयपणे शिरतो, तसे ते दोघे मथुरेत शिरले. त्यांना पाहण्यासाठी नागरिक गच्चीवर, भिंतींवर चढून खिडक्यांतून पाहू लागले.
॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना
आले संन्यासी तापसी । योगी मुनिजन प्रांतवासी । पंडित पुराणिक ज्योतिषी । वेदाभ्यासी याज्ञिक ॥१॥
शस्त्रपाणि रिक्तपाणी । पहाति कृष्णातें ते दुरुनी । अवलोकूनियां निज नयनीं । परम विस्मयातें पावती ॥२॥
घरें सांडूनियां नारी । आल्या कोणीचि नसतां घरी । म्हणती सवेंचि जाईल गे श्रीहरी । आम्ही त्या दृष्टीं न देखतां ॥३॥
मग जे उद्विग्न व्हावें मनीं । तें आतांच कां न यावें पाहोनी । ऐशिया निश्चयातें करुनी । आलिया एकांतवासीहि त्या ॥४॥
जिया बाहेरी येणेंचि नाहीं । आपुलिया सभाग्यपणें कदाही । आल्या धांवोनियां त्याहीं कृष्णा दृष्टी अवलोकूं ॥५॥
निळा म्हणे घरा भाग्य । आलिया अव्हेरी कोण त्या मग । अधिकाअधीक लाहो सवेग । करुनियां संग्रहिती ॥६॥
संन्यासी, योगी, पंडित, शास्त्री आणि सर्वसामान्य लोक अशा सर्वांचीच गर्दी कृष्ण दर्शनासाठी झाली. घरातील स्त्रिया आपली कामे सोडून धावत आल्या. ज्या स्त्रिया कधी घराबाहेर पडत नव्हत्या, त्याही श्रीकृष्णाचे सगुण रूप डोळे भरून पाहण्यासाठी बाहेर आल्या. प्रत्येकाला श्रीकृष्णाच्या दर्शनाचा लाभ घ्यायचा होता.
॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना
कृष्ण परमात्मा श्रीहरी । बळिराम शेषअवतार निर्धारी । कैसे शोभले अलंकारीं । निजांगाचियें निज प्रभे ॥१॥
मुगुट कुंडले विशाळ डोळे । जैसी विकासलीं सूर्यकमळें । अंगकांती रुप सांवळें । पीतांबराची परिधानें ॥२॥
कंठी पदकें सुमनकळा । कौस्तुभ एकावळी रुळती गळां । बाहुभूषणें मुद्रिका सकळां । कांडोवाडी सुशोभित ॥३॥
सुकुमार नागर अंगकांती । ज्याचिया तेजें रविशशी दीप्ती । हुताशनीं रत्नीं प्रकाशे फांकती । ज्याचेनियां झगमगती तारांगणे ॥४॥
सुवर्ण म्हणती जें उत्तम । तें याचिये अंगकांती सुमहिम । ऐसे सौंदर्य निरुपम । कृष्णाकृती वोसंडलें ॥५॥
जैसिया परी तैसा भासे । हेंहि अपूर्वचि एक असे । कृष्णरुपें लाविलें पिसें । न स्मरती पहातां देहगेहा ॥६॥
निळा म्हणे बैसली दृष्टी । कृष्णारुपीं ते सहसा नुठी नरनारी विस्मित पोटीं । अवलोकिती श्रीकृष्णा ॥७॥
कृष्ण आणि बळिराम (शेषाचा अवतार) आपल्या अंगाच्या तेजाने आणि दागिन्यांनी अत्यंत शोभून दिसत होते. त्यांचे मोठे डोळे कमळासारखे उघडलेले होते. त्यांच्या शरीराच्या तेजापुढे सूर्य, चंद्र, अग्नी आणि तारे फिके पडत होते. ज्याचा जसा भाव होता, त्याला कृष्ण तसा भासत होता. त्यांचे रूप पाहून सर्व नर-नारी स्वतःचे भान विसरले.
॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना
निपुण म्हणती हा आमुचा गुरु । ज्ञानी म्हणति हा परात्परु । योगी म्हणती योग साचारु । याचिपासुनी जन्मला ॥१॥
याज्ञिक म्हणती भासे कृष्ण । यज्ञरुपीं हा नारायण । वैदिकांही लागले ध्यान । म्हणती वेद मूर्तिमत हाचि दिसे ॥२॥
मला भासे वस्ताद जेठी । शासन करीतया नृपवर श्रेष्ठीं । शस्त्रपाणिया उग्रदृष्टी । सहारकर्ताचि कृष्ण दिसे ॥३॥
वृद्धां भासे सकुमार बाळ । तरुणांगियां मदनमूर्तिचि केवळ । ऐसा सर्वी सर्व हा सकळ । भासे जैसिया तैसाचि ॥४॥
कृष्णाकृती भुललीं लोकें । जाऊंचि विसरली स्त्रिया बाळकें । तंव ते कुब्जा भरुनी तबकें । घेऊनि आलीं सुपरिमळें ॥५॥
उत्तम सुवास चंदनगंध । केशर कुंकम कस्तुरी शुध्द । सुमनहार गुंफिले विविध । सुमनतुरे नानापरी ॥६॥
जात होती राजमंदिरां । तंव त्या देखिलें नंदकुमरा । म्हणे आजींचि हे पूजा सुंदरा । चर्चूं श्रीकृष्णा निजहस्तें ॥७॥
कृष्णाला पाहून ज्ञानी लोक त्याला परात्पर ब्रह्म म्हणू लागले, योगी त्याला योगरूप मानू लागले, वैदिकांना तो वेदूर्ती वाटला, तर मल्लांना तो महाभयंकर काळ वाटला. वृद्धांना तो लहान बाळ वाटला तर तरुणींना तो मदन वाटला. अशा वेळी कंसाची दासी 'कुब्जा' सुगंधित चंदनाचे तबक घेऊन तिथून चालली होती, कृष्णाला पाहताच ती भुलली आणि तिने त्याची पूजा करण्याचे ठरवले.
॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना
कंसराया पूजितें नित्य । परी तो असुरचि उन्मत । काय पुरवील मनींचा हेत । दासी किंकर मी त्याची ॥१॥
परमात्मा हा सर्वेश्वर । कृष्ण सुंदरा अतिसुंदर । चर्चनमिसें लावीन कर । अति मनोहर करीन पूजा ॥२॥
मग येऊनियां ते निकट जवळी । मस्तक ठेवी चरणकमळीं । म्हणे चर्चीन हा करतळीं । जरी तूं आज्ञा देशील ॥३॥
नित्य रायातें चर्चितां । चातुर्य आलें माझिया हातां । आतांही तेथेंहि जात जातां । तूंतें देखिले निज दृष्टी ॥४॥
मग तैसीची मी येथें आलें । तुझिया चरणातें पावलें । दासी विद्रूपचि परी मज ठेविलें । रायें याचि कार्यावरी ॥५॥
जणोनी तिचा अंतर्भावो । प्रसन्न झाले देवाधिदेवो । म्हणती तरी तूं अवश्यमेवो । चचीं चंदन निज हस्तें ॥६॥
निळा म्हणे आली पूजा । नाहींचि त्यागणे गरुडध्वजा । जैसिया तैसे मग हा वोजा । करी देणें यथोचित्त ॥७॥
कुब्जा म्हणाली, "मी रोज दुष्ट कंसाची पूजा करते, पण हा कृष्ण तर साक्षात परमेश्वर आहे." तिने कृष्णाच्या पायावर डोके ठेवले आणि चंदनाची उटी लावण्याची परवानगी मागितली. तिने सांगितले की मी जन्माची विद्रूप (कुबडी) आहे. तिचा शुद्ध भाव जाणून श्रीकृष्ण प्रसन्न झाले आणि त्यांनी तिला चंदन लावण्याची आज्ञा दिली.
॥ अभंग १२६ ॥ अभंग रचना
रेखिले निढळीं केशरीं टिळक । यावरी कस्तुरी परम सुरेख । उत्तम कुंकूं जाउळीं देख । लाविलिया आरक्त अक्षता ॥१॥
मग तो चंदन मलयागर । चर्चिला सुवासित अति परिकर । यावरी काढुनी सुमनाहार । उभयतां कंठीं ओपिले ॥२॥
तुरे खोविले मस्तकावरी । तेणें शोभले बळरामहरी । मग ठेवूनियां चरणांवरी । मस्तक नमू उभी ठेली ॥३॥
कृष्ण बोलिले प्रसन्नोत्तर । कुब्जे तुझा केला अंगिकार । निळा म्हणे तदाकार । वृत्ति झाली कुब्जेची ॥४॥
कुब्जेने कृष्णाच्या कपाळावर केशर आणि कस्तुरीचा टिळक लावला, अक्षता लावल्या, अंगाला उत्तम चंदन लावले आणि गळ्यात फुलांचे हार घातले. तिने बळिराम आणि कृष्णाच्या मस्तकावर फुलांचे तुरे खोवले. तिच्या या सेवेवर प्रसन्न होऊन श्रीकृष्णाने तिचा स्वीकार केला आणि तिचे कुबडेपण दूर करून तिला सुंदर रूप दिले.
॥ अभंग १२७ ॥ अभंग रचना
राया जाणविती सेवक । अक्रूरें आणिला नंदबाळक । तेणं मर्दुनी बळिया रजक । धनुर्यागही भंगिला ॥१॥
आतां येऊनियां चौबारी । उभा रंगशिळेवरी । अवघ्या पाहाती नगरनारी । लोकपरिवारीं मिळोली ॥२॥
उभयतां बंधू अति सुंदर । बळिराम आणि सारंगधर । आणखिही गौळियांचे कुमर । सवंगडे भार पांच शतें ॥३॥
कृष्ण लावण्य रुपाकृती । चंद्रसूर्या दवडी परती । अनंग तोहि उषभूपती । ऐसें सौदर्य हरिअंगी ॥४॥
लोक मिळाले भोंवते । पाहातां धणी नपुरे त्यातें । जाऊंचि विसरले मागुते । शोधलें चित्तें हरिरुपा ॥५॥
आणिक एक वितलें राया । कुब्जे चंदने चर्चिल तया । करुनियां ते दिव्य काया । ठेविली कृष्णें क्षणार्धे ॥६॥
निळा म्हणे सांगता ऐसें । चकित रावो निज मानसे । देहीं देहातें नुमसे । चित्रींचे लेप तयापरी ॥७॥
कंसाच्या सेवकांनी धावत जाऊन त्याला निरोप दिला की, अक्रूराने आणलेल्या गोकुळातील मुलांनी धोब्याला मारले, धनुर्याग मोडला आणि आता ते दोघे भाऊ मुख्य चौकात उभे आहेत. तसेच विद्रूप कुब्जेला कृष्णाने एका क्षणात दिव्य व सुंदर बनवले आहे. हे ऐकून राजा कंस अत्यंत भयभीत झाला आणि चित्रासारखा स्तब्ध झाला.
॥ अभंग १२८ ॥ अभंग रचना
यावरी पुढील कार्यार्थु । साधावया श्रीकृष्णनाथु । चालिले राजभुवना आंतु । तंव दारवंटा समस्त मल्ल उभे ॥१॥
म्हणती कोठें रे करुनियां मेळ । चालिला ते अवघे गोवळ । नेणोनियां राजाज्ञा बळ । जैसे टोळ सैराट ॥२॥
पाठवा पुढें कृष्ण तोचि । आणील परवानगी तो रायाची । तंव गोवळ म्हणती रे हें वायाची । जल्पतां मराल येचि क्षणीं ॥३॥
परवानगीये एकचि ठावो । बळिराम अथवा कृष्णदेवो । सांडूनियां कंसरावो । रिघा रे शरण वांचाल ॥४॥
तंव तें म्हणती हीं कच्चीं पोरें । चणचणा बोलती न्यायनिष्ठुरें । भयचि हीं गव्हारें । आपटा एकदोनी धरुनियां ॥५॥
त्यांचियां कैवारा कृष्णनाथ । येईल आपोआप धांवत । मग करुनियां वरवळां समस्त । त्यासीहि वधूं निमिषार्धे ॥६॥
निळा म्हणे चिंतुनी ऐसें । घांविले गोवळांवरी अति आवेशें । तंव ते ओढिले नांगरपाशें । बळिरामें एकदांचि कवळिनें ॥७॥
श्रीकृष्ण आणि बळिराम राजवाड्यात जाण्यास निघाले, तेव्हा दरवाजावर कंसाचे मल्ल (पैलवान) आडवे आले. ते म्हणाले, "तुम्ही परवानगीशिवाय कुठे जाता?" गोपाळ म्हणाले, "परवानगी देणारा आमचा कृष्णच आहे, तुम्ही कंसाला सोडून आम्हाला शरण या." मल्लांना राग आला, त्यांनी गोपाळांवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला, पण बळिरामाने आपल्या नांगराने व पाशाने त्यांना एकाच वेळी पकडून वेढले.
॥ अभंग १२९ ॥ अभंग रचना
तंव कृष्ण म्हणे बळिरामदेवा । आमुचाही वांटा कांही ठेवा । ते म्हणती यावरी अवघा । तुमचाचि भाग निश्चितार्थे ॥१॥
कुळवई आणि राजा कंस । अर्थार्थी हे दिधले तुम्हास । कृष्णजी म्हणती हें नये चित्तास । यांतहि वाटा पाहिजे ॥२॥
बरें म्हणोनियां बळिराम । यांतहि घ्या हो निमेनिम । मग मिसळले जेंवि निरसावया तम । चंद्रसूर्य पौर्णिमेचे ॥३॥
तेथें झाला हाहा:कार । घ्या घ्या शब्द उठिला थोर । कृष्ण नेटका झुंजार । आणि बळिरामहि महाबळी ॥४॥
करुनियां मल्लां महामारी । निर्दाळिले एका निमिषावरी । तंव तो कुळवई लोटिला निशाचरीं । कृष्णें सोंडेसीचि धरियला ॥५॥
आसडूनियां तो महीवरी । उपटूनि दांत घेतले करीं । ठोकिता तेणेंचि मस्तकावरी । ठिकरिया केली गंडस्थळें ॥६॥
निळा म्हणे बळियाबळि । माजी ब्रम्हांडा एक वनमाळी । यापरी करुनियां रवंदळी । निर्दाळिले असुर ॥७॥
श्रीकृष्ण बळिरामाला म्हणाले, "दादा, मलाही मारण्यासाठी काही शत्रू ठेवा." बळिरामाने कुवलयापीड (हत्ती) आणि कंस कृष्णासाठी ठेवले, पण कृष्णाने मल्लांमध्येही अर्धा वाटा मागितला. दोन्ही भावांनी मिळून मल्लांचा संहार केला. नंतर कंसाने सोडलेल्या 'कुवलयापीड' हत्तीला श्रीकृष्णाने सोंडेला धरून जमिनीवर आपटले, त्याचे सुळे उपटले आणि त्याच सुळ्यांनी मारून हत्तीचा वध केला.
॥ अभंग १३० ॥ अभंग रचना
कुवळई मर्दूनियां उन्मत्त । उपटूनियां घेतले त्यांचे दांत । बळिराम आणि कृष्णनाथ । आनंदें नाचत रणसौरे ॥१॥
दोघेहि बंधु अति सुंदर । लावण्यगुणें गुणगंभीर । हे देखोनियां महावीर । मुष्टीक चाणूर उठावले ॥२॥
ते रायाचे परम आप्त । आतुर्बळी बळ प्रताप । जयां देखतांचि आहाकंप । देवां दैत्या मनवां ॥३॥
दंडी मुडपी उरीं शिरीं । अदभुत बळाची उजरी । काळासम तुल्य ते निशाचरीं । जेठिया वस्ताद मल्लाचे ॥४॥
तयाचिये दृष्टीपुढें । मेरुमांदार भासती खडे । मल्लविधेमाजी निधडे । वीर उन्नत शिघ्रकोपी ॥५॥
जयाचा सदा आडदरा । समुद्रवलयांकिता वीरा । धाकें त्याचिया कंसापुरा । देती करभार सर्वही नृप ॥६॥
निळा म्हणे ते आग्रगण । जेठियांमाजी शिरोरत्न । भुजा दंडांतें थोपटून । राहिले उठोन पुढें उभे ॥७॥
कुवलयापीड हत्तीचा वध केल्यानंतर कृष्ण-बळिराम आनंदात असताना, कंसाचे मुख्य आणि अत्यंत बलाढ्य मल्ल 'चाणूर' आणि 'मुष्टिक' शड्डू ठोकून समोर आले. हे मल्ल इतके भयंकर होते की देव आणि दैत्यही त्यांना घाबरत असत. ते मल्लविद्येत निपुण आणि अत्यंत क्रोधी होते. ते कृष्ण-बळिरामाच्या समोर उभे राहिले.
॥ अभंग १३१ ॥ अभंग रचना
कृष्णबळिरामातें म्हणती । गोवळे तुम्हीं अर्भक जाती । मारिला म्हणोनी कुळवई हस्तीं । तेणेंचि स्फुंदेस्फुंदूं नका ॥१॥
बहुत दिवस खादलें लोंणी । चोरिये वोसिली दुधाणी । सिंतरुनियां भोगिल्या गौळणी । त्याचीही झाडती निघेल ॥२॥
न विचारित पतंग जैसा । झडपूं धांवें दीपप्रकाशा । तैसे तुम्ही नेणंता कंसा । राया सन्निध पावलेती ॥३॥
पिपालिके फुटतां पक्ष । म्हणे गगन लंघीन मी अंतरिक्ष । परी मृत्यु पातला हें प्रत्यक्ष । न लक्षेचि परी ते झाली तुम्हां ॥४॥
रजक मर्दूनियां बलौता । निदसुरियां धनुर्धरा समस्तां । यश मानियेलें परि तें आतां । येचि क्षणीं जाणवेल ॥५॥
पूतना बाई माभळ भट । एक ते स्त्री एक ते भट । कागबगादिदैत्य आदट । नेणती मल्लसंग्राम ॥६॥
निळा म्हणे ठाकिलें त्यांसी । तेचि पाहों येथ आलेसी । ऐसे बोलोनियां अति आवेशी । भुजा थापटोनी उठिले ॥७॥
ते मल्ल कृष्ण-बळिरामाला हिणवू लागले, "तुम्ही लहान लेकरे आहात, हत्तीला मारले म्हणून हवेत उडू नका. तुम्ही गोकुळात खूप लोणी चोरून खाल्ले आहे, त्याचा हिशोब आता मथुरेत घेतला जाईल. दिव्यावर झेपावणाऱ्या पतंगासारखी किंवा पंख फुटलेल्या मुंग्यांसारखी तुमची अवस्था झाली आहे. तुम्ही पूतना, बकासूर यांना मारले असेल, पण मल्लसंग्राम काय असतो हे आता तुम्हाला कळेल."
॥ अभंग १३२ ॥ अभंग रचना
ऐसें बोलोनियां ते उन्मत । ठोक फोडिले सक्रोधयुक्त । आले सन्मुखचि धांवत । कृष्णबळिरामेंसी झगटावया ॥१॥
त्यां देखोनियां बळिराम । आणि हासोनी बोलती मेघ:श्याम । तुम्ही करुं आलेती संग्राम । तरी निरऊनियां स्त्रियां बाळां ॥२॥
आजिवरी भोगिलिया संपत्ती । त्याच्या संगे सुख विश्रांती । त्यांसी न पुसतां जाणें अंतीं । महापंथी हें उचित नव्हे ॥३॥
कंसारायाचें वैभव । भोगिलें चिरकाळवरी सर्व । त्याचिये काजीं वेचितां जीव । पावाल स्वयमेव उत्तम गती ॥४॥
परी एक सांगतों विचार । संग्रामीं न सांडावा धीर । जें जें वसउनियां शरीर । असेल विदया ते ते दावा ॥५॥
बहुत वल्गना आतां । वस्तादातें न पुसतां । यावरी तरी निश्चळ चित्ता । करुनियां आठवा तयातें ॥६॥
निळा म्हणे बोलोनी ऐसें । युध्दीं उठावले सरिसे । मातंगा देखोनियां जैसे । सिंह पाडे भुकाळू ॥७॥
ते मल्ल क्रोधाने धावून आले. तेव्हा श्रीकृष्ण हसून म्हणाले, "तुम्ही आमच्याशी युद्ध करायला आला आहात, तर तुमच्या घरी बायका-मुलांचा निरोप घेऊन आला आहात का? कारण आता तुमचा अंत जवळ आला आहे. तुम्ही कंसाचे अन्न खाल्ले आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी प्राण देऊन तुम्हाला गती मिळेल. चला, तुमच्याकडे जी विद्या असेल ती दाखवा." असे म्हणून सिंहाने हत्तीवर झेप घ्यावी तशी कृष्ण-बळिरामाने त्यांच्यावर झेप घेतली.
॥ अभंग १३३ ॥ अभंग रचना
मेळवितांचि हातीं हात । आसुडिले ते अकस्मात । हें देखोनियां लोक समस्त । ठेले विस्मित अवलोकिती ॥१॥
एक एका धरितीं करीं । दाविती चिकाटियाच्या परी । दंडिमुडपी उरीं शिरीं । मारिती धडका परस्परें ॥२॥
पायीं पाय आडवे तिडवे । गाउनी दाविती शक्तिवैभवें । वज्र मिठियाचीं लाघवें दाविती सुहावे येरयेरां ॥३॥
कोणिचि नाटोपती कोणा । चक्राकार भेदिती खुणा । रगा लाविती चाऊनि दर्शना । आक्रोशें माना मुरगाळिती ॥४॥
शेंडया उपटूनियां सांडिती । घे घें म्हणोनियां झोंबती । येरयेरां पृष्ठीवरी ताडिती । मिठिया घालिती येरयेरां ॥५॥
एक वरदी एक ईश्वर । उभया युध्दाचा परिचार । परी लाघविया हा सारंगधर । आणि बळिराम अवतारिया ॥६॥
निळा म्हणे वर्मभेदका । पुढें कवणाचा आवांका । पाहोनी मृत्युकाळ नेटका । उपटूनि भूमितें त्राहाटिलें ॥७॥
मल्ल आणि कृष्ण-बळिराम यांच्यात तुंबळ कुस्ती सुरू झाली. एकमेकांचे हात-पाय पकडणे, धडका मारणे, वज्रमुष्टीने प्रहार करणे असे डावपेच सुरू झाले. मल्ल पूर्ण शक्ती लावत होते, पण समोर साक्षात जगदीश्वर आणि बळिराम होते. शेवटी श्रीकृष्णाने आणि बळिरामाने त्यांचे मर्मस्थान ओळखून त्यांना उचलले आणि जमिनीवर जोरात आपटले.
॥ अभंग १३४ ॥ अभंग रचना
नाकीं तोंडी वाहे रुधिर । हातापायांचा झाला चूर । मस्तक मेंदु उसळे बाहेर । मुष्टिक चाणुर निर्दाळिले ॥१॥
तया देऊनि उत्तम गती । आनंदें बळरामश्रीकृष्ण्‍ नाचती । तांडव विसरे उमापति ॥ कौशल्य तयांचे देखोनी ॥२॥
मोहित होऊनियां नारी नर । अवलोकिती बळिराम आणि श्रीधर । परम सुंदरा सुंदर । नागरा नागर भुलवणें ॥३॥
अवलोकिती कृष्णाकृती । लवोंचिं विसरलीं नेत्रपातीं । बळिराम देवाचीही मूर्ती । राजस सुकुमार त्याचिपरी ॥४॥
अंगी यशाचें गौरव । रुप लावण्याची ठेव । पहातां नयनां न पुरे हांव । मना स्वयमेव तेंचि होणें ॥५॥
यापरी तटस्थ सकळां । लागले नरनारी बाळा । तेणें ब्रह्मानंद सुकाळा । झाली अधिकारी भोगिती ॥६॥
निळा म्हणे यावरी रावो । पावेल मुक्तीचा गौरवो । सोलीव सुखाचा स्वानुभवो । समर्पील कृष्णा तयासी ॥७॥
जमिनीवर आपटल्यामुळे चाणूर आणि मुष्टिक यांच्या नाका-तोंडातून रक्त आले, त्यांचे हात-पाय चूर्ण झाले आणि ते मरण पावले. त्यांना गती देऊन कृष्ण-बळिराम रणांगणात आनंदाने नाचू लागले. त्यांचे हे युद्धकौशल्य पाहून मथुरेचे लोक थक्क झाले. आता फक्त राजा कंसाचा वध उरला होता, ज्याला कृष्ण सायुज्य मुक्ती देणार होते.
॥ अभंग १३५ ॥ अभंग रचना
सभें कंस सिंहासनीं । बैसल्याचि आश्चर्य देखिलें नयनीं । गेले चकपक अंगीचे निघोनी । संचारला मनीं श्रीकृष्णा ॥१॥
राव भयाचिये भक्ती । कृष्णाचि देखे सकळां भूतीं । आपआपणसीही अंतीं । कृष्णरुपेंचि देखतु ॥२॥
जें जें देखे चाखे ऐके । तें तें कृष्णाचिया रुपें एके । ऐसा वेधोनियां निष्ठकें । ठेला निजसुखें निजकृष्णीं ॥३॥
सैन्य संपदा घरें दारें । स्त्रिया आदि करुनियां लेकुंरे । कृष्णवांचूनियां दुसरें । नाढळेचि जागृती निद्रे स्वप्नांत ॥४॥
कृष्णदेव आले जवळीं । हेंही नेणे तो ते काळीं । कृष्णावलोकनीं हें नव्हाळीं । लाधली भये आणि द्वेषें ॥५॥
कृष्णचि त्या आसनीं शयनीं । कृष्ण भोजनी त्या प्राशनीं । कृष्णासी देखे जनीं वनीं । घेतला वेष्टुनी कृष्णरुपें ॥६॥
कृष्णावांचुनी नुरेचि कांहिं । जिवी मनीं बुध्दी देहीं । कृष्णचि होऊनियां लवलाही । कृष्णामाजीं मिसळला ॥७॥
कृष्णीं कृष्ण तदाकार । होऊनियां राजा कंसासुर । पावला विश्रांतीचें घर । योगी साचार न लाहती जें ॥८॥
निळा म्हणे निजात्मज्योती । कंसाह्रदयीं जे बहु काळ होती । ते कृष्णें शोषूनियां निगुती । ठेविला आपुलिया निजह्रदयीं ॥९॥
कंसाने सिंहासनावर बसूनच मल्लांचा वध पाहिला आणि तो पूर्णपणे घाबरला. भयाच्या अतिरेकामुळे त्याला प्रत्येक गोष्टीत, माणसांत, स्वप्नात आणि स्वतःमध्येही फक्त श्रीकृष्णच दिसू लागला. द्वेष आणि भयाने त्याचे मन पूर्णपणे कृष्णमय झाले. जेव्हा कृष्ण जवळ आले आणि त्यांनी कंसाचे केस धरून त्याला सिंहासनावरून खाली पाडले आणि त्याचा वध केला, तेव्हा कंस तदाकार होऊन कृष्णाच्या चरणी लीन झाला व त्याला मोक्ष मिळाला.
॥ अभंग १३६ ॥ अभंग रचना
अग्निसंस्कार देउनी त्यासी । संपादिलें उत्तर विधीसी । मग निजगजरें उग्रसेनासी । स्थापिलें राज्य सिंहासनीं ॥१॥
नवाचि ध्वज नवें छत्र । द्वाही फिरविली सर्वत्र । साखरा वांटूनियां नगरांत । केले दानपात्र परमसुखी ॥२॥
रायाचे पूर्वील जे प्रधान । सन्मानिले ते गौरऊन । प्रजेसी सिरपाव देऊन । अधिकारी जन सुखी केले ॥३॥
यावरी मातापिता बंदिखानीं होतीं त्या बाहेरी काढुनी । वादयें लावूनी मंगलस्नानीं । बरव्या प्रकारीं पूजिलीं ॥४॥
वस्त्रे अलंकारें गौरविलीं । निजमंदिरातें आणियेलीं । सिबिका यानीं बैसविलीं । घोषगजरें मिरवित ॥५॥
तये काळींचा तो आनंद । सांगावया मी मतिमंद । जेथें परमात्मा गोविंद । संतोषवित मातांपिता ॥६॥
निळा म्हणे बोबडया बोली । हरिची कीर्ति हे वाखाणिली । संती पाहिजे उपसाहिली । नेणतें लडिवाळ म्हणोनियां ॥७॥
कंसाचा वध केल्यानंतर श्रीकृष्णाने त्याला अग्निसंस्कार देऊन उत्तरकार्य केले. त्यानंतर त्याचे आजोबा उग्रसेन यांना मथुरेच्या सिंहासनावर बसवले. नगरात आनंदोत्सव साजरा झाला, साखरेचे वाटप झाले. बंदिवासात असलेल्या देवकी आणि वसुदेव (माता-पिता) यांची सुटका करून त्यांना वाजतगाजत सन्मानाने महालात आणले. निळोबाराय म्हणतात, मी लहान बालक म्हणून देवाचे हे गुणगान गात आहे, संतांनी माझ्या चुका पदरात घ्याव्या.
॥ अभंग १३७ ॥ अभंग रचना
मी तों नेणें व्यासवाणी । अर्थ गुह्यार्थ जे जे पुराणीं । बोलीले कवी प्रासाद वाणी । तेही अर्थ मी नेणें ॥१॥
आपुलिये आवडीचिये भरीं । गौरविली म्यां हे वैखरी । श्रवण करावी हे चतुरीं । ऐशी नव्हेचि मुग्ध वाणी ॥२॥
परी एक आहे विश्वास थोरु । स्वामी तुकया हा सद्गुरु । न करील कदाही अव्हेरु । भाव माझा जाणोनी ॥३॥
कृष्णचरित्रीं हे वाग्बाणीं । वदविली तिहिंचि वर देउनी । पुरविली माझी हे आयणी । आर्त जाणोनि अंतरीचें ॥४॥
निळा म्हणे कृष्णार्पण । होतु कथिलें ते कृष्णगुण । ऐशी हे प्रार्थना करुन । ठेविला मस्तक चरणांवरी ॥५॥
निळोबाराय शेवटी म्हणतात, मला व्यासांसारखी श्रेष्ठ वाणी किंवा पुराणांचे गूढ अर्थ माहीत नाहीत. मी फक्त माझ्या प्रेमापोटी ही भाषा देवाच्या चरणी अर्पण केली आहे. मला माझा सद्गुरू तुकाराम महाराजांवर पूर्ण विश्वास आहे, ते माझ्या मनातील भाव ओळखून माझा कधीही त्याग करणार नाहीत. त्यांच्याच आशिर्वादाने मी हे कृष्णचरित्र गायले आहे आणि हे सर्व मी श्रीकृष्णाला अर्पण करतो.
भाग 2 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 4 (पुढे)