सार्थ निळोबाराय गाथा : निळोबाकृत चांगदेव चरित्र भाग १

नमो ज्ञानेश्वरा नमो ज्ञानेश्वरा । निवृत्ती उदारा सोपान देवा ॥१॥
नमो मुक्ताबाई त्रैलोक्य पावनी । आदित्रय जननी देवाचिया ॥२॥
जगदुद्धारालागी केला अवतार । मिरविला बडिवार सिद्धाईचा ॥३॥
निळा शरणागत म्हणवी आपुला । संतीं मिरविला देऊनि हातीं ॥४॥

(प्रकरण २)
ऐसा बहुत काळ क्रमिला क्षेत्रांत । मग धरिला पृथ्वी हेत पलाटणीं ॥१॥
उत्तरदक्षिण मानस करावें । तीर्थां अवलोकावें आणि क्षेत्रां ॥२॥
प्रांतोप्रांतीं शिष्यसांप्रदाय आपुला । वाढवावा हा धरिला उद्देश मनें ॥३॥
मना आलें तेथें समाधी बैसोनी । प्रगट व्हावें कजनीं दुजीये स्थळीं ॥४॥
सिद्धीसी खेळणें गगनेसी बोलणें । पवनेसी धांवणे अदृश्यगती ॥५॥
सत्यवाचासिद्धी मनेजयसिद्धी । प्राणज्योबुद्धी निश्चयेसी ॥६॥
सर्वही पाहिलें सर्वही शोधलें । सर्व अभ्यासिलें विद्याजात ॥७॥
वरिष्ठ सकळां व्याकरणीं आगळा । गायनाची कळा सप्तस्वरी ॥८॥
नृत्य करूं जाणे थैमानें संगीत । अनुकारें दाखवित हावभाव ॥९॥
दशावतार खेळे सोंगें नानापरी । विद्या नाहीं उरी ठेवियली ॥१०॥
चौदाशें वरुषें काळाचा अतिक्रम । करुनि मठ आश्रम ताप्तीतीरीं ॥११॥
जेवीं मोरासी सर्वांगीं विछावरी डोळे । परी एक आंधळे दृष्टावीण ॥१२॥
तयापरी विद्यासिद्धीचा सोहळा । परी अपरोक्ष आंधळा आत्मज्ञांनी ॥१३॥
नेणे भक्तीप्रेम सुखाचें साधन । सीगे चढला मान सर्वज्ञेचा ॥१४॥
चौदाशें वरुषांचे सिद्ध चांगदेव । स्वीकारिती भाव पूजकाचे ॥१५॥
विद्येचे मूळपीठ साधनी वरिष्ठ । स्वधर्मेकनिष्ठ व्रतधारी ॥१६॥
आरोग्य शरीर अंगी दिव्य कांती । नामें विराजती चतुर्दश ॥१७॥
चांगदेव चांगा वटेश्वर चांगा । चक्रपाणी चांगा चांगसिद्ध ॥१८॥
शिवयोगी चांगा मणीसिद्ध चांगा । अनकर चांगा नामानामें ॥१९॥
मागेश नामें चांगा सत्यसिद्ध चांगा । निश्चळदास चांगा ॥२०॥
चिंधादेवी चांगा म्हणवी बुटीचांगा । चौदानामें चांगा वर्तमान ॥२१॥
राजे प्रजालोक अनुग्रहीत झाले । विद्या अभ्यासिले बहुसाल ॥२२॥
सिद्धीचा साधक वास ताप्तीतीरीं । पूजिती नरनारी भावयुक्त ॥२३॥
नित्य नूतन यात्रा येउनी लक्षावत । पावोनी मनोरथ फिरोनी जाती ॥२४॥
वसविले बाजार भोवतें सौदागर । विकिताती संभार केणीयाचे ॥२५॥
त्रिकाल पूजन त्रिकाल भोजन । करिती शिष्यजन आरतीया ॥२६॥
तंव आला अतिथी पांथिक द्विजवर । सांगे समाचार पैठणींचा ॥२७॥
देखिलें अपूर्व चरित्र लोचनीं । विस्मय तो मनीं नित्य वाटे ॥२८॥
म्हणे जी सिद्धिराया नवलाची वर्तली । प्रतिष्ठानीं देखिली सर्व जनीं ॥२९॥
म्हैशीपुत्रा मुखें बोलविल्या श्रुती । येउनी बाळमूर्ती महासिद्ध ॥३०॥
आणूनि स्वर्गवासी पितर जेवविले । ते पुढती बोळविले निजस्थाना ॥३१॥
तें ऐकोनियां सकळही धिक्कारिती त्यासी । म्हणती जाला यासी बुद्धीभ्रंश ॥३२॥
कैसा हा बोलियेला भयचि न धरितां । अजागळी वार्ता अघटीतची ॥३४॥
म्हणती या मूर्खासी भोवंडा बाहेरी । पिशाच निर्धारीं बरळे भलतें ॥३५॥
तंव तो म्हणे स्वामी निजनेत्रीं देखिलें । आणि तुम्हां हें वाटलें मिथ्या वाक्य ॥३६॥
तंव सिद्ध म्हणती त्यासी येऊनियां जवळी । सांगावी समुळी वितली कथा ॥३७॥
न वाटेचि हें सत्य अनुमानें सांगतां । केंवी झाला वदता पशू मुखें ॥३८॥
काय त्यांची नांवे जिहीं बोलवीला । म्हैसा पढविला निगमे केंवी ॥३९॥
तरी तो म्हणे स्वामी परिसावें सादर । सांगेन सविस्तर वर्तमान ॥४०॥
तेथें चौघेंजणें बाळें अकस्मात आलीं । अंगी विराजली योगमुद्रा ॥४१॥
प्रायश्चित्तालागी आलीं तया स्थळा । परी दाखविली लीला असुमाई ॥४२॥
निवृत्ती ज्ञानदेवा सोपान मुक्ताई । नांवाची नवाई विप्रीं केली ॥४३॥
सातवें वरुष विरजे निवृत्ती । साहा वरुषांची मूर्ती ज्ञानेश्वर ॥४४॥
पांचवें वरुष सोपानदेवासी । बाळकें म्हणती नानीरगोंडी ॥४६॥
म्हणविती पतित नाहीं वडीलधारें । पातित्य कवण्या द्वारे पुसावयासी ॥४७॥
तंव ते म्हणती स्वामी धाडिलें ब्राह्मणीं । तीहीं दिधलें लिहूनि सविस्तर ॥४८॥
मग त्या दाखविती वंशावळी पत्रिका । आणि म्हणती कीजो रंकां पावन आम्हां ॥४९॥
पत्र तें वाचिताती सादर मानसें । ऐकती विन्यास विप्रकुळें ॥५०॥
आपेगांवकर गोविंदपंत निराई । आणि सिदोपंत गिरजाई आळंकापुरी ॥५१॥
ते श्रीगहिनीनाथाचे शुद्ध संप्रदायी । परी येरयेरां नाही परिचय कदा ॥५२॥
त्या गोविंदपंता उदरीं वंशाचा उद्धार । उपजला कुमर विठ्ठल नामें ॥५३॥
केला व्रतबंध पढविला अक्षर । वेदांतादि सार सांख्ययोग ॥५४॥
परमार्थिक ग्रंथ पाहिले गुरूमुखें । अध्यात्मी निजमुखें विराजला ॥५५॥
परम विरक्त ज्ञानाया सात्विक । ब्रह्मचर्य निष्टंक व्रत चाली ॥५६॥
मातृपितृभक्त परम सुशीळ । नेदी अहंतामळ लागों अंगीं ॥५७॥
परी जावें रामेश्वरा उत्कंठित मनीं । मग तीर्थरूपा पुसोनि निघते झाले ॥५८॥
ब्रह्मचर्य व्रत त्रिकाळ साधन । स्नान अर्ध्य दान करित चाले ॥५९॥
गोदा उभय तीरें अवलोकिलीं । पुढें चाली भीमातीरें ॥६०॥
मधुकरभिक्षा अनुतापें अथीला । तो आळंकापुरा आला अकस्मात ॥६१॥
तंव तेथें गिरजाई होते सिदोपंत । परम भागवत स्वधर्मशीळ ॥६२॥
तीहीं विठोबाची देखोनियां स्थिती । कन्या दिधली हातीं संकल्पुनी ॥६४॥
करुनियां लग्न शुद्ध कन्यादान । केली समर्पण रुक्माई त्या ॥६५॥
मग ते तीर्थवासू गेले रामेश्वर । करुनियां इतरा दक्षिण तीर्था ॥६६॥
सवेंची तेथुनी गेले वाराणसी । तंव ऐकिलें वार्तेसी गांविचीये ॥६७॥
गयावर्जनाचा श्रीगोविंदपंतासी देवआज्ञा झाली । मग उत्तरकार्य करुनी गयेसी गेले ॥६८॥
गयावर्जनाचा संपादिला विधी । जाले शुद्धबुद्धी विरक्ती बळें ॥६९॥
ऋणत्रयापासुनी झाला तोहि मुक्त । मग आले ते पुनरक्त महाक्षेत्रा ॥७०॥
विरक्त मानसीं अनुतापाचें बळ । वैराग्य निर्मळ अंतरनिष्ठ ॥७१॥
मठी नृसिंहाश्रमासी जाऊनियां शरण । केलें विसर्जन गृहस्थाश्रमा ॥७२॥
सर्व प्रायश्चित्तें केला प्रैषोच्चार । नाशिले विकार साही वैरी ॥७३॥
पूर्व आश्रमाचें त्यागूनियां नाम । जाले चैतन्याश्रम सतीधर्मे ॥७४॥
शिरीं नारायण उदरीं नारायण । गायत्री नारायण सर्व संधी ॥७५॥
जनीं नारायण विजनीं नारायण । वंदनीं नारायण सर्वकाळ ॥७६॥
सद्गुरूसेवनीं राहिले सतत । ते ऐकिली मात सिदोपंतीं ॥७७॥
करुनियां खेद उभय दंपत्य । हृदयीं रुक्माईतें आलिंगिती ॥७८॥
म्हणती सर्वोविशीं तुझें वो अनहित । आम्हीचि तें नेणत केलें मूर्खीं ॥७९॥
पांथिक विरक्त आला तीर्थवासू । तो देखोनियां उदासू दिधलें तुज ॥८०॥
होणार ते बळीवंत होकरुनियां गेलें । पूर्वार्जिता न चले कांही ॥८१॥
जितां अन्न तुज देऊं चीर चोळी । तुंचि आमुचे कुळीं कन्यापुत्र ॥८२॥
यावरी तुळसीवृंदावनीं पूजन । करुनि प्रदक्षिणा सारी काळ ॥८३॥
मग तेंचि दृढ व्रत धरियेलें रुक्माई । नेणे दुजें कांही सेवेवीण ॥८४॥
तंव नृसिंहाश्रमासी निजस्वप्नीं दृष्टांत । झाला अकस्मात महाक्षेत्री ॥८५॥
चैतन्याश्रमासी आहे भार्या घरीं पतिव्रता । माहेरीं मार्ग लक्षी ॥८६॥
तरी तुम्ही जाऊनियां आणावी ते येथें । आणी द्यावें संन्याशातें तिचिये हातीं ॥८७॥
उभयतां एकत्र नांदवावी ऐक्यें । जंव होती बाळकें चौघे पोटीं ॥८८॥
इंद्रायणीतीरीं आहे ते सुंदरा । माजी आळंकापुरा पतिव्रता ॥८९॥
तरी तुम्हीं अनुमान न करितां सदर्थी । जावें शीघ्रगती आणवी ते ॥९०॥
मग नृसिंहाश्रम आले आळंकापुरासी । आणी नेलें वाराणसी सिदोपंत ॥९१॥
गिरजाबाई सवें रुक्माबाई घेतली । त्या उभयां भेटी केली वधूवरां ॥९२॥
आज्ञापिलें तेव्हा चैतन्याश्रमासी । रहावें सहवासी स्त्रियेचिये ॥९३॥
जंव चौघे अपत्यें होती ईचे कूसीं । तंव तुम्ही उदासी नये होऊं ॥९५॥
दंड कमंडलु घेतला हातीं । आणि केला उभयतांचा मेळा पाक ॥९५॥
करुनियां यात्रा आले आळंकापुरासी । कन्या जामातेसी सिदोपंत ॥९६॥
त्यां देखोनि प्रांतीं उपहासिलें बहुत जनीं । म्हणती यातें नयनीं पाहों नये ॥९७॥
संन्यासी होऊनी भार्येशी संबंध । स्वप्नीं हें निषिद्ध न देखावें ॥९८॥
वनिता आणी घरीं आणि बाहेरी संन्यासी । आतळतां यासी प्रत्यवाय ॥९९॥
कामलोभी तरी कां झाला संन्यासी । नेलें पूर्वजांसी अधःपाता ॥१००॥
हरिलें शिखा सूत्र वर्ण याति गोत्रा । ग्रहदारादी सर्वत्र त्यजूनियां ॥१॥
आणी घेऊनियां पत्नी पहुडे हा शेजेसी । पापात्मा संन्यासी पापरूपी ॥२॥
विटाळ मानिती सर्वही दर्शनाचा । म्हणती हा पतितांचा शिरोमणी ॥३॥
बुडविले स्वधर्म चतुर्थाश्रमासी । इहलोक परत्रासी आंचवला ॥४॥
विटंबिली काया नासीला परमार्थ । वेदबाह्य अनर्थ केला येणें ॥५॥
धिक् ऐसें जिणें म्हणती स्त्रियाबाळें । नेली उभय कुळें निरयवासा ॥६॥
उबगोनी षट्कर्मा त्याजिलें शिखासूत्र । आणि अपंगिले कलत्र परिग्रहो ॥७॥
परी तो कोणासीहि न बोले वचन । सर्वदा लपोन वसे गुंफे ॥८॥
नैवेद्य वैश्वदेव नाही स्मार्ताध्यान । श्राद्ध ब्रह्मयज्ञ विवर्जित ॥९॥
तयाची संतती मुलें चौघें जणें । प्रायश्चित्त कोणें कैसे द्यावें ॥१०॥
वडील निवृत्ती दुजा ज्ञानदेवो । तिजा सोपानदेवो मुक्ताबाई ॥११॥
वाचिलीया पत्र हांसती सकळ । म्हणती यातिकुळ नाही यांसी ॥१२॥
नव्हतें जें ऐकिलें तें नेत्रीं देखिलें । अपूर्व ही मुलें श्रीपादाचीं ॥१३॥
चतुर्थाश्रम आणि भार्येसी संबंध । ऐकतां हें निषिद्ध घडती दोष ॥१४॥
ठेवियेलीं नांवे बरवी विचारुनी । केलीं उपजवोनी पतित पोरे ॥१५॥
ज्ञानदेवा अर्थे ज्ञानाचा दिवस । आणि होता पतित वेष बाळकाचा ॥१६॥
यातिचिये पोटीं जन्मले पतित । नामें विपरीत ठेवियेलीं ॥१७॥
जेविं छत्रपती म्हणती घरींच्या बाळका । परी कैंचा गज सिक्का राज्या त्यासी ॥१८॥
निवृत्ती नाम आणि प्रवृत्ती बांधला । सोपान अवघडला प्रत्यवाई ॥१९॥
मुक्ताबाई आणि मुक्तीची सुराणी । ज्ञानदेवो आणि पातित्य भोगी ॥२०॥
तंव एक म्हणती होता नामापासीं काय । राजा आणि वाहे मोळ्या शिरीं ॥२१॥
रवी नाम आणी दधी मंथन करीत । फणी विंचरीत वनिता केश ॥२२॥
इंद्रधनुष्य आणि क्षणामात्रेंची विरे । मेरू आणि फिरे माळेसवें ॥२३॥
पैल तो गे म्हैसा पखाले वाहती । आणि र्याना तया म्हणती विश्वजनीं ॥२४॥
म्हैसीपुत्र आणि नामें म्हणती ग्याना । तरी काय तो होईन प्रज्ञाशीळ ॥२५॥
हे ऐकोनि ज्ञानदेव बोलती तयांसी । होती ज्ञानराशी आत्मा माझा ॥२६॥
अज्ञानासी ठावो नाहींची पाहतां । विचारावें आतां देईल साक्ष ॥२७॥
म्हणती द्विज हे पूर्णाची बोलणी । बोलती वायाणी मूर्ख पोरे ॥२८॥
उपवासी उदार देती णाल्या ऐसे । परि ते फोस कैसें भुकेल्याचें ॥२९॥
श्रीपाद बोलता ऐकिलीं जीं वचनें । तेची धरुनि मनें बैसलीं हे ॥३०॥
कुपथ्य हें यासी झालें सर्वोपरी । प्रायश्चित्तावरी पडिला धोंडा ॥३१॥
वासुदेव सर्वां भूतीं हे बोलती । परी बहुत जन्माते प्रतीती ज्ञाननिष्ठे ॥३२॥
शुका सनकादिकांचे हे स्वानुभव । पावती मानवी कैशापरी ॥३३॥
शब्दज्ञांनी सर्वही कथनीं हेंचि कथिती । परी तैसा न पवती स्वानुभव ॥३४॥
ऐशा करुनियां खिडक्या धिक्कारें बोलती । नाश केला म्हणती वृथा ज्ञानें ॥३५॥
पुसा यासि कैसा तुझा आत्मा पशू । हा दावी सौरसू बोलिल्याचा ॥३६॥
त्याचीया ताडणें तुज येती वेदना । कीं पावसी यातना त्याच्या घातें ॥३७॥
हा दाविशी चमत्कार तरी तूं ज्ञानेश्वर । ऐसें द्विजवर बोलियेलें ॥३८॥
म्हणती ज्ञानदेव संदेह निरसावा । म्हैसा आणवावा जवळीके ॥३९॥
मग आणूनि टोणगा मारिती शिपुटी । तव तोचि उठी ज्ञानदेवा ॥४०॥
देखोनि आश्चर्य येरयेरां दाखविती । असुमाई हें म्हणती नवल थोर ॥४१॥
बोलिल्या सारखी कर्तृत्वाची शक्ती । अंगी तोचि विभूती ईश्वराची ॥४२॥
उदंडें बोलतो हावभाव दाखविती । परी ते प्रतिष्ठाची मिरविती ॥४३॥
आजी हें अपूर्व देखिलें लोचनीं । जें परदुःख लेऊनि दाखविलें अंगीं ॥४४॥
तंव ते कुटील म्हणती हे सर्व ही बाजीगिरी । दाखवीती परी विद्याचिया ॥४५॥
गौड बंगाली हे विद्या प्रसिद्ध । शिकवूनि प्रबुद्ध केलीं पोरें ॥४६॥
चतुर्थाश्रमांत करिती तीर्थाटणें । शिकला टाणेटोणे क्रियाभ्रष्ट ॥४७॥
पतित संन्यासी पतिताचे मंत्र । पढविलें अपात्री अर्भकांसी ॥४८॥
सर्वांविशीं तेणें नाश केला यांचा । जें प्रायश्चित्त वाचा न वदे श्रुती ॥४९॥
गुरू आज्ञेवरी हाकऊनि सोकाळ । लावियेला विटाळ चतुर्थाश्रमा ॥५०॥
अभिचार पूजा कापट्याचीं बीजें । घोकविलीं बोजें मूर्खा पोरां ॥५१॥
या अर्भकांसी थार नाही अशी केली । आणि उभयकुळें नेलीं पतनद्वारा ॥५२॥
तंव सात्विक प्रबुद्ध बोलती तयांसी । नये गुणदोषीं चित्त ठेवूं ॥५३॥
दीक्षादानी ऐसे भासती लोचनीं । पैशून्य वचनीं काय काज ॥५४॥
न कळेचि महिमा कदाहि कोणचा । नये बोलूं वाचा हेळसुनी ॥५५॥
जानकी स्वयंवरीं श्रीराम बाळरूप । भंगूनियां चाप पर्णिली सीता ॥५६॥
बटूरूपी वामन तीन पादभूमी । मागोनि आक्रमी अवनी सर्व ॥५७॥
तैसाचि प्रल्हाद दैत्याचिया वंशीं । झाला वैष्णवांसी अग्रगण्य ॥५८॥
मर्कट योनीसी जन्मला हनुमंत । प्रताप अद्भुत अंगी त्याचे ॥५९॥
घटामाजी जन्म आणि प्राशिला सागर । पहा तो द्विजवर अगस्तीमुनी ॥६०॥
असो हें न झांके सुवर्ण कसवटी लावितां । भानू आच्छादितां अभ्रछायें ॥६१॥
याहिवरी यासी युक्ती एकी आहे । जेणें निःसंदेह फिटे भ्रांती ॥६२॥
जरी हा बोलवील पशू निजमुखें । तरी याचे श्रुतिकें आत्मज्ञान ॥६३॥
तरी मानूं म्हैसा याचा आत्मा खरा । करूं परिहारा दोषमुक्त ॥६४॥
ऐकोनियां सकळ मानवले द्विज । म्हणती हेचि वोज बरवी युक्ती ॥६५॥
येहवी पद्धती नाहीं ग्रंथांतरीं । प्रायश्चित्तावरी वचन याच्या ॥६६॥
यतीधर्मामाजी पत्नी आपंगिली । नाहीं हे ऐकिली शिष्टाचारीं ॥६७॥
कैचें प्रायश्चित्त श्रीपादाच्या पोरां । कीजे परिहारा दंडूनि दोषां ॥६८॥
न करवे सर्वथा याचा अंगिकार । बरवा हा विचार काढियेला ॥६९॥
वरी म्हणे निळा पुढीलीये प्रकर्णी । वेद घोषे वाणी गर्जेल पशू ॥७०॥