॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 27
भाग 27

सार्थ निळोबाराय गाथा : ज्ञानपर

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
एकापासूनी झालें विश्व । विश्वामाजीं एकचि अंश ॥१॥
जैसे शून्यापासुनी अंक । झाले भांदितां नुरेचि लेख ॥२॥
शून्या नुठितां शून्यपणें । कैंचें एका एक होणें ॥३॥
निळा म्हणे भक्तचि नाहीं । कैचा देवहि तये ठायीं ॥४॥
एका परब्र्रह्मापासूनच हे सर्व विश्व निर्माण झाले आहे आणि या संपूर्ण विश्वात तो एकच परमात्मा अंशा रूपाने व्यापून राहिला आहे. ज्याप्रमाणे शून्यापासूनच सर्व अंक निर्माण होतात आणि सर्व अंकांची विभागणी केली तर शेवटी शून्यच उरते; तसेच ब्रह्माच्या मूळ अवस्थेत भक्त किंवा देव असा वेगळा भेदच उरत नाही. निळोबाराय म्हणतात, अशा अद्वैत स्थितीत भक्तही उरत नाही आणि देवही उरत नाही, सर्व एकरूपच असते.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
एक बैसे सिंहासनीं । कर जोडोनी एक उभा ॥१॥
एक पूजा स्वीकारित । एक करित निजांगे ॥२॥
मुळीं पाहतां दोघे एक । परि कौतुक दाखविलें ॥३॥
निळा म्हणे सेवक स्वामी । पुरुषोत्तमीं हे मिथ्या ॥४॥
एकाच देवाच्या लीलांमध्ये एक सिंहासनावर बसतो आणि दुसरा हात जोडून समोर उभा राहतो; एक पूजेचा स्वीकार करतो आणि दुसरा स्वतः पूजा करतो. पण मूळ तत्त्व पाहिले तर दोघेही एकच आहेत, त्यांनी केवळ लीलेचे कौतुक दाखवले आहे. निळोबाराय म्हणतात, त्या पुरुषोत्तम परमात्म्याच्या ठायी सेवक आणि स्वामी हा भेद खोटा (मिथ्या) आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
एकीं एकपणा ठाव । नसोनि झाला सर्वा सर्व ॥१॥
जैसें गगन घटीं मठीं । दिसोन आपण आपल्या पोटीं ॥२॥
येणें होणें नाणीं मनें । आपींआप संचलेपणें ॥३॥
निळा म्हणे याची कळा । नेणे हाहि न देखे डोळां ॥४॥
तो परमात्मा एकटाच असूनही सर्व विश्वाच्या रूपात नटला आहे. ज्याप्रमाणे आकाश हे घट (मडके) आणि मठात वेगवेगळे दिसले तरी ते मूळचे एकच असते आणि स्वतःच्या पोटात सर्व सामावून घेते; त्याचप्रमाणे तो आपोआप सर्वत्र भरून उरला आहे. निळोबाराय म्हणतात, त्याची ही अगाध लीला डोळ्यांना दिसत नाही आणि बुद्धीलाही ती सहजासहजी समजत नाही.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
अंगकांति प्रकाशली । सूर्या दिधली किंचितसी ॥१॥
तेणेंचि प्रकाशला भानु । झाला तो नयनु त्रैलोक्या ॥२॥
तैसेंची चंद्रा जीवनमृत । दिधलें किंचित श्रीहरी ॥३॥
निळा म्हणे तेणेंचि जगें । निववित अंगें मयंकु ॥४॥
परमात्म्याच्या स्वतःच्या अंगाच्या प्रकाशातील थोडासा अंश सूर्याला मिळाला, आणि त्यामुळेच सूर्य प्रकाशमान होऊन तिन्ही लोकांचा डोळा बनला. त्याचप्रमाणे श्रीहरीने चंद्राला थोडेसे अमृताचे चैतन्य दिले. निळोबाराय म्हणतात, त्यामुळेच चंद्र (मयंक) आपल्या शीतल किरणांनी संपूर्ण जगाला शांत आणि तृप्त करतो.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
कल्पनातीत झालें मन । जैसें गगन निरभ्र ॥१॥
म्हणोनियां ऐक्य आलें । स्वरुपीं ठेलें निश्चळ ॥२॥
नित्यानंदे झाली तृप्ती । देखतां भूती भगवंत ॥३॥
निळा म्हणे जडलें पदीं । निरावधी विठ्ठलीं ॥४॥
निरामय ज्ञानाने मन निरभ्र आकाशाप्रमाणे सर्व कल्पनांपासून मुक्त झाले आहे. त्यामुळे मनाला अद्वैताची अनुभूती मिळून ते स्वरूपात निश्चल स्थिर झाले आहे. सर्व प्राणिमात्रांमध्ये भगवंतच दिसू लागल्यामुळे नित्यानंदाची तृप्ती झाली आहे. निळोबाराय म्हणतात, माझे चित्त आता त्या सीमाहीन पांडुरंगाच्या चरणी घट्ट जडले आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
काय वर्णूं याचे गुण । ज्याचें त्रिभुवन रुपस ॥१॥
चंद्र सूर्य तारांगणा । दीप्ति हुताशना ज्याचेनी ॥२॥
जेणें वाड केलें गगन । दिधलें आसन वसुंधरे ॥३॥
निळा म्हणे धरिला मेरु । भरिला सागरु दिव्य क्षीरें ॥४॥
मी त्या परमात्म्याचे गुण काय वर्णू? ज्याचे हे संपूर्ण त्रिभुवनच सुंदर रूप आहे. ज्याच्या तेजाने चंद्र, सूर्य, तारे आणि अग्नी (हुताशन) प्रकाशतात; ज्याने आकाशाला अथांग विस्तार दिला आणि पृथ्वीला आसन दिले. निळोबाराय म्हणतात, ज्याने मेरू पर्वताला आधार दिला आणि समुद्राला अथांग जलराशीने भरले, त्या देवाची कीर्ती अगाध आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
कांहींच न होऊनि विस्तारला । बहुरुपी हा एकला ॥१॥
नवल विचित्र हेंचि वाटे । कैसा नेटोनि ठेला नटें ॥२॥
एका ऐसा न होऊनि एक । नानाकारें हा अनेक ॥३॥
निळा म्हणे नट लाघवी । शेखीं वेगळा गोसावी ॥४॥
स्वतः काहीही बदल न पावता हा बहुरूपी परमात्मा संपूर्ण विश्वात विस्तारला आहे. हा नट (परमात्मा) कसा कौशल्याने नटला आहे याचे मोठे आश्चर्य वाटते. तो मुळात एकच असताना अनेक प्रकारच्या रूपांत प्रकट झाला आहे. निळोबाराय म्हणतात, हा कुशल बहुरूपी नट सर्व रूपांत राहूनही शेवटी सर्वांपासून अलिप्तच राहतो.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
कैसा याचा वेध जाणती अनुभवी । जयां आहे ठावी कृपा याची ॥१॥
न ये तें दावितां सांगतांहि परी । वर्ते जें माझारीं भुलवूनियां ॥२॥
नेदीचि बाहेरी उमसों बुध्दि मना । भरुनियां भावना झांकोळिली ॥३॥
निळा म्हणे तोचि साक्ष माझया जिवीं । चाळक गोसावी ब्रम्हांडाचा ॥४॥
ज्यांच्यावर देवाची कृपा आहे, ते अनुभवीच त्याचा वेध (अनुभव) जाणू शकतात. ही अनुभूती सांगता किंवा दाखवता येत नाही, ती तर अंतःकरणात मोहित करून राहते. ती बुद्धी आणि मनाला बाहेर भटकू देत नाही, तर अंतरात प्रेमाची भावना भरून टाकते. निळोबाराय म्हणतात, या सर्व ब्रह्मांडाचा चालक असलेला तोच परमात्मा माझ्या जीवात साक्षीरूपाने राहिला आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
कैंचि याला बाईल आई । नामरुपें तेंही लटिकेंचि ॥१॥
मूळचि नाहीं डाळ तें कैंचे । लटिकें साचें काय म्हणों ॥२॥
हात पाय नाक ना डोळे । देखणें आंधळें नातळेचि ॥३॥
निळा म्हणे कांहींचि नव्हे । तोचि हा अवघे श्रुति बोले ॥४॥
या परमात्म्याला आई किंवा पत्नी कोण असणार? त्याची नामे आणि रूपे ही सगळी कल्पितच आहेत. ज्याला मूळच नाही, त्याला फांद्या तरी कुठून असणार? त्याला हात, पाय, नाक किंवा डोळे अशी कोणतीही भौतिक इंद्रिये नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, तो कोणत्याही आकारात बसत नाही, परंतु हे सर्व काही तोच आहे असे वेद सांगत आहेत.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
कैंचि आतां जीवा उरी । आंत बाहेरी कोंदला ॥१॥
नेदी पडों कोठें उणें । वाचा करणें चाळितु ॥२॥
भोग भोक्ता आपण झाला । वांटुनी प्याला अभिमाना ॥३॥
निळा नामें रुपें नाहीं । भासे देहीं विठ्ठल ॥४॥
आता जीवाची वेगळी ओळखच उरली नाही, कारण परमात्मा आत आणि बाहेर पूर्णपणे भरून राहिला आहे. तो माझी वाणी आणि कर्मे चालवत असल्याने कुठेही कमतरता भासू देत नाही. भोग आणि भोक्ता तो स्वतःच बनला आहे. निळोबाराय म्हणतात, ज्याला कोणतेही नाव किंवा रूप नाही, तोच विठ्ठल देहात भासत आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
कोठें वसे झाडाचिवरी । कोठें पोखरीं विवरांत ॥१॥
कोठें जळीं वसे स्थळीं । कोठे अंतराळीं अंतरिक्ष ॥२॥
कोठें पर्वतीं दरकुटीआंत । कोठें वनांत झाडखंडीं ॥३॥
निळा म्हणे चिखलीं शेणीं । वसे पाषाणीं काष्ठांत ॥४॥
तो परमात्मा झाडांच्या शेंड्यांवर, ढोल्यांत आणि गुहांमध्ये राहतो. तो पाण्यात, जमिनीवर आणि अंतराळातही व्याप्त आहे. तो पर्वतांच्या घळींत, जंगलात, चिखलात, शेणात, दगडांत आणि लाकडातही भरून राहिला आहे, म्हणजेच तो सर्वव्यापी आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
कोठें ग्रामीं कोठें पुरीं । कोठें सागरीं तरियांत ॥१॥
कोठें सांदी कोंदी बिळीं । कोठें वारुळीं धुळीमाजी ॥२॥
कोठें वोले वोलवंटी । वसे तळवटीं शिखरांवरीं ॥३॥
निळा म्हणे वसे शिरीं । केशाभीतरीं कोठे वस्त्रीं ॥४॥
तो गावात, शहरात, समुद्रात आणि पात्रात आहे. तो कोनाकोपऱ्यात, बिळांत, वारुळात आणि धुळीतही आहे. तो ओलसर जमिनीत, दऱ्यांत, पर्वतांच्या शिखरांवर, डोक्यावरील केसांत आणि वस्त्रांमध्येही भरून उरला आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
कोठेंचि हा नसे कोठेंही न दिसे । कोठेंचि अमुकासे न म्हणे कोणी ॥१॥
कोठें याचें होणें कोठें याचें निमणें । कोठूनि येणें जाणें न तर्केचि ॥२॥
कोठें याची स्थिति कोठें याची प्रीति । कोठें याची वसती न कळे कोणा ॥३॥
कोठूनि याचें कूळ । वर्णावयास आढळ न कळे गोत्र ॥४॥
निळा म्हणे याती न दिसे रुपाकृती । नयेचि कोणे व्यक्ती विचार करितां ॥५॥
तो परमात्मा असा आहे की तो एका विशिष्ट ठिकाणीच आहे असे म्हणता येत नाही किंवा तो डोळ्यांना सहज दिसत नाही. त्याचे जन्मणे, मरणे, येणे किंवा जाणे तर्काने समजत नाही. त्याची कुल-जाती, रूप आणि आकार कोणत्याही विचारात सापडत नाही. निळोबाराय म्हणतात, तो सर्व रूपांच्या पलीकडचा सूक्ष्म आणि अगम्य आहे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
खांबसूत्रीं खेळवीं दोरी । नाचती पुतळया दिसती वरी ॥१॥
तैसा बोलवी बोलतां । न दिसे परि तो मज आतौता ॥२॥
किनरी वाजे नानापरी । वाजवी उसकी ते कुसरी ॥३॥
निळा म्हणे तैसा माझा । वाच्यवाचकु सद्गुरुराजा ॥४॥
ज्याप्रमाणे बाहुल्यांच्या खेळात पडद्यामागून दोरी हलवणारा बाहुल्यांना नाचवतो; त्याचप्रमाणे परमात्मा सर्व प्राण्यांना बोलवता आणि चालवता आहे. ज्याप्रमाणे वीणा वाजवणाऱ्याच्या कौशल्याने वीणेतून सूर निघतात, तसेच निळोबाराय म्हणतात, माझे सद्गुरूच माझ्या वाणीद्वारे सर्व वदवून घेत आहेत.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
गगनीं वसोनियां रवी । प्रकाश भूमंडला पुरवी ॥१॥
तैसे तुम्ही जेथिल तेथें । असोनियां चाळा भूतें ॥२॥
नभ न सांडुनी आपुला ठावो । पुरवी वावो जगातें ॥३॥
निळा म्हणे सन्निधानें । चुंबक चालवी अचेतनें ॥४॥
ज्याप्रमाणे सूर्य आकाशात राहून संपूर्ण पृथ्वीला प्रकाश देतो आणि आकाश स्वतःची जागा न सोडता जगाला वायू पुरवते; त्याचप्रमाणे हे सद्गुरू, तुम्ही आपल्या स्थानी राहून सर्व प्राण्यांच्या हालचाली घडवून आणता. निळोबाराय म्हणतात, ज्याप्रमाणे लोहचुंबक जवळ असण्यानेच निर्जीव लोखंड हलू लागते, तसा तुमचा प्रभाव आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
गंगा पवित्र सर्वागुणी । स्पर्शे विटाळे रांजणीं ॥१॥
तेविं चैतन्य अवघें एक । भूतभेदें त्या कळंक ॥२॥
भूमिका नाहीं खंडण केली । उत्तम अधम संगें झाली ॥३॥
निळा म्हणे धर्माधर्म । वर्णानुरुप क्रियाकर्म ॥४॥
गंगा नदी सर्व गुणांनी पवित्र असली तरी रांजणात साठवल्यावर तिला स्पर्शाने विटाळ मानला जातो; त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांमध्ये एकच चैतन्य भरलेले असले तरी शरीरभेदाने त्यात गुण-दोष भासतात. आत्मतत्त्वात कधीही भेद नसतो, पण उत्तम-अधम संगतीमुळे क्रिया आणि धर्माधर्म वेगळे भासतात.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
घडूं जातां अळंकार । होती अवघेचि श्रुंगार ॥१॥
नलगे उजळाही देणें । शोभती अंगीच्या बरवेपणें ॥२॥
आंतु बाहेरी सारिखें । न ये हीनपणा बीकें ॥३॥
निळा म्हणे सुधा माल । हातीं लागला सुढाळ ॥४॥
सोन्याचे दागिने घडवले की ते सर्व सुंदर अलंकारच बनतात आणि त्यांच्या मूळ सौंदर्यामुळे त्यांना वेगळा उजळपणा देण्याची गरज नसते. ते आतून आणि बाहेरून एकसारखेच शुद्ध सोने असतात. निळोबाराय म्हणतात, मला संतकृपेने असाच शुद्ध आणि खरा परमार्थरूपी माल प्राप्त झाला आहे.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
छायामंडपींचीं चित्रें दिसती । तैसी सृष्टी भासतसे ॥१॥
परि त्या आधार दीपज्योति । कातडी नुसती येहवीं ते ॥२॥
तेविं आत्मप्रभा भासे । जग हें विलसे नानाकृती ॥३॥
निळा म्हणे गगनीं रवि । दावूनि जेविं अलिप्त ॥४॥
छायाचित्रपट किंवा बाहुल्यांच्या खेळातील चित्रे दिव्याच्या प्रकाशावर आधारित असतात; दीपज्योती नससेल तर ती केवळ कातडी किंवा पडदा असतो. त्याचप्रमाणे या आत्मप्रकाशामुळेच हे विविध आकारांचे जग भासत आहे. निळोबाराय म्हणतात, ज्याप्रमाणे सूर्य जगाला प्रकाश दाखवून स्वतः अलिप्त राहतो, तसाच आत्मा या जगापासून अलिप्त आहे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
जाणे सकळां अंतरींचा । भाव साचा मिथ्या तो ॥१॥
तया करी तैसाचि मान । जैसें भजन ज्यापाशीं ॥२॥
जेविं एकचि स्वातीजळ । सर्पी गरळ हिरा भूमीं ॥३॥
निळा म्हणे एकचि हरी । जैशापरी तैसाचि ॥४॥
भगवंत सर्वांच्या अंतःकरणातील खरा आणि खोटा भाव जाणतो. ज्याची जशी भक्ती असते, त्याला तो तसाच अनुभव देतो. ज्याप्रमाणे स्वाती नक्षत्राचे पाणी एकच असते, पण सर्पाच्या मुखात पडल्यास विष बनते आणि शिंपल्यात पडल्यास मोती बनते; तसेच निळोबाराय म्हणतात, हरी एकच आहे, पण भक्ताच्या भावाप्रमाणे तो त्याला अनुभव देतो.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
नवल हा प्रकाशवेगळा । झांकिलियाही डोळा पुढें दिसे ॥१॥
नव्हे हा उजळिला सवेंचि मावळला । आत्मतेजें केला उदो नित्य ॥२॥
ढवळा ना काळा पिंवळा ना जांभळा । जीवींच्या जीवनकळा प्रकाशितु ॥३॥
निळा म्हणे आजि आरतीचेनि व्याजें । कृपें पंढरीराजें कळलें मज ॥४॥
हा आत्मप्रकाश अत्यंत विलक्षण आहे, डोळे झाकले तरी तो समोर दिसतो. हा प्रकाश उगवून मावळणारा नसून नित्य प्रकाशणारा आहे. त्याला पांढरा, काळा, पिवळा किंवा जांभळा असा कोणताही रंग नाही; तो तर जीवनाला संजीवनी देणारा आहे. निळोबाराय म्हणतात, आज आरतीच्या निमित्ताने पंढरीरायाने कृपा करून हे ज्ञान मला दिले.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
नाहींचि या डाळ मूळ । पाहातां यासी जाती कुळ ॥१॥
रुप नाम न दिसे वर्ण । पाय डोळे हात कान ॥२॥
बाळ तरुण वयसा वृध्द । जिण्यामरणापरता शुध्द ॥३॥
निळा म्हणे धरिला चित्तीं । कैसा नेणों पूर्वी संतीं ॥४॥
या परमात्म्याला मूळ, फांद्या, जात किंवा कुल काहीही नाही. त्याला नाम, रूप, रंग, हात, पाय, डोळे किंवा कान नाहीत. तो बाळ, तरुण किंवा वृद्ध या वयोमर्यादांच्या आणि जन्म-मरणाच्या पलीकडचा शुद्ध आत्मा आहे. निळोबाराय म्हणतात, पूर्वीच्या संतांनी अशा निराकार देवाला आपल्या चित्तात कसे सामावून ठेवले होते हे त्याचे त्यांनाच ठाऊक!
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
नाहींचि उरला रिता । ठावो याविण तत्वतां ॥१॥
अणु रेणु महदाकाश । त्याहीमाजीं याचा वास ॥२॥
होतां जातां सहस्त्रवरी । ब्रम्हांडाच्या भरोवरी ॥३॥
निळा अखंडता । नव्या जुन्याही हा परता ॥४॥
या जगात परमात्म्याशिवाय एकही जागा मोकळी उरलेली नाही. लहानात लहान अणुरेणूपासून ते अथांग आकाशापर्यंत सर्वत्र त्याचाच वास आहे. हजारो ब्रह्मांडात तोच भरून राहिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, हा परमात्मा अखंड असून नवीन आणि जुन्याच्या पलीकडचा आहे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
नाहीं म्हणतां अवघें तेंचि । आहे म्हणतांचि दावितां नये ॥१॥
म्हणोनियां न चले शब्द । राहे विवाद ऐलाडी तो ॥२॥
डोळा देखणा देखे सर्व । न देखे बरव आपुली तो ॥३॥
निळा म्हणे तेवीं जाणों जातां । जाणणेंचि तत्त्वतां वस्तु होये ॥४॥
तो नाही म्हटले तरी सर्व काही तोच आहे, आणि आहे म्हटले तरी त्याला दाखवता येत नाही. म्हणूनच त्याच्या बाबतीत शब्दांचा खेळ चालत नाही. ज्याप्रमाणे डोळा जगातील सर्व गोष्टी पाहतो पण स्वतःला पाहू शकत नाही; तसेच निळोबाराय म्हणतात, परमात्म्याला जाणायला गेले की जाणणारा स्वतःच परमात्मा बनून जातो.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
निर्माणचि नाहीं त्याचें काय वर्णावें । जाणीवचि न रिघे तेथें काय जाणावें ॥१॥
म्हणऊनियां येथें अवघा खुंटला वाद । विरोनियां गेला अवघा अभेदीं भेद ॥२॥
जागृति ना निद्रा जेथें नाहीं सुषुप्ती । तुर्या ना उन्मनी कैंची स्वप्नाची भ्रांती ॥३॥
निळा म्हणे अनुभव तेथें अनुभवितें कैंचे । निमोनियां गेलें ऐक्य उरलें मुळींचे ॥४॥
ज्या परमात्म्याला जन्मच नाही त्याचे वर्णन काय करावे? जिथे आपली बुद्धी आणि जाणीव पोहोचू शकत नाही त्याला कसे जाणावे? त्यामुळे येथे सर्व वादविवाद थांबतात आणि सर्व भेद अद्वैतात विलीन होतात. तिथे जागृती, निद्रा, सुषुप्ती, तुरिया या अवस्था उरत नाहीत. निळोबाराय म्हणतात, तिथे अनुभव घेणाराच उरत नाही, फक्त मूळचे एकच तत्त्व उरते.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
निर्विकार असोनि आत्मा । अवघ्या भूतग्रामा प्रकाशी ॥१॥
एरवीं करी ना करवी । जेवीं रवि निज व्योमीं ॥२॥
लोह चळे चुंबकयोगें । परि तो अंगे न शिवे त्या ॥३॥
निळा म्हणे आत्मसत्ता । वर्तणें भूतां कर्मतंत्रीं ॥४॥
आत्मा स्वतः निर्विकार राहून सर्व प्राणिमात्रांना प्रकाश देतो. तो स्वतः काही करत नाही आणि कोणाकडून करून घेत नाही, जसा सूर्य आकाशात अलिप्त असतो. लोहचुंबकाच्या सानिध्याने लोखंड हलते पण चुंबक त्याला स्पर्शही करत नाही. निळोबाराय म्हणतात, आत्म्याच्या सत्तेनेच सर्व प्राणी आपापल्या कर्मांनुसार वागतात.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
नेणें मी परिहार । देऊं कोणासी उत्तर ॥१॥
म्हणोनियां हें खरें खोटें । ठेवा बांधोनियां मोटे ॥२॥
नेणोनियां तुमची गती । तंटा माझयाचि नांवे करिती ॥३॥
निळा म्हणे प्रत्युत्तर । मज तों न सुचे उत्तर ॥४॥
मला कोणत्याही वादाचे स्पष्टीकरण देता येत नाही, मी कोणाला काय उत्तर देऊ? म्हणूनच तुमचे खरे-खोटे विचार तुम्हीच बांधून ठेवा. संतांची अगाध गती न समजल्यामुळे लोक माझ्याशी उगाच वाद घालतात. निळोबाराय म्हणतात, यावर उत्तर द्यायला माझ्याकडे कोणतेही शब्द नाहीत.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
पदार्थमात्रीं आठवे जरी । नलगेचि तरी साधन ॥१॥
एरवीं दिसे देखणा तोचि । पाहिजे त्याची परि कृपा ॥२॥
अवघाचि वसोनि अवघे ठायीं । दिसे दाखवीही अवघ्यांतें ॥३॥
निळा म्हणे भोगी त्यागी । तोचि जगीं जगदात्मा ॥४॥
प्रत्येक वस्तूंमध्ये जर परमात्म्याची आठवण झाली, तर वेगळ्या कोणत्याही साधनाची गरज उरत नाही. तो सर्वत्र आहे आणि सर्वांना दाखवतोही, पण त्याची कृपा असणे आवश्यक आहे. निळोबाराय म्हणतात, या जगात भोगणारा आणि त्याग करणारा तो एकच जगदात्मा आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
पहा ज्याचें तयाची परी । जीवनभातें याच्या करीं ॥१॥
देऊं जाणे यथाविधी । जैसा भाव तैशी सिध्दी ॥२॥
उंच नीच अधिकारें । पावती आपुलाल्या व्यापारें ॥३॥
निळा म्हणे ज्यापरी रवी । ज्याचे वेवसाय तया दावी ॥४॥
परमात्मा प्रत्येकाला त्याच्या भावानुसार फळ देतो, कारण सर्व जीवनाची दोरी त्याच्याच हातात आहे. ज्याचा जसा भाव असेल, तशीच त्याला सिद्धी मिळते. सर्व लोक आपापल्या कर्मानुसार उंच किंवा नीच अधिकार मिळवतात. निळोबाराय म्हणतात, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जो तो आपापल्या कामाला लागतो, तसाच परमात्मा सर्वांना कर्मफळ दाखवतो.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
दोष वसे पात्रांतरीं । आत्मा निर्मल चराचरीं ॥१॥
सर्पामुखीं वसे विष । मधुमक्षिके सारांश रस ॥२॥
स्वातिजळें मुक्ताफळ । शुक्तीं सर्पीं हाळाहळ ॥३॥
निळा म्हणे उपाधिभेदें । दावित निवाड शुध्दाशुध्दें ॥४॥
दोषांचे अस्तित्व हे शरीराच्या किंवा वस्तूच्या गुणधर्मात असते, परंतु चराचरात भरलेला आत्मा सदैव निर्मळ असतो. सर्पाच्या मुखात विष असते आणि मधमाशीच्या मुखात गोड मध असतो; स्वाती नक्षत्राचे पाणी शिंपल्यात पडल्यास मोती बनते आणि सापाच्या मुखात पडल्यास विष बनते. निळोबाराय म्हणतात, केवळ उपाधीच्या भेदांमुळे वस्तू शुद्ध किंवा अशुद्ध दिसतात, आत्मा मात्र निर्दोष आहे.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
सर्वी असतां सर्वपणें । मी हें म्हणे अविदया गुणें ॥१॥
पाहातां आधीं अविदयाचि वावो । तेथें मीपणाचा कैंचा ठावो ॥२॥
मीहि नाहीं तूंहि नाहीं । येकीं येकत्व नुपसे पाही ॥३॥
निळा म्हणे नहोनी कांहीं । नसोन असे आपुला ठांई ॥४॥
तो परमात्मा सर्वांमध्ये व्यापून राहिलेला असतानाही, अज्ञानामुळे (अविद्या) माणूस 'मी' असा अहंकार करतो. पण विचार करून पाहिले तर अविद्या हीच मुळात खोटी आहे, मग तिथे अहंपणाला जागाच कुठे उरते? तिथे 'मी' नाही आणि 'तू'ही नाही. निळोबाराय म्हणतात, तो परमात्मा काहीही न बनवता स्वतःच्या मूळ स्वरूपात स्थिर आहे.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
नवल हे कृपा घनवट । उडवूनी मायेचें फळकट । आप आपणां केलें प्रगट । मोडिली वाट दुसयाची ॥१॥
आपणांसवें आपण खेळे । आपआपणासी चावळे । शेखीं आपण आपणा मिळे । खेळतां वेगळें दाउनि ॥२॥
ऐसा आपुलिया संतोषा । एकी भिन्नत्वाची आशा । अनेकत्वाचा मिरउनी ठसा । एकी येकला शेवटीं ॥३॥
दाऊनियां नानाकार । नानाकृति नारीनर । तेचि करुनियां निराकार । आपणाअंगी आपण ॥४॥
निळा म्हणे कृपातरणी । प्रगटोनियां माझिये वाणी । प्रकाशी आपुला किणीं । लाविली गुणीं वर्णावया ॥५॥
संतांची कृपा अत्यंत मोठी आहे, त्यांनी मायेचे फोलपट उडवून लावून मूळ आत्मतत्त्व प्रकट केले आणि द्वैताचा मार्गच मोडून टाकला. तो परमात्मा स्वतःच स्वतःशी खेळतो, स्वतःशीच बोलतो आणि वेगवेगळे खेळ दाखवून शेवटी स्वतःतच विलीन होतो. स्वतःच्या आनंदासाठी तो अनेक रूपात नटतो आणि शेवटी एकटाच उरतो. स्त्री-पुरुष इत्यादी अनेक आकार दाखवून शेवटी तो सर्वांना निराकार करतो. निळोबाराय म्हणतात, त्या कृपाळू देवाने माझ्या वाणीत प्रकट होऊन स्वतःचे गुण गाण्याची प्रेरणा दिली आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
स्थिरावल्या वृत्ती पांगुळला प्राण । अंतरिची खूण पावोनियां ॥१॥
पुंजाळले नेत्र जाले अर्धोन्मिलित । कंठ सद्रदित रोमांच आले ॥२॥
चित्त चाकाटलें स्वरुपामाझारीं । न निघे बाहेरि सुखावलें ॥३॥
सुनीळ प्रकाशें उदेजला दिन । अमृताचें पान जीवनकळा ॥४॥
शशीसूर्या जाली जीवें ओंवाळणी । आनंदा दाटणी आनंदाची ॥५॥
निळा सुखासनीं प्रेमेसी डुल्लत । विराजला निश्चित निश्चिंतीनें ॥६॥
अंतःकरणातील आत्मतत्त्वाची खूण पटताच मनाच्या वृत्ती स्थिर झाल्या आणि प्राणही शांत झाला. डोळे आनंदाने अर्धोन्मीलित झाले, कंठ दाटून आला आणि शरीरावर रोमांच उभे राहिले. चित्त स्वरूपाच्या आनंदात असे स्थिर झाले की ते आता बाहेर येत नाही. आत्मप्रकाशाचा नवा दिवस उगवला असून अमृताचे पान मिळाल्यासारखे झाले आहे. निळोबाराय म्हणतात, मी आता सर्व काळजी सोडून आनंदाच्या आसनावर प्रेमाने डोलत स्थिर झालो आहे.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
प्रवृत्तिनिवृत्तीचे आटुनिया भाग । उतरिलें चांग रसायण ॥१॥
ज्ञानाग्निहुतासी कडशिलें वोजा । आत्मसिध्दीकाजा लागोनियां ॥२॥
ब्रम्हरस ब्रहमीं सिध्द झाला पाक । घेतला रुचक प्रतीतिमुखीं ॥३॥
स्वानुभवें अंगीं झाला समरस । साधननिजध्यास ग्रासोग्रासीं ॥४॥
आरोगयता निळा पावला आष्टांगीं । मिरवला रंगीं निजात्मरंगें ॥५॥
प्रवृत्ती आणि निवृत्ती यांचा समतोल साधून ज्ञानाच्या अग्नीवर आत्मसिद्धीचे सुंदर रसायन तयार केले आहे. या रसायनातून ब्रह्मानंदाचा रस सिद्ध झाला असून तो स्वानुभूतीच्या मुखाने प्राशन केला आहे. त्यामुळे आत्मज्ञानाचा अनुभव अंगी भिनला आहे. निळोबाराय म्हणतात, या आत्मरंगात रंगून मी आत्मिक आरोग्याचा पूर्ण लाभ मिळवला आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
नवलचि एक वाटे मज । कैसें गुज अनुवादों ॥१॥
आपुली आपण बाईल जाला । आपणाचि व्याला आपणाशीं ॥२॥
मागें पुढें एकला एक । दाविले अनेक परी मिथ्या ॥३॥
निळा म्हणे हा चराचरा । वसउ आंतरा बाहेरी ॥४॥
मला एक मोठे आश्चर्य वाटते, ते गुह्य ज्ञान मी कसे सांगू? परमात्मा स्वतःच सर्व सृष्टी (स्त्री/माया) बनला आणि स्वतःपासूनच हे जग निर्माण केले. पुढे आणि मागे तो एकच आहे, दिसणारे अनेकत्व खोटे आहे. निळोबाराय म्हणतात, हा परमात्मा चराचराच्या आत आणि बाहेर भरून राहिला आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
पाहों जातां हा न दिसे । झांकोळिला विश्वाभासें ॥१॥
आतां पाहों कोणीकडे । आड आपणा हा दडे ॥२॥
डाहाळी आड आंबा । असोनि न दिसेचि उभा ॥३॥
साखर दिसे खडा । गोडी पाहों काणीकडा ॥४॥
निळा म्हणे सोनें । न दिसे झांकिलें भूषणें ॥५॥
पाहायला गेले तर परमात्मा सहजासहजी दिसत नाही, कारण तो या विश्वाच्या आभासामागे लपला आहे. ज्याप्रमाणे झाडाच्या पानांमागे आंबा लपतो, साखरेच्या खड्यामध्ये गोडी गुपित असते, किंवा दागिन्यांच्या आकारामुळे मूळ सोने झाकले जाते; त्याचप्रमाणे निळोबाराय म्हणतात, जगताच्या रूपामागे परमात्मा लपलेला आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
देव प्रगटचि लपला । आड आपण बैसला ॥१॥
काय नवल सांगो कैसें । सूर्य झांकिला प्रकाशें ॥२॥
निज ज्वाळें वैश्वानर । लह्या लोपिला सागर ॥३॥
निळा म्हणे धुळी । आड ठेली महीतळीं ॥४॥
देव उघडपणे प्रकट असूनही स्वतःच्याच सृष्टीमागे लपला आहे. हे आश्चर्य कसे सांगावे? जणू सूर्याचा प्रकाशच सूर्याला झाकत आहे किंवा अग्नीच्या ज्वाळांनी अग्नीलाच वेढले आहे. निळोबाराय म्हणतात, ज्याप्रमाणे जमिनीवरील धूळ मूळ जमिनीला झाकून टाकते, तसेच जग देवाला झाकत आहे.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
विश्व अवघें मायाभास । माया ब्रहमीं नाहींची मोस ॥१॥
जेविं वन्हि सूर्यकांतीं । प्रगटतां कीर्ण त्या नेणति ॥२॥
शुक्तिका प्रसवें मुक्ताफळ । जळींचें परि त्या नेणेचि जळ ॥३॥
निळा म्हणे धूम्री वन्हीं । नाहींचि तयातें प्रसवोनी ॥४॥
हे सर्व विश्व मायेचा भास आहे, पण ब्रह्माच्या दृष्टीने विचार केला तर मायेला स्वतंत्र अस्तित्वच नाही. ज्याप्रमाणे सूर्यकांत मण्यात अग्नी असतो पण त्याची किरणे तो जाणत नाहीत, किंवा शिंपलीत मोती तयार होते पण पाण्याला त्याची माहिती नसते; तसेच निळोबाराय म्हणतात, ब्रह्माच्या ठिकाणी मायेचा दोष स्पर्शही करत नाही.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
हातीं घेतला चितांक । दिठी न दिसेची कनक ॥१॥
तैसा देव पाहों जातां । विश्वाभासुचि भोंवतां ॥२॥
न दिसेचि दोरा । माजी लपला अंबरा ॥३॥
निळा म्हणे मारा । ठेल्या लपवूनियां नीरा ॥४॥
हातात सोन्याचे दागिने घेतले असता लक्ष दागिन्यांच्या आकाराकडे जाते आणि मूळ सोने दिसत नाही; तसेच देवाला पाहायला गेले की अवतीभवती विश्वाचा आभास दाखवतो. ज्याप्रमाणे कपड्याच्या धाग्यांमध्ये मऊपणा किंवा लाटांमध्ये पाणी दडलेले असते, तसेच निळोबाराय म्हणतात, जगामागे देव लपला आहे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
इंद्रियांची पुरली धांव । मनासी ठाव विश्रांति ॥१॥
तया नांव ब्रम्हप्राप्ती । जेथें उपरति चित्ताची ॥२॥
बुध्दीचीहि जाणीव विरे । तर्क मतांतरें मुरडलीं ॥३॥
निळा म्हणे कुंठित गती । पांगुळले ठाती पंचप्राण ॥४॥
सर्व इंद्रियांची धाव थांबणे आणि मनाला पूर्ण विश्रांती मिळणे यालाच 'ब्रह्मप्राप्ती' म्हणतात. इथे चित्त सर्व विषयांतून निवृत्त होते. बुद्धीची अहंकारी जाणीव विरून जाते आणि सर्व तर्क-वितर्क संपतात. निळोबाराय म्हणतात, इथे पंचप्राण शांत होऊन मन पूर्णपणे स्थिर होते.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
उपरम झाला सर्वकाळ इंद्रियां । स्वरुपीं विलया मन गेलें ॥१॥
ऐशिया स्वानंदे बुझाविलें चित्त । राहिली अचिंत वदनीं वाचा ॥२॥
अष्ट अविर्भाव डवरले अंगीं । प्राणी प्राणरंगीं निजवासें ॥३॥
त्रयबंध ठसा पडिला शरीरा । वृत्ति गेली घरा निजाचिया ॥४॥
निमोनियां गेलें शब्दाचें बोलणें । पवनचि प्राणें शोषियेला ॥५॥
निळा सुखासुखीं पावला विश्रांती । पद पिंडा समाप्ति करुनियां ॥६॥
इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे निवृत्त झाली आहेत आणि मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे. आत्मआनंदाने चित्त तृप्त झाले असून वाणी मौन झाली आहे. अंगावर अष्टसात्त्विक भाव उभे राहिले असून मनाची वृत्ती आपल्या मूळ घरात (स्वरूपात) परतली आहे. सर्व शब्द शांत झाले असून निळोबाराय म्हणतात, मी देहाहंकाराचा शेवट करून परम सुखाच्या विश्रांतीला पोहोचलो आहे.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
एक्या जिवें एक्या भावें । एकचि एकलें एक्या देवें ॥१॥
एकाएकीं एकचि झालें । एका अंगी विरोनी गेलें ॥२॥
एकचि केलें निजानुभवें । एकाचि झालें एक्या नांवें ॥३॥
निळा म्हणे एकाएकीं । एकचि झालें तिहीं लोकीं ॥४॥
एकाच जीवाने आणि एकाच भावाने त्या एकाच परमात्म्याशी तन्मयता साध्य केली आहे. सर्व काही एकाच तत्त्वात विलीन झाले आहे. आत्मानुभवाने सर्वत्र एकच अनुभव उरला आहे. निळोबाराय म्हणतात, आता तिन्ही लोकांत सर्वत्र तो एकच परमात्मा भरून राहिला आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
एकींच नसतां एकपण दुजेपण कैचें । म्हणउनियां न चले कांही तेथें शब्दाचें ॥१॥
पहातें पहाणें जेथें विरमोनि जाय । घेणें देणें कैंचें तेथें सांगावे काय ॥२॥
दृश्याचि नाहीं द्रष्टत्वाचा फिटला पांग । काया वाचा मनचि नाहीं धारणा योग ॥३॥
निळा म्हणे जेथें सुख सुखपणा नये । निजानंदी निजानंद हारपले ठाय ॥४॥
जिथे एकपण किंवा दुसरेपण (द्वैत) उरतच नाही, तिथे शब्दांचा खेळ चालत नाही. पाहणारा आणि पाहणे ही क्रियाच जिथे विरून जाते, तिथे काय सांगावे? जिथे शरीर, वाणी आणि मनाचे व्यापार शांत होतात, तिथे केवळ निजानंद उरतो. निळोबाराय म्हणतात, त्या आनंदाच्या ठिकाणी आनंदही स्वतःला विसरून जातो.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
अवघें होऊनि कांहींचि नव्हे । आपुल्या स्वाभावें आपण ॥१॥
तया नांव आत्मतत्व । शुध्द सत्व मायादी ॥२॥
ध्वनि बीज ओंकार रुप । तेंही स्वरुप ऐलाडी ॥३॥
निळा म्हणे जाणों जातां । जाणोनि नेणता वेद जेथें ॥४॥
सर्व काही बनूनही स्वतः अलिप्त राहणे, यालाच आत्मतत्त्व म्हणतात. हे तत्त्व माया आणि सत्त्वगुणाच्याही पलीकडचे आहे. ओंकार आणि ध्वनीचे बीजही याच्या अलीकडेच राहते. निळोबाराय म्हणतात, हे तत्त्व जाणायला गेले असता साक्षात वेदही 'नेति नेति' (हे नाही, हे नाही) असे म्हणून मौन बाळगतात.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
असोनि अलिप्त सर्वसंगी । आत्मा भोगी ना विरागी ॥१॥
ऐसें जाणती ते ज्ञानी । नित्यमुक्त त्रिभुवनीं ॥२॥
मी हें स्फुरे जेथूनियां । आत्मा परचि त्याहूनियां ॥३॥
निळा म्हणे मी हे वदती । मूर्ख देहातेंचि कल्पिती ॥४॥
सर्व संगतीत राहूनही आत्मा अलिप्त असतो, तो भोक्ताही नाही आणि विरागीही नाही. जे हे जाणतात तेच खरे ज्ञानी असून तिन्ही लोकांत नित्यमुक्त असतात. 'मी' हा अहंकार जिथून स्फुरतो, आत्मा त्याच्याही पलीकडचा आहे. निळोबाराय म्हणतात, जे देहालाच 'मी' मानतात ते मूर्ख आहेत.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
आत्मा नाहींचि देखिजे ऐसा । उजळितां प्रकाशा रविकीर्णा ॥१॥
असोनियां पाठीं पोटीं । न देखेचि दृष्‍टी देखण्या ॥२॥
लेऊनियां सर्वांभरी । असोनि बाहेरी नाढळे ॥३॥
निळा म्हणे उगम जैसा । न देखेचि सहसा सागर ॥४॥
सूर्यकिरणांनी जग उजळले तरी आत्मा डोळ्यांनी पाहाता येत नाही. तो मागे-पुढे सर्वत्र असूनही या चर्मचक्षूंना दिसत नाही. तो संपूर्ण सृष्टीला कवेत घेतो, पण बाहेर कुठे शोधून सापडत नाही. निळोबाराय म्हणतात, ज्याप्रमाणे समुद्राला स्वतःचा मूळ उगम दिसत नाही, तशी ही स्थिती आहे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
आत्मा करी ना करवी । अलिप्तपणें वर्ते जीविं ॥१॥
साक्ष नव्हे ना असाक्ष । उपेक्षा करीना कैंपक्ष ॥२॥
जैसें गगनीं अभ्र गळें । गगन अलिप्त त्यावेगळें ॥३॥
निळा म्हणे सन्निधानें । लोह चाले चुंबक नेणें ॥४॥
आत्मा स्वतः काही करत नाही आणि करवूनही घेत नाही, तो जीवामध्ये अलिप्तपणे राहतो. आकाशात ढग येतात आणि निघून जातात पण आकाश जसे अलिप्त राहते; किंवा लोहचुंबकाच्या सानिध्याने लोखंड हलू लागते पण चुंबक अलिप्त असतो; तसेच निळोबाराय म्हणतात, आत्म्याच्या सत्तेने सर्व चालते.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
आपणा दाउनी भुरळे केले । ठकुनि माझें मीपण नेलें ॥१॥
आतां जाऊं कोणीकडे । पळों तरी तो मागें पुढें ॥२॥
धांवा म्हणोनि बोलो जाय । तंव बोलातें गिळूनी आपणाचि ठाये ॥३॥
ऐकों जाय याच्या गोठी । तंव तो शब्दा पाठीं पोटीं ॥४॥
देखों जातां देखणेंचि होय । दृश्यादृश्‍य हा नुरवीचि माये ॥५॥
सुगंध घेतां आपणचि नाक । गंधाचा गंध हाचि हा एक ॥६॥
मी माझें मज न दिसेची कोठें । बहुता जुगांचे हरिले सांठे ॥७॥
ठकूनियां निळा अवघाचि नेला । सकळही त्याचें आपणचि झाला ॥८॥
देवाने स्वतःचे रूप दाखवून मला मोहित केले आणि माझा 'मी'पणा हिरावून घेतला. आता मी कुठे पळून जाऊ? मी जिथे जाईन तिथे मागे-पुढे तोच आहे. बोलायला जावे तर तो शब्दांनाच गिळून टाकतो, पाहायला जावे तर पाहणाराच तो बनून जातो. सुगंध घ्यायला जावे तर तो स्वतःच नाक आणि सुगंध बनतो. निळोबाराय म्हणतात, देवाने माझे सर्व मीपण चोरून नेले असून तो स्वतःच सर्वकाही बनला आहे.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
आत्मा निघोट निर्मळ । नातळे तो मायामळ ॥१॥
जेवीं मृगजळातें भानु । प्रगटूनियां वेगळा भिन्नु ॥२॥
आत्मबिंब नव्हे छाया । तैसीं स्वरुपीं मिथ्या माया ॥३॥
निळा म्हणे हें स्वानुभवें । विचारितां होईल ठावें ॥४॥
आत्मा अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ आहे, त्याला मायेचा मळ कधीही स्पर्श करत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य मृगजळाला प्रकाशित करतो पण मृगजळाच्या पाण्याने भिजत नाही आणि त्यापासून वेगळा राहतो; त्याचप्रमाणे आत्मस्वरूपात माया ही खोटी आहे. निळोबाराय म्हणतात, आत्मविचाराने हे ज्ञान स्वानुभवाने समजते.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
आंतु बाहेरी देखणाचि दिसे । परि तो आभासे दृश्य ऐसा ॥१॥
ज्ञानेंचिविण वांयां गेला । बोध मावळला सत्याचा ॥२॥
त्याविण दिसतें देखतें कोण । परि ये नागवण भ्रांतीची ॥३॥
निळा म्हणे आठव न धरे । तेणेंचि अंतरे हातोहातीं ॥४॥
आत्मा आत आणि बाहेर सर्वत्र पाहणारा (द्रष्टा) आहे, पण अज्ञानामुळे तो दृश्य जगतासारखा भासतो. खऱ्या आत्मज्ञानाशिवाय माणसाचे आयुष्य व्यर्थ जाते. परमात्म्याशिवाय पाहणारा किंवा दिसणारा दुसरा कोणीही नाही, पण भ्रमामुळे माणूस भरकटतो. निळोबाराय म्हणतात, परमात्म्याचे स्मरण न ठेवल्यामुळेच माणूस त्याला अंतरावतो.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
जेविं देखोनि सकळां । आपणा न देखे हा डोळा ॥१॥
परि तो न म्हणावा कीं अंध । देखणाचि तो शुध्दबुध्द ॥२॥
अवधियांतें जाणे । जाणीव जेवी आपणा नेणे ॥३॥
निळा म्हणे आहे तैसा । आत्मा आपआपणा ऐसा ॥४॥
ज्याप्रमाणे डोळा सर्वांना पाहतो पण स्वतःला पाहू शकत नाही, म्हणून त्याला अंध म्हणता येत नाही, तो पाहणाराच असतो; तसेच आत्मा सर्व विश्वाला जाणतो, पण स्वतःला जाणण्यासाठी त्याला दुसऱ्या कोणाची गरज नसते. निळोबाराय म्हणतात, आत्मा हा स्वतः सिद्ध आणि स्वयंप्रकाशित आहे.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
जें जें कांहीं होय जाय । त्या त्या लय अव्दैतीं ॥१॥
तें अव्दैतही लोपल्या पाठीं । आपणाचि पोटीं आपण ॥२॥
तया नांव स्वरुप म्हणती । जें निज एकांतीं एकलें ॥३॥
निळा म्हणे दावूनियां नामरुपा । नयेचि पडपा विश्वाकृती ॥४॥
या जगात जे जे निर्माण होते आणि नष्ट होते, ते सर्व शेवटी अद्वैत तत्त्वातच विलीन होते. आणि ते अद्वैतही जेव्हा शांत होते, तेव्हा केवळ मूळ आत्मस्वरूप उरते. यालाच निज-स्वरूप म्हणतात. निळोबाराय म्हणतात, हे स्वरूप नाम आणि रूपांच्या पलीकडचे असून विश्वाच्या आभासात अडकत नाही.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
जैशिया तैसा मिळोनियां । नेणवे म्हणोनियां कोणसी ॥१॥
गोडी साखर करितां भिन्न । वेगळी कैसेनि रुप धरी ॥२॥
डोळा देखतां एकचि दिसे । करितां जैसे भिन्न नये ॥३॥
निळा म्हणे वाचा वदतां । दिसती ऐक्यता परि भिन्न ॥४॥
परमात्मा सर्व गोष्टींमध्ये असा मिसळून गेला आहे की त्याला वेगळे ओळखता येत नाही. साखरेपासून तिची गोडी जशी वेगळी करता येत नाही किंवा डोळ्याची पाहण्याची शक्ती डोळ्यापासून वेगळी करता येत नाही; तसेच निळोबाराय म्हणतात, वाणीने भिन्न वाटले तरी परमात्मा आणि हे जग मुळात एकच आहेत.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
तोचि ब्रम्हविद जाण । परब्रहमीं वृत्ति लीन ॥१॥
व्दैताव्दैत मावळलें । पूर्णब्रम्ह अनुभविलें ॥२॥
जन वन तें समान । मन झालें पैं उन्मन ॥३॥
निळा म्हणे त्यांच्या नांवे । दोष नाशती स्वभावें ॥४॥
ज्याची वृत्ती परब्रह्मात लीन झाली आहे, तोच खरा ब्रह्मज्ञानी आहे. त्याच्या दृष्टीने द्वैत आणि अद्वैत मिटले असून त्याने पूर्णब्रह्माचा अनुभव घेतला आहे. त्याला लोक (जन) आणि जंगल (वन) एकसमान वाटतात आणि त्याचे मन उन्मन झाले आहे. निळोबाराय म्हणतात, अशा ज्ञान्याच्या केवळ नावानेच सर्व पाप-दोष नष्ट होतात.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
याचिया ध्यानें हें चराचर । अवघें तदाकार मज भासे ॥१॥
मही अंबु मारुत गगन । भासे हुताशन हाचि झाला ॥२॥
चंद्रसूर्य तारांगणे । सुरासुरागण मनुष्यादी ॥३॥
निळा म्हणे जनीं वनीं । हाचि भरोनि राहिला ॥४॥
परमात्म्याच्या ध्यानाने मला हे सर्व चराचर विश्व त्याच्याच रूपात दिसू लागले आहे. पृथ्वी, पाणी, वायू, आकाश आणि अग्नी हे सर्व तोच बनला आहे. चंद्र, सूर्य, तारे, देव, दानव आणि मनुष्य या सर्वांमध्ये तोच भरून राहिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, जंगलात आणि जनात सर्वत्र तोच व्यापून राहिला आहे.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
येती जाती वर्षती मेघ । गगन तें अभंग जैसें तैसें ॥१॥
तैसींच ब्रम्हांडे अनेक होती जाती । स्वरुप तें अव्दैतीं अव्दैत ॥२॥
नाना नटिया नटवेष । परि तो आपणास भिन्न नव्हे ॥३॥
निळा म्हणे नानावस्त्राकार तंतु । दाउनी आपणांतु आपण ॥४॥
आकाशात ढग येतात, बरसतात आणि निघून जातात, पण आकाश जसे अखंड राहते; तसेच अनेक ब्रह्मांड निर्माण होतात आणि नष्ट होतात, परंतु मूळ आत्मस्वरूप अद्वैतच राहते. ज्याप्रमाणे नट वेगवेगळे वेष धारण करतो पण स्वतः बदलत नाही, किंवा धाग्यांपासून वेगवेगळी वस्त्रे बनली तरी मूळ धागा तोच असतो; तसेच परमात्मा अद्वैत राहतो.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
समोर सदा संर्वाकडे । मागें पुढें वेष्टीत ॥१॥
कां हो नेणों हरी ऐसा । जैसा तैसा परिपूर्ण ॥२॥
उदका अंगी जैसा रसु । गगनीं अवकाशु घनदाट ॥३॥
निळा म्हणे अंतर्बाह्य । त्याविण आहे कोण दुजें ॥४॥
परमात्मा सर्वत्र, समोर, मागे आणि चोहोबाजूने व्यापून राहिला आहे. पाण्यात जसा रस (गोडी/द्रवता) असतो आणि आकाशात जसा अथांग अवकाश असतो, तसाच हरी सर्वत्र परिपूर्ण भरलेला आहे. निळोबाराय म्हणतात, आत आणि बाहेर त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही नाही.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
सगुण निर्गुण कल्पनेचा भास । वस्तु अविनाश व्यापकत्वें ॥१॥
स्वानुभवें पाहीं लटिकें साच नाहीं । परिपूर्ण अवघाही आत्माराम ॥२॥
आपलाचि सादु अंतराळीं जेवीं । दुजेंवीण दावी दुजेंपण ॥३॥
लटिकें म्हणों जातां साच तया पोटीं । दर्पणींची भेटी आपणासवें ॥४॥
स्वप्नमाजी जेवीं नाना परिवार । प्रबोधीं साचार एकलाचि ॥५॥
निळा म्हणे रज्जू भासे सर्पपणें । झकविलें तेणें नेणतीया ॥६॥
सगुण आणि निर्गुण हे कल्पनेचे भास आहेत, मूळ आत्मतत्त्व तर अविनाशी आणि व्यापक आहे. ज्याप्रमाणे आकाशात स्वतःचाच आवाज प्रतिध्वनी बनून दुसरा वाटतो, दर्पणात स्वतःचेच रूप दिसते, किंवा स्वप्नात मोठा परिवार दिसला तरी जागे झाल्यावर माणूस एकटाच असतो; तसेच अज्ञानामुळे दोरीत साप भासावा तसे हे जग भासते. मूळ तत्त्व तर एकच आत्माराम आहे.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
सर्वांमाजी गगन आहे । परि धरितांचि नये काय करुं ॥१॥
तैसें नाकळेचि तें शंब्दातें । जेविं खदयोतें रवीभेटी ॥२॥
सागरीं पडतांचि लवणकण । निवडितां भिन्न न निवडे ॥३॥
निळा म्हणे तैशा परी । बोलतांचि वैखरी लीन तेथें ॥४॥
आकाश सर्वांमध्ये असूनही त्याला हातात धरता येत नाही; तसेच परमात्मा शब्दांच्या पलीकडचा आहे. काजव्याची भेट सूर्याशी होणे जसे अशक्य आहे, किंवा समुद्रात पडलेला मिठाचा खडा वेगळा काढता येत नाही; तसेच निळोबाराय म्हणतात, परमात्म्याचे वर्णन करायला गेले की वाणी तिथेच लीन होऊन जाते.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
सोनें असे सोनेपणें । अलंकार लेणें होय जाय ॥१॥
तैसें चराचर होतां जातां । वस्तु अखंडता अखंड ॥२॥
नाना मृगजळ दिसे भासे । भूमिका ते असे कोरडीच ॥३॥
निळा म्हणे घटमठ मोडी । अवकाश परवडी नाहीं तया ॥४॥
सोन्याचे दागिने बनतात आणि मोडतात, पण मूळ सोने तसेच राहते. मृगजळ दिसले तरी मूळ जमीन कोरडीच राहते. मडके फुटले तरी त्यातील आकाश नष्ट होत नाही. तसेच हे चराचर जग निर्माण होते आणि नष्ट होते, पण मूळ परमार्थिक तत्त्व सदैव अखंडच राहते.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
सोयरा श्रीहरी । आत्मा एक चराचरीं ॥१॥
नाहीं तया आपपर । वसवी सकळांचे अंतर ॥२॥
देवां दानवां मानवां । स्थूळ सूक्ष्मादिकां सर्वां ॥३॥
निळा म्हणे जीवमात्रीं । व्यापकपणें तोचि धात्री ॥४॥
श्रीहरी हाच आपला खरा सोयरा आहे, जो चराचरात एकच आत्मा म्हणून राहिला आहे. त्याच्या ठायी कोणताही भेदभाव नाही, तो देव, दानव, मानव आणि सूक्ष्म-स्थूल अशा सर्व प्राण्यांच्या हृदयात राहतो. निळोबाराय म्हणतात, सर्व जीवमात्रांचा सांभाळ करणारा तोच एक परमात्मा आहे.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
पायीं चित्त हें राहिलें । ब्रम्हरुप पैं जाहलें ॥१॥
मन झालें हें उन्मन । स्वरुपीं झालें तें लीन ॥२॥
बुध्दि बोध्दव्या मुकली । एकाकारता पावली ॥३॥
निळा म्हणे नाहीं देह । तेथें कैंचा तो संदेह ॥४॥
माझे चित्त संतांच्या/देवाच्या चरणी स्थिर झाले आणि ते ब्रह्मरूप बनले. मन उन्मनी अवस्थेत जाऊन आत्मस्वरूपात लीन झाले. बुद्धी सर्व विषयांना सोडून एकाकार झाली. निळोबाराय म्हणतात, जिथे देहभाव उरला नाही, तिथे कोणत्याही शंकेला वावच राहत नाही.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
पूर्णापासुनी आले आंख । शेखी पूर्णचि नुरे लेख ॥१॥
पूर्णी असतां पूर्णपण । नेणें आपणा आपण ॥२॥
दशक वाढवूनी शेवटीं । पूर्णपणें घाली पोटीं ॥३॥
निळा म्हणे कांहीचि नाहीं । तेंचि या बीज विश्वा पाहीं ॥४॥
त्या पूर्ण ब्रह्मापासूनच हे सर्व अंक (सृष्टीचे प्रकार) निर्माण झाले आणि शेवटी सर्व पूर्ण तत्त्वातच विलीन होते. पूर्ण तत्त्व स्वतःच्या पूर्णपणात स्थिर राहते. निळोबाराय म्हणतात, दिसताना जिथे 'काही नाही' असे वाटते (शून्य/निराकार), तेच या संपूर्ण विश्वाचे मूळ बीज आहे.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
प्रसाद तुमचा लाधलों आतां । झालों कृतकृत्यता सनाथ ॥१॥
पुरविला जीवींचा हेत । होतो चिंतीत मानसीं तो ॥२॥
कृपा करुनियां दाविला देवा । आपुला ठेवा उघडुनी ॥३॥
निळा म्हणे सद्गुरुनाथा । गाऊं आतां ओंविया गीतीं ॥४॥
हे सद्गुरू, मला आता तुमचा प्रसाद मिळाला आहे, त्यामुळे माझे जीवन कृतकृत्य आणि सनाथ झाले आहे. माझ्या मनात जी तीव्र इच्छा होती, ती तुम्ही पूर्ण केली आहे. तुम्ही कृपा करून तुमचा ज्ञानाचा ठेवा उघडून मला देव दाखवला. निळोबाराय म्हणतात, आता मी सद्गुरूंच्या गुणगानाच्या ओव्या आणि गीते गाईन.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
प्राणी प्राण अर्पे । तेणें अपीं तें समर्पे ॥१॥
ऐशा आहे प्रेमाकळा । परी तो बोधक विरळा ॥२॥
दृश्याचिया पाठीं । दृश्य लोपे द्रष्टाचि उठी ॥३॥
निळा म्हणे ज्ञानें । ज्ञेय राहिले होऊन ॥४॥
जेव्हा साधक आपला प्राण देवाच्या चरणी अर्पण करतो, तेव्हा त्याचे समर्पण पूर्ण होते. ही प्रेमाची खरी कला आहे, पण ती समजवणारा उपदेशक विरळाच असतो. जेव्हा दृश्याचा लय होतो, तेव्हा केवळ पाहणारा (द्रष्टा) उरतो. निळोबाराय म्हणतात, ज्ञानामुळे साधक स्वतःच ज्ञेय (ज्ञानाचा विषय/परमात्मा) बनून जातो.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
बहुरुपी हा एकला । नानाकारें नटें नटला ॥१॥
पुरुषाकृति स्त्रिया बाळें । होउनी कोणाही नातळे ॥२॥
नामें रुपें वस्त्राभरणें । रसस्वाद नाना खाणें ॥३॥
निळा म्हणे फळें पुष्पें । पर्णे मूळें भिन्नचि रुपें ॥४॥
हा एकच परमात्मा बहुरूपी बनून अनेक आकारांत नटला आहे. तो पुरुष, स्त्री, बाळ बनतो, परंतु कोणाच्याही दोषांनी विटाळत नाही. विविध नावे, रूपे, वस्त्रे, अन्नरस, फळे, फुले, पाने आणि मुळे या सर्व भिन्न रूपात तोच नटलेला आहे.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
मन विश्रांति पावलें । गुरुचरणीं स्थिरावलें ॥१॥
ज्ञानयुक्त होतां मन । ब्रम्हभूत झालें जाण ॥२॥
जिकडे जिकडे जाय मन । तिकडे तिकडे अधिष्ठान ॥३॥
निळा म्हणे मन । होऊनि ठेलें तें उन्मन ॥४॥
माझे मन सद्गुरूंच्या चरणी स्थिर होऊन पूर्ण विश्रांतीला पोहोचले आहे. ज्ञानाने युक्त झालेले मन आता ब्रह्मरूप बनले आहे. आता मन जिथे जिथे जाते, तिथे त्याला परमात्म्याचेच अधिष्ठान दिसते. निळोबाराय म्हणतात, माझे मन आता मन न राहता उन्मन झाले आहे.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
माझेंचि मज नवल वाटे । मीचि भेटें मजलागीं ॥१॥
निजात्मबोधें उदो केला । प्रकाश दाटला कोंदोनी ॥२॥
कोठें कांहिंचि न दिसे दुजें । निजात्मतेजें जग भासे ॥३॥
निळा म्हणे अवघे ठायीं । मीचि नाहीं दुजी परी ॥४॥
मला माझेच आश्चर्य वाटते, कारण आत्मज्ञानाने मीच स्वतःला भेटलो आहे! आत्मज्ञानाचा सूर्य उगवला असून सर्वत्र प्रकाश भरून राहिला आहे. आता कुठेही दुसरे काहीही दिसत नाही, सर्व जग आत्मतेजानेच भासत आहे. निळोबाराय म्हणतात, सर्व ठिकाणी मीच भरून राहिलो आहे, दुसरे काही उरलेच नाही.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
माया ब्रहमींचा आभास । नाहीं ते ब्रम्ही नि:शेष ॥१॥
यालागीं दिसे ते टवाळ । रत्नचि ते रत्नकीळ ॥२॥
सूर्यचि सूर्यातें प्रकाशी । न देखोनियां तम तेजासी ॥३॥
निळा म्हणे स्वसंवेदया । नातळे विद्या ना अविद्या ॥४॥
माया ही ब्रह्माच्या ठिकाणी केवळ आभास आहे, मुळात ब्रह्माच्या ठायी माया अजिबात नाही. रत्न आणि रत्नाची कांती जशी एकच असते, किंवा सूर्य स्वतःलाच प्रकाशित करतो आणि तिथे अंधाराला जागा नसती; तसेच निळोबाराय म्हणतात, आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी विद्या किंवा अविद्या कशाचाही स्पर्श होत नाही.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
माझिये मनीं बैसला हरी । नयनामाझारीं कोंदला ॥१॥
भरोनियां मना बुध्दी । राहिला संधीं इंद्रियांच्या ॥२॥
पाहे तेथें आपणचि दिसे । स्वरुप विलसे पदार्थी ॥३॥
निळा म्हणे जें जें कांहीं । भासे तेंही त्याचीं रुपें ॥४॥
माझ्या मनात श्रीहरी स्थिर झाला आहे आणि डोळ्यांतही तोच भरून राहिला आहे. माझ्या मनात, बुद्धीत आणि इंद्रियांत तोच व्यापून आहे. मी जिथे पाहीन तिथे तोच दिसतो आणि प्रत्येक पदार्थात त्याचेच स्वरूप झळकते. निळोबाराय म्हणतात, जे जे काही भासत आहे, ती सर्व त्याचीच रूपे आहेत.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
मी माझें पाहतां न देखेचि दिठी । आदि मध्य शेवटीं विचारितां ॥१॥
टवाळ हें मिथ्या अविदयेचें भान । चेईलिया स्वप्न जैसें होय ॥२॥
मृगजळनदी आभासला पूर । न भिजे उखर कोरडेंचि ॥३॥
निळा म्हणे कांति दिसे ते वाउगी । वेगळा उरगीं पासुनी त्या ॥४॥
विचार करून पाहिले असता 'मी' आणि 'माझे' हे कुठेही सापडत नाही. हे तर अज्ञानाचे (अविद्येचे) खोटे भान आहे, जसे जागे झाल्यावर स्वप्न नाहीसे होते. मृगजळाच्या नदीला कितीही पूर आला तरी वाळवंट कोरडेच राहते; तसेच निळोबाराय म्हणतात, सापाची कात सापापासून वेगळी असते, तसे हे देहाचे भान खोटे आहे.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
अमृत गोडिये नाहीं भिन्नपण । प्रभा रविकीर्ण जयापरी ॥१॥
अळंकार सोनें काय तें वेगळें । डोळियां बुबळें वेगळिक ॥२॥
नभा अवकाशा कोण भिन्न करी । वस्त्रतंतुपरी देव भक्त ॥३॥
निळा म्हणे प्राण तोचि प्रभंजन । नव्हती ते भिन्न एकएका ॥४॥
अमृत आणि त्याची गोडी, सूर्य आणि त्याचे किरण, सोने आणि अलंकार, किंवा डोळा आणि बुबुळ यांच्यात जसा भेद नसतो; तसेच आकाश आणि अवकाश, वस्त्र आणि धागे यांच्यात भेद नसतो. निळोबाराय म्हणतात, देव आणि भक्त यांच्यातही असाच अभेद आहे, ते एकमेकांपासून वेगळे नाहीत.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
अवघियांचे असोनि देहीं । अंतर्बाहीं न दिसेचि ॥१॥
जेवीं साखरमाजीं गोडी । न दिसे उघडी असतांही ॥२॥
वाद्य दिसती न दिसे नाद । जेविं कां स्वाद भोजनीं ॥३॥
निळा म्हणे तैसा आत्मा । न दिसेचि भूतग्रामा कवळुनी ॥४॥
आत्मा सर्वांच्या देहात आत-बाहेर व्यापून आहे, पण तो डोळ्यांना दिसत नाही. साखरेत गोडी असते पण ती उघडी दिसत नाही, वाद्य दिसते पण त्यातील नाद दिसत नाही, किंवा अन्नात स्वाद असतो पण तो डोळ्यांना दिसत नाही; तसेच निळोबाराय म्हणतात, सर्व प्राण्यांना कवेत घेणारा आत्मा असाच सूक्ष्म आणि अदृश्य आहे.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
ज्ञानें अवघेंचि जाणें । परि एक नेणे आत्मज्ञान ॥१॥
बोल तितुके बोलचि वरी । परि न चढे पायरी प्राप्तीची ॥२॥
आपुलेंचि हित आपण नेणे । वरी आणिकां शाहाणें करुं धांवे ॥३॥
निळा म्हणे ठाकुनी लोकां । आपणहि नर्का जात सवें ॥४॥
माणूस बाकीचे सर्व ज्ञान मिळवतो, पण एका आत्मज्ञानाला मात्र विसरतो. त्याचे सर्व बोलणे केवळ शाब्दिक असते, त्याने आत्मप्राप्तीची पायरी चढता येत नाही. जो स्वतःचे हित जाणत नाही आणि इतरांना शहाणपण शिकवायला धावतो; निळोबाराय म्हणतात, असा माणूस इतरांना फसवून स्वतःही नरकात जातो.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
अवघें देखे ब्रम्हरुप । गुण दोष पाप नातळे ॥१॥
त्याची झाली चित्तशुध्दी । कृपानिधी तोषला ॥२॥
हरीच्या भजनीं अत्यादर । पडेल विसर संसारें ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल ध्यानीं । चित्तीं मनीं बैसला ॥४॥
जो सर्व जगाला ब्रह्मरूप पाहतो, त्याला कोणतेही गुण, दोष किंवा पाप स्पर्श करत नाही. त्याची चित्तशुद्धी झाली असून कृपेचा सागर असलेला हरी त्याच्यावर प्रसन्न झाला आहे. ज्याला हरिनामाचा अतिशय आदर आहे, त्याला संसाराचा विसर पडतो. निळोबाराय म्हणतात, असा विठ्ठल माझ्या ध्यानात, चित्तात आणि मनात स्थिर झाला आहे.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
स्वामी एक म्हणवी दास । आवडीस रुप केलें ॥१॥
मुळींचे दोघां एकपण । परीं हें भिन्न दाखविलें ॥२॥
एक म्हणे धांवा धांवा । एक कुडावा करी त्याचा ॥३॥
निळा म्हणे नवल वाटे । साने मोठे नव्हती हे ॥४॥
तो एकच परमात्मा प्रेमापोटी स्वामी बनतो आणि स्वतःलाच दास म्हणवून घेतो. मूळचे दोघांमध्ये एकच तत्त्व आहे, पण भक्तीच्या आनंदासाठी त्यांनी भिन्न रूप दाखवले आहे. एक हाक मारतो "धावा धावा" आणि दुसरा त्याचा सांभाळ करतो. निळोबाराय म्हणतात, याचे नवल वाटते, पण यात कोणी लहान किंवा मोठे नाही.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
भेदचि याचा नये हातां । जाणिवा जाणतां नानापरी ॥१॥
मतमतांतरें वृथाचि होती । याच्या न पवती दारवंटा ॥२॥
पाहों जातां बुध्दीचे डोळे । होताती आंधळे समोर या ॥३॥
निळा म्हणे नेदीचि कोणा । देखों आपणा लपवितसे ॥४॥
विविध ज्ञानाच्या अभिमानाने परमात्म्याचा भेद किंवा मर्म हाती लागत नाही. अनेक मतमतांतरे व्यर्थ ठरतात, ती देवाच्या दारापर्यंतही पोहोचू शकत नाहीत. त्याला पाहायला गेले की बुद्धीचे डोळे त्याच्या तेजापुढे आंधळे होतात. निळोबाराय म्हणतात, तो स्वतःला असा लपवून ठेवतो की कोणालाही सहजासहजी दिसू देत नाही.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
पाहणें पाहातें । गेलें हारपोनियां निरुतें ॥१॥
मीहि नाहीं तूंही नाहीं । आपींआप अंतरबाहीं ॥२॥
उदो अस्तु सविता नेणें । जेथें तेथें आपुलेपणें ॥३॥
निळा म्हणे नर्भी नभ । जेवीं दावूनियां प्रतिबिंब ॥४॥
पाहाणारा आणि पाहाण्याची क्रिया दोन्ही पूर्णपणे हरवून गेले आहेत. आता 'मी' नाही आणि 'तू'ही नाही, आत आणि बाहेर तो एकच परमात्मा आहे. तिथे उगवणे आणि मावळणे (उदय-अस्त) नाही, सर्वत्र त्याचेच निजस्वरूप आहे. निळोबाराय म्हणतात, ज्याप्रमाणे आकाशात आकाशच प्रतिबिंबित व्हावे, तशी ही अद्वैत स्थिती आहे.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
पाहों जातां देखणे तेंचि । जाणता जाणणेंचि होईजे अंगें ॥१॥
आतां कैसें सांगावें यावरी । बोलतांचि वैखरी गिळूनि जाये ॥२॥
बुध्दीच्या प्रवेशें हरपे । मन जेथें संकल्पेंसहित विरे ॥३॥
निळा म्हणे चित्ता नुरे चित्तपण । आनंदा मुरवण आनंदें त्या ॥४॥
परमात्म्याला पाहायला गेले की पाहणारा स्वतःच ते रूप बनून जातो. यावर आता काय बोलावे? बोलू गेले की वाणी शांत होते. तिथे बुद्धीचा प्रवेश होत नाही आणि मन संकल्पांसह विलीन होते. निळोबाराय म्हणतात, चित्ताचे चित्तपण संपून जाते आणि आनंद आनंदातच मुरुन जातो.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
नातळोनियां नामरुपा । येवढया वाढविलें संकल्पा ॥१॥
न कळे याची माव कोण । देवां दैव्यां विचक्षणा ॥२॥
वेदश्रुति धांडोळितां । कार्यकारणही हा परता ॥३॥
निळा हा अनुमाना । नयेचि योगिया मुनिजनां ॥४॥
नाम आणि रूपाचा स्पर्श न होऊ देता या देवाने हा एवढा मोठा विश्वाचा संकल्प वाढवला आहे. त्याची ही माया देव, दैत्य आणि मोठ्या विद्वानांनाही समजत नाही. वेद आणि श्रुती शोधल्या तरी तो कार्य-कारणाच्या पलीकडचा आढळतो. निळोबाराय म्हणतात, हा परमात्मा योगी आणि मुनींच्या केवळ अनुमानाने हाती लागत नाही.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
दृष्टीविण देखणें रसनेविण चाखणें । शब्देंविण बोलणें ऐसें आहे ॥१॥
चरणेंविण चालणें निजकरोंविण घेणें । श्रवणेंविण ऐकणें तेथींचें गुज ॥२॥
चित्तेंविण चिंतणें बुध्दीविण जाणणें । मनेंविण अनुभवणें अनुभव्यातें ॥३॥
निळा म्हणे गगनें गगना आलिंगन । पवनासवें गमन पवना जेवीं ॥४॥
आत्मज्ञानाची स्थिती अशी आहे जिथे डोळ्यांशिवाय पाहणे, जिभेशिवाय चाखणे आणि शब्दांशिवाय बोलणे होते. पायांशिवाय चालणे, हातांशिवाय घेणे आणि कानांशिवाय ऐकणे हे तिथले गुह्य आहे. चित्ताशिवाय चिंतन आणि मनाशिवाय अनुभव घेतला जातो. निळोबाराय म्हणतात, हे आकाशाने आकाशाला मारलेल्या आलिंगनासारखे किंवा वाऱ्यात वारा मिसळल्यासारखे आहे.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
धन वित्त दारा सुत । गणगोत मृगांबु हें ॥१॥
आणणचि स्वयें दृश्यत्वा येतां । भासवी तत्वतां दृश्यजाता ॥२॥
निजांगे जेवीं विलसे छाया । तेवीं हे माया मिथ्यत्वें ॥३॥
निळा म्हणे मुख्य बिंबांवीण । भासविती कोण प्रतिबिंबा ॥४॥
संपत्ती, स्त्री, मुले आणि नातेवाईक हे मृगजळाप्रमाणे असत्य आहेत. परमात्मा स्वतः दृश रूपात येतो, म्हणूनच हे सर्व दृश्य जग भासते. ज्याप्रमाणे शरीराची सावली शरीरावर आधारित असते, तशी ही माया मिथ्या आहे. निळोबाराय म्हणतात, मूळ बिंबाशिवाय (परमात्म्याशिवाय) हे प्रतिबिंब कोण दाखवणार?
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
नमियेलीं घरांत घरें । शिवशक्ति वधुवरें ॥१॥
आदिगुरु चराचरा । पासुनी ज्या परंपरा ॥२॥
प्रसवोनियां दृश्यजाता । सुरासुरा मातापिता ॥३॥
निळा म्हणे वरद हस्तें । पावविती जे परमार्थातें ॥४॥
मी शिव आणि शक्ती या आदितत्त्वांना वंदन करतो, जे या विश्वाचे मूळ आई-बाप आहेत. ते चराचराचे आदिगुरू असून त्यांच्यापासूनच ही सर्व गुरू-परंपरा चालत आली आहे. त्यांनीच हे सर्व दृश्य जग आणि देव-दानवांना जन्म दिला आहे. निळोबाराय म्हणतात, ते आपल्या आशीर्वादरूपी हाताने साधकांना परमार्थाच्या अंतिम पदाला पोहोचवतात.
भाग 26 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 28 (पुढे)