सार्थ निळोबाराय गाथा : ढोंगी संत

अंधारात दिवा प्रकाश दाखवतो, पण सूर्यापुढे दिव्याचे अस्तित्व व्यर्थ (खोटे) ठरते. त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, अशा आत्मज्ञानी पुरुषापुढे केवळ कोरड्या युक्ती-प्रयुक्तीचे आणि पुस्तकी ज्ञानाचे फुशारके मारणे व्यर्थ आहे. सुका मेवा किंवा उत्तम अन्न खाण्यात गोड वाटले, तरी परमामृताच्या आनंदापुढे ते फिकेच ठरते. संत निळोबाराय म्हणतात, ढोंगी लोक भक्तीचा वरकरणी भाव दाखवतात, पण ते ज्ञानी आणि आत्मज्ञानी संतांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असतात.

असा माकड-ज्ञानी स्वतः मनात मलीन (विषयी) असतो, परंतु इतरांना मात्र ज्ञानाचा उपदेश करतो. तो जे काही बोलतो ते धूर्तपणे वाद घालण्यासाठी बोलतो आणि खोटेच रडून भावाचे सोंग घेतो. त्याच्या दृष्टीने परमार्थ हे केवळ दाखवण्याचे सोंग असते, तर अंतःकरणात आशेचा आणि वासनेचा विषारी सर्प असतो. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा देहाभिमानी ढोंग्यांचे पार पतन होते आणि ते नरकयातना भोगतात.

जे अभक्त आणि कापट्याने भरलेले असतात, त्यांचे अंतःकरण अत्यंत मलीन असते. ते बाहेरून संतांसारखा वेष दाखवतात, पण मनाला आशेचे पाश अडकलेले असतात. त्यांच्या मुखात सात्त्विक बोलणे असते, पण मनात विषयवासनेचा ठिय्या असतो. संत निळोबाराय म्हणतात, हे लोक केवळ साधूचे सोंग घेऊन समाजात गप्पपणे चोरी (अधर्माचे वर्तन) करत राहतात.

अशा ढोंगी आणि कपटी लोकांचे जगात उदंड पेव फुटलेले मी पाहिले आहे, त्यांच्या अशा काळ्या तोंडांवर धिक्कार असो! ते मुखाने परमार्थाच्या गप्पा मारतात, पण त्यांच्या मनात केवळ स्वार्थ आणि अनर्थ भरलेला असतो. ते बाहेरून पश्चात्ताप आणि वैराग्य दाखवतात, पण आतून सांसारिक रंगात रंगलेले असतात. संत निळोबाराय म्हणतात, अशी खोटी रीत धरून ते संसारात व्यर्थ हाल सोसत पडलेले राहतात.

ज्यांना विठ्ठलाची खरी ओळख नाही आणि भक्तीचा स्पर्श नाही, त्यांना कोण विचारणार? ते जे काही गातात, नाचतात आणि धडपड करतात, ते सर्व केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी करतात. ते आपल्या अंगच्या कळा, विद्वत्ता आणि चातुर्याचे प्रदर्शन करतात; पण संत निळोबाराय म्हणतात, खऱ्या संतांसमोर आल्यावर ही माकड-वृत्तीची माणसे लाजून खाली मान घालतात.

तोंडाने परमार्थाच्या गोष्टी करायच्या आणि मनात मात्र विषयांची आशा अन् अनर्थ बाळगायचा; अशा कोरड्या व्युत्पत्तीचा काय उपयोग? ती तर बहुरूप्याची केवळ वरकरणी संपत्ती आहे. वाणीने रसाळ बोलणे, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि अंगावर मुद्रांचे अलंकार धारण करूनही काय फायदा? संत निळोबाराय म्हणतात, एका विठ्ठलाला खऱ्या भावाने न भजल्यामुळे हे सर्व व्यर्थ गेले आहे.

'लोकांत प्रत्यक्ष जनार्दन भरलेला आहे' असे जाणून जो ज्ञान सांगतो तोच खरा ज्ञानी; परंतु ज्यांच्या अंगी हरिभक्ती नाही, ते केवळ तोंडाच्या बळाने वाचाळपणा आणि चावटपणा करतात. ते अंगी भक्ती नसताना कोरडी विरक्ती दाखवण्याचा आव आणतात. संत निळोबाराय म्हणतात, परमार्थाचे खरे मर्म न जाणल्यामुळे त्यांची ही कर्मेच त्यांच्या पाठीस लागून त्यांना संसारात बांधतात.

सोंवळेपणाचे नाव क्षीरसागरासारखे पवित्र मानले जाते, पण मांजर गाजराच्या शेतात जाऊन बसले तरी ते जसे निष्फळ, तसेच हे ढोंगी लोक आहेत. ते खोटे अलंकार आणि वेष धारण करून व्यर्थ मिरवतात. जसे शेणीला 'शुभ' नाव देऊन विकणे किंवा मृगजळाला खरे पाणी मानणे व्यर्थ आहे; संत निळोबाराय म्हणतात, तसेच हे पाखंडी लोक जगात स्वतःला 'गोसावी' म्हणवून घेऊन लोकांना फसवत फिरतात.

ज्या लोकांचे तोंड पाहिल्यावर माझ्या मनाला त्रास आणि वीट येतो, ते हरिनामाला दूषणे देतात आणि लोकांना कपटी (बनावट) उपदेश करतात. ते वितंडवाद घालून पाखंडी गोष्टी पसरवतात. संत निळोबाराय म्हणतात, असे गुरु स्वतः तर नरकात जातातच, पण सोबत आपल्या शिष्यांनाही नरकात घेऊन जातात.

ज्याला स्वतःच्या कोरड्या ज्ञानाचा आणि जाणिवेचा अहंकार झाला आहे, तो अत्यंत मंदभागी आहे, हे तो जाणत नाही. त्याला हितोपदेश केला तरी तो मानत नाही आणि स्वतःचेच नुकसान करून घेतो. तो शास्त्रांचा आपल्या मनाला वाटेल तसा चुकीचा अर्थ काढतो आणि अहंकाराच्या तालावर नाचतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असा द्वैतबुद्धीचा माणूस परमार्थात कधीही परिपक्व (सिद्ध) होऊ शकत नाही.

ज्याला परमार्थाचे सत्य तत्त्व कळत नाही, तो मनात येईल ते भलतेच बडबडतो. तो खऱ्याला खोटे मानतो आणि खोट्यालाच सत्य समजतो. जसा आंधळा माणूस उजेड आणि अंधारातील फरक पाहू शकत नाही, तशीच याची अवस्था असते. संत निळोबाराय म्हणतात, ज्याची बुद्धी मलीन आहे, त्याला पाप आणि पुण्य यातील भेदही कळत नाही.

ज्याचे जगणे अत्यंत स्वार्थी आणि आचरण निंद्य असते, त्याच्या संगतीचे फळ म्हणजे मनात केवळ अस्वस्थता आणि खळबळ माजणे होय. असा मनुष्य दुसऱ्याचे दुखः जाणत नाही आणि इतरांच्या अन्नावर स्वतःचे शरीर पुष्ट करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असा परमार्थाचे ढोंग करणारा माणूस चांडाळासारखा (मातंगासारखा) असतो, त्याचा तत्काळ त्याग करावा.

जो स्वतःचे हित जाणत नाही आणि हिताच्या गोष्टी सांगणाऱ्यांशीच विरुद्ध वागतो, तो त्याच्या पूर्वजन्मीच्या पापांचा विकार आहे असे समजावे. त्याची बुद्धी अत्यंत अल्प असते आणि त्याला कुठे, कसे बोलावे याचे भान नसते. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा मूर्खाला स्वतः सोडून संपूर्ण जगच वेडे असल्यासारखे दिसते.

अभिमानी लोक स्वतःचे आत्महित न जाणता स्वतःचाच घात करून घेतात. ते व्यर्थ संसाराच्या उपाधी वाढवतात आणि संशयाच्या भोवऱ्यात पडतात. ते विठ्ठलदेवाला न आठवता भलत्याच क्षुद्र गोष्टींची सेवा करत राहतात. संत निळोबाराय म्हणतात, असा मनुष्य जन्माला येऊन व्यर्थ घालवतो आणि शेवटी नरकात पडतो.

ज्याचे मन क्षणाभरासाठीही अंतःकरणात स्थिर राहत नाही; जो कसल्याही हेतूशिवाय धोब्यासारखा फक्त तोंड चालवून वाचाळपणा करतो; जो बोलताना चुका करतो आणि व्यर्थ वादावादी वाढवतो; संत निळोबाराय म्हणतात, असा महामूर्ख माणूस स्वतःसोबत इतरांनाही केवळ दुःखच देतो.

हे ढोंगी लोक बनावट सोंगे घेऊन अनेक रंगांत नटतात. ते स्वतः तर संसारात बुडतातच, पण आपल्या संगतीने इतरांनाही बुडवतात. एकांतात जाऊन बसणे आणि तिथे जाऊन चावटपणाच्या गप्पा मारणे हाच त्यांचा धंदा असतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असे गुरु शिष्यांना आत्मज्ञानाऐवजी विषयवासनांचाच उपदेश करतात.

माणूस कितीही चातुर्य मिरवत असो, अंगच्या कळा आणि विद्वत्ता दाखवत असो; पण एका विठ्ठलाची भक्ती न केल्यामुळे ते सर्व व्यर्थ जाते. गायनाची कला, योगासने आणि मुद्रांचा आव आणणे—संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तीशिवाय तो जे जे काही करतो, ते सर्व केवळ वरकरणी सोंगच ठरते.