॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 23
भाग 23

सार्थ निळोबाराय गाथा : संतांचें वर्णन

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अगाध कीर्ति वाढले संत । केली विख्यात चरित्रें हीं ॥१॥
अग्नींत उभे विषचि प्याले । नाहीं ते भ्याले महा शस्त्रा ॥२॥
वंदूनि आज्ञा बोले पशु । करी श्रुतिघोषु दीर्घ स्वरें ॥३॥
निळा म्हणे ठेऊनि उदकीं । कागदहि सेखीं कोरडया वह्या ॥४॥
संतांची अगाध कीर्ती सर्वत्र पसरली आणि त्यांची चरित्र जगप्रसिद्ध झाली. ते अग्नीत उभे राहिले, त्यांनी विष प्राशन केले, तरीही ते मोठ्या शस्त्रांना किंवा संकटांना भ्याले नाहीत. त्यांच्या आज्ञेने पशूने (रेड्याने) सुस्वरात वेदपठण केले. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी पाण्यात कागद आणि अभंगाच्या वह्या ठेवल्या तरी त्या शेवटी कोरड्याच निघाल्या.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अढळ वैराग्य प्रगटे अंगीं । बसतां संगीं संतांचिया ॥१॥
दिव्य भोगीं विटे मन । मृतिकेसमान सोनें रुपें ॥२॥
परमामृर्ती नाहीं चाड । अप्सरा दुवाड वाटती त्या ॥३॥
निळा म्हणे इहलोकींचे । भोग ते साचे वामनापरि ॥४॥
संतांच्या संगतीत बसल्याने अंगी अढळ वैराग्य उत्पन्न होते. दिव्य भोगांचा वीट येतो आणि सोने-रुपे मातीसमान वाटू लागते. अमृताचीही हाव राहत नाही आणि अप्सरांचे सौंदर्य निरर्थक वाटते. संत निळोबाराय म्हणतात, या इहलोकातील सर्व भोग त्यांना अगदी क्षुद्र व टाकाऊ वाटतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
अर्थ जाणती अनुभवी । खूण ठावीं जयां ते ॥१॥
संतकृपेचि ते जाति । कवणे रिती ते कैसी ॥२॥
कळे त्या खरें खोटें । धीट पाटे प्रासादिक ॥३॥
निळा म्हणे अंतरींचें । प्रेम साचें कीं लटिकें ॥४॥
परमार्थाचा खरा अर्थ आणि खूण फक्त अनुभवी लोकांनाच ठाऊक असते. संतकृपा कशी आणि कोणत्या मार्गाने होते, हे तेच जाणतात. त्यांना खरे आणि खोटे काय हे स्पष्ट कळते आणि ते निर्भयपणे प्रासादिक अनुभव सांगतात. संत निळोबाराय म्हणतात, अंतःकरणातील प्रेम खरे आहे की खोटे, हे ते सहज ओळखतात.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
अर्थ अवघेचि याचे हातीं । जया देऊं जे बोलती ॥१॥
तों ते तात्काळचि पावले । जगामाजी धन्य झाले ॥२॥
नाहींचि वेळ काळ गुंती । देतां रंक थोर नेणती ॥३॥
निळा म्हणे अवलोकनें । तोडिती भवांचीं बंधनें ॥४॥
सर्व पुरुषार्थ (अर्थ/हित) संतांच्या हातात आहेत. ते ज्याला जे देण्याचे वचन देतात, त्याला ते तत्काळ प्राप्त होते आणि ते जगात धन्य होतात. कृपा करताना संतांना वेळ-काळाचे कसलेही बंधन नसते; रंक असो की राव, ते भेदभाव करत नाहीत. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या केवळ एका कृपादृष्टीने जिवाचे संसारबंधन तुटून जाते.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
अपार संत झाले क्षितीं । ऐकिलें ऐकाल पुढेंही होती ॥१॥
जे जे झाले हरिचे दास । करितां कीर्तनें सांडुनी आस ॥२॥
दर्शनें मुक्ति आणिकां देती । उदंड पावन केल्या याती ॥३॥
निळा म्हणे सनकादिक । आदि करुनि अनामिक ॥४॥
या पृथ्वीवर अगणित संत होऊन गेले, त्यांच्याविषयी आपण ऐकले आहे आणि पुढेही असे संत होत राहतील. जे जे हरीचे दास झाले, त्यांनी सांसारिक आशा सोडून कीर्तन केले. त्यांनी केवळ दर्शनाने इतरांना मुक्ती दिली आणि उदंड लोकांना पावन केले. संत निळोबाराय म्हणतात, सनकादिकांपासून ते अगदी नावही माहीत नसलेल्या अनेक भक्तांचा यात समावेश आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
अलभ्य लाभ ते सत्संगती । घरासीचि येति चोजवितां ॥१॥
ज्याचे ध्यानीं मनीं देव । राहिला राव पंढरीचा ॥२॥
त्याहूनि अधिक् आहे कोण । काळहि आपण सेवा करी ॥३॥
निळा म्हणे तिष्ठती व्दारीं । होउनी कामारी रिध्दीसिध्दी॥४॥
सत्संगती हा अत्यंत दुर्मीळ लाभ आहे, तो संतांच्या रूपाने स्वतः शोधत घरापर्यंत येतो. ज्यांच्या ध्यानात आणि मनात पंढरीचा राजा पांडुरंग वसलेला असतो, त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोण असू शकते? खुद्द काळही त्यांची सेवा करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, ऋद्धी-सिद्धी दासी बनून संतांच्या दारात सेवेसाठी उभ्या राहतात.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
अवलोकिलें कृपादृष्टीं । केली वृष्टी वचनामृतें ॥१॥
अंकुरले भावबीज । कारण निज अंतरीचें ॥२॥
संतांचि हे सहज स्थिती । आठव देती स्मरणाचा ॥३॥
निळा म्हणे धांवोनि येती । आणि उपदेशिती निज गुहा ॥४॥
संतांनी कृपादृष्टीने पाहताच आपल्या वचनामृताची वृष्टी केली, ज्यामुळे साधकाच्या अंतःकरणात भक्तीचे बीज अंकुरित झाले. संतांची ही सहज स्थिती असते की ते आत्मस्मरणाची आठवण करून देतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संत स्वतः धावून येतात आणि अंतःकरणातील गूढ ज्ञान उपदेशतात.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
अहो ऐका भाविक । संत आर्तक मुमुक्षु ते ॥१॥
शुध्दचर्या आचरण । हेंचि पूजन संताचें ॥२॥
नंलगे सांगावें मागावें । जाणती स्वभावें हदत ते ॥३॥
निळा म्हणे अकस्मात । भेटती संत भावशुध्दी ॥४॥
हे भाविक, आर्त आणि मुमुक्षू लोकांनो, ऐका; शुद्ध आचरण ठेवणे हेच संतांचे खरे पूजन आहे. संतांना काही सांगावे किंवा मागावे लागत नाही, ते अंतर्यामीचे हित सहज जाणतात. संत निळोबाराय म्हणतात, भावना शुद्ध असेल तर संत अचानक भेटतात आणि उद्धार करतात.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
आणिकातेंही विठ्ठल करिती । लागले संगती भाविक त्या ॥१॥
यांचा वारा लागेल ज्यासी । येती त्यासी मुक्तीही वरुं ॥२॥
घडतां त्यांचें अवलोकन । होती पावन महा पापी ॥३॥
निळा म्हणे त्यांची भेटी । तेचि गांठी विठठलेचि ॥४॥
जे भाविक संतांच्या संगतीत येतात, संत त्यांनाही विठ्ठलरूप बनवून टाकतात. ज्याला संतांचा वारा (सहवास) लागतो, त्याला मुक्ती स्वतः वरून येते. संतांच्या दर्शनाने महापापी लोकही पावन होतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांची भेट होणे म्हणजेच साक्षात विठ्ठलाची भेट होणे होय.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
आणिकही उदंड संतजन । राहिले व्यापून महीतळीं ॥१॥
नामेंचि पावन केलें दोषी । उध्दार आणिकांशीं करुनियां ॥२॥
गर्जती तेणें ब्रम्हानंदे । हरिनाम पदें आळविती ॥३॥
निळा म्हणे निमग्न झालें । हरिपदा पावलें हरिनामें ॥४॥
या पृथ्वीवर पुष्कळ संतजन राहिले असून त्यांनी संपूर्ण भूमंडळ व्यापले आहे. त्यांनी केवळ नामस्मरणानेच पापी लोकांचा आणि इतरांचा उद्धार करून त्यांना पावन केले. ते ब्रह्मानंदात गर्जना करत हरिनामाची पदे गातात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते हरिनामात निमग्न होऊन हरीच्या निजपदाला प्राप्त झाले.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
आदि मग हे अनादि बोली । निशीनें प्रगटलीं सूर्यमहिमा ॥१॥
अर्थ याचा आणा चिता । मग विचारितां कळेल ॥२॥
कडूचि नसतां कैंचें गोड । उष्मेविण सुरवाड छायेचा ॥३॥
निळा म्हणे पुत्रेंविण । न शोभे बापण वायाणें ॥४॥
सूर्य उगवण्यापूर्वी जशी रात्र असते, तसेच विश्वाची रचना आणि परंपरा समजून घेण्यासाठी पूर्वपीठिका महत्त्वाची आहे. या गोष्टीचा मनात विचार केला की अर्थ कळतो. कडू अनुभवल्याशिवाय गोडाची गोडी कळत नाही आणि उन्हाच्या त्रासाशिवाय सावलीचे सुख समजत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, पुत्राशिवाय बापाचे अस्तित्व आणि मोठेपण उठून दिसत नाही; तसेच भक्ताशिवाय देवाचे देवपण शोभत नाही.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
आधीं भक्त पाठी देव । प्रगटे भाव देखोनी ॥१॥
काचोळी पाठी कण । भूस निकण मग दाणा ॥२॥
आधीं तंतु पाठी वस्त्र । कनका अलंकार रुप करी ॥३॥
निळा म्हणे भक्ताविण । कैंचे देवपण देवासी ॥४॥
जसे टरफलाच्या आत दाणा असतो, धाग्यापासून वस्त्र बनते आणि सोन्यापासून अलंकार बनतात; तसेच आधी भक्त असतो आणि त्याचा भाव पाहून मग देव प्रकट होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्ताच्या अस्तित्वाशिवाय देवाला देवपण प्राप्तच होऊ शकत नाही.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
आपपर ते नोळखती । अवघाचि देखती विठ्ठल ॥१॥
पूर्ण होऊनि ठेलें काम । आत्माराम देह त्यांचा ॥२॥
विठ्ठल कानीं विठ्ठल घ्राणीं । विठ्ठल नयनीं मनामाजी ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल अंगे । रंगले रंगे विठठलाच्या ॥४॥
संत आपला आणि परका असा भेद जाणत नाहीत, त्यांना सर्वत्र एक विठ्ठलच दिसतो. त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असून त्यांचा देहच आत्माराम बनला आहे. त्यांच्या कानात, नाकात, डोळ्यांत आणि मनात विठ्ठलच भरलेला आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, ते स्वतः सर्व अंगांनी विठ्ठलाच्या प्रेमात रंगून गेले आहेत.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
आपणचि ते येती घरा । देखोनि बरा निजभाव ॥१॥
आप्तपणें आलिंगिती । मनींचा पुरविती हेत सकळ ॥२॥
अनाथ अनन्य देखोनी रंक । करिती कौतुक खेळविती ॥३॥
निळा म्हणे लाविती सेवे । आपुलिया वैभवें गौरविती ॥४॥
साधकाचा निष्कपटी भाव पाहून संत स्वतःहून त्याच्या घरी येतात. ते आपुलकीने मिठी मारतात आणि मनातील सर्व इच्छा पूर्ण करतात. अनाथ, अनन्य आणि गरीब भक्ताला पाहून ते त्याचे कौतुक करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संत भक्ताला आपल्या सेवेत लावून आपल्या आत्मवैभवाने त्याचा गौरव करतात.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
आपणा सारिखें । देखे नाढळे पारिखे ॥१॥
गुरुकृपा तो लाधला । व्यापुनी चराचर एकला ॥२॥
निंदा स्पर्धा व्देषाव्देष । तुटले कामक्रोध पाश ॥३॥
निळा म्हणे पात्र सुखा । झाला एकाएकीं देखा ॥४॥
ज्याला गुरुकृपा लाभली आहे, तो सर्वांना स्वतःसारखेच पाहतो; त्याला कोणीही परके वाटत नाही. तो एकटाच संपूर्ण चराचरात व्यापून राहतो. त्याची निंदा, स्पर्धा, द्वेष आणि काम-क्रोधाचे सर्व पाश तुटून जातात. संत निळोबाराय म्हणतात, असा साधक सहजच अक्षय सुखाचा धनी बनतो.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
आवरुनियां ज्यांनीं चित्त । ठेविलें सतत हरीचरणीं ॥१॥
झाली त्याची कार्यसिध्दी । तुटल्या व्याधि जन्म जरा ॥२॥
एकविध भजले देवा । उतरले भव समुद्रातें ॥३॥
निळा म्हणे निश्चय पदा । पावले गोविंदा आठवितां ॥४॥
ज्यांनी आपले चित्त आवरून अखंड श्रीहरीच्या चरणी ठेवले आहे, त्यांचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात आणि जन्म-मरणाच्या व्याधी तुटतात. जे अनन्यभावाने देवाला भजतात, ते या संसारसागरातून पार होतात. संत निळोबाराय म्हणतात, गोविंदाचे स्मरण करत ते अढळ अशा मोक्षपदाला प्राप्त होतात.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
आले भेटी संत जन । गर्जे गगन हरिनामें ॥१॥
टाळ विणे मृदंग भेरी । छविने अंबरीं झळकती ॥२॥
विठ्ठल देव धांवती पुढें । भेटती कोडें जिवलगा ॥३॥
निळा म्हणे आलिंगनें । नव्हती भिन्न वेगळे ॥४॥
जेव्हा संतजन भेटीस येतात, तेव्हा हरिनामाच्या गजराने आकाश दुमदुमून जाते. टाळ, वीणा, मृदंग आणि निशाणे आकाशात झळकतात. विठ्ठलदेव स्वतः पुढे धावत येतात आणि आपल्या जिवलग भक्तांना कौतुकाने भेटतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्या आलिंगनाने देव आणि भक्त वेगळे न राहता एकरूप होतात.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
इंद्र चंद्र महेंद्र सर्व । मानवती देव हरिभक्तां ॥१॥
म्हणती इहींचि केला ऋणी । चक्रपाणी कीर्तनें ॥२॥
नेदि तिये वैकुंठवासी । आपणचि पाशीं गोंवियेला ॥३॥
निळा म्हणे हे सदैव सदा । कीर्तनें गोविंदा रंजविती ॥४॥
इंद्र, चंद्र आणि सर्व देव हरिभक्तांचा आदर करतात. देव म्हणतात की या भक्तांनी आपल्या कीर्तनाने चक्रपाणी श्रीकृष्णाला मिंधे करून ठेवले आहे. ते देवाला वैकुंठाला जाऊ देत नाहीत आणि देवानेही स्वतःला त्यांच्या प्रेमात गुंतवून घेतले आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, हे भाग्यवान भक्त अखंड कीर्तनाने गोविंदाला आनंदी ठेवतात.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
उगाचि राहेन संतापासीं । सेवुनी चरणांसी निरंतर ॥१॥
पुसेन तया सांडूनी लाज । आपुलीये गुज अंतरींचें ॥२॥
फेडितील ते मनींची शंका । वचनेंचि एका क्षण्मात्रें ॥३॥
निळा म्हणे उणेंचि नाहीं । त्याचिये पायीं निजानंदा ॥४॥
मी संतांच्या चरणांची निरंतर सेवा करत गप्पपणे त्यांच्याजवळ राहीन. मनातील सर्व लाज सोडून माझ्या अंतःकरणातील शंका-कुशंका त्यांना विचारेन. संत आपल्या एका वचनाने एका क्षणात माझ्या सर्व शंकांचे निरसन करतील. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या चरणांपाशी आत्मआनंदाची काहीही कमतरता नाही.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
उत्तीर्ण नव्हीजेची वेचतां जीवें । ऐसे बरवे उपकार याचे ॥१॥
सांगावें तें कोठवरी । जे जे अवसरीं जें केलें ॥२॥
वाटे तिटे घरीं दारीं । आपुल्यापरी सांभाळी ॥३॥
निळा म्हणे आपुल्या नेमा । न टळे महिमा हाचि याचा ॥४॥
संतांचे उपकार इतके श्रेष्ठ आहेत की स्वतःचा जीव अर्पण केला तरी त्यांच्या ऋणातून मुक्त होता येत नाही. त्यांनी प्रसंगाप्रसंगी काय काय केले हे कुठपर्यंत सांगावे? रस्त्यात, घरात, दारात ते आपल्याला सर्वपरीने सांभाळतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांचा हाच महिमा आहे की ते आपल्या नियमापासून कधीच ढळत नाहीत.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
उदार ऐसा न दिसेचि दृष्टि । पाहतांहि सृष्टी मज आतां ॥१॥
जयाचीया वचनें जीवा जीवपण । नुमसेचि शीवपण शिवा अंगीं ॥२॥
अविदयेसी अर्हता मावळे । बोध भानुउजळे प्रकाशीतु ॥३॥
निळा म्हणे दावी आनंदा आनंदु । भोगवी निजानंदु निजानंदा ॥४॥
शोधले तरी संतांइतका उदार मला या जगात दुसरा कोणी दिसत नाही. संतांच्या वचनांनी जिवाचे जीवपण संपते आणि शिवाच्या अंगी असणारा अहंकार लोप पावतो. अज्ञान आणि अहंकार मावळतात आणि ज्ञानाचा सूर्य आसमंत प्रकाशून टाकतो. संत निळोबाराय म्हणतात, संत आनंदाचाही आनंद दाखवतात आणि निजानंदाचा अनुभव घडवतात.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
उदार संत उदार संत । जया तैसा हेत पुरविती ॥१॥
अपार देणें अपार देणें । पावती पेणें वैकुंठीचें ॥२॥
न सरे ऐसें न सरे ऐसें । देती सहवासे निजात्मसुख ॥३॥
निळा म्हणे यांचिये पायीं । निज वस्ती देंई देवा मज ॥४॥
संत अत्यंत उदार आहेत, जो जसा हेतू ठेवतो, त्याचा तसा हेतू ते पूर्ण करतात. ते अपार ज्ञान देऊन भक्ताला थेट वैकुंठाचा मुक्काम गाठून देतात. ते सहवासाने असे कधीही न संपणारे आत्मसुख देतात. संत निळोबाराय म्हणतात, हे देवा, मला अशा संतांच्या चरणांपाशी अखंड वास दे.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
उभारुनी बाहो ध्वज । सांगती पैज घेउनी ॥१॥
विठ्ठल म्हणा विठ्ठल म्हणा । कळिकाळ आंकण मग तुम्हां ॥२॥
लहानां थोरां नारीनरां करिती हांकारा विश्वाचिया ॥३॥
निळा म्हणे तत्वता बीज । देताती सहज निवडूनी ॥४॥
संत हात उंच करून आणि पताका उभारून शपथेवर सांगत आहेत की, विठ्ठल म्हणा, विठ्ठल म्हणा; म्हणजे काळ आणि कली तुमच्या नियंत्रणात येईल. ते विश्वातील लहान, मोठे, स्त्री आणि पुरुष या सर्वांना हाक मारून सांगत आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, संत तत्त्वरूपाचे खरे बीज निवडून सहजपणे सर्वांना वाटत आहेत.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
एक एका अवलोकिती । एक मिसळती एकांत ॥१॥
संत तेचि झाले देव । संती देव विराजे ॥२॥
येरयेरां मिठी पडे । आतां निवडे तें कैसें ॥३॥
निळा म्हणे भक्ति सुखें । झाले सारखे उभयतां ॥४॥
भक्त आणि देव एकमेकांकडे पाहतात आणि एकांतात एकरूप होतात. संत हेच देव झाले आहेत आणि संतांच्या ठायी देव शोभून दिसतो. जेव्हा ते एकमेकांना मिठी मारतात, तेव्हा त्यांना वेगळे कसे ओळखायचे? संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तीच्या सुखाने देव आणि भक्त दोघेही अगदी समान झाले आहेत.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
एकचि आशिर्वाद देती । जरी अवलोकिती कृपेनें ॥१॥
तरी त्या पावविती पदा । जेथें सर्वदा रमती मुनी ॥२॥
निश्चयाचें देणें त्याचें । हरिती जीवाचें जीवपण ॥३॥
निळा म्हणे अगाध वाचा । संत वरदाचा महिमा हा ॥४॥
संतांनी जर कृपादृष्टीने पाहून एकच आशीर्वाद दिला, तर ते साधकाला अशा पदाला पोहोचवतात जिथे मुनी निरंतर रममाण होतात. त्यांचे देणे निश्चित असते, ते जिवाचे संसारी जीवपणच हरवून टाकतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या वचनाची आणि आशीर्वादाची ही अगाध शक्ती आहे.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
एकचि वचन मानस पायीं । ठेविले नवाई काय सांगों ॥१॥
धन्य ते संत धन्य ते संत । जाणती हद्रत सकळांचे ॥२॥
दवडुनी अभिमान देवाचि देती । आणिकांही करिती आपणासें ॥३॥
निळा म्हणे अघटित चर्या । लागतांचि पायां पालटती ॥४॥
संतांचे केवळ एक वचन ऐकून मन त्यांच्या चरणी लीन होते, हे केवढे आश्चर्य आहे! ते संत धन्य आहेत जे सर्वांच्या अंतःकरणातील भावना जाणतात. ते मानवाचा अहंकार दूर करून त्याला थेट देवच बनवतात आणि इतरांना स्वतःसारखे करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांची लीला अगाध आहे, त्यांच्या पाया पडताच जिवाचे जीवन पालटून जाते.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
एकनिष्ठ झाला भाव । आतां देवा तेचि अंगे ॥१॥
व्दंव्दे त्याचीं करिती काई । सर्वांठायीं देव तयां ॥२॥
ध्यानीं मनीं जनीं वनीं । प्रगटे लोचनीं अहोरात्र ॥३॥
निळा म्हणे वियोगवार्ता । नेणती सर्वथा हरिभक्त ॥४॥
ज्यांचा भाव एकनिष्ठ झाला, ते स्वतः देवस्वरूपच बनले. आता सुख-दुःखाची द्वंद्व त्यांचे काय बिघडवणार? कारण त्यांना सर्वत्र देवच दिसतो. ध्यानात, मनात, जनात आणि वनात अहोरात्र त्यांच्या डोळ्यांपुढे देवच प्रकट होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असे हरिभक्त देवापासून वियोगाची गोष्ट कधीच जाणत नाहीत.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
एकाहुनी आगळे एक । झाले हरिभक्त अनेक ॥१॥
भक्ती निजज्ञानें वैराग्यें । देवचि होऊनी ठेले अंगे ॥२॥
प्रेमभक्ति अनुसरले । विठ्ठल देवें ते पूजिले ॥३॥
निळा म्हणे सांगों किती । न पुरे अल्प माझी मती ॥४॥
एकापेक्षा एक श्रेष्ठ असे अनेक हरिभक्त या जगात होऊन गेले. भक्ती, आत्मज्ञान आणि वैराग्याने ते स्वतः देवस्वरूप बनले. जे प्रेमभक्तीच्या मार्गाने गेले, त्यांना खुद्द विठ्ठलदेवाने पूजले. संत निळोबाराय म्हणतात, मी त्यांच्याबद्दल किती सांगावे, माझी बुद्धी अत्यंत अल्प पडते.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
एका नामें बहुत तरले । एका भावें जे अनुसरले । एका तुमतेचि ते पावले । एकाएकीं गोविंदा ॥१॥
एका जाणोनियां तुमतें । एका रुसले अहंकारातें । एका विसरोनियां संसारातें । एका सुखातें पावले ॥२॥
एका तुमच्या निजध्यासें । एकाचि तुमच्या नामघोषें । एका तुमच्या कृपालेशें । आपणा ऐसे तुम्ही केलें ॥३॥
एका तुमच्या कीर्तनमेळें । एका तुमच्या भावबळें । एकाएकींचि उठोनि पळे पाप सगळें गोविंदा ॥४॥
निळा म्हणे एकाएकीं । स्मरणमात्रेंचि झाले सुखी । एका नामोच्चारें मुखीं । वैकुंठलोकीं बैसविलें ॥५॥
हे गोविंदा, केवळ नामस्मरणाने कित्येक तरून गेले, तर काही भावाने शरण आले आणि थेट तुम्हाला प्राप्त झाले. काहींनी तुम्हाला ओळखून अहंकाराचा त्याग केला, तर काहींनी संसाराचा विसर पाडून आत्मसुख मिळवले. तुमच्या ध्यानाने, नामघोषाने आणि कृपेच्या लेdocमुळे तुम्ही त्यांना स्वतःसारखे बनवले. तुमच्या कीर्तनाने आणि भावाच्या बळाने सर्व पाप पळून गेले. संत निळोबाराय म्हणतात, केवळ स्मरणाने भक्त सुखी झाले आणि मुखात नाम घेताच तुम्ही त्यांना वैकुंठात स्थानापन्न केले.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
एका विठठलींचि ठेविला । जिहीं निश्चय आपुला ॥१॥
तेचि विठ्ठल झाले आता । मोह सांडूनियां ममता ॥२॥
देवावीण सहसा कांहीं । दुजें तयां उरलेंचि नाहीं ॥३॥
निळा म्हणे स्वानुभव ल्याले । विठ्ठल चि अंगे होऊनि ठेले ॥४॥
ज्यांनी आपला निश्चय एका विठ्ठलाच्या ठायी स्थिर केला, त्यांनी मोह आणि ममतेचा त्याग करून स्वतः विठ्ठलपण प्राप्त केले. देवाशिवाय त्यांना दुसरे काहीही उरले नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, स्वानुभवाचे लेणे परिधान करून ते स्वतः अंगाने विठ्ठलरूपच झाले आहेत.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
एकीं देव अनेकीं देव । नेणेचि भाव पालटों ॥१॥
देवचि भासे धरा मंडळ सूक्ष्म स्थूळ महदादी ॥२॥
अन्न जीवन भूक तहान । देवचि भोजन तृप्तीचें ॥३॥
निळा म्हणे अंगें मनें । जीवे प्राणें देवचि ते ॥४॥
एकांत असो वा अनेक लोक असोत, भक्ताचा भाव कधीच बदलत नाही, त्याला सर्वत्र देवच दिसतो. पृथ्वी, सूक्ष्म-स्थूळ वस्तू आणि सर्व सृष्टीत त्याला देवच भासतो. अन्न, पाणी, भूक, तहान आणि भोजनाची तृप्ती हे सर्व त्याच्यासाठी देवच आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, काया, वाचा, मन आणि प्राणाने ते पूर्णपणे देवस्वरूप झाले आहेत.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
ऐश्वर्याचीं वचनाक्षरें । वदती मधुरें तत्वदातीं ॥१॥
श्रवण करिती सात्विक लोक । पावती सुख कैवल्य ॥२॥
भोगूनियां नित्यानंदा । सुखें निजपदा लिगटती ॥३॥
निळा म्हणे हे संत साधु । आर्तबंधु दीनांचे ॥४॥
संत तत्त्वज्ञानाने भरलेली आणि आत्मवैभवाने नटलेली गोड वचने बोलतात. ती वचने सात्त्विक लोक ऐकतात आणि कैवल्यमुक्तीचे सुख प्राप्त करतात. ते नित्यानंदाचा उपभोग घेऊन सहजतया निज पदाशी (मोक्षाशी) एकरूप होतात. संत निळोबाराय म्हणतात, हे संत आणि साधू दीनांचे व आर्तांचे खरे सखे-बंधू आहेत.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
ऐसी जोडलिया सत्संगती । परम विश्रांती भाविका ॥१॥
बहमानंदाचे पारणें । नित्य स्मरणें श्रीहरिच्या ॥२॥
सकळीर लाभाच्या संपत्ती । सामोया धांवती पारमार्थिक ॥३॥
निळा म्हणे कृत्य झालें । ज्यालागीं आलें नरदेहा ॥४॥
अशी सत्संगती लाभल्यास भाविक भक्ताला परम विश्रांती मिळते. श्रीहरीच्या नित्य स्मरणाने ब्रह्मानंदाचे पारणे फेडले जाते. सर्व प्रकारच्या पारमार्थिक संपत्ती आणि लाभ स्वतःहून सामोरे धावून येतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ज्या कारणासाठी हा मनुष्यदेह मिळाला होता, ते जीवनाचे सार्थक पूर्ण झाले.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
ऐसे हरिचे दास हरिनामीं रंगले । हरीचि होउनी ठेले एकाएकीं ॥१॥
आप पर तया न दिसेचि पाहतां । विश्वीं एकात्मता अवलोकीती ॥२॥
काम क्रोध लोभ मोह ममता माया । पळताती देखोनियां आशा तृष्णा ॥३॥
निळा म्हणे त्यांच्या दर्शनेंचि मुक्त । होताती पतीत महापापी ॥४॥
हे हरीचे दास हरिनामात इतके रंगून गेले की ते स्वतः हरीस्वरूप बनले. त्यांना आपला-परका असा भेद दिसत नाही, ते संपूर्ण विश्वात एकात्मता पाहतात. त्यांना पाहताच काम, क्रोध, लोभ, मोह, ममता आणि आशा-तृष्णा पळून जातात. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा संतांच्या केवळ दर्शनाने महापापी आणि पतित लोकही मुक्त होतात.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
अंगी ऐश्वर्य येऊनि बाणें । तुमचे भक्तींचीं लक्षणें ॥१॥
तैं तो मान्य होय जगीं । विश्व वंदी तयालागीं ॥२॥
शांती क्षमा आलिया वस्ती । संतलक्षणाची प्रशस्ती ॥३॥
कामक्रोधामोडली चाली । सर्व भूतीं साम्यता झाली ॥४॥
तुटोन गेले आशापाश । नुरोनि कल्पना नि:शेष ॥५॥
निळा म्हणे नाहीं ममता । कृपा तुमची ते अनंता ॥६॥
जेव्हा तुमच्या भक्तीची लक्षणे आणि आत्मवैभव अंगी बाणते, तेव्हा तो जगात मान्य होतो आणि सर्व विश्व त्याला वंदन करते. ज्याच्या ठायी शांती आणि क्षमा वास करतात, तीच संतांची खरी प्रशंसा आहे. त्याची काम-क्रोधाची वृत्ती मोडून पडते आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये समभाव निर्माण होतो. आशेचे पाश तुटून जातात आणि कसलीही कल्पना उरत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, हे अनंता, ही सर्व तुमचीच कृपा आहे की ममतेचा पूर्ण नाश होतो.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
अंतरींचा जाणती हेत । कृपावंत मग होती ॥१॥
सर्वजाण सर्वजाण । संत निपुण ये अर्थी ॥२॥
देखोनियां आर्तिकांसी । करिती त्यांसी निजबोध ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल मंत्रीं । देती श्रोती उपदेश ॥४॥
संत अंतःकरणातील हेतू ओळखतात आणि मग कृपावंत होतात. या परमार्थाच्या बाबतीत संत सर्वज्ञ आणि अत्यंत निपुण आहेत. आर्त आणि तळमळणाऱ्या साधकांना पाहून ते त्यांना आत्मज्ञान देतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते भक्तांच्या कानात विठ्ठल मंत्राचा उपदेश करतात.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
कळिच्या काळा नागवती । जिहीं विठ्ठल धरिली चित्तीं ॥१॥
तेचि देव झाले अंगे । अहंमोह ममतात्यागें ॥२॥
देहचि असोनि देहातीत । भोगीं अभोक्ते सतत ॥३॥
निळा म्हणे नामासाठीं । विठ्ठल सांठविला पोटीं ॥४॥
ज्यांनी विठ्ठलाला मनात घट्ट धरून ठेवले आहे, त्यांना कली आणि काळ त्रास देऊ शकत नाहीत. अहंकार, मोह आणि ममतेचा त्याग करून ते स्वतः देवस्वरूप झाले आहेत. ते देहात असूनही देहातीत आहेत आणि भोग भोगतानाही अभोक्ता राहतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी केवळ हरिनामासाठी विठ्ठलाला आपल्या हृदयात साठवून ठेवले आहे.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
काय त्यांचा महिमा वाणूं वारंवार । हरिभक्त थोर भूमंडळीं ॥१॥
ज्याचिये भेटीचें आर्त ब्रम्हांदिकां । पूज्य सकळ लोकां विश्वा झालें ॥२॥
यमधर्म वास पाहे नित्य काळ । म्हणे धन्य वेळ भेटती ते ॥३॥
निळा म्हणे सर्व भाग्यें चोजविती । रिध्दिसिध्दि येती वोळंगणे ॥४॥
या भूमंडळावरील थोर हरिभक्तांचा महिमा मी वारंवार काय वर्णन करावा? ज्यांच्या भेटीची ओढ ब्रह्मादिकांनाही असते, ते सर्व विश्वाला पूजनीय होतात. यमधर्म नित्य त्यांची वाट पाहतो आणि म्हणतो की ज्या वेळी त्यांची भेट होईल ती वेळ धन्य आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, सर्व भाग्ये त्यांना शोधत येतात आणि ऋद्धी-सिद्धी त्यांच्या सेवेत लीन होतात.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
कांहीं करी ना हा करवी । असोनि जीवीं जीवविहीन ॥१॥
संतचि ओळखती यासी । जाणतां आणिकांसी दुर्लभ ॥२॥
बुध्दीचिये पाठीं पोटी । न देखे शेवटीं बुध्दी तया ॥३॥
निळा म्हणे सत्ता याचि । न देखे विरंची आणी रुद्र ॥४॥
असा संत स्वतः काही करत नाही आणि कोणाकडून करून घेत नाही; तो जिवात असूनही जीवभावापासून अलिप्त असतो. अशा स्थितिला फक्त संतच ओळखू शकतात, इतरांना ते जाणणे अत्यंत कठीण आहे. बुद्धीच्या मर्यादा तिथे पोहोचू शकत नाहीत. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा संतांची सत्ता ब्रह्मा आणि रुद्रही पूर्णपणे पाहू शकत नाहीत.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
केली पायवाट । उल्लंघिला मायाघांट ॥१॥
जिहीं हरी आठविला जिवें ह्रदयीं धरिला ॥२॥
जिंकोनियां काळा । वरि गेले भूमंडळा ॥३॥
निळा म्हणे ब्रहमैशान । पावोनी लाविलें निशाण ॥४॥
ज्यांनी श्रीहरीचे जिवापाड स्मरण करून त्याला हृदयात धारण केले, त्यांनी मायेचा कठीण घाट ओलांडून सोपी पायवाट तयार केली. त्यांनी काळावर विजय मिळवून या भूमंडळाच्याही पलीकडे स्थान मिळवले. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी ब्रह्मा आणि ईशानाच्या (शिवाच्या) पदाला पोहोचून आपले विजयी निशाण उभारले.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
कैसी सांपडली वेळ । तया केवळ लाभाची ॥१॥
देवचि झाले चिंत्ते वित्तें । गणगोतेंसहति ॥२॥
नयेचि विकल्पाचा वारा । त्यांचिया शरिरा आतळों ॥३॥
निळा म्हणे पहाती तेथें । देवापरतें न देखती ॥४॥
संतांना केवळ आत्मलाभाची केवढी सुंदर वेळ सापडली आहे! त्यांचे चित्त, धन आणि सोयरे-धायरे सर्व काही स्वतः देवच बनले आहे. संशयाचा किंवा विकल्पाचा वाराही त्यांच्या शरीराला शिवू शकत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, ते जिथे पाहतात तिथे त्यांना देवाशिवाय दुसरे काहीही दिसत नाही.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
गर्जता जाती ब्रम्हानंदें । हरिची पदें हरिभक्त ॥१॥
धाक त्यांचा कळिच्या काळा । कांपे चळचळां देखोनि ॥२॥
विबुध अवघे करिती मान । तीर्थें वंदन चरणाचें ॥३॥
निळा म्हणे धन्य ते जगी । झाले श्रीरंगी रंगतां ॥४॥
हरिभक्त ब्रह्मानंदात गर्जना करत श्रीहरीची पदे गात जातात. त्यांना पाहून कली आणि काळ चळचळा कापतात. सर्व विद्वान त्यांचा सन्मान करतात आणि तीर्थे त्यांच्या चरणांना वंदन करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, पांडुरंगाच्या रंगात रंगून गेलेले ते भक्त या जगात खरोखर धन्य आहेत.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
गर्जत नामाच्या कल्लोळीं । आले महीतळीं उध्दरित ॥१॥
ते हे वीर वैष्णव गाढे । कळिकाळ त्यांपुढें तृणप्राय ॥२॥
वचनमात्रेंचि देती बोध । करिती अगाध सच्छिष्या ॥३॥
निळा म्हणे त्यांचिये वाणी । अमृत वोळुनी वृष्टि करी ॥४॥
नामाच्या जयघोषात जगाचा उद्धार करत हे थोर वैष्णव वीर या पृथ्वीवर आले आहेत. त्यांच्यापुढे कली आणि काळ गवताच्या काडीसारखे क्षुद्र आहेत. ते केवळ एका वचनाने बोध देऊन शिष्यांचा अगाध उद्धार करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या वाणीतून अमृताचा वर्षाव होतो.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
गर्जतां विठोबाच्या नामें । जाळिलीं कर्मे शुभाशुभें ॥१॥
रिघाले अवघियां बाहेरी । विठ्ठल अंतरीं धरुनियां ॥२॥
कैंचें तयां मायाजाळ । विराली तळमळ कल्पनेची ॥३॥
निळा म्हणे भोग त्याग । त्यांचें पांडुरंग हो सरला ॥४॥
विठोबाच्या नामाचा गजर करत त्यांनी सर्व शुभ-अशुभ कर्मे जाळून टाकली. विठ्ठलाला अंतःकरणात धरून ते सर्व सांसारिक बंधनांच्या पलीकडे गेले. त्यांना मायेचे जाळे कुठे उरले? त्यांच्या कल्पनेची तळमळच पार विरून गेली. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांचा भोग आणि त्याग सर्व काही साक्षात पांडुरंगच बनला आहे.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
गर्जविती भ्रगवदुणीं । सर्वदा वाणी नीतीघोषें ॥१॥
तेणेंचि पावन करिती जगा । भवभय भंगा पावउनी ॥२॥
भाग्याचे ते पावती तेथें । वसती जेथें हरिभक्त ॥३॥
निळा म्हणे त्यांच्या गोठी । ऐकतां कोटी सुखाच्या ॥४॥
संत आपल्या वाणीने सर्वदा भगवंताचे गुण आणि नीतीचा घोष करतात. त्यानेच ते जगाला संसारभयापासून मुक्त करून पावन करतात. जिथे हे हरिभक्त राहतात, तिथे अत्यंत भाग्यवान लोकच पोहोचू शकतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या गोष्टी ऐकणे म्हणजेच करोडो सुखांचा अनुभव घेणे होय.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
गजेंद्रच्या संगे नाडीया उध्दार । प्रल्हादें असुर उध्दरीलें ॥१॥
हनुमंते जुत्पत्ती रिस आणि वानर । पावविले पार भवसिंधु ॥२॥
विभिषणें राक्षस लावियले भक्ती । केली पावन क्षिती धर्मराजें ॥३॥
निळा म्हणे तैसें संतीं उध्दरिलें । नवजाती बोलिले संख्यारहित ॥४॥
गजेंद्राच्या संगतीने हत्तींच्या कुळाचा उद्धार झाला, प्रल्हादाने असुरांचा उद्धार केला. हनुमंताने अस्वले आणि वानरांना संसारसागराच्या पार नेले. विभीषणाने राक्षसांना भक्तीला लावले आणि धर्मराजाने पृथ्वीला पावन केले. संत निळोबाराय म्हणतात, तसेच या संतांनी अगणित, असंख्यात जिवांचा उद्धार केला आहे.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
गोड तुझी ब्रीदावळी । गोड गातां नित्यकाळीं । गोड भक्त भावें बळी । तूं वनमाळी त्यापाशीं ॥१॥
गोड तुमचीं नामें गाती । गोड कीर्तनीं उभे ठाकती । गोडा गोड तूं श्रीपती । त्याची भुक्ति मुक्ति तूंचि तूं ॥२॥
गोड त्याचे स्वानुभव । तुमच्या पायी ठेविला जीव । गोड भक्ति दृढभाव । तुमच्या चरणीं लिगटले ॥३॥
गोड त्याचें याती कुळ । गोड सत्कर्म तें सोज्वळ । गोड त्याचें बुध्दीबळ । तुज धरिलें निश्चयें ॥४॥
निळा म्हणे त्यांची मती । गोड कीर्तनीं नवी स्फूर्ती । गोड तुमची सगुण मूर्ती । ह्रदयीं त्याचे स्थिरावली ॥५॥
हे भगवंता, तुझी ब्रीदावळी गोड आहे, तुझे नाम नित्य गाणे गोड आहे आणि तुझे श्रेष्ठ भक्तही गोड आहेत; कारण तूं वनमाळी त्यांच्याजवळ राहतोस. ते तुझे गोड नाम गातात आणि कीर्तनात उभे राहतात; हे श्रीपती, तू तर अतिशय गोड आहेस आणि त्यांची मुक्तीही तूच आहेस. त्यांचे स्वानुभव आणि दृढ भक्ती गोड आहे, त्यांनी सर्व जीव तुझ्या चरणी अर्पण केला आहे. त्यांचे कूळ, सत्कर्म आणि बुद्धीबळ गोड आहे ज्याने तुला निश्चयाने धरून ठेवले आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांची बुद्धी आणि कीर्तनातील स्फूर्ती गोड आहे, कारण तुझी सगुण मूर्ती त्यांच्या हृदयात स्थिर झाली आहे.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
घडो त्याचा समागम । ज्याचें प्रेम विठठलीं ॥१॥
सहज त्याच्या ऐकतां गोठी । परमार्थ पोटीं दृढावे ॥२॥
अनुतसपासी दुणीव चढे । वैराग्य वाढे चढोवढी ॥३॥
निळा म्हणे वाढे भाव । संचरे स्वानुभव निजांगीं ॥४॥
ज्याचे विठ्ठलावर निस्सीम प्रेम आहे, त्याचा सहवास मला लाभो. त्याच्या सहज गोष्टी ऐकल्यानेही अंतःकरणात परमार्थ दृढ होतो. पश्चात्ताप दुप्पट होतो आणि वैराग्य दिवसेंदिवस वाढत जाते. संत निळोबाराय म्हणतात, असा सहवास लाभल्यास भक्तीचा भाव वाढतो आणि अंगी आत्मानुभव संचारतो.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
चोजवीत घरां येती । ज्यांचा देखती शुध्द भाव ॥१॥
ऐसे करुणाघन हे संत । करिती हेत परिपूर्ण ॥२॥
पाचारुनियां ह्रदयीं धरिती । निकट बैसविती जवळी त्या ॥३॥
निळा म्हणे अनुभव झाला । तोचि दाविला बोलोनि ॥४॥
ज्यांचा भाव शुद्ध आहे, संत त्यांना शोधत त्यांच्या घरी येतात. असे दयाळू संत भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करतात. ते भक्ताला जवळ बोलावून हृदयाशी धरतात आणि आपल्या शेजारी बसवतात. संत निळोबाराय म्हणतात, मला जो अनुभव आला, तोच मी शब्दांत मांडून दाखवला आहे.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
जडोनियां ठेली । वृति पायीं लिगटली ॥१॥
मुखीं नामाचि गर्जना । हरिचा आठव क्षणक्षणा ॥२॥
रुपाचें चिंतन । तेथेंचि गुंतलें मन ॥३॥
निळा म्हणे दिलें । देह पायीं समर्पिले ॥४॥
माझी चित्तवृत्ती श्रीहरीच्या चरणांशी घट्ट जडून राहिली आहे. मुखात अखंड नामाची गर्जना आहे आणि क्षणोक्षणी हरीचेच स्मरण चालले आहे. त्याच्याच सगुण रूपाचे चिंतन चालले असून मन तिथेच गुंतले आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, मी माझा संपूर्ण देहच देवाच्या चरणी समर्पित केला आहे.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
जन्ममरणा निवारिती । जे दाविती सुपंथ ॥१॥
बैसविती अक्षयपदीं । ब्रम्हानंदी कृपाळू ॥२॥
एकाचि वचनें सिध्दासनीं । करिती बैसउनी अगाध ॥३॥
निळा म्हणे उत्तीर्णत्वासी । दुर्लभ पाशीं कवण वस्तु ॥४॥
जे जन्म-मरणाचा फेरा चुकवून सन्मार्ग दाखवतात, ते कृपाळू संत भक्ताला ब्रह्मानंदाच्या अक्षय पदावर बसवतात. आपल्या केवळ एका वचनाने ते शिष्याला अगाध अशा सिद्धासनावर आरूढ करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा संतांच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी जगात कोणतीही वस्तू पुरेशी नाही.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
जया नाहीं आपपर । सांगतां विचार सवहिताचा ॥१॥
जेणें देव जोडे जोडी । दाविती परवडी त्या साचा ॥२॥
संदेहाचे तोडिती पाश । सहज उपदेश बोलणें ॥३॥
निळा म्हणे अनुताप उठी । ऐकतां गोठी भाविका ॥४॥
आत्महित सांगताना ज्यांच्या मनात आपला-परका असा कोणताही भेद नसतो; ज्या उपायाने देव जोडला जातो, तोच खरा मार्ग ते दाखवतात. त्यांचे सहज बोलणेसुद्धा उपदेश ठरून संशयाचे पाश तोडून टाकते. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या गोष्टी ऐकताच भाविकांच्या मनात पश्चात्तापाची भावना जागृत होते.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
जिणे मरणें नाहीं आतां । हरीच्या भक्तां कल्पांती ॥१॥
त्याच्या ध्यानें तैसेंचि आलें । आपुला विसरले देहभाव ॥२॥
जडोनि ठेली अखंडता । एकात्मता हरिरुपीं ॥३॥
निळा म्हणे झाले संत । गुणातीत निजबोधें ॥४॥
हरीच्या भक्तांना कल्पांत झाला तरी आता जन्म आणि मृत्यू उरलेला नाही. देवाच्या ध्यानाने ते स्वतः देहभाव पार विसरून गेले आहेत. हरिरूपाशी त्यांची अखंड एकात्मता घट्ट जडून राहिली आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, असे संत आत्मज्ञानाने तिन्ही गुणांच्या पलीकडे (गुणातीत) गेले आहेत.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
जिहीं जोडिला विश्वासें । निज निष्ठेच्या मानसें ॥१॥
मुखें आळविले नाम । याचें धरुनियां प्रेम ॥२॥
बैसली आवडी । याच्या पापीं दिली बुडी ॥३॥
निळा म्हणे याच्या घरा । धांव करी येरझारा ॥४॥
ज्यांनी विश्वासाने आणि अत्यंत निष्ठेने देवाला जोडले, मुखाने प्रेमाने त्याचे नाव आळवले; ज्यांना देवाची गोडी लागली आणि ज्यांनी त्याच्या चरणी बुडी मारली, संत निळोबाराय म्हणतात, देव स्वतः धावत त्यांच्या घरी येरझाऱ्या घालू लागतो.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
जिहीं निमिषमात्रें देह पालटिला । स्त्रियेचाचि केला पुरुष उभा ॥१॥
त्यांचे नवल कोण तारिती जड जीवा । यालागीं घडावा संतसंग ॥२॥
जिहीं फिरविलें औंढयाचें देऊळ । बोलविले बोल मूर्तिकरवीं ॥३॥
निळा म्हणे जिहीं प्रेतें जिवविलीं । वरदें उपजविलीं बाळें स्त्रिया ॥४॥
ज्या संतांनी एका क्षणात देह पालटून स्त्रीचा पुरुष बनवला, त्यांनी जड जिवांना तारले यात काय नवल? म्हणूनच संतसंग घडला पाहिजे. ज्यांनी औंढ्या नागनाथाचे देऊळ फिरवले आणि दगडाच्या मूर्तीकडून बोल करवले; संत निळोबाराय म्हणतात, ज्यांनी प्रेतांना जिवंत केले आणि आशीर्वाद देऊन वांझ स्त्रियांना बाळे दिली, अशा संतांचा महिमा अगाध आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
जे जे होऊनियां अनुरक्त । झाले विरक्त हरिनामें ॥१॥
त्यांचे अंगी विसांवला । ह्रदयींचि राहिला प्रगटोनी ॥२॥
नेदी उरों दुसरेपणें । त्यांचेनि प्राणें जीवें जितु ॥३॥
निळा म्हणे घालुनि मिठी । त्यांते कल्पकोटी न विसंबे ॥४॥
जे जे भक्तीत अनुरक्त होऊन हरिनामाने सांसारिक विषयांपासून विरक्त झाले, त्यांच्या ठायी देव स्वतः विसावला आणि त्यांच्या हृदयात प्रकट झाला. देव तिथे कसलेही द्वैत (दुसरेपण) उरू देत नाही, तो त्यांच्या प्राणानेच जगतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव त्यांना अशी मिठी मारतो की करोडो कल्प गेले तरी त्यांना विसरत नाही.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
ज्यांची वचनें ऐके देव । पंढरिराव प्रीतीनें ॥१॥
भेटविती भेटे तया । पसरुनियां निज कर ॥२॥
जें जें तया वाटे गोड । तें तें कोड पुरउनी ॥३॥
निळा म्हणे जवळी राहे । त्यांची पाहे निज वास ॥४॥
पंढरीनाथ पांडुरंग ज्या संतांची वचने प्रेमाने ऐकतो; संत ज्याला भेटवतात, त्याला देव हात पसरून भेटतो. भक्ताला जे जे गोड वाटते, ते सर्व लाड देव पुरवतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव अखंड संतांच्या जवळ राहतो आणि त्यांच्या इच्छेची वाट पाहतो.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
तेचि भक्त भागवत । संतसेवे जे निरत ॥१॥
शुध्द त्यांचा भक्तिभावो । संत वरदें लाभे देवो ॥२॥
संतवचनी विश्वासती । सत्य परमार्थ त्यांचे हातीं ॥३॥
निळा म्हणे संतसेवा । घडे त्या उदयो झाला दैवा ॥४॥
जे संतसेवेत अखंड मग्न असतात, तेच खरे भागवत भक्त आहेत. त्यांचा भक्तीभाव अत्यंत शुद्ध असतो आणि संतांच्या आशीर्वादाने त्यांना देव प्राप्त होतो. जे संतांच्या वचनांवर विश्वास ठेवतात, खरा परमार्थ त्यांच्याच हाती लागतो. संत निळोबाराय म्हणतात, ज्याला संतसेवा घडते, त्याच्या दैवाचा खरोखर उदय झाला आहे.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
तोचि वणिती आनंद । परमानंद अंतरींचा ॥१॥
जनीं लावावया गोडी । कीर्ति परवडी पोकरिती ॥२॥
आपण पावोनियां सुखा । आणिकां हरिखा मेळविती ॥३॥
निळा म्हणे निगमादिक । ज्याचें कौतुक वानिती ॥४॥
संत आपल्या अंतःकरणातील परमानंदाचे वर्णन करतात. जगात भक्तीची गोडी लावण्यासाठी ते भगवंताच्या कीर्तीचा प्रसार करतात. स्वतः आत्मसुख प्राप्त करून ते इतरांनाही त्या आनंदात सहभागी करून घेतात. संत निळोबाराय म्हणतात, वेदसुद्धा ज्या संतांच्या कौतुकाचे वर्णन करतात, त्यांचा महिमा अगाध आहे.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
तेचि संत तेचि संत । ज्यांचा हेत विठठलीं ॥१॥
नेणती कांही टाणेटोणे । नामस्मरणें वांचुनी ॥२॥
काया वाचा आणि मनें । धाले चिंतने डुल्लती ॥३॥
निळा म्हणे विरक्त देहीं । आठवचि नाहीं विषयांचा ॥४॥
ज्यांचा एकमेव हेतू विठ्ठलाच्या ठायी आहे, तेच खरे संत होत. नामस्मरणाव्यतिरिक्त त्यांना कसलेही टाणे-टोणे किंवा भ्रामक मार्ग माहीत नाहीत. काया, वाचा आणि मनाने ते भगवंताच्या चिंतनात तृप्त होऊन डुलतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते स्वतःच्या देहाविषयी पूर्ण विरक्त असतात आणि त्यांना सांसारिक विषयांची आठवणही नसते.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
तेथें माझे कायसे बोल । संत सखोल संवाद ॥१॥
आइकतांचि समाधान । होतेसें उन्मत मनाचें ॥२॥
सिध्द प्रदासाची वाणी । जे तुमच्या गुणीं मिरवली ॥३॥
निळा म्हणे ती तों रंक । जाणती लोक सकळीही ॥४॥
जिथे संतांचा गढूळ नव्हे तर सखोल आत्मसंवाद चालतो, तिथे माझ्या शब्दांचे काय मोल? तो संवाद ऐकताच चंचल मनाला तत्काळ समाधान लाभते. ज्या सिद्ध संतांची वाणी तुमच्या गुणांचे वर्णन करण्यात शोभून दिसते, संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्यापुढे मी तर अगदी रंक (सामान्य) आहे, हे सर्व लोक जाणतात.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
देखती तें विठ्ठल रुप । वाचें विठ्ठल नामजप ॥१॥
तेहि विठ्ठल झाले अंगें । मोहममताविषयत्यागें ॥२॥
विठ्ठल कीर्ति लेइले अंगीं । विठ्ठल झाले भोगीं त्यागीं ॥३॥
निळा म्हणे विठ्ठल झाले । व्दैतभावातें मुकले ॥४॥
संत डोळ्यांनी जे पाहतात ते विठ्ठलरूपच असते आणि वाणीने विठ्ठलनामाचाच जप करतात. मोह, ममता आणि विषयांचा त्याग करून ते स्वतः अंगाने विठ्ठलरूप झाले आहेत. त्यांनी विठ्ठलाच्या कीर्तीचे लेणे अंगावर परिधान केले असून भोगात आणि त्यागात ते विठ्ठलमयच असतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते स्वतः विठ्ठल बनल्यामुळे द्वैतभावाला पार अंतरले आहेत.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
देखती लोचनीं । निजात्मया अनुदिनीं ॥१॥
त्यांच्‍या भाग्याचा तो महिमा । नेणे चतुर्मुख ब्रम्हा ॥२॥
हरीसंगें हरिचेंचि रुप । झाली भावना तद्रुप ॥३॥
निळा म्हणे अवलोकनें । तैसेचि झालें अंगे मनें ॥४॥
संत दररोज आपल्या डोळ्यांनी आत्मरूपाला पाहतात. त्यांच्या भाग्याचा महिमा चार तोंडांचा ब्रह्मासुद्धा पूर्ण जाणू शकत नाही. हरीच्या संगतीने ते हरिरूपच झाले असून त्यांची भावना देवाशी तद्रूप झाली आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, भगवंताचे दर्शन घेता घेता ते काया आणि मनाने स्वतः तसेच (भगवद्रूप) बनले आहेत.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
देखोनियां त्याचा अंतर्भाव । वोळला देव कृपासिंधु ॥१॥
येऊनि जवळी ह्रदयीं धरी । आणि मुखीं भरी ब्रम्हारस ॥२॥
देऊनी विभाग आपला मान । करी वाढवून मान्य जगीं ॥३॥
निळा म्हणे ठाकूनि आलेला वेळ । आवडी गोपाळ आलिंगी त्या ॥४॥
भक्ताचा अंतर्भाव (शुद्ध भावना) पाहून कृपेचा सागर असलेला देव प्रसन्‍न झाला. तो जवळ येऊन भक्ताला हृदयाशी धरतो आणि त्याच्या मुखात ब्रह्मरस भरतो. आपला मान-सन्मान भक्ताला देऊन जगात त्याचा मोठेपणा वाढवतो. संत निळोबाराय म्हणतात, योग्य वेळ साधून गोपाळ (कृष्ण) प्रेमाने भक्ताला आलिंगन देतो.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
देतां कांहींचि न घेती । भुक्ति मुक्ति रिध्दीसिध्दी ॥१॥
म्हणोनियां संकट थोर । वाटे दुस्तर मज यांचें ॥२॥
वैकुंठासी नेऊं म्हणतां । विटती तत्वतां ऐकोनि ॥३॥
निळा म्हणे रंगले रंगी । माझिया निजांगी लिगटले ॥४॥
(देव म्हणतात) मी काहीही दिले तरी हे संत घेत नाहीत—भोग, मुक्ती किंवा ऋद्धी-सिद्धी कशाचीही त्यांना हाव नाही; म्हणूनच मला यांच्या प्रेमाचे मोठे कठीण संकट वाटते. त्यांना वैकुंठाला नेऊ म्हटले तरी ते ऐकून कंटाळतात. संत निळोबाराय म्हणतात, देव सांगतो की हे संत माझ्याच रंगात रंगून माझ्या आत्मरूपाशी घट्ट चिकटले आहेत.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
देतां काहींचि न घेती । संत उदासीन चित्तीं ॥१॥
त्रैलोक्यींचा मानधन । नावडे तयां देवाविण ॥२॥
नाहीं आस्था देहावरी । आशा तृष्णा कैंची उरी ॥३॥
निळा म्हणे ते देवचि झाले । कल्पकल्पांतीं संचले ॥४॥
संत चित्ताने अत्यंत उदासीन (विरक्त) असतात, काहीही दिले तरी ते स्वीकारत नाहीत. तिन्ही लोकांचे धन आणि मान देवाशिवाय त्यांना आवडत नाही. ज्यांची स्वतःच्या देहावरही आसक्ती नाही, तिथे आशा आणि तृष्णा कशी उरणार? संत निळोबाराय म्हणतात, असे संत स्वतः देवच झाले आहेत आणि कल्पकल्पांतापर्यंत स्थिर राहिले आहेत.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
देश काळ वर्तमान । तया नाढळेचि भिन्न ॥१॥
जया कृपावंत माय । विठाई कवळुनी राहे ॥२॥
आपुलें पारिखें । नेणती ते इच्छा सुखें ॥३॥
निळा म्हणे केली । ओळखी ठायींची ते भली ॥४॥
ज्यांना कृपाळू माऊली विठाई प्रेमाने कवळून धरते, त्यांना देश, काळ आणि वर्तमानात कसलाही भेद आढळत नाही. ते आपले आणि परके असा फरक जाणत नाहीत आणि स्वच्छंद आनंदाने राहतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी आपल्या मूळ स्वरूपाची अत्यंत योग्य अशी ओळख करून घेतली आहे.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
देव अंगें निराभास । भक्त रुपस चांगला ॥१॥
म्हणोनियां तें आणिती रुपा । दर्पणीं पहा पां जेवीं नभ ॥२॥
नामें रुपें मंडित केला । शृंगारिला अळंकारें ॥३॥
निळा म्हणे भक्त जनक । देव बाळक या हेतु ॥४॥
देव स्वतः निराकार आणि निराभास आहे, तर भक्त सगुण रूपात सुंदर दिसतो. जसे दर्पणात (आरशात) आकाशाचे प्रतिबिंब दिसते, तसेच भक्त देवाला सगुण रूपात आणतात. त्यांनी देवाला नाव आणि रूप देऊन अलंकारांनी शृंगारले आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, या हेतूने भक्त हा पिता बनतो आणि देव त्याचे बाळ बनतो.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
देवाचें वर्म सांपडला भाव । नवजाये जवळुनी आडकला देव ॥१॥
देव म्हणे माझी नव्हेचि सुटका । भावेंविण म्हणती देवोचि लाटिका ॥२॥
वर्म हें यासीं दाविलें कोणें । संतांसी ठाउकें येर कोणीही नेणे ॥३॥
निळा म्हणे भक्तासी तिहींचि दाविलें । न सोडिती आतां जिवेंसी बांधलें ॥४॥
भक्तांना देवाचे गुप्त मर्म (शुद्ध भाव) सापडले आहे, त्यामुळे देव भक्तांच्या जवळून कुठेही जाऊ शकत नाही आणि अडकून पडला आहे. देव म्हणतो, माझी सुटकाच होत नाही; पण भाव नसलेले लोक म्हणतात की देव खोटा आहे. हे मर्म संतांनाच ठाऊक आहे, इतरांना ते समजत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांनीच भक्तांना हे वर्म दाखवले आहे, आता भक्तांनी देवाला प्राणांशी बांधले असून ते त्याला सोडत नाहीत.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
देवासाठीं घेउनी जोग । अवघचि भोग त्यजियला ॥१॥
तेचि एक बळिये गाढे । कांपे त्यापुढें कळिकाळ ॥२॥
आशा मात्र नाहीं ज्यांसी । शांतिसुखासी लिगटले ॥३॥
निळा म्हणे हरीच्या ध्यानें । गेले विसरोन देहभाव ॥४॥
ज्यांनी देवासाठी भक्तीचे व्रत घेऊन सर्व सांसारिक भोगांचा त्याग केला, तेच खरे महाबली पराक्रमी आहेत; त्यांच्यापुढे कली आणि काळ थरथर कापतात. ज्यांच्या ठायी कसलीही आशा उरलेली नाही, ते शांती आणि सुखाशी एकरूप झाले आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, हरीच्या ध्यानात ते आपला देहभाव पूर्णपणे विसरून गेले आहेत.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
दृढ विश्वासें हरिसी भजतां सायुज्यता पावले ॥१॥
ऐसे भक्त नेणों किती । झाले वानिती पुराणें ॥२॥
जिहीं केलें पिंडदान । पदीं मन प्राणेंसी ॥३॥
निळा म्हणे त्यांची कीर्ति । संतहि गाती कीर्तनीं ॥४॥
दृढ विश्वासाने हरीची भक्ती करताना अगणित भक्त सायुज्य मुक्तीला प्राप्त झाले, असे पुराण सांगते. ज्यांनी आपले मन आणि प्राण देवाच्या चरणी अर्पण करून देहाचे पिंडदान केले, संत निळोबाराय म्हणतात, अशा भक्तांची कीर्ती संतसुद्धा आपल्या कीर्तनात गातात.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
दृश्य नेणती आभास । अवघा बहमींचा प्रकाश ॥१॥
तया नाहीं दुजी परी । एकावीण उरली हरी ॥२॥
अवघेंचि नेणोनि जाणते । अवघ्या राहिले आंतौते ॥३॥
निळा म्हणे जनीं वनीं । अवघ्या अंगें जनार्दनीं ॥४॥
संतांना हे दृश्य जग केवळ आभास वाटत नाही, तर सर्वत्र ब्रह्माचाच प्रकाश दिसतो. त्यांना एक हरी सोडून दुसरे काहीही उरलेले नाही. ते सर्व काही जाणूनही अज्ञानासारखे शांत राहतात आणि अंतर्मुख राहतात. संत निळोबाराय म्हणतात, जनात असो वा वनात, ते सर्व अंगांनी जनार्दनाशी (भगवंताशी) एकरूप झालेले असतात.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
धन्य त्याचा शुध्‍द भावो । आरधिला देवो पंढरीचा ॥१॥
धन्य त्यांचें जन्मकर्म । गाईलें नाम विठोबाचें ॥२॥
धन्य त्यांची देहक्रिया । आन उपाया नातळती ॥३॥
निळा म्हणे धन्य झाले । जे या गेले शरण हरी ॥४॥
ज्यांचा भाव अत्यंत शुद्ध आहे आणि ज्यांनी पंढरीच्या देवाचा आराधना केली, ते धन्य आहेत. ज्यांचे जन्म आणि कर्म विठोबाचे नाम गाण्यात गेले, ते धन्य आहेत. जे इतर कोणत्याही फुकटच्या उपायांना शिवत नाहीत, त्यांची देहक्रिया धन्य आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, जे या श्रीहरीला अनन्यभावाने शरण गेले, ते खरोखर धन्य झाले.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
धरिती ज्या हातीं संत कृपावंत । पाळी पंढरीनाथ लळा त्याचा ॥१॥
न विसंबे त्या घडी पळ युग मानी । दिसों नेदी जनीं किविलवाणें ॥२॥
पाजी प्रेमपेहे वाह तया अंकी । म्हणे हे लाडकीं तान्हीं माझीं ॥३॥
निळा म्हणे दावी स्वहिताचा पंथ । नेदी त्यां आघात येऊं आड ॥४॥
कृपाळू संत ज्याचा हात हातात धरतात, पंढरीनाथ स्वतः त्याचा सर्व लळा पुरवतो. देव त्याला एका क्षणासाठीही विसरत नाही; त्याला विसरणे देवासाठी युगासारखे होते आणि जगात त्याला कधीही केविलवाणे होऊ देत नाही. देव त्याला प्रेमाचे दूध पाजतो, मांडीवर घेतो आणि म्हणतो की ही माझी लाडकी तान्ह्ये बाळे आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, देव त्याला आत्महिताचा मार्ग दाखवतो आणि त्याच्या वाटेत कोणतेही संकट येऊ देत नाही.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
न करितीचि कांही वाणी । देतां पुरविती आयणी ॥१॥
म्हणती घ्या रे घ्या निज मुखें । अवघ्यां एकचि धन सारिखें ॥२॥
नाहीं वांटितां भागले । सदा सर्वदा हरिखेले ॥३॥
निळा म्हणे पूर्णपणें । नेदिती पडों कोठें उणें ॥४॥
संत कोणतीही फोल वाणी बोलत नाहीत, ते उपदेश देताना भक्ताची पात्रता पूर्ण करतात. ते म्हणतात, आपल्या मुखाने हरिनामाचा जप करा, सर्वांसाठी हे एकच समान धन आहे. हे नामधन वाटताना ते कधीही थकत नाहीत, उलट नेहमी आनंदीच राहतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते भक्ताला पूर्णत्व देतात आणि कुठेही काही उणे पडू देत नाहीत.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
नव्हे हे सांगितली मात । महिमाचि अदभुत सद्गुरुचा ॥१॥
जीवा जीवपणा वंग । तोडूनि अभंगु ब्रम्ह करी ॥२॥
आपुलीये मूळ निरासी । नांदवी ज्यासी हातीं धरी ॥३॥
निळा म्हणे करितां सेवा । ऐसिया दैवा पात्र करी ॥४॥
ही काही साधी सांगोवांगी गोष्ट नाही, तर सद् गुरूंचा महिमा अत्यंत अद्भुत आहे. ते जिवाचा संसारी जीवपणाचा मळ तोडून त्याला शाश्वत ब्रह्म बनवतात. ज्याचा हात ते धरतात, त्याला आपल्या मूळ स्वरूपात (निराकारात) स्थिर करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांची सेवा केल्यास सद्गुरू शिष्याला अशा थोर भाग्याला पात्र करतात.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
नव्हो अविश्वासी तैसे । आधम जैसे कृतघ्न ॥१॥
केले उपकार ते संती । आठवूं चित्तीं प्रीतीनें ॥२॥
तेचि करिती साभिमानें । सत्य वचनें आपुलीं ॥३॥
निळा म्हणे न सांडू वाट । दाविली नीट संती ते ॥४॥
आपण त्या नीच आणि कृतघ्न लोकांसारखे अविश्वासी होऊ नये. संतांनी केलेले उपकार आपण अंतःकरणात प्रेमाने आठवले पाहिजेत. संत अभिमानाने आपली सत्य वचने पाळतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांनी दाखवलेला हा सरळ व योग्य मार्ग आपण कधीही सोडू नये.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
नाठवीता स्वयें दयावी आठवण । ते तों आहे खूण सद्गुरुची ॥१॥
ऐशिया प्रकारें बोधवितां शिष्या । अंतरीं प्रकाशा काय उणें ॥२॥
आपुलें स्वराज्य फावें आपणांसीं । नित्य सदभ्यासीं तद्रूपता ॥३॥
निळा म्हणे ऐशी सद्गुरुपें कळा । परी आहे विरळा बोधक तो ॥४॥
न आठवताही स्वतःहून आत्मस्वरूपाची आठवण करून देणे, हीच सद् गुरूंची खरी खूण आहे. अशा प्रकारे शिष्याला बोध दिल्यावर त्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाच्या प्रकाशाची काय कमतरता राहणार? त्याला आपले स्वराज्य (आत्मसुख) प्राप्त होते आणि नित्य अभ्यासाने तो तद्रूप होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, सद् गुरूंची ही कला अशी अगाध आहे, पण असा बोध करणारा गुरू एखादाच विरळा असतो.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
नामधारक हरीचे दास । करिती नाश पापांचा ॥१॥
वसती त्यांच्या सहवासें ते । होताती सरते वैकुंठीं ॥२॥
यमधर्म लागती पायां । लोकत्रयामाजीं धन्य ॥३॥
निळा म्हणे हरिहर देव । करिती राणीव त्यांच्या घरीं ॥४॥
नामस्मरण करणारे हरीचे दास सर्व पापांचा नाश करतात. जे त्यांच्या सहवासात राहतात, तेही वैकुंठाला जाण्यास पात्र ठरतात. यमधर्म स्वतः त्यांच्या पाया पडतो आणि तिन्ही लोकांत ते धन्य ठरतात. संत निळोबाराय म्हणतात, हरी आणि हर (विष्णू आणि शिव) हे देव त्यांच्या घरी राज्य करतात.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
नाहीं तरि संत झकवित कोणा । थोर लहाना सारखेचि ॥१॥
नाहीं तेथें कानें कोचें । उघडया वाचें उच्चार ॥२॥
न लागे पूजनासी धन वित्त । एकचि चित्त भाव पुरे ॥३॥
निळा उपदेश देती । कानीं सांगती विठ्ठल म्हणा ॥४॥
संत कोणालाही फसवत नाहीत, त्यांच्यासाठी मोठे आणि लहान सर्व समान आहेत. त्यांच्याकडे कसलाही कपट किंवा आडपडदा नसतो, ते उघडपणे वचनांचा उच्चार करतात. त्यांच्या पूजनासाठी धन-दौलत लागत नाही, फक्त मन आणि शुद्ध भाव पुरेसा असतो. संत निळोबाराय म्हणतात, संत कानात एकच सोपा उपदेश देतात की, 'विठ्ठल म्हणा'.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
नाहीं भिन्नत्व उरलें । अवघ्या अंगें अवघें झालें ॥१॥
नेणती ते मानामान । जन तैसें तयां वन ॥२॥
न लगे साधन त्या संपत्ती । देवचि झाले सर्वा भूतीं ॥३॥
निळा म्हणे एकाएकीं । एकचि होऊनि ठेले लोकीं ॥४॥
संतांच्या ठायी कसलेही भिन्नत्व (द्वैत) उरलेले नाही, ते संपूर्ण अंगांनी भगवद्रूप झाले आहेत. त्यांना मान-अपमान माहीत नाही, लोक आणि वन त्यांच्यासाठी एकसारखेच आहे. त्यांना वेगळ्या साधनांची किंवा संपत्तीची गरज उरली नाही, कारण ते सर्व प्राण्यांमध्ये देवच बनले आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, ते या लोकात एकाएकी देवाशी एकरूप होऊन राहिले आहेत.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
नित्य कथाश्रवणीं प्रीती । चित्तवृत्ति अर्थातरीं ॥१॥
तेचि आधिकारीं या सुखा । स्वानुभव निका पावती ॥२॥
जयां बोलतां चालतां । एकात्मता न खंडे । ॥३॥
निळा म्हणे आले घरां । सुख माहेरा विश्रांती ॥४॥
ज्यांची नित्य हरिकथा ऐकण्यावर प्रीती असते आणि ज्यांची चित्तवृत्ती आत्मज्ञानात लीन असते, तेच या आत्मसुखाचे खरे अधिकारी आहेत आणि त्यांना उत्तम स्वानुभव मिळतो. ज्यांची बोलताना आणि चालतानाही देवासी असणारी एकात्मता खंडित होत नाही, संत निळोबाराय म्हणतात, ते जणू सुखाच्या माहेरी विश्रांतीसाठी आपल्या मूळ घरी आले आहेत.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
नित्य वदनीं हरीचें नाम । अंतरीं प्रेम विसावलें ॥१॥
त्याच्या भाग्या नाहीं सीमा । पुरुषोत्तमा प्रिय झाले ॥२॥
आवडती ते सर्वदा हरी । न वचे दुरी पासुनी त्यां ॥३॥
निळा म्हणे मेघ:श्याम । पुरवीं काम सर्व त्यांचें ॥४॥
ज्यांच्या मुखात नित्य हरीचे नाव आहे आणि अंतःकरणात प्रेम विसावले आहे, त्यांच्या भाग्याला सीमा उरलेली नाही; ते पुरुषोत्तम श्रीहरीला अत्यंत प्रिय झाले आहेत. ते हरीला इतके आवडतात की तो त्यांच्यापासून कधीही दूर जात नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, तो मेघश्याम श्रीकृष्ण त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो.
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
नित्यानंदाचिया घरा । विवेक पैलतीरा पावविती ॥१॥
तेचि सद्गुरु संतजन । निजात्मज्ञान फळदाते ॥२॥
वदनीं वसविली वेदोनीती । स्वधर्म स्थापिती सकळांचे ॥३॥
निळा म्हणे नेती धामा । वैकुंठग्रामा विश्रांती ॥४॥
जे साधकाला विवेकाच्या बळावर नित्यानंदाच्या पैलतीराला पोहोचवतात, तेच सद्गुरू संतजन आत्मज्ञानाचे फळ देणारे आहेत. त्यांनी आपल्या मुखात वेद नीती वसवावी आहे आणि ते सर्वांच्या स्वधर्माची स्थापना करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते भक्तांना विश्रांतीसाठी थेट वैकुंठधामात घेऊन जातात.
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
निजानंद भुसावला । विठ्ठल झाला रुपाकृती ॥1॥
तेणें लाचविलीं मानसें । लाविलें पिसें संतजनां ॥२॥
नित्य त्यातेंचि अवलोकिती । आणि वानिती गुण वाचें ॥३॥
निळा म्हणे नाचती रंगीं । करिती जगीं उत्साह ॥४॥
आत्मानंदच जणू मूर्तिमंत होऊन विठ्ठलाच्या रूपाने प्रकट झाला आहे. त्या रूपाने सर्वांची मने आकर्षित केली आहेत आणि संतांना त्याचे वेड लावले आहे. संत नित्य त्याच रूपाला पाहतात आणि वाणीने त्याचे गुण गातात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते कीर्तनाच्या रंगात नाचतात आणि जगात भक्तीचा उत्साह निर्माण करतात.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
नेणती ते आपपर । विश्वीं झाले विश्वंभर ॥१॥
नाहीं देहाची भावना । करितां नामसंकीर्तना ॥२॥
हरीच्या नामामृतें धाले । गिळुनी ब्रम्हांडा राहिले ॥३॥
निळा म्हणे अवघ्याचि परी । झाले व्यापक चराचरीं ॥४॥
संत आपला आणि परका असा भेद जाणत नाहीत, ते संपूर्ण विश्वात साक्षात विश्वंभर बनून राहिले आहेत. नामसंकीर्तन करताना त्यांना देहाची आठवणही राहत नाही. हरीच्या नामामृताने तृप्त होऊन ते संपूर्ण ब्रह्मांड पचवून (व्यापून) राहिले आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, ते सर्व प्रकारे या चराचरात व्यापक झाले आहेत.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
पुशुमुखें वेदाच्या श्रुती । पढवा कीर्ती तुमचिये ॥१॥
अचेतन भिंती चालवणें । हेंही कारणें विचित्र ॥२॥
तेरा दिवस उदकीं ठेवा । कागद देवा कोरडे ॥३॥
निळा म्हणे नारायण । ब्रम्हणजन तुम्हां घरीं ॥४॥
हे संतांनो, पशूच्या (रेड्याच्या) मुखातून वेदांच्या श्रुती वदवणे ही तुमचीच कीर्ती आहे. निर्जीव भिंत चालवणे हेही तुमचे अद्भुत कार्य आहे. अभंगाचे कागद तेरा दिवस पाण्यात ठेवूनही कोरडेच बाहेर निघणे ही देवाचीच कृपा आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, साक्षात नारायण आणि ब्रह्मज्ञानी संत तुमच्या घरी नांदावयास आहेत.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
पापी आणि दुराचारी । सहपरीवारीं संतांच्या ॥१॥
तरले आणिक तरती पुढें दिधलें येवढें सामर्थ्य त्यां ॥२॥
तुम्हीं देवा कृपावंत । केले निजभक्त आपणसे ॥३॥
निळा म्हणे जगदोध्दारा । केला हा बरा उपाय ॥४॥
पापी आणि दुराचारी लोकही संतांच्या परिवारात (संगतीत) येऊन तरून गेले आणि पुढेही तरतील; देवाने संतांना एवढे सामर्थ्य दिले आहे. हे देवा, तुम्ही कृपाळू होऊन आपल्या भक्तांना स्वतःसारखे बनवले आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, जगाच्या उद्धारासाठी देवाने हा अत्यंत उत्तम उपाय शोधून काढला आहे.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
पावले ते झाले सुखी । ज्यांची बोळखी संतचरणीं ॥1॥
कीटक पतंग पशु याती । मानव सत्संगतीं उध्दरले ॥२॥
जिहीं विश्वास धरिला पायीं । तरले ते डोहीं भवाब्धीच्या ॥३॥
निळा म्हणे निर्वाणरुप । पावले स्वरुप श्रीहरीचें ॥४॥
ज्यांची संतांच्या चरणी ओळख (भक्ती) जडली, ते आत्मसुखाला प्राप्त होऊन सुखी झाले. कीटक, पतंग, पशू आणि मानव हे सर्व सत्संगतीने तरून गेले. ज्यांनी संतांच्या चरणांवर विश्वास ठेवला, ते या कठीण संसारसागराच्या डोहातून पार झाले. संत निळोबाराय म्हणतात, ते श्रीहरीच्या मूळ निर्वाणरूपाला प्राप्त झाले.
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
पाहोनियां आले ठाव । संत गांव सुखाचा ॥१॥
त्याचि दाविताती वाटा । सुगमा वैकुंठा जावया ॥२॥
बाळया भोळया सात्विक लोकां । करुनी नेटका उपदेश ॥३॥
निळा म्हणे परोपकारा । लागीं वसुंधरा विचरती ॥४॥
संत स्वतः सुखाच्या गावाचा (मोक्षाचा) ठाव पाहून आले आहेत. ते वैकुंठाला जाण्याच्या सोप्या वाटा सर्वांना दाखवतात. बाळबोध, भोळ्या आणि सात्त्विक लोकांना योग्य उपदेश करून सन्मार्गाला लावतात. संत निळोबाराय म्हणतात, केवळ परोपकारासाठीच संत या पृथ्वीवर वावरतात.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
पाहोनियां सकळ मतांतरें । बैसला धुरें जाणतीयां ॥१॥
परि ते दुर्लभ निपुण ज्ञानी । जे कां जाणोनि नेणते ॥२॥
बोलती उदंड सारांश गोष्टी । परत्वीं भेटी विरळे ते ॥३॥
निळा म्हणे वरदळवेषी । नुतरती कसीं तयांपुढें ॥४॥
सर्व प्रकारची मतांतरे पाहून जो ज्ञानी लोकांच्या आघाडीवर बसतो, पण सर्व काही जाणूनही जो अज्ञानी असल्यासारखा शांत राहतो, असा निपुण ज्ञानी अत्यंत दुर्मीळ आहे. अनेक जण सारांशाच्या गोष्टी सांगतात, पण परमात्म्याची भेट घडवणारे विरळाच असतात. संत निळोबाराय म्हणतात, बाह्य वेष धारण करणारे ढोंगी लोक अशा खऱ्या संतांच्या कसोटीला उतरू शकत नाहीत.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
पूर्ण कृपा झाली तया । गेलों लगटोनियां निज चरणीं ॥१॥
न देखती ते हरिविण । जनीं जनार्दन कोंदला ॥२॥
आनंदे त्या अळविती । वोसणती हरिनामें ॥३॥
निळा म्हणे देवचि झाले । भावा आले तयाचिया ॥४॥
ज्यांच्यावर संतांची पूर्ण कृपा झाली, मी त्यांच्या चरणांना घट्ट धरून राहिलो आहे. त्यांना हरीशिवाय दुसरे काहीही दिसत नाही, जगात त्यांना जनार्दनच भरलेला दिसतो. ते आनंदाने देवाला हाक मारतात आणि स्वप्नातही हरिनामाचा जप करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, आपल्या भक्तीच्या भावामुळे ते स्वतः देवच बनले आहेत.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
प्रताप तुमचा आहेचि जैसा । करितां जी तैसा बडिवारही ॥१॥
नव्हे जें कोणा तें करुनी दावितां । अघटित घडवितां निमिष्यमात्रे ॥२॥
स्त्रियांचे पुरुष पशुमुखें श्रुती । चालविल्या भिंती उदकीं वह्या ॥३॥
निळा म्हणे माझा करा अंगिकार । तरी महिमा थोर वाढेल तुमचा ॥४॥
हे संतांनो, तुमचा पराक्रम जसा अगाध आहे, तसाच तुमचा मोठेपणाही जगात वर्णिला जातो. जे कोणालाही शक्य नाही, ते तुम्ही एका क्षणात अघटित घडवून दाखवता. स्त्रीचा पुरुष करणे, पशूच्या मुखातून वेद वदवणे, भिंत चालवणे आणि पाण्यात वह्या कोरड्या ठेवणे या तुमच्या लीला आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, माझा स्वीकार करा, म्हणजे तुमचा महिमा आणखी वाढेल.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
फळलें तया जन्मांतर । न पडे विसर नामाचा ॥१॥
अत्यादरें हरीची भक्ति । झाली विरक्ति विषयाची ॥२॥
कामक्रोधां गिळिलें शांति । अहंकार समाप्ति मदमत्सरा ॥३॥
निळा म्हणे अचिंतन । लागलें अनुसंधान हरिरुपीं ॥४॥
ज्याला हरिनामाचा कधीही विसर पडत नाही, त्याचे पूर्वजन्म फळाला आले आहेत. अत्यंत आदराने हरीची भक्ती केल्यामुळे त्याला सांसारिक विषयांची विरक्ती झाली आहे. शांततेने काम-क्रोधाला गिळून टाकले आहे आणि अहंकार, मद, मत्सराचा अंत झाला आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, त्याचे मन आता अखंड हरिरूपाच्या अनुसंधानात लीन झाले आहे.
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
बहुत भाग्यें भूमंडळा । आले सकळां उध्दराया ॥१॥
वर्तोनियां दाविती लोकां । पाविती परिपाका आणिकांही ॥२॥
सहज त्यांचा क्रीडा खेळ । हाचि मंगळ सुखकर्ता ॥३॥
निळा म्हणे हें महीतळ । ज्याचिया अढळ धर्मक्रिया ॥४॥
सर्व जगाचा उद्धार करण्यासाठी संत मोठ्या भाग्याने या पृथ्वीवर आले आहेत. ते स्वतः आचरणातून लोकांना मार्ग दाखवतात आणि इतरांनाही परिपक्व (ज्ञानी) बनवतात. त्यांचा सहज खेळणे-वागणेसुद्धा सर्वांसाठी मंगलमय आणि सुखकारक असते. संत निळोबाराय म्हणतात, या पृथ्वीवर संतांचे आचरण आणि धर्मक्रिया अढळ आहेत.
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
बोलणें त्याचें तें नि:शब्द । देखणें देखती सच्चिदानंद । करणें चाळितां आत्मबोध । विषयीं विषय बहमरुप ॥१॥
जाणें येणें आणिकां दिसें । अचळपणें तें जैसें तैसें । कल्लोळ सागरीं उससे । रश्मि जैसे निजबिंबीं ॥२॥
न मोडे त्या अखंडता । घेतां देतां सर्वही करितां । हांसतां खेळतां बोलतां । निजीं निजतां यथासुखें ॥३॥
लेणीं अळंकारहि मिरविती । जयापरि तैसेचि दिसती । न मोडतां स्‍वरुपस्थिति । चित्तीं चितंन सर्वदा ॥४॥
निळा म्हणे गुणातीत । देहीं देहातें नातळत । होऊनियां ठेले संत । अंखटित अखंडीं ॥५॥
संतांचे बोलणे नि:शब्द (मौन) असते, त्यांची दृष्टी सच्चिदानंदाला पाहते आणि त्यांचे सर्व आचरण आत्मबोधाने चालते; त्यांना विषयातही ब्रह्मच दिसते. इतरांना त्यांचे येणे-जाणे दिसले तरी ते मूळ स्वरूपात अचल राहतात—जसे समुद्रात लाटा उठतात किंवा सूर्याचे किरण सूर्याशीच जोडलेले असतात. व्यवहार करताना, हसताना, बोलताना किंवा झोपताना त्यांची आत्मस्थितीची अखंडता कधीही मोडत नाही. जसे अलंकार सोन्यापासून वेगळे नसतात, तसेच ते स्वरूपात स्थिर राहून नित्य चिंतन करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, असे संत देहात असूनही देहातीत आणि गुणातीत होऊन अखंड परब्रह्माशी एकरूप झाले आहेत.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
बोलविला बोले वेद । म्हैसा सुबुध्द स्वरान्वयें ॥१॥
काय एक न करा देवा । भिंती चालवा निचेष्टिता ॥२॥
शिष्यालागीं देतां बोध । नलगे पलाघे निमिष्यहि ॥३॥
निळा म्हणे ज्ञानेश्वरा । मजहि अंगिकारा रंका दीना ॥४॥
रेड्याकडून सुस्वरात वेद बोलवणारे, निर्जीव भिंतीला चालवणारे असे तुम्ही काय करू शकत नाही? शिष्याला बोध देताना तुम्हाला अर्धा क्षणही लागत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, हे ज्ञानेश्वर माऊली, माझ्यासारख्या अज्ञान आणि दीन-रंकाचा स्वीकार करा.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हसंपत्ती वरी तया । आवडे जया संतसंग ॥१॥
त्रिकाळज्ञानी होय तो नर । आत्मसाक्षात्कार भोगप्राप्ती ॥२॥
शांति दया क्षमा सिध्दी । बोलतां समाधी चालतां त्या ॥३॥
निळा म्हणे एवढा लाभ । जोडे त्या स्वयंभ भागयवंता ॥४॥
ज्याला संतसंग आवडतो, त्याला ब्रह्मसंपत्ती स्वतःहून वरून येते. तो मनुष्य भूत, वर्तमान आणि भविष्याचा ज्ञानी बनतो आणि त्याला आत्मसाक्षात्काराचे सुख मिळते. शांती, दया, क्षमा आणि सिद्धी त्याच्या ठायी वास करतात, त्याचे बोलणे आणि चालणे म्हणजे सहज समाधीच असते. संत निळोबाराय म्हणतात, असा मोठा लाभ केवळ महान भाग्यवंतालाच मिळतो.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
भक्तसेवेच्या उपकारें । बहुत आभारें दाटलों ॥१॥
काय उत्तीर्ण व्हावें यासी । रुकमाईसी विचारी ॥२॥
देतां कांहीच न घेती । उदासवृत्ती सर्वदा ॥३॥
निळा म्हणे जिवींचि जडले । तिहीं मज केलें अंकित ॥४॥
(पांडुरंग म्हणतात) भक्तांच्या सेवेच्या उपकाराने मी अत्यंत भारावून गेलो आहे. यांच्या ऋणातून कसे मुक्त व्हावे, असा विचार मी रुक्मिणीला विचारत आहे. मी काही दिले तरी हे संत स्वीकारत नाहीत, ते नेहमी विरक्त राहतात. संत निळोबाराय म्हणतात, देवाने सांगितले की हे संत माझ्या प्राणात जडले आहेत आणि त्यांनी मला आपले दास बनवून ठेवले आहे.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
भक्त भावाच्या संपत्ती । भोगा ऐश्वयें श्रीपती ॥१॥
करा त्यांचे समाधान । न सांडितां सिंहासन ॥२॥
केली नामाची घोकणी । जिहीं तुमच्या चक्रपाणी ॥३॥
निळा म्हणे ठेविली जिहीं । निष्ठा अखंड तुमचे पायीं ॥४॥
हे श्रीपती, भक्तांच्या भक्तीच्या भावरूपी संपत्तीचा आणि ऐश्वर्याचा तुम्ही उपभोग घ्या. आपल्या सिंहासनावरून न उठता तुम्ही या भक्तांचे समाधान करा. हे चक्रपाणी श्रीकृष्णा, ज्यांनी तुमच्या नामाचा नित्य गजर केला आहे आणि तुमच्या चरणी अखंड निष्ठा ठेवली आहे, संत निळोबाराय म्हणतात, त्या भक्तांचा सांभाळ करा.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
भक्त म्हणावें तयासी । न गुंते जो आशापाशीं ॥१॥
अहंकार निरसिला । देहभाव पालटला ॥२॥
निंदा स्तुति हे नावडे । पाहतां परब्रम्ह आवडे ॥३॥
निळा म्हणे तया ध्यातां । स्वानंद तो येत हातां ॥४॥
खरा भक्त त्याला म्हणावे जो आशेच्या पाशात गुंतत नाही. ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे आणि देहभाव बदलला आहे. ज्याला निंदा किंवा स्तुती आवडत नाही, तर केवळ परब्रह्माची आवड असते. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा भक्ताचे ध्यान केल्यानेही आत्मआनंद हाताशी येतो.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
भक्तांचिया गांवा आला । देव परमानंदे धाला ॥१॥
म्हणे नवजायें येथुनी । आतां भक्तांसी टाकुनी ॥२॥
शीण माझा हरला भाग । गोड वाटे याचा संग ॥३॥
निळा म्हणे विजयी झालें । देवा भक्त घेउनी आले ॥४॥
देव जेव्हा भक्तांच्या गावात आला, तेव्हा तो परमानंदाने तृप्त झाला. देव म्हणतो, आता या भक्तांना सोडून मी येथून कुठेही जाणार नाही. माझा सर्व थकवा दूर झाला असून मला संतांचा संग अत्यंत गोड वाटतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांचा विजय झाला आहे, कारण त्यांनी देवाला आपल्याकडे आणून ठेवले आहे.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
भक्तांवीण देवा कोण । सोयरा सज्जन तिहीं लोकीं ॥१॥
यालागीं उनकींच वास पाहे । आज्ञेंत राहे भक्तांचिया ॥२॥
आवडी ऐसी रुपें धरी । भक्तांचे करी सांगितले ॥३॥
निळा म्हणे लोकीं तिहीं । भक्तांविण आप्त नाहीं देवा ॥४॥
तिन्ही लोकांत भक्तांशिवाय देवाचा दुसरा कोणता सखा आणि सोयरा आहे? म्हणूनच देव नित्य भक्तांची वाट पाहतो आणि त्यांच्या आज्ञेत राहतो. भक्तांच्या आवडीनुसार तो विविध रूपे धारण करतो आणि भक्तांनी सांगितलेली कामे करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तिन्ही लोकांत भक्तांशिवाय देवाला दुसरा कोणीही आप्त (नातेवाईक) नाही.
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
भक्तांवीण देवालागीं । पुसतें जगीं कोण दुजें ॥१॥
नामहि नव्हतें रुपहि नव्हतें । कैसेंनि जाणतें कोण तया ॥२॥
परेहि परता परदेशीं होता । केला भक्तीं सरता आपुल्या बळें ॥३॥
निळा म्हणे तो देवसा केला । भक्तीं आणिला नामा रुपां ॥४॥
भक्तांशिवाय या जगात देवाला दुसरे कोण विचारते? देवाला नाव नव्हते की रूप नव्हते, त्याला कोणी कसे ओळखले असते? तो सर्व कल्पनेच्या पलीकडे परकासारखा होता; पण भक्तांनी आपल्या भक्तीच्या बळावर त्याला श्रेष्ठ बनवले. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांनीच देवाला नाम आणि रूपात आणून खऱ्या अर्थाने देवपण दिले.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
भवसिंधु त्यां पायवाट । मायाघाट उतरले ॥१॥
गर्जत विठोबाच्या नामें । गेले व्योमें निजपंथें ॥२॥
परब्रम्हा वरावरी । भेटले हरि विश्वात्मया ॥३॥
निळा म्हणे जोडलीं पदें । ब्रम्हानंदे डुल्लती ॥४॥
संतांसाठी हा भयंकर संसारसागर म्हणजे साधी पायवाट बनला आहे आणि त्यांनी मायेचा घाट सहज ओलांडला आहे. विठोबाच्या नामाची गर्जना करत ते आपल्या निजमार्गाने गगनात (परमार्थात) गेले आहेत. ते विश्वाचा आत्मा असलेल्या परब्रह्म श्रीहरीला भेटले आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी हरिचरण जोडले असून ते अखंड ब्रह्मानंदात डुलत आहेत.
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
भाग्यें जोडे सत्संगती । जरि होय हातीं सुकृती ॥१॥
भाव शूध्द संचित गांठीं । तरीच भेटी तयांसवें ॥२॥
शुध्दचर्या आचरण । लाभती चरण तरि हातीं ॥३॥
निळा म्हणे सज्जनसंग । देवा भाग दुर्लभ तो ॥४॥
पूर्वजन्मीचे पुण्य पाठीशी असेल तरच भाग्याने सत्संगती लाभते. जर संचित पुण्याची गाठ पाठीशी असेल आणि भाव शुद्ध असेल, तरच संतांची भेट होते. शुद्ध आचरण असणाऱ्यालाच संतांचे चरण प्राप्त होतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांचा सहवास हा देवालासुद्धा अत्यंत दुर्मीळ असा भाग्याचा लाभ आहे.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
भाव भक्ती भाग्यवंत । तयां संत भेटती ॥१॥
येर ते भाग्यें जाती वायां न भजतां पायां संतांच्या वचनीं यांचे विश्वास धरिती । धन्य ते होती उभय लोकीं ॥२॥
निळा म्हणे या सज्जनापायीं । जीवभाव जिहीं समर्पिला ॥३॥
जे भाव, भक्ती आणि भाग्याने श्रीमंत आहेत, त्यांनाच संत भेटतात. इतर अभक्त संतांच्या चरणी न भजल्यामुळे व्यर्थ जातात; पण जे संतांच्या वचनांवर विश्वास ठेवतात, ते या आणि परलोकात धन्य होतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ज्यांनी या सज्जन संतांच्या चरणी आपला जीवभाव समर्पित केला आहे, त्यांचा उद्धार निश्चित आहे.
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
भाविकांची उत्तम जाती । विश्वास धरिती संतवचनीं ॥१॥
तयां फळे त्यांचा भाव । प्रगटे देव हदयात ॥२॥
जाणीवेचा नाहीं फुंद । शुध्दबुध्द होती ते ॥३॥
निळा म्हणे त्यांची स्थिती । नये ते गती जाणतिया ॥४॥
भाविक लोकांचे कुळ उत्तम असते, कारण ते संतांच्या वचनांवर पूर्ण विश्वास ठेवतात. त्यांचा भाव फळास येतो आणि त्यांच्या हृदयात देव प्रकट होतो. त्यांच्यात ज्ञानाचा कसलाही गर्व नसतो, ते अतिशय शुद्ध आणि बुद्ध (ज्ञानी) असतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांची ही अवस्था कोरड्या ज्ञानी लोकांना कधीही प्राप्त होऊ शकत नाही.
॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना
भूतीं भगवंत देखिला । मानामान सहजचि गेला ॥१॥
तुमचे कृपेचि हे जाती । स्वरुपीं वेध झाला वृत्ती ॥२॥
व्देषाव्देष निंदा नेणे । चिंता असूया पळती भेणें ॥३॥
निळा म्हणे भूतमांत्रीं । झाला कृपेसी तो धात्री ॥४॥
ज्यांनी सर्व प्राणिमात्रांत भगवंत पाहिला, त्यांचा मान आणि अपमानाचा भाव सहज गळून पडला. संतांच्या कृपेनेच चित्तवृत्ती आत्मरूपात लीन होते. असा भक्त द्वेष आणि निंदा जाणत नाही, चिंता व मत्सर त्याला घाबरून पळून जातात. संत निळोबाराय म्हणतात, तो सर्व प्राण्यांवर कृपा करणारा दाता बनतो.
॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना
भूतीं भूतात्मा देखतां । ठेली जडोनि एकात्मता । नाढळे गुणदोष वार्ता । नमन नम्रता त्यां अंगी ॥१॥
धन्य त्यांचे जन्मकर्म । सम नाढळे ज्या विषम । गळोनियां क्रोध काम । झाले निष्काम निर्लोभ ॥२॥
संकल्प नासले विकल्प । पुण्य कैंचें तया पाप । ठेलें सवरुपीं स्वरुप । विठ्ठल रुप विठठलीं ॥३॥
अहंकार नुरे उरीं । झाले व्यापक चराचरीं । निजानंदाची उजरी । सन्मुख तयां सर्वदा ॥४॥
निळा म्हणे स्थैर्यबुध्दी । निंर्दंव्द झाले निजात्मबुध्दी । सच्चिदानंद पदोपदीं । कैवल्यसुखें डुल्लती ॥५॥
सर्व भूतांत भूतात्मा पाहिल्यामुळे त्यांची सर्व सृष्टीशी एकात्मता जडली आहे; त्यांच्यात गुण-दोषांची चर्चा नसून केवळ नम्रता असते. ज्यांना विषमतेतही समत्व दिसते, ज्यांचा काम आणि क्रोध गळून गेला आहे, त्यांचे जन्म आणि कर्म धन्य आहे. त्यांचे सर्व संकल्प-विकल्प आणि पाप-पुण्य नष्ट झाले असून ते स्वतः विठ्ठलरूप बनले आहेत. अहंकार उरला नसल्यामुळे ते चराचरात व्यापक झाले आहेत आणि आत्मआनंद त्यांच्यासमोर सदैव उभा असतो. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांची बुद्धी स्थिर व द्वंद्वरहित झाली असून ते पावलोपावली मोक्षसुखात डुलतात.
॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना
मस्तक माझा पायांवरी । राहो निरंतरी संतांच्या ॥१॥
इतुलेन मी कृतकृत्य । होईन निश्चित संसारीं ॥२॥
धरिल्या जन्माचें सार्थक । भवभयमोचक साधन हें ॥३॥
निळा म्हणे नलगे फार । करणें विचार यावरी ॥४॥
माझे मस्तक निरंतर संतांच्या चरणावर राहो. एवढ्यानेच मी या संसारात पूर्णपणे कृतकृत्य (धन्य) होईन. धारण केलेल्या मानवी जन्माचे सार्थक करणारे आणि संसारभयातून मुक्त करणारे हेच श्रेष्ठ साधन आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, यावर आता अधिक विचार करण्याची मुळीच गरज नाही.
॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना
म्हणोनियां शब्द न पवेचि तत्वतां । बुध्दीचिया माथां वळघे कोण ॥१॥
मना पवना केंवि घडेल संचार । श्रुती परात्पर म्हणती ज्यातें ॥२॥
नाद बिंदु कळा ज्योती हीं बोलणीं । आरौतीं निर्वाणीं विरती तेथें ॥३॥
निळा म्हणे वर्म नेणती ते सकळें । वाचकें वाचाळे संतावीण ॥४॥
परब्रह्माच्या ठिकाणी शब्द पोहोचू शकत नाहीत, तर तिथे बुद्धीची काय ताकद? ज्याला वेद 'परात्पर' म्हणतात, तिथे मन आणि प्राणाचा संचार कसा होणार? नाद, बिंदू, कला आणि ज्योती या सर्व गोष्टी मोक्षाच्या अलीकडेच विरून जातात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांशिवाय इतर वाचाळ ज्ञानी मंडळी हे खरे गुप्त मर्म जाणू शकत नाहीत.
॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना
म्हणोनियां संतजनां । देती आलिंगना पूजिती ॥१॥
त्यांचिया मुखें ऐकती कथा । मानिती परमार्था फळ आलें ॥२॥
म्हणती आजी धन्य झालों । प्रसाद पावलों संतांचा ॥३॥
निळा म्हणे उत्साह देवा । मानला वैभवा देखोनियां ॥४॥
म्हणूनच लोक संतांना पूजन करून आलिंगन देतात. त्यांच्या मुखातून हरिकथा ऐकून परमार्थाचे खरे फळ मिळाले असे मानतात. ते म्हणतात, आज आम्ही धन्य झालो कारण आम्हाला संतांचा प्रसाद मिळाला. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांचा हा भक्तीचा उत्साह पाहून देवालाही अत्यंत आनंद होतो.
॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना
मानामान संकल्प आशा । तुटला मोहजाळ फांसा ॥१॥
तया गुरुचियां भक्तां । नुरेचि कोठें गोंवा गुतां ॥२॥
संर्वातरीं आपुलें रुप । देखती नेणतां विकल्प ॥३॥
निळा म्हणे कर्मातीत । झाले होऊनि कर्मी रत ॥४॥
मानापमान, संकल्प, आशा आणि मोहाचा फास ज्या गुरुभक्ताचा तुटून गेला आहे, त्याला संसारात कुठेही अडचण उरत नाही. तो कोणताही संशय न बाळगता सर्वांच्या अंतर्यामी आपलेच आत्मरूप पाहतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असा भक्त कर्म करत असूनही कर्माच्या बंधनांपासून मुक्त (कर्मातीत) राहतो.
॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना
मार्ग दाउनी गेले आधीं । दयानिधी संत पुढें ॥१॥
तेणेंचि पंथें चालोंजातां । न पडे गुंता कोठें कांहीं ॥२॥
मोडूनियां नाना मतें । देती सिध्दांते सौरसु ॥३॥
निळा म्हणे ऐसे संत । कृपावंत सुखसिंधु ॥४॥
दयाळू संत आधी स्वतः चालून पुढे सन्मार्ग दाखवून गेले आहेत. त्या मार्गाने चालत गेल्यास कुठेही कसलाही अडथळा येत नाही. त्यांनी नाना प्रकारची भ्रामक मते मोडून काढून सिद्धांताचा सोपा रस दिला आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, असे संत अत्यंत कृपाळू आणि सुखाचे सागर आहेत.
॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना
मुक्ति येती धांवोनियां । प्रीती वरावया हरिभक्तां ॥१॥
रिध्दी सिध्दी वोळगे येती । समागम इच्छिती पुरुषार्थ ॥२॥
शांति क्षमा दया सिध्दी । सारिती उपाधी येऊनियां ॥३॥
निळा म्हणे निरहंकृती न ढळे परती नैराशा ॥४॥
मुक्ती स्वतः धावत येऊन हरिभक्ताला प्रेमाने माळ घालू इच्छिते. ऋद्धी आणि सिद्धी त्यांच्या सेवेसाठी हजर होतात आणि सर्व पुरुषार्थ त्यांचा सहवास इच्छितात. शांती, क्षमा आणि दया येऊन संसाराची सर्व उपाधी दूर करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांचा निरहंकार आणि निरिच्छ भाव कधीही ढळत नाही.
॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना
मृत प्राणी ते जीवविले । पुरुषहीं केले स्त्रियांचे ॥१॥
हे तों तुमची सहजस्थिती । लोकांसी भक्ति प्रगटावया ॥२॥
प्रसादेंचि विधवेसी बाळ । जन्मविला केवळ भातलवंडा ॥३॥
निळा म्हणे तुमची करणी । देवाहुनी अधिक् ॥४॥
तुम्ही मेलेल्या प्राण्यांना जिवंत केले आणि स्त्रीचा पुरुष बनवला; लोकांमध्ये भक्ती प्रकट करण्यासाठी ही तुमची सहज लीला आहे. तुम्ही आशीर्वादाने विधवेला मूल दिले आणि अघटित घडवून आणले. संत निळोबाराय म्हणतात, हे संतांनो, तुमची करणी तर देवापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना
याचिलागीं परांगना । मानिती हुताशनापरी ज्ञाते ॥१॥
जवळी गेल्या जाळूं शके । म्हणोनि धाकें पळती त्या ॥२॥
आधीं तों न करिती संभाषण । मी एकांतदर्शन कैचें त्यां ॥३॥
निळा म्हणे शुचिर्भूत । वसती निर्धूत जनीं वनीं ॥४॥
म्हणूनच ज्ञानी संत परस्त्रीला अग्नीसारखी मानतात; जवळ गेल्यास ती भस्म करू शकते या भीतीने ते तिच्यापासून दूर राहतात. ते तिच्याशी साधे संभाषणही करत नाहीत, मग एकांतात दर्शन तर दूरच राहिले. संत निळोबाराय म्हणतात, असे संत अत्यंत पवित्र होऊन जनात व वनात निर्भयपणे राहतात.
॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना
यात्रेहूनि आले गांवा । घेऊनियां विठ्ठल देवा ॥1॥
भक्त पूजिती आदरें । टाळ विणे मृदंगस्वरें ॥२॥
दिंडया पताका छबिने । नृत्य हरिकथा गायनें ॥३॥
निळा म्हणे निज भुवनीं । पूजिती स्तविती अनुदिनीं ॥४॥
जेव्हा भक्त यात्रेवरून साक्षात विठ्ठलदेवाला सोबत घेऊन आपल्या गावी परततात, तेव्हा इतर भक्त टाळ, वीणा आणि मृदंगाच्या गजरात त्यांचे आदराने पूजन करतात. दिंड्या, पताका, पालखी, नृत्य, हरिकथा आणि गायनाचा उत्साह होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, ते दररोज आपल्या घरात देवाची पूजा आणि स्तुती करतात.
॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना
रात्री पळे येतांचि सविता । सिंहगर्जनें कुंजर चळता ॥१॥
तैसें हरिभक्तां सांकडें । येताचि पळे दृष्टीपुढें ॥२॥
महालक्ष्मीचें वारें । येतांचि दरिद्र घे माघारें ॥३॥
निळा म्हणे हरीच्या स्मरणें । हारपोनि ठाती जन्ममरणें ॥४॥
सूर्य उगवताच जशी रात्र पळून जाते आणि सिंहाची गर्जना ऐकून हत्ती थरथर कापतो, तसेच हरिभक्तांसमोर संकट येताच ते दृष्टीपुढून पळून जाते. महालक्ष्मीची कृपा होताच जसे दारिद्र्य माघार घेते, संत निळोबाराय म्हणतात, तसेच हरीच्या स्मरणाने जन्म आणि मरणाचा फेराच पार नष्ट होतो.
॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना
रंगले ते संतसंगें । झाले अंगे शुध्द बुध्द ॥१॥
देवचि संत देवचि संत । आणिकांही करीत देवचि ते ॥२॥
कैंचें तेथें व्यवधान । ब्रम्ह सनातन पाववितां ॥३॥
निळा म्हणे न लभे देवा । आणिती भावा त्या संत ॥४॥
जे संतांच्या संगतीत रंगून गेले, ते स्वतः काया-वाचा-मनाने अत्यंत शुद्ध आणि ज्ञानी झाले. संत हेच देव आहेत आणि ते इतरांनाही देवस्वरूप बनवतात. सनातन ब्रह्माची प्राप्ती करून देताना तिथे कसलाही पडदा किंवा अडथळा उरत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, जो देव सहजासहजी लाभत नाही, त्याला संत आपल्या भक्तीच्या भावाने प्रकट करतात.
॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना
लाजोनियां समाधीसुख । ठाके अधोमुख हरिभेटी ॥१॥
म्हणोनियां रतले दास । करिती उल्हास नित्य नवा ॥२॥
ऐकोनियां नामावळी । धांवोनी कवळी ह्रदयीं त्या ॥३॥
निळा म्हणे जवळी ठाके । नेदी पारिखे दिसोंचि ॥४॥
हरीच्या भेटीच्या सुखापुढे समाधीचे सुखसुद्धा लाजून खाली मान घालते. म्हणूनच हरीचे दास या भक्तीत रंगून नित्य नवा आनंदोत्सव करतात. भक्तांच्या तोंडून नामस्मरण ऐकताच देव धावत येऊन त्यांना हृदयाशी धरतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव अखंड त्यांच्या जवळ राहतो आणि त्यांना कधीही परके वाटू देत नाही.
॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना
वाचेतें वदवी रसनेतें चाखती । नेत्रातें दाखवी परि त्या दुरी ॥१॥
बुध्दी बोधविता चित्ता चेतविता । देहीं देहातीता कैसेनि दावूं ॥२॥
भावाभावातीत अव्दैता अव्दैत । ज्यातें म्हणत नेति नेति ॥३॥
निळा म्हणे कांही न होऊनियां जें आहे । दाविती त्याचि सोय सद्गुरु संत ॥४॥
जो जिभेला बोलायला लावतो, चव घेण्याची शक्ती देतो, डोळ्यांना दाखवतो पण स्वतः इंद्रियांच्या पलीकडे असतो; जो बुद्धीला बोध देतो आणि चित्ताला चेतना देतो, त्या देहात राहणाऱ्या देहातीत तत्त्वाला कसे दाखवावे? ज्याला वेद 'नेति नेति' (हे नाही, हे नाही) म्हणतात, जो भावाभावाच्या पलीकडचा अद्वैत आहे, संत निळोबाराय म्हणतात, काहीही न बनता जे सदा सर्वदा अस्तित्वात आहे, त्याचीच अचूक ओळख सद्गुरू संत करून देतात.
॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल नामें विठ्ठल झाले । देहभावा विसरुनि गेले ॥१॥
सर्व काळ विठ्ठल चित्तीं । बहमानंदें ते डुल्लती ॥२॥
विठ्ठल ध्यानीं मनीं जनीं । विठ्ठल लोचनीं चिंतनीं ॥३॥
निळा म्हणे भोगी त्यागीं । विठ्ठल तया जडला आंगीं ॥४॥
विठ्ठलनामाचा जप करता करता संत स्वतः विठ्ठलरूप झाले आणि देहभाव पूर्ण विसरून गेले. त्यांच्या चित्तात सर्वकाळ विठ्ठल असल्यामुळे ते ब्रह्मानंदात डुलतात. ध्यानात, मनात, जनात, डोळ्यांत आणि चिंतनात त्यांना विठ्ठलच दिसतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भोगात असो वा त्यागात, विठ्ठल त्यांच्या अंगांगात जडला आहे.
॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना
वैष्णव वसती जये स्थाळीं । तेथें धुमाकुळ कथेची ॥१॥
विठठल देव नाचे उभा । दाटे सभा संतांची ॥२॥
सुखी होती महानुभाव । पावती ठाव तत्पदीं ॥३॥
निळा म्हणे नारी नर । होती तत्पर परमार्थी ॥४॥
ज्या ठिकाणी वैष्णव भक्त राहतात, तिथे हरिकथेचा मोठा उत्साह असतो. तिथे संतांची सभा भरते आणि साक्षात विठ्ठलदेव उभा राहून नाचतो. थोर ज्ञानी पुरुष त्या सुखाने तृप्त होतात आणि देवाच्या चरणी स्थान मिळवतात. संत निळोबाराय म्हणतात, तिथले सर्व स्त्री-पुरुष परमार्थात तत्पर होतात.
॥ अभंग १२६ ॥ अभंग रचना
शुक प्रल्हाद हरिच्या नामें । गातां सुखसंभ्रमें निवाले ॥१॥
त्यांनी उघडूनियां हे मागी । दाविली जगीं हरिभक्ती ॥२॥
तैसाचि नामा विष्णूदास । पावला सौरस परब्रहमीं ॥३॥
निळा म्हणे दाउनी तुका । गेला एका जनार्दन ॥४॥
शुकदेव आणि प्रल्हाद हरिनामाचे गुणगान गाऊन आत्मसुखाने तृप्त झाले. त्यांनीच भक्तीचा हा उघडा मार्ग जगाला दाखवला. तसाच विष्णूदास नामा (संत नामदेव) परब्रह्माचा अनुभव पावला. संत निळोबाराय म्हणतात, संत तुकाराम महाराज मार्ग दाखवून गेले आणि संत एकनाथ (एका जनार्दन) यांनीही हाच मार्ग सिद्ध केला.
॥ अभंग १२७ ॥ अभंग रचना
शोधुनियां आले संत । हिताहत जगाचें ॥१॥
तेचि वचनें अनुवादती । सकळां नीतिप्रमाणें ॥२॥
सत्यासत्य ठावें तया । पाहोनियां ठेविलें ॥३॥
निळा म्हणे गुंता गोवा । कांहिंचि जिवा न करिती ॥४॥
संत जगाचे हित आणि अहित कशात आहे हे शोधून आले आहेत. तेच अनुभव नीती आणि प्रमाणाला धरून आपल्या वचनांतून सांगतात. त्यांना सत्य आणि असत्य काय आहे हे पूर्ण ठाऊक आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, ते जिवाच्या मनात कसलाही गुंता किंवा संशय उरू देत नाहीत.
॥ अभंग १२८ ॥ अभंग रचना
सकळाहि संत आराधिती । हदयकमळीं ते पूजिती ॥१॥
चरण गोमटे म्हणवूनि । पापा तापा करिती धुणी ॥२॥
नित्यानित्यें आठविती । निळा म्हणे तृप्त झाले । चरणामृतेंचि ते धाले ॥३॥
सर्व संत ज्या पांडुरंगाची आराधना करतात आणि त्याला आपल्या हृदयकमळात पूजतात; ज्याचे सुंदर चरण सर्व पापांचा व तापांचा नाश करतात; संत नित्य त्याचे स्मरण करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्या देवाच्या चरणामृताचे प्राशन करून संत पूर्ण तृप्त झाले आहेत.
॥ अभंग १२९ ॥ अभंग रचना
सकळाठायीं भगवदाव । हाचि अनुभव जयाचा ॥१॥
त्याच्या चरणीं लीन व्हावें । उध्दरावें कृपेनें ॥२॥
मावळले कामक्रोध । वृत्ति सन्निध हरीच्या ॥३॥
निळा म्हणे त्याच्या नामें । पापें अधर्म नासती ॥४॥
ज्यांचा सर्व प्राणिमात्रांत भगवंतच आहे असा अनुभव आहे, त्यांच्या चरणी लीन व्हावे आणि त्यांच्या कृपेने स्वतःचा उद्धार करून घ्यावा. ज्यांचे काम-क्रोध मावळले आहेत आणि चित्तवृत्ती हरीच्या जवळ स्थिर झाली आहे, संत निळोबाराय म्हणतात, अशा संतांच्या नामानेच सर्व पापे आणि अधर्म नष्ट होतात.
॥ अभंग १३० ॥ अभंग रचना
सद्गुरुकृपा वोळली तयां । जे पंढरीराया अनुसरले ॥१॥
भक्ति ज्ञान वैराग्यशीळ । शांति अढळ निवैंरता ॥२॥
भूतदया मानसीं वसे । मातले प्रेमरसे गर्जती ॥३॥
निळा म्हणे ह्रदयीं ध्यान । मुखीं चितंन अहर्निशी ॥४॥
जे पंढरीरायाला शरण गेले, त्यांच्यावर सद् गुरूंची कृपा पूर्णपणे बरसली. त्यांच्या अंगी भक्ती, ज्ञान, वैराग्य, अढळ शांती आणि निर्वैर भाव वास करतो. त्यांच्या मनात प्राणिमात्रांविषयी दया असते आणि ते प्रेमरसात दंग होऊन हरिनामाची गर्जना करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या हृदयात देवाचे ध्यान आणि मुखात अहोरात्र नामस्मरण चालते.
॥ अभंग १३१ ॥ अभंग रचना
सारुनी अवघींच मतांतरें । जे लटिक्यासी खरें मानिती ॥१॥
एकचि दृढाविती भावो । जेणें देवो जोडे तो ॥२॥
सत्य भजन सय भक्ति । सत्यचि बोधिती परमार्थ ॥३॥
निळा म्हणे एकाचि वचनीं । ब्रम्हसनातनीं मेळविती ॥४॥
खोट्याला खरे मानणाऱ्या सर्व भ्रामक मतांतरांना बाजूला सारून, ज्या उपायाने देव प्राप्त होतो असा एकच भाव संत दृढ करतात. ते सत्य भजन, सत्य भक्ती आणि खऱ्या परमार्थाचाच बोध करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, आपल्या केवळ एका वचनाने ते शिष्याला सनातन ब्रह्माशी जोडून देतात.
॥ अभंग १३२ ॥ अभंग रचना
सांगो जातां शब्दचि विरे । जेंवि अंधारें रविभेटीं ॥१॥
सागरीं ठाव बुडीही देतां । न लभेची सर्वथा निर्बुजला ॥२॥
यापरि शब्द न पवेचि तेथें । कैसेनि सुखातें अनुवादें ॥३॥
निळा म्हणे जाणती संत । आहे सिध्दांत तेथींचा तो ॥४॥
जसे सूर्याच्या भेटीने अंधार लोप पावतो, तसेच आत्मसुखाचे वर्णन करायला गेले की शब्दच विरून जातात. समुद्रात कितीही खोल बुडी मारली तरी त्याचा तळ सापडत नाही. अशा प्रकारे तिथे शब्द पोहोचू शकत नसल्यामुळे त्या सुखाचे वर्णन कसे करावे? संत निळोबाराय म्हणतात, पण संत तो अंतरीचा सिद्धांत पूर्ण जाणतात.
॥ अभंग १३३ ॥ अभंग रचना
सांपडली हे सुगम वाट । हरीचिया पाठ नामाचा ॥1॥
ब्रम्हानंदे करिती घोष । कीर्तनीं उल्हास नित्यानीं ॥२॥
हरीचिया प्रेमें रंगोनियां गेले । देहींचे विसरले देहभाव ॥३॥
निळा म्हणे जिंकोनि काळा । भोगिती सोहळा वैकुंठींचा ॥४॥
हरिनामाचा नित्य पाठ करण्याची ही अतिशय सोपी वाट भक्तांना सापडली आहे. ते ब्रह्मानंदात नामघोष करतात आणि कीर्तनात नित्य नवीन उत्साहाने रंगतात. हरीच्या प्रेमात रंगून गेल्यामुळे ते देहाचा भाव पूर्ण विसरले आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, काळावर विजय मिळवून ते या देहातच वैकुंठाचा सोहळा अनुभवतात.
॥ अभंग १३४ ॥ अभंग रचना
सीत बुंद प्राप्त ज्यासी । निजात्मसुखासी तो पावे ॥१॥
जेथें उभे संतजन । नारायण समावेत ॥२॥
तया सुखा उणें नाहीं । लोकीं तिहीं पूज्य तो ॥३॥
निळा म्हणे हरीचे शेष । करीत नाश कल्मषा ॥४॥
ज्याला संतांच्या चरणामृताचा एक थेंब प्राप्त होतो, तो आत्मसुखाला प्राप्त होतो. जिथे साक्षात नारायणासह संतजन उभे असतात, त्या सुखाला कोणतीही उणीव नसते आणि तो मनुष्य तिन्ही लोकांत पूजनीय होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, हरीच्या प्रसादाचे शेष भक्तांच्या सर्व पापांचा नाश करते.
॥ अभंग १३५ ॥ अभंग रचना
सुखाचीच ओतली । मूर्ति याची ठसावली ॥१॥
अविच्छिन्न भगवतबुध्दी । सर्वभूतीं निरवधी ॥२॥
मोह ममता कैंची आतां । आशा कल्पना हरिच्या भक्तां ॥३॥
निळा म्हणे सनकादिकां । अनुभव तैसा त्याचा निका ॥४॥
संत म्हणजे जणू सुखाचीच ओतलेली मूर्ती बनले आहेत. त्यांची बुद्धी सर्व प्राणिमात्रांत अखंड भगवंतालाच पाहते. आता अशा हरिभक्तांच्या ठायी मोह, ममता, आशा आणि कल्पना कशी उरणार? संत निळोबाराय म्हणतात, सनकादिक ऋषींसारखाच त्यांचा हा उत्तम आणि शुद्ध अनुभव आहे.
॥ अभंग १३६ ॥ अभंग रचना
सुरवर इच्छा करिती त्यांची । नित्य हरिभक्तांची भेटावया ॥१॥
म्हणती धन्य हरीचे दास । सर्वदा उदास देहभावीं ॥२॥
दर्शनें यांच्या सर्वही सिध्दी । तुटती उपाधी जन्ममरणें ॥३॥
निळा म्हणे वैकुंठवासी । रंगला प्रेमासी यांचिया ॥४॥
देवगणसुद्धा या हरिभक्तांना भेटण्याची नित्य इच्छा करतात. ते म्हणतात, हे हरीचे दास धन्य आहेत जे देहाच्या भावाविषयी पूर्ण उदासीन असतात. यांच्या केवळ दर्शनाने सर्व सिद्धी प्राप्त होतात आणि जन्म-मरणाची उपाधी तुटते. संत निळोबाराय म्हणतात, साक्षात वैकुंठवासी विष्णू यांच्या प्रेमात रंगून गेला आहे.
॥ अभंग १३७ ॥ अभंग रचना
सुरदास आंधळा पंजाबी ब्राम्हण । गातां तुमचे गुण धन्य झाला ॥१॥
विसोबा खेचर चांगा वटेश्वर । नरहारी सोनार पाठक नामा ॥२॥
जिवलग तुम्हां सांगाती जीवाचे । विभागी भाग्याचे केले तुम्हीं ॥३॥
निळा म्हणे भेद नाहीं तुम्हां संतां । दाविली भिन्नता प्रीतीसाठीं ॥४॥
अंध असलेले सूरदास, विसोबा खेचर, चांगदेव, नरहरी सोनार, नामा पाठक हे सर्व तुमचे गुण गाऊन धन्य झाले. हे भगवंता, तुम्ही या संतांना आपले जिवाभावाचे सांगाती करून आपल्या आत्मवैभवाचे वाटेकरी केले. संत निळोबाराय म्हणतात, तुमच्यात आणि संतांमध्ये मुळीच भेद नाही, केवळ भक्तीच्या प्रेमासाठी ही भिन्नता दिसू दिली आहे.
॥ अभंग १३८ ॥ अभंग रचना
सूर्य न देखे अंधकारा । अग्नि जेवीं शीतज्वरा ॥१॥
तेंचि हरिभक्तां सांकडे । येऊंचि न शके तयापुढें ॥२॥
हनुमंतासी भूतबाधा । नव्हे कल्पांतीही कदा ॥३॥
निळा म्हणे दत्तात्रया । न बाधी मोह ममता माया ॥४॥
जसे सूर्याला कधी अंधार दिसत नाही आणि अग्नीला कधी थंडीची भीती नसते, तसेच हरिभक्तांसमोर कोणतेही संकट येऊ शकत नाही. हनुमंताला कल्पांत झाला तरी भूतबाधा होऊ शकत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, तसेच दत्तात्रेयांप्रमाणे संतांना मोह, ममता आणि माया कधीही बांधू शकत नाही.
॥ अभंग १३९ ॥ अभंग रचना
सोडोनियां जाती पोतीं । कृपा करुनी दिधलीं हातीं ॥१॥
संत उदार उदार । लुटविलें निज भांडार ॥२॥
होतें सायासें जोडिलें । निक्षेपीचें तें दाविलें ॥३॥
निळा महणे उदारपणा । मेरु संतांच्या ठेंगणा ॥४॥
संतांनी शास्त्रांचे गठ्ठे बाजूला ठेवून भक्तांच्या हाती थेट कृपेचा ठेवा दिला. संत अत्यंत उदार असून त्यांनी आपले आत्मज्ञानाचे भांडार सर्वांसाठी लुटवले आहे. त्यांनी कष्टाने मिळवलेले आणि जपून ठेवलेले गुप्त धन उघडे करून दाखवले. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या औदार्यापुढे मेरूपर्वतही लहान वाटतो.
॥ अभंग १४० ॥ अभंग रचना
संतकृपा त्यांसीचि फळे । ज्यांचें चित्त वोळे परमार्थी ॥१॥
काय उणें सुखा मग । संतसंग जोडता ॥२॥
देवचि हातीं लागे तयां । संत जयां प्रसन्न ॥३॥
निळा म्हणे संतांपाशीं । आहे अनायासीं सर्व सिध्दी ॥४॥
ज्यांचे चित्त परमार्थाकडे वळते, त्यांनाच संतकृपा फळास येते. एकदा का संतसंग लाभला की मग सुखाची काय कमतरता उरणार? ज्यांच्यावर संत प्रसन्न होतात, त्यांच्या हाती साक्षात देवच लागतो. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांजवळ सर्व सिद्धी सहजासहजी प्राप्त होतात.
॥ अभंग १४१ ॥ अभंग रचना
संतरुपे तुम्हीच धरा । विश्वंभरा अवतार ॥१॥
म्हणोनि महिमा कीर्ति जगीं । वागविती अंगी सामर्थ्य ॥२॥
बोलवउनि रेडा चालवता भिंती । विमानीं होती उपविष्ट ॥३॥
निळा म्हणे मानवी तनु । जाती घेऊनी वैकुंठा ॥४॥
हे विश्वंभरा, तुम्हीच संतांच्या रूपाने अवतार धारण करता. म्हणूनच संतांचा महिमा आणि कीर्ती जगात पसरली आहे व ते अंगी अगाध सामर्थ्य बाळगतात. रेड्याकडून वेद वदवणे, भिंत चालवणे, विमानावर बसणे या त्यांच्या लीला आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, ते मानवी देहासाहित थेट वैकुंठाला निघून जातात.
॥ अभंग १४२ ॥ अभंग रचना
संतप्रसाद लाधले । तेचि धाले ब्रम्หารसे ॥१॥
सदा नामीं जडली प्रीति । तेचि करिता उच्चार ॥२॥
भक्ति भाग्य वोसंडलें । वैराग्य आलें मोडोनी ॥३॥
निळा म्हणे अंगी शांति । क्षमा विश्रांति ज्ञानाची ॥४॥
ज्यांना संतांचा प्रसाद मिळाला, तेच खऱ्या ब्रह्मरसाने तृप्त झाले. ज्यांची प्रीती नित्य नामात जडली, तेच नामाचा उच्चार करतात. त्यांच्या ठायी भक्तीचे भाग्य ओसंडून वाहते आणि परिपूर्ण वैराग्य प्रकट होते. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या अंगी शांती, क्षमा आणि ज्ञानाची पूर्ण विश्रांती असते.
॥ अभंग १४३ ॥ अभंग रचना
संतां ऐसा उदार एक । त्रैलोक्यनायक श्रीविठ्ठल ॥१॥
आणखी नये तुळणें दुजा । धुंडितां समाजा त्रिभुवनीं ॥२॥
ज्याचिया वचनें भवसिंधु नुरे । मायाभुररें दूरी पळे ॥३॥
निळा म्हणे सगुणवतार । तेंचि परात्पर श्रीहरीचें ॥४॥
संतांसारखा उदार केवळ तिन्ही लोकांचा स्वामी श्रीविठ्ठलच आहे, तिन्ही लोकांत शोधले तरी संतांशी तुलना करता येईल असा दुसरा कोणीही नाही. ज्यांच्या वचनाने संसारसागर संपून जातो आणि मायेचे भुरळ पळून जाते, संत निळोबाराय म्हणतात, संत म्हणजे परात्पर श्रीहरीचाच सगुण अवतार आहेत.
॥ अभंग १४४ ॥ अभंग रचना
संतांचा वास जये स्थळीं । तेथें रवंदळी पापाची ॥१॥
काम क्रोध जाती विलया । ममता माया देशधडी ॥२॥
तृष्णे कल्पनेचा गांव । वोस ठाव संदेहा ॥३॥
निळा म्हणे अहंकारा । मद मत्सरां उरी नुरे ॥४॥
ज्या ठिकाणी संतांचा वास असतो, तिथे पापांची पार दाणादाण उडते. काम आणि क्रोध लय पावतात, तर ममता व माया पळून जातात. तृष्णा आणि कल्पनेचा गाव ओस पडतो आणि संशयाला जागा उरत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, तिथे अहंकार, मद आणि मत्सराला अजिबात जागा उरत नाही.
॥ अभंग १४५ ॥ अभंग रचना
संतांपाशी अपार सुख । हरिखा हरिख वोसंडे ॥१॥
बोलती वचनें तेचि वेद । शास्त्रानुवाद विहिताचे ॥२॥
पुरातन ज्या ज्या उत्तम वाटा । दाविती चोखटां भाविकां ॥३॥
निळा म्हणे यांचा धंदा । हाचि सर्वदा गुण वाणी ॥४॥
संतांजवळ अपार सुख आहे, जिथे आनंदाचा आनंद ओसंडून वाहतो. ते जे वचन बोलतात, तोच वेद आणि शास्त्रांचा खरा अर्थ असतो. संतांनी प्राचीन काळापासून असलेल्या उत्तम आणि स्वच्छ वाटा भाविकांना दाखवल्या आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, भगवंताचे गुण गाणे हाच संतांचा नित्य व्यवसाय आहे.
॥ अभंग १४६ ॥ अभंग रचना
संतीं जया हातीं धरिलें । ब्रम्हसनातन ते पावले ॥१॥
आणिकां दुर्लभ जें साधनें । यांच्या प्राप्‍त अवलोकनें ॥२॥
फळ अनापेक्ष पावती । प्राणी यांचिये संगतीं ॥३॥
निळा म्हणे कल्पतरु । सामान्य दाते हे ईश्वरु ॥४॥
संतांनी ज्याचा हात धरला, तो सनातन ब्रह्माला प्राप्त झाला. जे इतरांना कठीण साधनांनीही मिळत नाही, ते संतांच्या केवळ दर्शनाने प्राप्त होते. संतांच्या संगतीत राहिल्याने जिवाला कसलीही अपेक्षा न ठेवता परमफळ मिळते. संत निळोबाराय म्हणतात, कल्पतरू किंवा इतर दाते सामान्य आहेत, संत हे तर साक्षात ईश्वरच आहेत.
॥ अभंग १४७ ॥ अभंग रचना
हरावया कलीचे दोष । साच हे अंश श्रीहरीचे ॥१॥
म्हणोनियां सामर्थ्य अंगीं । वागविती जगीं निभ्रांत ॥२॥
भक्तिलेणें लेऊनियां । विचरती मायालाघवी ॥३॥
निळा म्हणे संदेह नाहीं । यदाथीं कांहीं त्रिसत्य ॥४॥
कलीचे दोष दूर करण्यासाठी संत हे साक्षात श्रीहरीचे अंश म्हणून अवतार घेतात. म्हणूनच ते अंगी अगाध सामर्थ्य बाळगून जगात निभयपणे वावरतात. भक्तीचे दागिने परिधान करून ते मायेच्या जगात विचरतात. संत निळोबाराय म्हणतात, यात कसलाही संशय नाही, हे त्रिवार सत्य आहे.
॥ अभंग १४८ ॥ अभंग रचना
हरीचिया भजनें हरिचे जन । करिती पावन पतितांसी ॥१॥
ऐसा त्यांचा अगाध महिमा । निरुपमा तो न वर्णवे ॥२॥
देऊनियां परमार्थसिध्दी । पावविती पदीं श्रीहरीच्या ॥३॥
निळा म्हणे सत्संगसुख । गणितां अधिक् परमामृता ॥४॥
हरीच्या भजनाने हरीचे दास पतित लोकांना पावन करतात. असा त्यांचा अगाध आणि अनुपम महिमा आहे, ज्याचे वर्णन करता येत नाही. ते भक्तांना परमार्थसिद्धी देऊन श्रीहरीच्या पदाला पोहोचवतात. संत निळोबाराय म्हणतात, सत्संगतीचे सुख हे अमृतापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग १४९ ॥ अभंग रचना
हरीच्या पढोनियां नामावळी । करिती होळी महादोषा ॥1॥
तेचि धन्य देहधारी । या माझारीं कलियुगा ॥२॥
सत्य वाणी सत्याचि क्रिया । जे आचरोनियां वर्तती ॥३॥
निळा म्हणे त्यांचिया संगें । उध्दरिजे जगें अनायासें ॥४॥
हरिनामाची नामावळी गाऊन जे महापापांची होळी करतात, या कलियुगात तेच देहधारी धन्य आहेत. ज्यांची वाणी सत्य आहे आणि आचरणही सत्याला धरून आहे, संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांच्या संगतीने संपूर्ण जग सहजासहजी तरून जाते.
॥ अभंग १५० ॥ अभंग रचना
हरिभक्त माझे जिवलग सांगाती । सांभाळूनी नेती परलोका ॥१॥
वचनेंचि त्यांच्या होय महा लाभ । करी पदमनाभ कृपादृष्टी ॥२॥
मोहादिबंधनें जाती तुटोनियां । कळिकाळहि पायांतळीं दडे ॥३॥
निळा म्हणे मुक्त मोकळिया वाटा । जावया वैकुंठा त्यांच्या संगें ॥४॥
हरिभक्त माझे जिवाभावाचे सांगाती आहेत, ते सांभाळून मला परलोकी (मोक्षाकडे) घेऊन जातात. संतांच्या वचनांनीच मोठा परमार्थलाभ होतो आणि पद्मनाभ श्रीहरी कृपादृष्टी करतो. मोहाची बंधने तुटून जातात आणि कली व काळ पायाखाली लपतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या संगतीत वैकुंठाला जाण्यासाठी मोकळा आणि मुक्त मार्ग मिळतो.
॥ अभंग १५१ ॥ अभंग रचना
हरिभक्तीच्या जाणोनी नीति । त्याचि उपदेशिती भाविकां ॥१॥
पडो नेदिती अडचणी गोवा । जातां देवा भेटिसी ॥२॥
बैसवूनियां सुखासनीं । पावविती धमीं वैकुंठा ॥३॥
निळा म्हणे देऊनी संग । ठेविता अभंग हरिपदीं ॥४॥
संत हरिभक्तीची नीती जाणून तेच भाविकांना उपदेशतात. देवाच्या भेटीला जाताना ते साधकाला कुठेही अडचणीत किंवा गुंत्यात पडू देत नाहीत. ते साधकाला सुखाच्या पालखीत बसवून थेट वैकुंठधामात पोहोचवतात. संत निळोबाराय म्हणतात, संत आपला सहवास देऊन भक्ताला हरीच्या चरणी अढळ ठेवतात.
॥ अभंग १५२ ॥ अभंग रचना
हेंचि त्यांचे नित्य काम । दावणें धर्म विहिताचे ॥१॥
ज्याचें तया स्वहित जोडें । ऐसें उघडें बोलती ॥२॥
नि:सीम पांडुरंगी भक्ति । उपजे विरक्ति भाविकां ॥३॥
निळा म्हणे ऐसी वाणी । वदती पुराणीं प्रतिपादय ॥४॥
लोकांना शास्त्राने सांगितलेला योग्य धर्म दाखवणे हेच संतांचे नित्य काम आहे. ज्याने ज्याचे आत्महित साध्य होईल, तेच ते स्पष्टपणे सांगतात. पांडुरंगाची निस्सीम भक्ती कशी करावी, ज्यामुळे विरक्ती उत्पन्न होईल, हे ते शिकवतात. संत निळोबाराय म्हणतात, पुराणांना अभिप्रेत असलेली अशीच सत्य वाणी संत बोलतात.
॥ अभंग १५३ ॥ अभंग रचना
संतभेटीचें आरत । उभाचि राहिला तिष्ठत ॥१॥
बापकृपाळु श्रीहरी । वाट पाहे निरंतरीं ॥२॥
धांव घालूनियां पुढें । आलिंगी त्या वाडेंकोडें ॥३॥
निळा म्हणे नवाची नित्य । सोहळा भक्तांचा करित ॥४॥
संतांच्या भेटीच्या आशेने कृपाळू श्रीहरी विटेवर उभा राहून नित्य त्यांची वाट पाहत आहे. संत समोर येताच देव पुढे धाव घेऊन त्यांना कौतुकाने आलिंगन देतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव नित्य नवनवीन उत्साहाने आपल्या भक्तांचा सोहळा साजरा करतो.
॥ अभंग १५४ ॥ अभंग रचना
दळणीं दळीतां आठवे मानसीं । अलंकापुरवासी ज्ञानराज ॥१॥
वोविया मंगळी गाईन तयासी । स्वामी तुकयासी निजानंदे ॥२॥
एकाजनार्दन आणि नामदेव । देति स्वानुभव आठवितां ॥३॥
परलोकसोईरे जिवलग हे माझो । जें का पंढरिराजे अनुग्रहीले ॥४॥
निळा म्हणे संत जे जे भूमंडळीं । त्यांची पायधुळी वंदीन मी ॥५॥
दळण दळताना माझ्या मनात आळंदीचे ज्ञानराज (संत ज्ञानेश्वर) आठवतात. मी मंगळप्रसंगी ओव्या गाऊन माझे स्वामी तुकाराम महाराज यांना आठवेन. संत एकनाथ आणि संत नामदेव यांचे स्मरण करताच आत्मानुभव प्राप्त होतो. ज्यांना पंढरीरायाने अनुग्रहित केले आहे, तेच माझे परलोकातील खरे नातेवाईक आहेत. संत निळोबाराय म्हणतात, या भूमंडळावर जे जे संत आहेत, त्यांच्या चरणाची धूळ मी नित्य वंदन करीन.
॥ अभंग १५५ ॥ अभंग रचना
धन्य त्यांची तयां माय प्रसवली । ज्यांची निष्ठा जडली विठ्ठल रुपीं ॥१॥
विठ्ठल आसनीं विठ्ठल भोजनीं । विठ्ठल शयनीं न विसंबती ॥२॥
त्यांचे सर्व काम पूर्ण मनोरथ । करिल हा नाथ पंढरिचा ॥३॥
निळा म्हणे ज्यांचा हेत पांडुरंगीं । रंगले ते जगीं धन्य जाले ॥४॥
ज्यांची निष्ठा विठ्ठलरूपाशी जडली आहे, त्यांना जन्म देणारी माता धन्य आहे. बसताना, जेवताना आणि झोपताना ते विठ्ठलाला क्षणभरही विसरत नाहीत. पंढरीचा नाथ पांडुरंग त्यांचे सर्व मनोरथ आणि कामे पूर्ण करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, ज्यांचा हेतू पांडुरंगाच्या ठायी आहे, ते या जगात भक्तीत रंगून धन्य झाले आहेत.
॥ अभंग १५६ ॥ अभंग रचना
दैव आलिया त्याचिया दैवा । करिता सेवा आवडी ॥१॥
तेही झाले संतचि अंगे । करिती संगे आणिकां ॥२॥
सहज त्यांची वर्तणुक । अवघ्या अधिक् साधनां ॥३॥
निळा म्हणे बोलती गोठी । त्याची रहाटी वेदाच्या ॥४॥
आवडीने संतांची सेवा केल्यामुळे ज्याचे भाग्य उजळले, तो स्वतः अंगाने संत बनला आणि आपल्या संगतीने इतरांचाही उद्धार करू लागला. त्यांची सहज वर्तणूक ही इतर सर्व साधनांपेक्षा श्रेष्ठ असते. संत निळोबाराय म्हणतात, ते ज्या गोष्टी बोलतात, त्यांचे आचरण थेट वेदांच्या प्रमाणाला धरून असते.
॥ अभंग १५७ ॥ अभंग रचना
यमधर्मही इच्छी भेटी । हरिभक्तां दृष्टीं पहावया ॥१॥
म्हणे त्यांच्या मुखें कथा । होईन ऐकतां पावन मी ॥२॥
जीहीं भुलविला हरी । कीर्तनगजरीं करुनियां ॥३॥
निळा म्हणे धन्य ते वाणी । गर्जत गुणीं सर्वदां ॥४॥
यमधर्मसुद्धा हरिभक्तांना डोळ्यांनी पाहण्यासाठी आणि त्यांची भेट घेण्यासाठी उत्सुक असतो. तो म्हणतो, त्यांच्या मुखातून हरिकथा ऐकून मी पावन होईन. ज्यांनी कीर्तनाच्या गजराने साक्षात हरीला मोहित केले आहे, संत निळोबाराय म्हणतात, नित्य भगवंताचे गुण गाणारी त्यांची वाणी धन्य आहे.
॥ अभंग १५८ ॥ अभंग रचना
येकायेक पण । नसंपडे दुजेंनविण ॥१॥
म्हणोनियां भक्त केला । आधीं मग देव जाहला ॥२॥
फुला आधीं फळ । नव्हेचि मुळेंविण डाळ ॥३॥
निळा म्हणे लेंक । होतां बापपणा बिक ॥४॥
दुसऱ्याच्या (भक्ताच्या) अस्तित्वाशिवाय एकाकी देवाला आपले श्रेष्ठपण सिद्ध करता येत नाही. म्हणूनच देवाने आधी भक्त निर्माण केला आणि मग स्वतःला देवपण प्राप्त झाले. जसे फुलाच्या आधी फळ येत नाही आणि मुळांशिवाय फांदी उगवत नाही; संत निळोबाराय म्हणतात, मुलगा असला तरच बापाचे बापण सिद्ध होते, तसेच भक्तामुळेच देवाचे देवपण शोभते.
॥ अभंग १५९ ॥ अभंग रचना
माझें माझे हातीं हीत । दिधलें संतमुनिश्वरीं ॥१॥
काय उत्तीर्ण होऊं कैसा । उपकारें आकाशा झांकोळिलें ॥२॥
जिहीं पाजीलें अमृत धणीं । तयां कांजवणी काय देऊं ॥३॥
निळा म्हणे रत्पपालटा । सागरगोटा काय तुके ॥४॥
संत आणि मुनींनी माझे आत्महित माझ्याच हाती सोपवले आहे. त्यांच्या उपकारांनी आकाशालाही व्यापून टाकले आहे, मी त्यांच्या ऋणातून कसा मुक्त होऊ? ज्यांनी मला तृप्त होईपर्यंत ब्रह्मामृत पाजले, त्यांना मी तुच्छ कांजवणी (आंबट पाणी) काय देऊ? संत निळोबाराय म्हणतात, अमूल्य रत्नाच्या बदल्यात सागरगोट्याची काय तुलना होणार?
॥ अभंग १६० ॥ अभंग रचना
संतसंगें हरे पाप । संतसंगे निरसे ताप । संतसंगे निर्विकल्प । होय मानस निश्चळ ॥१॥
संतसंगे वैराग्य घडे । संतंसगे विरक्ती जोडे । संतसंगे निजशांति वाढे । साधन ह्रदयीं अखंडित ॥२॥
संतसंगे हरिची भक्ति । संतसंगें ज्ञानविरक्ति । संतसंगें भुक्तिमुक्ती । साधकां वरिती अनायासें ॥३॥
निळा म्हणे साधुसंगे । महाभाग्याचें हें भाग्य । सेविती ते स्वरुप चांग । पावती आत्मया श्रीहरीचें ॥४॥
संतसंगतीने पापांचा नाश होतो, त्रिविध ताप दूर होतात आणि मन निर्विकल्प व निश्चल बनते. सत्संगतीने वैराग्य आणि विरक्ती प्राप्त होते आणि अंतःकरणात शांती वाढते. सत्संगतीमुळे हरीची भक्ती, ज्ञान आणि मुक्ती साधकाला सहजासहजी वरतात. संत निळोबाराय म्हणतात, साधूंची संगती हे महाभाग्याचे भाग्य आहे, ज्यामुळे भक्तांना श्रीहरीचे उत्तम आत्मरूप प्राप्त होते.
॥ अभंग १६१ ॥ अभंग रचना
संतवारें आलें वरी । चराचरीं धन्य तो ॥१॥
संत सेवा घडली ज्यासी । प्रसन्न त्यासी देव सकळ ॥२॥
संत वचनीं विश्वासला । पूज्य तो झाला त्रिभुवनीं ॥३॥
निळा म्हणे संतभेटी । निरसन कोटी संदेहा ॥४॥
ज्याच्यावर संतांच्या कृपेचा वारा आला, तो या चराचरात धन्य ठरतो. ज्याला संतसेवा घडली, त्याला सर्व देव प्रसन्न होतात. जो संतांच्या वचनांवर विश्वास ठेवतो, तो तिन्ही लोकांत पूजनीय होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, संतांच्या भेटीने करोडो संशयांचे निरसन होते.
॥ अभंग १६२ ॥ अभंग रचना
होऊनियां तेचि राहिले निवांत । रुपीं अखंडित होउनी संत ॥१॥
नित्य निरामय अखंड अव्दय । ध्याती देवत्रय ज्यातें सदा ॥२॥
येकविसा स्वार्गातें कवळुनी राहिलें । सूर्या प्रकाशिेलें जेणें तेजें ॥३॥
निळा म्हणे कृपा करुनिया सद्गुरु । देती अभयकरु त्यासी फावे ॥४॥
संत भगवंताच्या रूपात अखंड एकरूप होऊन शांत-निवांत झाले आहेत. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिन्ही देव ज्या नित्य आणि अद्वैत तत्त्वाचे ध्यान करतात, संत तिथेच स्थिर झाले आहेत. ज्या तेजाने सूर्याला प्रकाश मिळाला आहे, त्याने २१ स्वर्गांना व्यापले आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, सद्गुरू कृपा करून ज्याच्या डोक्यावर अभयहस्त ठेवतात, त्यालाच ही अवस्था प्राप्त होते.
॥ अभंग १६३ ॥ अभंग रचना
सर्वकाळीं एकात्मता । जोडली त्या भाग्यवंता ॥१॥
ज्याचा गेला अहंकार । गळोनीया मद मत्सर ॥२॥
जें जें दृष्टीपुढें देखें । तें तें हरीरुपें वोळखे ॥३॥
निळा म्हणे नित्य केला । पूर्णबोधें उदो त्याला ॥४॥
ज्या भाग्यवंताने सर्वकाळ देवाशी एकात्मता जोडली आहे, ज्याचा अहंकार नष्ट झाला आहे आणि मद-मत्सर गळून पडला आहे; तो डोळ्यांसमोर जे जे पाहतो, ते ते हरिरूपच ओळखतो. संत निळोबाराय म्हणतात, परिपूर्ण आत्मज्ञानाने त्याच्या जीवनात नित्य आनंदाचा उदय झाला आहे.
॥ अभंग १६४ ॥ अभंग रचना
हरीच्या नामें हरीचे दास जाले सकळिकांस वंदय जगीं ॥१॥
समोर त्याच्या नये काळ । कळिचा अमंगल म्हणउनी ॥२॥
वदनीं त्यांच्या निघता घोष । पळती दोष इतरांचे ॥३॥
निळा म्हणे केली वाट । सोपी वैकुंठप्राप्तीची ॥४॥
हरिनामाने हरीचे दास जगात सर्वांना वंदनीय झाले आहेत. कलीचा अमंगल प्रभाव त्यांच्यासमोर येऊ शकत नाही आणि काळही लांब राहतो. त्यांच्या मुखातून नामघोष निघताच इतरांचीही पापे पळून जातात. संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी वैकुंठप्राप्तीची वाट अत्यंत सोपी करून दिली आहे.
॥ अभंग १६५ ॥ अभंग रचना
हरीच्या भजनें हरीचे भक्त हरीचे भक्त । झाले विख्यात भूमंडळीं ॥१॥
तरोनि आपण तारिले आणिका । वैकुंठनायका प्रिय झाले ॥२॥
ज्यांचे ध्यानी मनीं हरी । राहिला निरंतरीं दृष्टीपुढें ॥३॥
निळा म्हणे अवघेचि सांग । केले उभय भोग भोगुनियां ॥४॥
हरीच्या भजनाने हरीचे भक्त या भूमंडळावर प्रसिद्ध झाले आहेत. ते स्वतः तरून गेले आणि त्यांनी इतरांनाही तारले, त्यामुळे ते वैकुंठनायकाला अत्यंत प्रिय झाले. ज्यांच्या ध्यानात आणि मनात नित्य हरी राहतो, संत निळोबाराय म्हणतात, त्यांनी इहलोक आणि परलोकाचे सर्व भोग सुखाने पार पाडले आहेत.
॥ अभंग १६६ ॥ अभंग रचना
म्हैसीपुत्रामुखें बोलवणें श्रुती । चालवणें भिंती बैसोनियां ॥१॥
नव्हे हा सामान्य महिमा संतांचा । नैवेदय हातींचा मूर्ती जेवी ॥२॥
उदकामाजी वह्या । ठेऊनी कोरडया । दाखवणें रोकडया विश्वजनां ॥३॥
निळा म्हणे तिहीं संगेंचीं तारणें । दीने उध्दरणें नवल कोण ॥४॥
रेड्याच्या मुखातून वेद वदवणे, भिंतीवर बसून ती चालवणे, दगडाच्या मूर्तीने हातातील नैवेद्य खाणे आणि पाण्याच्या आत वह्या कोरड्या ठेवून जगाला दाखवणे—हा संतांचा महिमा सामान्य नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, ज्यांच्या केवळ संगतीने लोक तरतात, त्यांनी अशा दीन-दुबळ्यांचा उद्धार केला यात काय नवल?
॥ अभंग १६७ ॥ अभंग रचना
सुदिन होय साधकांसी । जरी ते अनायासी भेटती ॥१॥
बोध प्रतापाची वाणी । गर्जविती गुणीं श्रीहरीच्या ॥२॥
ऐकती त्यांचे हरे पाप । निरसे ताप त्रिविध ॥३॥
निळा म्हणे भूतळीचे । देवचि साचे बोलते ते ॥४॥
जर संत सहजासहजी भेटले, तर तो दिवस साधकांसाठी अत्यंत सुदिन ठरतो. संत आपल्या प्रतापी वाणीने श्रीहरीच्या गुणांची गर्जना करतात. जे त्यांचे बोल ऐकतात, त्यांचे पाप हरण होते आणि तिन्ही ताप नष्ट होतात. संत निळोबाराय म्हणतात, हे संत म्हणजे या पृथ्वीवर चालते-बोलते साक्षात देवच आहेत.
॥ अभंग १६८ ॥ अभंग रचना
ईश्वरा नियंता निगुण । नाम रुप जया नाहीं वर्ण । विदया अविदयातीत चिदधन । आपणा जो आपण गुरुशिष्य ॥१॥
नातळोनि महदहंकार मायेसी । सहजचि गुणतीत तो अनायासीं । होणें निमणें नाहीं ज्यासी । आपण आपणासी कदा न देखे ॥२॥
नुरवुनी एक एकपण । दुजेपणा घालीत शून्य । पूर्णपणें नुरवीच पूर्ण । तत्साक्षी आपण सर्वद्रष्टा ॥३॥
ऐसिया आदि गुरुमूर्ति । आपणचि पुरुष आपण शक्ति । उमामहेश ऐशिया ख्याति । वाढउनी त्रिजगती विस्तारिली ॥४॥
मग आपण गुरु आपण शिष्य । आपण दीक्षा आपण उपदेश । दाउनी परंपरेचा मोस । अभेदज्ञानास प्रगटीतु ॥५॥
म्हणोनियां जी आदिनाथा । प्रकृति पुरुष तूंचि तें आतां । सकळ विश्वी विश्वजनिता । करिसी तत्वता निजबोध ॥६॥
शिव शक्ति निमित्य दावून । उपदेशिलें निजगुह्यज्ञान । तेणें देवोदेवि सुखसंपन्न । पावला मीन तो लाभ ॥७॥
तेणें गोरक्षीं उपदेशिला । निजात्मज्ञानीं प्रबोधिला । त्रैलोक्यमाजी गौरविला । योग दाविला विषदार्थ ॥८॥
गुह्यात़गुह्यज्ञानकथन । तेणें गहिनीतें उपदेशून । उध्दरावया दीन जन । तेणें निवृति शिक्षापिला ॥९॥
तेचि हातवटी ज्ञानेश्वरा । दिधली आदिपरंपरा । सोपान मुक्ताई वटेश्वरा । चांगया प्रसाद दिधला ॥१०॥
निळा म्हणे ऐसियापरी । नाथसांप्रदायाची थोरी । प्रगट केली ज्ञानेश्वरी । भगवदगीता उकलुनी ॥११॥
जो ईश्वर नियंता, निर्गुण, नाम-रूप आणि वर्णाच्या पलीकडचा आहे; जो ज्ञान-अज्ञानाच्या पलीकडे चिद्घन असून स्वतःच गुरू आणि शिष्य आहे; जो माया, अहंकार आणि तिन्ही गुणांच्या पलीकडचा असून ज्याला जन्म-मरण नाही; जो एकात्मतेतही द्वैत उरू देत नाही आणि सर्वकाही पाहणारा साक्षी आहे; असा आदिगुरू स्वतःच पुरुष आणि शक्ती बनून शिव-पार्वतीच्या रूपाने विश्वात विस्तारला. मग स्वतःच गुरू, शिष्य, दीक्षा आणि उपदेश बनून त्याने परंपरेचा मार्ग दाखवला. हे आदिनाथा, तूच प्रकृती आणि पुरुष असून सर्वांना आत्मज्ञान देणारा आहेस. शिवाने पार्वतीला उपदेशिलेले हे गुप्त ज्ञान मच्छिंद्रनाथांना प्राप्त झाले. त्यांनी गोरक्षनाथांना उपदेशून योगमार्ग स्पष्ट केला. गोरक्षनाथांनी गहिनीनाथांना आणि त्यांनी दीनजनांच्या उद्धारासाठी निवृत्तीनाथांना उपदेश दिला. निवृत्तीनाथांनी हीच ज्ञानपरंपरा ज्ञानेश्वरांना दिली, तसेच सोपानदेव, मुक्ताबाई आणि चांगदेवांना हा प्रसाद मिळाला. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा प्रकारे नाथ संप्रदायाची ही थोर परंपरा ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेचा अर्थ उलगडून 'ज्ञानेश्वरी'च्या रूपाने जगात प्रकट केली.
भाग 22 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 24 (पुढे)