॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ निळोबाराय गाथा - भाग 22
भाग 22

सार्थ निळोबाराय गाथा : हरी हा भक्तांच्या अंकित राहून …

संत निळोबाराय महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
अनुरागें भजती देवा । त्यांच्या भावा साक्षी तो ॥१॥
म्हणोनियां मागें पुढें । धांवे कोडें सांभाळी ॥२॥
भुके तानें करी चिंता । लागों नेदी त्या ऊनवारा ॥३॥
निळा म्हणे अंतरसाक्षी । सदा कैंपक्षी दासाचा ॥४॥
जे भक्तीने आणि प्रेमाने देवाला भजतात, देव त्यांच्या शुद्ध भावाचा साक्षीदार असतो. म्हणूनच तो भक्तांच्या मागे-पुढे धावतो आणि कौतुकाने त्यांचा सांभाळ करतो. तो भक्तांच्या भूक-तहानेची काळजी घेतो आणि त्यांना संकटांचा (उन्हा-वाऱ्याचा) त्रास होऊ देत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, तो अंतर्यामी परमात्मा सदैव आपल्या दासांचीच बाजू घेणारा (कैवारी) असतो.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
अवघ्या कळा याचे हातीं । न करी काय एक श्रीपती । विष पाजितां अमृतीं । केली तृप्ती प्रल्हादा ॥१॥
चंद्रहास्याचा कैवारी । रक्षिलें त्या महामारी । राज्य देऊनियां मुरारी । वैष्णवांमाजी श्रेष्ठ केला ॥२॥
अर्जुनाची प्रतिज्ञा गहनु । देखोनि दिवसा लोपिला भानु । जयद्रथासि यमसदनु । प्राप्त केला तात्काळीं ॥३॥
गर्भी रक्षिला परीक्षिती । सुदर्शन चक्र घेउनि हातीं । उदरी प्रवेशोनियां श्रीपती । छेदिलीं शक्ति निवार ॥४॥
द्रौपदीच्या वस्त्रहरणीं । उडी घालूनियां ततक्षणीं । केली वस्त्राची पुरवणी । लाजविलीं कौरवें ॥५॥
गजेंद्रें संकटीं धांवा केला । वैकुंठीं यातें तो जाणों आला येऊनि तांतडी मग सोडविला । विमानीं नेला बैसवूनी ॥६॥
निळा म्हणे ऐसीं किती । तारिलीं ताराल तुम्ही पुढती । जयां तुमच्या नामीं प्रीति । ते ते होती आप्त तुम्हां ॥७॥
सर्व कळा श्रीपतीच्या हातात आहेत, तो काय करू शकत नाही? प्रल्हादाला विष पाजले असता त्याने त्याचे अमृतात रूपांतर केले; चंद्रहासाचे महासंकटातून रक्षण करून त्याला राज्य दिले; अर्जुनाची प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी सूर्याला झाकून जयद्रथाचा वध घडवून आणला; गर्भात असलेल्या परीक्षिताचे सुदर्शन चक्राने रक्षण केले; द्रौपदीच्या वस्त्रहरणाच्या वेळी अनंत वस्त्रे पुरवून कौरवांना लाजवले आणि संकटात सापडलेल्या गजेंद्राची सुटका करून त्याला विमानाने वैकुंठाला नेले. संत निळोबाराय म्हणतात, अशी अगणित जणांची तारणहार लीला तुम्ही केली आहे; ज्यांची तुमच्या नामावर प्रीती असते, ते सर्व तुमचे आप्त बनतात.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
आपणा समान केलें त्यासी । धरिलें ज्यासी निजहातीं ॥१॥
ऐसा देवो कृपासिंधु । म्हणोनि बंधु दीनांचा ॥२॥
हीनत्व देखोनि भक्तां अंगीं । लाजे जगीं त्याचेनि ॥३॥
निळा म्हणे करुनि थोर । चालवी बडिवार निजांगें ॥४॥
देवाने ज्याचा हात आपल्या हातात घेतला, त्याला स्वतःसारखेच श्रेष्ठ बनवले. असा हा देव कृपेचा सागर असून दीनांचा खरा बंधू आहे. भक्ताच्या ठायी काही कमीपणा किंवा हीनत्व दिसले तर देवालाच जगात त्याची लाज वाटते. संत निळोबाराय म्हणतात, देव भक्ताला मोठेपण देऊन स्वतः त्याचा महिमा जगात वाढवतो.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
आलें शरण त्याचा करी प्रतिपाळ । न म्हणे हा दुर्बळ सदैव कांहीं ॥१॥
नेदी लागों वारा कल्‍पनेचा तया । न वजे पासोनियां दुरी कोठें ॥२॥
ब्रम्हरस मुखीं घालीं नामामृत । नेदी तुटों आर्त आवडीचें ॥३॥
निळा म्हणे यासी भक्ताचा अभिमान । उभा म्हणऊन युगें जातां ॥४॥
जो शरण येतो, तो गरीब असो वा श्रीमंत, देव त्याचा सांभाळ करतो. त्याला संशयाचा किंवा कल्पनेचा वाराही लागू देत नाही आणि त्याच्यापासून कधी दूर जात नाही. तो भक्ताच्या मुखात ब्रह्मा रस व नामामृत पाजतो आणि भक्तीची ओढ तुटू देत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, म्हणूनच देवाला आपल्या भक्तांचा इतका अभिमान आहे की तो युगेच्या युगे विटेवर उभा राहिला आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
आळी करितां नामदेव । जेविती स्वयमेव सांगातें ॥१॥
सांवत्याचें उदरीं बैसे । पुंडलिका वसे दृष्टीपुढें ॥२॥
कूर्म्याचिये धांवे भेटीं । मेहत्या कंठीं माळ ओपी ॥३॥
निळा म्हणे निर्जनवासी । संतोबासी न विसंबे ॥४॥
संत नामदेवांनी हट्ट केला तेव्हा देव स्वतः त्यांच्यासोबत जेवला. सावता माळ्याच्या हृदयात (उदरात) तो विसावला आणि पुंडलिकाच्या डोळ्यांसमोर उभा राहिला. कूर्मादासाच्या भेटीसाठी तो धावून गेला आणि नरसी मेहत्याच्या गळ्यात सुवर्णाची माळ घातली. संत निळोबाराय म्हणतात, एकांतात राहणाऱ्या संतोबा पवारांनाही देव कधी विसरत नाही.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
उंच पदीं ठाव । करा स्वीकारुनी भाव ॥१॥
अवघी कृपा तयावरी । दासांविशी उदार हरी ॥२॥
न नमूनियां याती कुळ । करुं धांवता सांभाळ ॥३॥
निळा म्हणे हाचि धंदा । तुम्हां सर्वदा गोविंदा ॥४॥
भक्तांचा भाव स्वीकारून देव त्यांना मोक्षाच्या उंच पदावर बसवतो. श्रीहरी आपल्या दासांवर अत्यंत उदार असून त्यांच्यावर पूर्ण कृपा करतो. तो भक्तांचे कूळ किंवा जात पाहत नाही, तर धावत येऊन त्यांचा सांभाळ करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, हे गोविंदा, भक्तांचा उद्धार करणे हाच तुमचा नित्य धंदा आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
उष्में न तपेचि सुधाकर । सीतें न पीडे वैश्वानर ॥१॥
तेंवि हरिभक्तांतें हरी । नेदी बुडों भवसागरीं ॥२॥
गगन न पडे सतंभेविण । तान्हा न फुटेचि जीवन ॥३॥
निळा म्हणे उदया येतां । न देखे अंध:कारातें सविता ॥४॥
जसा चंद्र उन्हाने तापत नाही, अग्नी थंडीने पीडित होत नाही, खांबाशिवाय आकाश खाली पडत नाही आणि सूर्य उगवताच अंधार उरत नाही; संत निळोबाराय म्हणतात, तसेच श्रीहरी आपल्या भक्तांना या संसारसागरात कधीही बुडू देत नाही.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
एकाचिया हुंडया भरी । एका दास्यत्व ॥१॥
एकाचीं हा पेरी शेतें । घरें हातें शाकारी ॥२॥
एकीं केलीं फेडी ऋणें । गोणिया दाणे एका घरीं ॥३॥
निळा म्हणे पुरला सर्वां । देखोनि भावा अंतरींच्या ॥४॥
देव एका भक्ताच्या (नरसी मेहत्याच्या) हुंड्या भरतो, तर दुसऱ्याची (संत एकनाथांची) चाकरी करतो. कोणाची शेते पेरतो, तर कोणाच्या घराचे छप्पर स्वतःच्या हाताने सावरतो. कोणाचे कर्ज फेडतो, तर कोणाच्या घरी धान्याची पोती वाहतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांच्या अंतःकरणातील भाव पाहून देव सर्वांच्या मदतीला धावून येतो.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
एकोबाची सेवा करी । वाहे घरीं जीवन ॥१॥
गंधाक्षता तुळशीमाळा । पुरवी सोहळा करी ऐसा ॥२॥
करुनी सडासंमार्जन । पाळित वचन आज्ञेचें ॥३॥
निळा म्हणे यापरि हरी । विराजे घरीं दासांचे ॥४॥
श्रीखंड्या बनून देवाने संत एकनाथांची १२ वर्षे सेवा केली व त्यांच्या घरी पाणी वाहिले. तो नाथांच्या पूजेसाठी गंध, अक्षता आणि तुळशीच्या माळा पुरवून भक्तीचा सोहळा साजरा करत असे. अंगणात सडासंमार्जन करून तो त्यांच्या आज्ञेचे पालन करत असे. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा प्रकारे श्रीहरी आपल्या दासांच्या घरी सेवा करत शोभून दिसतो.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
अंतर कोणा नेदी सहसा । आपुलिया दासां सांभाळी ॥१॥
परम कृपावंत हरी । नामोच्चारी प्रगट होय ॥२॥
यांची निष्ठा बाणली ज्यासी । कदाही त्यासी न विसंबे ॥३॥
निळा म्हणे जवळचि राहे ऐसा भक्त मोहें मोहितु ॥४॥
परम कृपाळू हरी कोणालाही अंतर देत नाही आणि आपल्या दासांचा नित्य सांभाळ करतो. मुखाने नाव घेताच तो प्रकट होतो. ज्याच्या अंगी अखंड निष्ठा बाणली आहे, त्याला देव कधीही विसरत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्ताच्या प्रेमाने मोहित होऊन देव सदैव त्याच्याजवळच राहतो.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
कल्पोकल्पीं युगायुगीं । व्यवसाय हाचि तुम्हांलागीं ॥१॥
करावें दासाचें पाळण । निवारुनि त्यांचा शिण ॥२॥
निद्रा आळस कांही नेणां । येचि वाहीं नारायणा ॥३॥
निळा म्हणे करुणा पोटीं । धरिली नित्य याची साठीं ॥४॥
हे नारायणा, कल्पानु कल्प आणि युगान युगे तुमचा हाच एक व्यवसाय राहिलेला आहे की, भक्तांचे पालन पोषण करणे आणि त्यांचा थकवा दूर करणे. यासाठी तुम्ही निद्रा आणि आळस पार विसरून धावून येता. संत निळोबाराय म्हणतात, तुम्ही अंतःकरणात नित्य केवळ भक्तांसाठीच दया बाळगली आहे.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
कळासलेती युगायुगीं । नेणां शीणभाग अंगी ॥1॥
भक्तांचिये हांकसवें । क्षणें तेथेंचि प्रगट व्हावें ॥२॥
निरसूनियां मोहमळ । पदीं रक्षावें निश्चळ ॥३॥
निळा म्हणे यश कीर्ति । देउनी सुखाची संपत्ती ॥४॥
युगेच्या युगे तुम्ही भक्तांच्या रक्षणात निष्णात आहात, तुम्हाला शरीराचा थकवा माहीतच नाही. भक्ताने हाक मारताच तुम्ही एका क्षणात तिथे प्रकट होता. त्याचा मोहाचा मळ दूर करून त्याला आपल्या चरणी स्थिर ठेवता. संत निळोबाराय म्हणतात, तुम्ही भक्ताला यश, कीर्ती आणि आत्मसुखाची संपत्ती बहाल करता.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
जयाची तुम्हांसी करणें चिंता । तयातें पुरवितां आनकळित ॥१॥
आलिया गेलियाचेनी हातें । सभाग्य तयातें धरुं धांवा ॥२॥
कांहीचि उणें त्याचिये घरीं । न पडावें अंतरीं हे इच्छा ॥३॥
निळा म्हणे ऋणवईपणा । होतसां नारायणा उत्तीर्ण ॥४॥
ज्या भक्ताची काळजी तुम्ही वाहता, त्याला अकल्पित गोष्टी पुरवता. आले-गेलेल्यांच्या हातून तुम्ही त्या भाग्यवानाला मदत पोहोचवण्यासाठी धाव घेता. त्याच्या घरी कशाचीही कमतरता पडू नये, हीच तुमची इच्छा असते. संत निळोबाराय म्हणतात, हे नारायणा, अशा प्रकारे तुम्ही भक्तांच्या ऋणातून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करता.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
जागे आपुल्या उचितावरी । सावधान हरी सर्वदा ॥१॥
परि हा कळों नेदी भेद । वाटे प्रालब्ध फळ देतें ॥२॥
आसुमाई चिन्ह पडे दृष्टी । वाटे पोटीं नवल तेव्हां ॥३॥
निळा म्हणे ऐशिया परी । दासांचा करी प्रतिपक्ष ॥४॥
श्रीहरी सर्वदा सावधान राहून भक्ताचे योग्य ते कार्य पार पाडतो; परंतु तो हा भेद कोणाला कळू देत नाही, लोकांना वाटते की हे प्रारब्धाचेच फळ आहे. जेव्हा अचानक त्याची कृपादृष्टी अनुभवास येते, तेव्हा मनात मोठे आश्चर्य वाटते. संत निळोबाराय म्हणतात, अशा प्रकारे देव गुप्त राहून आपल्या दासांचे रक्षण व सांभाळ करतो.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
जिहीं धरुनी हरी मनीं । ह्रदयीं वदनीं रंजविला ॥१॥
त्यांचा झाला अंकित ऐसा । घरिंचा जैसा म्हणियारा ॥२॥
न सांगतां करी सर्व जाणे गौरव दासाचें ॥३॥
निळा म्हणे दिवसनिशीं । त्याजपाशीं सर्वदा ॥४॥
ज्यांनी श्रीहरीला मनात, हृदयात व मुखात जपून आनंदी केले, देव त्यांचा घरच्या चाकरासारखा अंकित बनला. न सांगताच तो भक्ताची सर्व कामे जाणतो आणि त्यांचा गौरव करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असा देव रात्रंदिवस सर्वकाळ भक्ताच्या जवळच असतो.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
ज्याचा केला अंगिकार । चालवी भार त्याचा हा ॥१॥
ऐसा आहे कृपावंत । सद्गुरुनाथ दीनांचा ॥२॥
देऊनियां बोधबुध्दी । निरसी उपाधी ममतेच्या ॥३॥
निळा म्हणे मेळवी सुखा । न म्हणे परिखा जीवजंतु ॥४॥
ज्याचा अंगीकार (स्वीकार) केला, त्याचा सर्व भार कृपाळू सद्गुरू स्वतः वाहतात. ते आत्मज्ञानाची बुद्धी देऊन ममतेच्या सर्व उपाधी दूर करतात. संत निळोबाराय म्हणतात, ते कोणत्याही जीवाला परका न मानता सर्वांना आत्मसुखात समाविष्ट करून घेतात.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
ज्याचा केला अंगिकार । न मानी भार त्याचा हा ॥१॥
चंद्रहास्य अर्जुनाचा । पुंडलिकाचा कैवारी ॥२॥
नामदेवा कबिरासी । वागवी सांवत्यासी निजअंकीं ॥३॥
निळा म्हणे एकनाथा । न विसंबे सर्वथा तुकयासी ॥४॥
देवाने ज्याचा स्वीकार केला, त्याचा भार वाहणे त्याला कधीही जड वाटत नाही. तो चंद्रहास, अर्जुन आणि पुंडलिकाचा कैवारी बनला. नामदेव, कबीर आणि सावता माळ्याला त्याने आपल्या मांडीवर (अंकावर) खेळवले. संत निळोबाराय म्हणतात, तो एकनाथ महाराज आणि तुकाराम महाराज यांना कधीही विसरत नाही.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
ज्या ज्या भक्तीं जेथें जेथें । पाचारिलें ज्या ज्या आर्थे । तुम्ही जाउनियां तेथें । साह्य केलें श्रीहरी ॥१॥
आर्तें गजेद्राचें स्तवन । ऐकतांचि पदाभिगमन । करुनियां त्याची अर्ति हरण । निजधामाप्रती पाठविला ॥२॥
जिज्ञासता जनका अंगीं । तुमचे जाणवयालागीं । त्यासि ज्ञान देऊनियां विषय भोगीं । विदेही करुनि ठेविला ॥३॥
अर्थार्थी तो विभीषण । त्यासि लंकापति करुनि पूर्ण । स्थापिला चिरंजीवपद देऊन । अर्थदान त्या दीधलें ॥४॥
शुकसनकादिक ज्ञानें । अनुसरले आत्माचिंतनें । त्यासि देऊनियां निजात्मज्ञान । जीवन्मुक्तपदीं बैसविलें ॥५॥
चतुर्विधा मुक्ति चारी भक्त । तुमचे कृपें परम मुक्त । उपमन्या क्षुधार्ती आळवीत । तया क्षीरसिंधु दिधला ॥६॥
ध्रुवें केलें तुमचें स्तवन । मागें बैसावया निजस्थान । तयातें ध्रुवपदीं बैसवून । केला वरिष्ठ सकळांसी ॥७॥
सुदाम देव तो लाचारी । तीनचि मुष्टी पोहे हरी । तेचि घालुनियां मुखाभीतरीं । सुवर्ण नगरी दिधली त्या ॥८॥
स्तंभी प्रल्हाद पाचारी । तत्काळ प्रगटोनियां नरहरि । हिरण्यकश्यपातें विदारी । आणि कुरवाळी निजभक्तां ॥९॥
निळा म्हणे ऐशी कीर्ति । केली चरित्रें श्रीपती । अपार हरिभक्तां अपार हस्तीं । अपार दिधलीं वरदानें॥१०॥
ज्या ज्या भक्ताने ज्या ज्या आर्ततेने हाक मारली, तिथे जाऊन हे श्रीहरी, तुम्ही मदत केली. गजेंद्राची पीडा हरण करून त्याला मोक्ष दिला; राजा जनकाला विदेही केले; विभीषणाला लंकेचे राज्य व चिरंजीव पद दिले; शुक-सनकादिकांना जीवन्मुक्त केले; भुकेलेल्या उपमन्यूला क्षीरसागर दिला; ध्रुवाला अढळपद दिले; सुदामाच्या तीन मुठी पोह्यांच्या बदल्यात सुवर्णनगरी दिली आणि प्रल्हादासाठी नरसिंह रूप घेऊन हिरण्यकश्यपूचा वध केला. संत निळोबाराय म्हणतात, श्रीपतीने आपल्या अपार हातांनी भक्तांना अगणित वरदाने दिली आहेत.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
देऊनियां आपुलें प्रेम । करी भक्तांचा संभ्रम ॥१॥
आधीं निष्काम संपत्ती । तया वोपी भुक्ति मुक्ति ॥२॥
निश्चळ शांति क्षमा दया । सेवेलागीं अर्पी तया ॥३॥
निळा म्हणे महा भाग्य । तें त्या समर्पी वैराग्य ॥४॥
देव भक्तांना आपले प्रेम देऊन त्यांचा सन्मान करतो. तो त्यांना निष्काम वृत्ती, भोग, मुक्ती, शांती, क्षमा आणि दया ही संपत्ती अर्पण करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव भक्ताला सर्वात मोठे भाग्य म्हणजेच 'वैराग्य' बहाल करतो.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
देवाधिदेव मुगुटमणी । करी टेहणी दासाघरीं ॥१॥
शीण त्या होऊं नेदी भाग । वोडवी अंग त्या अंगी ॥२॥
शुभाशुभ त्याचीं कर्मे । वारुनी दुर्गमें सुखी करी ॥३॥
निळा म्हणे आपणासरी । करुनियां करी बहुमान ॥४॥
देवांचा देव असलेला श्रीकृष्ण भक्तांच्या घरी पहारा (टेहळणी) करतो. तो भक्तांना कसलाही त्रास होऊ देत नाही आणि संकटाच्या वेळी स्वतः पुढे होतो. त्यांची शुभ-अशुभ कर्मे दूर करून त्यांना सुखी करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव भक्ताला स्वतःसारखे बनवून त्याचा मोठा सन्मान करतो.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
धांवोनियां झोंबे कंठी । कृपादृष्टी अवलोकी ॥१॥
म्हणे श्रमलेती मर्गें येतां । बैसा आतां अविश्रम ॥२॥
घडीघडीं जिवींची मात । सांगे पुसे आर्त आवडीचें ॥३॥
निळा म्हणे कृपाघनें । बहुत मानें गौरविलें ॥४॥
देव धावत येऊन भक्ताला गळामिठी मारतो आणि कृपादृष्टीने पाहतो. तो म्हणतो, वाटेने येताना खूप थकले असाल, आता विश्रांती घ्या. तो पावलोपावली अंतःकरणातील गोष्टी विचारतो. संत निळोबाराय म्हणतात, या कृपाळू देवाने भक्तांचा मोठा गौरव केला आहे.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
नरसिंह मेहता गुजराथी ब्राम्हण । धरिला अभिमान त्याचा तुम्हीं ॥१॥
व्दारकेसी त्याच्या हुंडया भरियेल्या । शोभनासी नेल्या वस्त्रें पेटया ॥२॥
जनजसवंत रायराजेश्वर । केला त्याचा थोर बहुमान ॥३॥
निळा म्हणे कुवा कुल्‍लाल हरिभक्त । पीपा रजपुत प्रिय तुम्हां ॥४॥
नरसी मेहता या गुजराती भक्ताचा अभिमान तुम्ही बाळगलात; द्वारकेत त्याच्या हुंड्या वटवल्या आणि सीमंतपूजनासाठी वस्त्रांच्या पेट्या घेऊन गेलात. राजा जसवंत आणि इतर मोठ्या लोकांत त्याचा सन्मान वाढवला. संत निळोबाराय म्हणतात, कुंभार कुंभा आणि पिपा रजपूत हेही तुमचे अत्यंत प्रिय भक्त झाले.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
न पडे विसर । याचा जया निरंतर ॥१॥
हाही न विसंबे तयासी । जवळीं राहे अहर्निशीं ॥२॥
चर्चा करिती याच्या गोष्टी । देव तया पाठींपोटीं ॥३॥
निळा म्हणे अन्नपान । तया पुरवी आच्छादन ॥४॥
ज्याला देवाचा कधीही विसर पडत नाही, देवही त्याला क्षणभर विसरत नाही आणि रात्रंदिवस त्याच्याजवळ राहतो. जे नित्य देवाच्या गोष्टींची चर्चा करतात, देव त्यांच्या पाठीशी व पुढे उभा राहतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तो भक्ताला अन्न, पाणी आणि वस्त्रे पुरवतो.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
न विसंबे त्या घटिकां पळ । त्याचिपाशीं सर्वकाळ ॥१॥
उत्तीर्णत्वालागीं हरि । त्याची परिचर्या करी ॥२॥
न म्हणे दिवस रात्रीं कांही । संचरोनि वसे त्याच्या देहीं ॥३॥
निळा म्हणे भक्तांघरीं । गुणें नामें रुपें हरी ॥४॥
देव भक्ताला एका क्षणासाठीही सोडत नाही, तो सर्वकाळ त्याच्याजवळ असतो. भक्तांच्या सेवेच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी हरी स्वतः त्यांची सेवा करतो. दिवस असो वा रात्र, तो भक्ताच्या देहातच वास करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, हरी आपल्या गुण, नाम व रूपाने भक्तांच्या घरीच राहतो.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
नाहीं कोणा उपेक्षिलें । सकळां सन्मानें स्थापिलें । आपुलिये पदीं बैसविलें । देणे दिधलें अपार ॥१॥
चुळा एका दुधासाठीं । स्तवितांचि उपमन्यें जगजेठी । करुनियां क्षिराब्धीची वाटी । लाविली ओठी तयाचिये ॥२॥
बापा अंकीं बैसावया । ध्रुवानें स्तविलें विनवूनियां । निश्चळ पद त्यासी देऊनियां । अक्षयपदीं बैसविलें ॥३॥
सुदामदेव तो वरासाठी । आला मागावया व्दारके भेटी । त्यासी रचूनियां गोमटी । सुवर्ण नगरी समर्पिली ॥४॥
पक्षियासी पाचारिलें । तिये गणिकेशीं विमानीं वाहिलें । नका भेणें हांकारिलें । त्या गजेंद्रा नेलें निजधामा ॥५॥
बिभीषण भेटी धांवोनी आला । लंकेचें राज्य दिधलें त्याला । चिरंजीव करुनियां बैसविला । आपुला शरणांगत म्हणवुनी ॥६॥
पहा हो वनींची तें वनचरें । निळा म्हणे रिसें आणि वानरें । आलिंगुनियां रघुवीरें । आपलें पंगतीं जेवविलीं ॥७॥
देवाने कोणाचाही अव्हेर केला नाही, सर्वांना आपल्या पदावर बसवले. उपमन्यूला क्षीरसागर दिला; ध्रुवाला अढळपद दिले; सुदामाला सुवर्णनगरी दिली; पशू-पक्षी, गणिका आणि गजेंद्राला विमानाने वैकुंठाला नेले; विभीषणाला लंकेचे राज्य देऊन चिरंजीव केले. संत निळोबाराय म्हणतात, श्रीरामचंद्रांनी वनातील अस्वले आणि वानरांना आलिंगन देऊन आपल्या पंगतीला जेवायला बसवले.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
नाहीं तेंचि आणूनि ठेवी । चाड जिवीं जें वाटे ॥१॥
समयाचे समया वरीं । निर्माण करी आणि पुरवी ॥२॥
नेदी दिसों केविलवाणें । मिरवी भूषणें निजांगीचीं ॥३॥
निळा म्हणे गुंतला भाके । धांवे हाके पाचारितां ॥४॥
भक्ताच्या मनात जे जे हवेसे वाटते, ते सर्व देव आणून देतो. ऐन प्रसंगी तो गोष्टी निर्माण करतो आणि भक्ताच्या गरजा भागवतो. तो भक्ताला कधीही केविलवाणे होऊ देत नाही, तर स्वतःचे वैभव देऊन त्याचा सन्मान करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, आपल्या भक्तांच्या वचनात अडकलेला देव हाक मारताच धावून येतो.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
निज भक्ताची आवडी । सांभाळी त्या घडी घडीं ॥१॥
राखोनियां भूक तहान । करी त्याचा बहुमान ॥२॥
वस्त्रें भूषणें पूरवी । चिंता त्याची वाहे जिवीं ॥३॥
निळा म्हणे त्याचें उणें । नेदी पडों कवण्या गुणें ॥४॥
देव आपल्या निजभक्तांची काळजी क्षणोक्षणी घेतो. त्याची भूक-तहान सांभाळून त्याचा सन्मान करतो. त्याला वस्त्रे आणि अलंकार पुरवतो व अंतःकरणात त्याची चिंता करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव भक्ताला कोणत्याही बाबतीत कमी पडू देत नाही.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
निवृत्तीनाथासीं ठेविलें उन्मनीं । सोपानदेवा नामसंकीर्तनी । मुक्ताबाई निजमुक्तिस्थानीं । निजानंदीं गौरविलें ॥१॥
ज्ञानदेवा दिधली समाधी । नामदेवा स्थापिलें निजपदीं ॥ परसा भागवताची वाडनदी । सुस्नात केली कीर्तनें ॥२॥
वच्छरा आणि विसोबा खेंचर । कानुपात्रा मिराबाई परम सुंदर । अंतोबा नरहरी सोनार । चरणीं थारा दिधला त्या ॥३॥
गोरा सांवता कूर्मदास । सगुण स्वरुप भेटलें त्यास । नरसी मेहता पिपा भानुदास । केला वास त्यांच्या ह्रदयीं ॥४॥
एका जनार्दन स्वरुपस्थिती । जनजसवंताची परम प्रीति । कबिराचीं पुष्पें करुनी अंतीं । निजधामाप्रती पाठविलें ॥५॥
तुकयासी विमानीं वाहिलें । संतोबासी वैराग्यें न्हाणिले । निजस्थान पालखीं निजवलें । निजभुवनीं आपुलिये ॥६॥
निळा म्हणे आपुलीं बाळें । कडिये घेउनी पुरवी लळे । स्नेहाळु माउली कळवळे । प्रेम देउनी वाढवी ॥७॥
देवाने निवृत्तीनाथांना उन्मनी अवस्थेत, सोपानदेवांना नामसंकीर्तनात आणि मुक्ताबाईंना मुक्तीत स्थिर केले. ज्ञानेश्वरांना समाधी दिली आणि नामदेवाला आपल्या पदी बसवले. कान्होपात्रा, मीराबाई, विसोबा खेचर, गोरा कुंभार, सावता माळी, एकनाथ, कबीर आणि तुकाराम महाराज या सर्वांचा सांभाळ केला. संत निळोबाराय म्हणतात, प्रेमळ माऊलीप्रमाणे देव आपल्या या बाळांना कडेवर घेऊन त्यांचे सर्व लळे पुरवतो.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
नीच कामीं न धरीं लाज । भक्तकाजकैवारी ॥१॥
सेवकांचा हा शिरोमणी । म्हणवी करुनी दास्यत्व ॥२॥
उगाळी गंधे पुरवी माळा । वाहे जळा मस्तकीं ॥३॥
निळा म्हणे होउनी वाणी आणि गोणी भक्तां घरी ॥४॥
भक्तांच्या कार्याचा कैवारी असलेला देव क्षुद्र कामे करतानाही लाज धरत नाही. तो भक्तांची सेवा करून स्वतःला सेवकांचा शिरोमणी म्हणवतो. तो गंध उगाळतो, तुळशीमाळा पुरवतो आणि डोक्यावरून पाणी वाहतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तो व्यापारी बनून भक्तांच्या घरी धान्याची पोती वाहतो.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
नेदी त्या दुसरें । लागीं आणिकाचें वारें ॥१॥
युगायुगीं त्याचा । म्हणवी सोयरा निजाचा ॥२॥
लेववुनी लेणीं । मिरवी अंलंकारभूषणीं ॥३॥
निळा म्हणे शांति दया । वोपी भुक्ति मुक्ति तया ॥४॥
देव भक्ताला इतर कोणत्याही विकारांचा वारा लागू देत नाही आणि युगानुयुगे त्याला आपला सखा मानतो. तो भक्ताला अलंकारांनी सजवून सन्मानित करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव भक्ताला शांती, दया, भोग आणि मुक्ती समर्पित करतो.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
परम कृपावंत हरी । दीनोध्दारीं तिष्ठतु ॥१॥
भुक्तिमुक्ति घेऊन हातीं । दयावया प्रति निजदासा ॥२॥
चारी मार्ग अवलोकित । येती वागवित आर्तंचे ॥३॥
निळा म्हणे सगुणवेषें । उभाचि असे विटेवरी ॥४॥
परम कृपाळू हरी दीनांचा उद्धार करण्यासाठी विटेवर उभा राहिला आहे. तो आपल्या दासांना देण्यासाठी हातात भोग आणि मुक्ती घेऊन उभा आहे. तो चारही दिशांकडे पाहत भक्तांच्या आर्ततेची वाट पाहत आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, तो सगुण रूपात विटेवर स्थिर उभा आहे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
परम कृपेचा सागर । भक्तवत्सल करुणाकर ॥१॥
ऐसीं वागवितो नांवें । भक्तिलागीं निजवैभवें ॥२॥
म्हणवी दासाचा अंकित । शरणागता शरणांगत ॥३॥
निळा म्हणे साचचि करी । न वजे पासुनी तया दुरी ॥४॥
देव हा कृपेचा सागर आणि भक्तांवर प्रेम करणारा करुणाकर आहे. भक्तीच्या वैभवासाठी तो अशी नावे धारण करतो. तो स्वतःला दासाचा दास आणि शरणागताचा शरण म्हणवतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तो हे वचन खरोखर पाळतो आणि भक्तापासून दूर जात नाही.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
परम विश्रांति पावली । अवघीं येणें सुखी केलीं ॥१॥
आवडी वंदिती पूजिती । दर्शना जे याच्या येती ॥२॥
नाम उच्चारिती वाचे । नित्य कोड करी त्यांचे ॥३॥
निळा म्हणे भक्तांसाठी । धरी रुपे अनंतकोटी ॥४॥
देवाने सर्वांना सुखी केले असून सर्वांना परम विश्रांती दिली आहे. जे दर्शनाला येतात, ते प्रेमाने त्याला पूजतात. जे मुखाने नाम घेतात, त्यांचे तो सर्व लाड पुरवतो. संत निळोबाराय म्हणतात, आपल्या भक्तांसाठी देव अनंत कोटी रूपे धारण करतो.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
बरें जाणवलें मग । करी येतूनियां लगबग ॥१॥
अवलोकुनी कृपादृष्टीं । धरी कवळूनियां पोटीं ॥२॥
वोरसली माहें । लावी स्तनीं पाजी पेहे ॥३॥
निळा म्हणे दुरी । नवजे बैसोनियां घरीं ॥४॥
भक्ताची हाक ऐकताच देव घाईघाईने धावून येतो. तो कृपादृष्टीने पाहून भक्ताला हृदयाशी धरतो. जशी आई पान्हा फुटल्यावर बाळाला दुग्धपान करायला लावते; संत निळोबाराय म्हणतात, तसा देव भक्ताच्या घरातच बसून राहतो आणि दूर जात नाही.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
बहुता देऊनी अभयदानें । गौरविलें आपल्या मनें । घालूनी शांतीचीं आसनें । ब्रम्हसाम्राज्यीं बैसविलें ॥१॥
ध्यानतन्मयाचीं छत्रें । माथां झळकतीं विचित्रें । अगाध कीर्तीचीं दिव्य वस्त्रें । प्रल्हादादिकां समर्पिलीं ॥२॥
नारदा निर्लोभ वागेश्वरी । नामस्मरणाची वैखरी । देउनी दिव्य अळंकारीं । दैवांदैत्यांमाजीं मिरविला ॥३॥
व्यासा वाल्मिका अगाध मती । देउनी वंदय केलें त्रिजगतीं । जनक पृथु हे भूपती । आपुले पंगती बैसविले ॥४॥
अर्जुनादिकांसी आपुलें । ऐश्वर्य देउनी थोराविलें । सांख्य सिध्दांत उपदेशिले । रणीं वागविले रथवारु ॥५॥
उध्दवा मैत्रेया कृपा वोगरिली । निजात्मज्ञानें तृप्ति केली । भक्त कृपाळु माउली । गौरविलीं निज बाळकें ॥६॥
निळा नेणतें निपटणें । कांहीचि खाऊं जेऊं नेणें । वाढविलें ते स्तनपानें । नामचिंतनें आपुलिया ॥७॥
देवाने भक्तांना अभयदान देऊन ब्रह्मसाम्राज्याच्या पदावर बसवले. प्रल्हादाला कीर्तीची वस्त्रे दिली; नारदाला नामस्मरणाची वाणी देऊन सर्वत्र पूज्य केले; व्यास व वाल्मीकींना अगाध बुद्धी दिली; जनक व पृथू राजांना आपल्या पंगतीला बसवले; अर्जुनाला सांख्य सिद्धांत सांगून त्याचे रथ चालवले आणि उद्धव-मैत्रेयांना आत्मज्ञान देऊन तृप्त केले. संत निळोबाराय म्हणतात, मलाही या माऊलीने नामचिंतनाचे दूध पाजून लहानाचे मोठे केले आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
बहुतें आळीकरें । इनें वाढविलीं लेंकुरें ॥१॥
आहे आधिलाचि अभ्यास । नव्हे कोणाही उदास ॥२॥
अपत्य पाळवी । तया खाववी जेववी ॥३॥
निळा म्हणे घरीं । तया न विसंबे दारीं ॥४॥
या देवमाऊलीने मोठ्या लाडाने आपल्या भक्तांच्या लेकरांना वाढवले आहे. अनादी काळापासून तिची हीच सवय आहे, ती कोणाकडेही दुर्लक्ष करत नाही. ती आपल्या बाळांचे संगोपन करते आणि त्यांना खाऊ-पिऊ घालते. संत निळोबाराय म्हणतात, ती भक्ताच्या घरात आणि दारात अखंड सोबत असते.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
भक्त करिती तैसा होय । ठेविला ठाय तया स्थळीं ॥१॥
पाचारिती भाविती जेथें । प्रगटे तेथें रुप धरी ॥२॥
जें जे उपचार करिती भक्त । ते ते स्वीकारित बाळापरी ॥३॥
निळा म्हणे भक्तांपाशीं । नाहीं यासी दुराग्रह ॥४॥
भक्त जसे करतील तसा देव बनतो आणि जिथे ठेवतील तिथे राहतो. जिथे त्याला भावनेने बोलावतात, तिथे तो रूप धारण करून प्रकट होतो. भक्त जे जे उपचार करतात, ते ते लहान बाळाप्रमाणे स्वीकारतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांजवळ देवाचा कसलाही दुराग्रह नसतो.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
भक्ताघरींचें करीन काम । त्यांचेंच नाम वागवीन ॥१॥
भक्तरुपें विराजलों । स्थिरावलों ह्रदयीं त्यां ॥२॥
भक्तसुखें सुखावत । त्यांच्याचि क्रीडत देहसंगे ॥३॥
निळा म्हणे ऐसा देव । दाखवी प्रभाव आपुला ॥४॥
देव म्हणतो, मी भक्तांच्या घरची कामे करीन आणि त्यांचेच नाव जपेन; मी भक्तांच्या रूपात प्रकट झालो असून त्यांच्या हृदयात स्थिर झालो आहे. भक्तांच्या सुखानेच मी सुखी होतो आणि त्यांच्यासोबत क्रीडा करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, असा देव आपला प्रभाव दाखवतो.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
भक्त देव देवतार्चन । भक्त माझें पूजाध्यान ॥१॥
भक्ताविणें भजों कोणा । म्हणे वैकुंठीचा राणा ॥२॥
भक्त माझा विधि जप भक्तचि योग याग तप ॥३॥
निळा म्हणे भक्तावरी । ऐसी निष्ठा सांगे हरी ॥४॥
वैकुंठाचा राजा श्रीकृष्ण म्हणतो, भक्त हाच माझा देव आणि माझी पूजा आहे, भक्ताशिवाय मी कोणाची भक्ती करू? भक्त हाच माझा जप, योग, यज्ञ आणि तप आहे. संत निळोबाराय म्हणतात, श्रीहरी भक्तांवर अशी अपार निष्ठा सांगतो.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
भक्त व्देषाचीं उत्तरें । ऐकतांचि कर्णव्दारें ॥१॥
त्यांचे करी निर्दाळण । हरुनियां जीवप्राण ॥२॥
दुर्योधन दु:शासना । ससैन्य नि:पातिलें कर्णा ॥३॥
निळा म्हणे भक्तव्देषें । हिरण्यकश्यपा झालें कैसें ॥४॥
भक्तांच्या द्वेषाचे शब्द कानांवर पडताच देव अशा दुष्टांचा पूर्ण नाश करतो. भक्तांचा द्वेष केल्यामुळेच दुर्योधन, दुःशासन आणि कर्णाचा सैन्यासह विनाश झाला. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्ताचा द्वेष केल्यामुळेच हिरण्यकश्यपूचा नरसिंहाने फाडून अंत केला.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
भक्त स्तवनें जें जें करिती । तें जें ऐकोनियां श्रीपती । सुखें संतोषोनियां चित्तीं । दासा देती वरदानें ॥१॥
ध्रुवानें वनीं आराधिला । तैसाचि उपमन्यें स्तविला ।एक तो अढळपदीं स्थपिला । एका दिधला क्षीरसिंधु ॥२॥
प्रल्हादाचें स्तवन गोड । त्याचें पुरवी अवघेंचि कोड । अग्निविषाचें सांकड । नेदी पडों शस्त्राचें ॥३॥
द्रौपदीनें स्तवितांचि तातडीं । नेसतीं झाला तिचीं लुगडीं । कौरवें लाजविलीं बापुडीं । अंगुष्ट तोही दिसों नेदी ॥४॥
गजेंद्राचिया स्तवनासाठीं । धांवे वैकुंठीहुनी उठाउठी । निजकरें घालूनियां मिठी । सोडवी संकटी स्वामी माझा ॥५॥
रुक्मिणीचें प्राणिग्रहण । करी ऐकोनियां तिचें स्तवन । पांचाळिये हातींचें भाजीपान । करी भोजन स्तवनें तिच्या ॥६॥
निळा म्हणे कृपामूर्ति । अपार भक्तांचिये स्तुती । ऐकोनियां तोषलेती । मी ही बाळमती विनवितों ॥७॥
भक्त स्तुती करतात ती ऐकून श्रीपती आनंदी होतो आणि दासांना वरदाने देतो. ध्रुवाला अढळपद आणि उपमन्यूला क्षीरसागर दिला; प्रल्हादाला अग्नी, विष व शस्त्रांच्या संकटातून वाचवले; द्रौपदीला वस्त्रे पुरवून तिची लाज राखली; गजेंद्राची संकटातून सुटका केली; रुक्मिणीचे पत्र ऐकून तिचा स्वीकार केला आणि द्रौपदीचे भाजीचे पान आवडीने खाल्ले. संत निळोबाराय म्हणतात, असा कृपाळू देव भक्तांच्या स्तुतीने तुष्ट होतो, म्हणून मी अज्ञानी बाळ त्याला विनवणी करत आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
भक्त्‍ाहांका ऐकावया । पसरुनियां कान उभा ॥१॥
कोणी गांजीळ एखादा । म्हणोनि गदा सांभाळी ॥२॥
सर्वकाळ सावधान । निजजनरक्षणा ॥३॥
निळा म्हणे घालीं उडी । भक्ततांतडी देखोनी ॥४॥
भक्तांची हाक ऐकण्यासाठी देव कान टवकारून उभा आहे. कोणी माझ्या भक्ताला त्रास देईल म्हणून तो हातात गदा धरून उभा आहे. तो आपल्या माणसांच्या रक्षणासाठी सर्वकाळ सावधान असतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्ताची अडचण पाहताच देव तत्काळ मदत करायला उडी घेतो.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
भक्ताचांचि वोरस देवा धांवे सेवा करुं त्यांची ॥१॥
जें जें गोड वाटें मनीं । तें तें वदनीं भरीं तयां ॥२॥
अपूर्ण तेथें पूर्ण करी । पुरवी कामारी होउनी ॥३॥
निळा म्हणे रक्षी हेत । उभा तिष्ठत त्यांपाशीं ॥४॥
देवाला भक्तांचा इतका लळा आहे की तो त्यांची सेवा करण्यासाठी धाव घेतो. भक्तांच्या मनाला जे गोड वाटते, ते तो त्यांच्या मुखात भरतो. जिथे काही उणे असेल तिथे सेवक बनून ते पूर्ण करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तो भक्तांची इच्छा जपत त्यांच्याजवळ उभा राहतो.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
भक्तिांचिया मनोभावा । सारिखे देवा तुम्ही वर्ता ॥१॥
आवडीचा न करा भंग । अंतरंग म्हणोनियां ॥२॥
धर्माघरीं उच्छिष्ठकाढा । अर्जुना पुढा सारथ्य ॥३॥
निळा म्हणे बळीच्या व्दारीं । होउनी भिकारी भीकमागा ॥४॥
हे देवा, तुम्ही भक्तांच्या मनातील भावानुसारच वागता आणि त्यांच्या आवडीचा भंग करत नाही. धर्मराजाच्या घरी तुम्ही उष्टी भांडी काढली, अर्जुनाचे सारथी बनलात आणि राजा बळीच्या दारात भिकारी (वामन) बनून याचना केली. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांसाठी तुम्ही काहीही करता.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
भक्तांचिये भुके । प्रेम वागविसी भातुकें ॥१॥
घालूनियां निज मुखीं एकाएकीं करिसी सुखी ॥२॥
पुरवुनी आळी । घेसी कडिये तेचि काळीं ॥३॥
निळा म्हणे बापमाय । एका अंगें दोन्ही होय ॥४॥
भक्तांच्या भुकेसाठी तुम्ही प्रेमाची शिदोरी (खाऊ) सोबत बाळगता आणि स्वतःच्या हाताने त्यांच्या मुखात भरवून त्यांना सुखी करता. त्यांचे सर्व हट्ट पुरवून त्यांना कडेवर घेता. संत निळोबाराय म्हणतात, तुम्ही एकाच रूपात भक्तांचे माता आणि पिता दोन्ही आहात.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
भक्तांचिये मनीं जैसें । करि हा तैसें वर्तन ॥१॥
नेदी होऊं आज्ञें भंग । वोडवी सर्वांग सेवेसी ॥२॥
स्तंभी पाचारितां हाके । होऊनी ठाके नरहरी ॥३॥
निळा म्हणे उभा व्दारीं । केला विटेवरी मग ठाके ॥४॥
भक्तांच्या मनात जसे असेल, देव तसेच आचरण करतो आणि त्यांच्या आज्ञेचा भंग होऊ देत नाही. प्रल्हादाने खांबात हाक मारताच तो नरसिंह बनून प्रकट झाला, तर बळीच्या दारात द्वारपाल बनला आणि पुंडलिकाने सांगितल्यावर विटेवर उभा राहिला. संत निळोबाराय म्हणतात, असा देव भक्तांच्या अधीन असतो.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
भक्तांचिसाठीं रुपें धरी । पवाडे करी असंख्य ॥१॥
भक्तांसी मानी आपुले सखे । नेदी पारखें दिसों त्यां ॥२॥
कृपावस्त्र पांघुरवी । जवळी बैसवी आपणा ॥३॥
निळा म्हणे तृप्तीवरी । ब्रम्हरस भरी मुखांत ॥४॥
भक्तांसाठी देव अनेक रूपे धारण करतो आणि अगणित पराक्रम करतो. तो भक्तांना आपले सखे मानतो आणि कधीही परके वाटू देत नाही. तो त्यांना कृपेचे वस्त्र पांघरून स्वतःच्या शेजारी बसवतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तो भक्ताच्या मुखात तृप्त होईपर्यंत ब्रह्मरस भरतो.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
भाव भक्तीचा भुकेला । दास दासांचा अंकिला । न वजे दुरी उभा ठेला । अवघा झाला त्यांचाचि ॥१॥
भक्तवचनें ऐके कानीं । भक्त आवडी पाहे नयनीं । भक्त ह्रदयीं आलिंगुनी । निज ऐश्वर्य अर्पी त्यां ॥२॥
भक्त मानी जीवप्राण । त्यांसी न त्यां विसंबे एकही क्षण । त्यांचें वागवी हा भूषण । निंबलोण उतरी त्यां ॥३॥
जीव भाव देवावरी । जिहीं ठेविला निजनिर्धारीं । देवावीण दुसरी परी । तुच्छ मानिलें संसारा ॥४॥
न लगे वैकुंठ त्यांचिये चित्तीं । कैवल्यातें परतें करिती । देवावीण ते नेघों म्हणती । मोक्ष मुक्ती फुकटा ॥५॥
देवाविण रिध्दीसिध्दी । ओंवाळुनी सांडिती त्या उपाधी । देवा वेगळी त्यांचिये बुध्दी । नाहींचि विश्रांति आणिक ॥६॥
निळा म्हणे त्यांचिये घरीं । राहे होउनी अंकित हरी । भक्त काज हा कैवारी । ब्रीदें वागवी सर्वदां ॥७॥
देव केवळ शुद्ध भाव आणि भक्तीचा भुकेलेला असून भक्तांचा दास बनून राहतो. तो भक्तांची वचने ऐकतो, त्यांना डोळ्यांनी प्रेमाने पाहतो आणि हृदयाशी धरून आपले ऐश्वर्य अर्पण करतो. ज्या भक्तांनी संसाराला तुच्छ मानून देवालाच प्राण मानले, ते मुक्ती किंवा सिद्धीचीही हाव धरत नाहीत. संत निळोबाराय म्हणतात, असा हरी भक्तांच्या घरी अंकित बनून राहतो आणि त्यांचे रक्षण करण्याचे आपले ब्रीद नेहमी पाळतो.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
भाव शुध्द तरी । प्रगटे येऊनि अंतरीं ॥१॥
उरों नेदी तया भिन्न । करी आपणा समान ॥२॥
भरोनियां सृष्टीं । आपणाचि त्या पाठीपोटीं ॥३॥
निळा म्हणे राहे । कवळूनियां अंतर्बाहे ॥४॥
भाव शुद्ध असेल तर देव स्वतः अंतःकरणात प्रकट होतो. तो भक्तामध्ये कसलेही द्वैत उरू देत नाही आणि त्याला स्वतःसारखे बनवतो. तो संपूर्ण सृष्टीत आणि भक्ताच्या पुढे-मागे भरून राहतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव भक्ताला आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे कवळून धरतो.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
भाविकाची आवडी देवा । करी सेवा निज प्रीतीं ॥१॥
हिंडे तया मागें पुढें । नाशी कोडे सकळही ॥२॥
घरीं दारीं वसे हरी । विश्वंभरी भाव ज्या ॥३॥
निळा म्हणे संदेह नाहीं । भक्तां पाही यावरीं ॥४॥
देवाला भाविक भक्ताची अत्यंत आवड असते, तो स्वतः प्रेमाने त्यांची सेवा करतो. तो भक्ताच्या मागे-पुढे फिरून त्याची सर्व संकटे नष्ट करतो. ज्याच्या मनात विश्वंभराचा भाव आहे, हरी त्याच्या घरात आणि दारात राहतो. संत निळोबाराय म्हणतात, यावर शंका घेण्याचे कसलेही कारण नाही.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
म्हणती कामारी । दास्य करी त्यांच्या व्दारीं ॥१॥
ऐसा भक्तांसीं भुलला । नाम गातां आतुडला ॥२॥
नेणें त्यांविण आणीक । शेषशायी वैकुंठलोक ॥३॥
निळा म्हणे नि:सीम भावें । भजले विके त्यांच्या नांवें ॥४॥
देव भक्तांचा सेवक बनून त्यांच्या दारात चाकरी करतो. तो भक्तांच्या प्रेमाला असा भुलला आहे की नाम गाताच त्यांच्या तावडीत सापडतो. भक्तांशिवाय त्याला वैकुंठलोक किंवा शेषशय्येचीही आठवण राहत नाही. संत निळोबाराय म्हणतात, जे निष्काम भावाने भजतात, देव त्यांच्या नावावर स्वतःला विकून टाकतो.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
मागें पुढे उभा राहे । भरुनि पाहे डोळे त्या ॥१॥
प्रेमासी दृष्टी लागेल झणें । उतरीं निंबलोण वरुनियां ॥२॥
पोटातुला परम प्रीती । आलिंगी श्रीपती हदयेंसी ॥३॥
निळा म्हणे करुणा बहुत । झाला या मोहित भक्तांसी ॥४॥
देव भक्ताच्या पुढे-मागे उभा राहून त्याला डोळे भरून पाहतो. भक्ताच्या प्रेमाला कोणाची दृष्टी लागू नये म्हणून तो जणू लिंबू-मीठ उतरवून टाकतो. श्रीपती अत्यंत प्रेमाने भक्ताला पोटाशी आणि हृदयाशी धरतो. संत निळोबाराय म्हणतात, हा दयाळू देव भक्तांच्या प्रेमात पार मोहित झाला आहे.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
मागें ऐकिले पवाडे याचे । आजीं ते साचे कळों आले ॥१॥
आपुलियाचि स्वानुभवा । आलें तेव्हां साच कळलें ॥२॥
आणुनी मोहरा संकट टाळी । गोणी दुष्काळीं दाणियाची ॥३॥
निळा म्हणे प्रयोजनीं । साहित्य घेउनी संपादिलें ॥४॥
देवाची जी अगाध कीर्ती आणि पराक्रम मी आधी ऐकले होते, ते आज मला स्वतःच्या अनुभवाने खरे असल्याचे कळले. त्याने ऐन प्रसंगी संकट टाळले, दुष्काळात धान्याची पोती पुरवली. संत निळोबाराय म्हणतात, त्याने ऐन कार्याच्या प्रसंगी सर्व साहित्य आणून कार्य सिद्धीस नेले.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
सत्य भोळा देव कृपेचा सागर । न मोडी उत्तर संतआज्ञा ॥१॥
भाविकाची सेवा न म्हणे फार थोडी । स्वीकारी आवडी आपुलिये ॥२॥
अनन्य प्रीतीचें तुळसीपत्र जळ । मानी सर्वकाळ तृप्ती तेणें ॥३॥
निळा म्हणे त्याचा करी बहुमान । अनाथ म्हणऊन सांभाळी त्या ॥४॥
देव खरोखर भोळा आणि कृपेचा सागर आहे, तो संतांच्या आज्ञेचे कधीही उल्लंघन करत नाही. भाविक भक्ताची सेवा छोटी असो वा मोठी, तो ती प्रेमाने स्वीकारतो. अनन्य प्रीतीने अर्पण केलेले एक तुळशीपत्र आणि थोडे पाणी त्याने अर्पण केले तरी तो तृप्त होतो. संत निळोबाराय म्हणतात, तो अनाथ भक्ताला आधार देऊन त्याचा मोठा मान राखतो.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
संतापाशीं आर्त याचें । सांगे जिवीचें निज गुज ॥१॥
उपदेशिला चतुरानन । तेंचि ब्रम्हज्ञान अनुवादें ॥२॥
उध्दवा आणि अर्जुनासी । सांगितलें संतांसी तें देत ॥३॥
निळा म्हणे भुलला भक्ति । वाढवी प्रीति यालागीं ॥४॥
देव संतांजवळ येऊन आपल्या मनातील गूढ हितगुज सांगतो. ब्रह्मदेवाला जो उपदेश केला, उद्धव आणि अर्जुनाला जे ब्रह्मज्ञान सांगितले, तेच तो संतांना देतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव केवळ भक्तीला भुलला आहे आणि म्हणूनच भक्तांवरील आपले प्रेम नित्य वाढवतो.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
सदा सेवकांचा लाड । पुरवा करुनियां कोड ॥१॥
जेंवि कृपावंत माय । तान्हयाच्या धणी धाय ॥२॥
खाववा जेवव । लेणी लुगडींहि त्या पुरवा ॥३॥
निळा म्हणे दिवानिशीं । नेणा विसंबों तयासीं ॥४॥
जशी कृपाळू आई आपल्या लहान बाळाचे सर्व लाड पुरवते आणि त्याला भरवून सुखी होते; तसेच देव आपल्या सेवकांचे सर्व कौतुक करतो, त्यांना अन्न-वस्त्रे पुरवतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव रात्रंदिवस भक्ताला कधीही विसरत नाही.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
भक्त पहावया तांतडी । नामचि ऐकोनि घाली उडी । निजदासाचीं सांकडें । न देखे नाईके सर्वथा ॥१॥
ऐसा भक्तां ऋणाईत । सर्वदा सेवेसी तिष्ठत । मागें पुढें सांभाळित । त्यांच्या प्रेमासी भुलला ॥२॥
गजेंद्रा संकटीं सोडविलें । इच्छित उपमन्या दीधलें । ध्रवासी नेऊनियां स्थापिलें गगणीं बैसविलें अढळपदीं ॥३॥
गणिका पक्षियातें वोभातां । घालूनि विमानी ते तत्वतां । नेली वैकुंठासी त्वरितां । निज भुवनीं सन्मानिली ॥४॥
तैसाचि पुंडलिकासाठीं । उभाचि इटेच्या नेहटी । युगें गेली परि हा गोठी । न करीची कदाही वैकुंठींची ॥५॥
बळीचा झाला व्दारपाळ । यशोदे नंदाचा हा बाळ । कंसचाणूरादिकां काळ । सारथी कृपाळ अर्जुनाचा ॥६॥
धर्मा घरीं तरी हा मंत्री । विवेक युक्ती प्रमाण सूत्रीं । गुण लावण्याचा धात्री । विचार सांगे सवहिताचा ॥७॥
भीष्म द्रोणाचा हा प्राण । सांगती विदुराचा भगवान । दौपदी लज्जेचें निवारण । वस्त्रें अपार पुरविलीं ॥८॥
निळा म्हणे भक्तासाठीं । नित्य करुणा वाहे पोटीं । शंखचक्रादि आयुधें मुष्टी । भक्तारक्षण करावया ॥९॥
भक्ताला पाहण्यासाठी आणि त्याचे नाम ऐकताच देव उडी घेतो; तो दासांचे संकट अजिबात पाहू किंवा ऐकू शकत नाही. तो भक्तांचा ऋणी बनून मागे-पुढे त्यांचा सांभाळ करतो. गजेंद्र, उपमन्यू, ध्रुव, गणिका, पक्षी यांना त्याने उद्धरले; पुंडलिकासाठी विटेवर उभा राहिला; बळीचा द्वारपाल झाला; धर्मराजाचा मंत्री व अर्जुनाचा सारथी बनला; आणि द्रौपदीची लाज राखली. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांच्या रक्षणासाठी हातात शंख-चक्र घेऊन हा देव नित्य तत्पर असतो.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
देवासी दासाचा कळवळा । माये बाळावरी जैसा ॥१॥
नेदी मोडों भूक तहान । करें कुरुवाळोनि स्तन पाजी ॥२॥
दिठावेल म्हणोनि प्राण । निंबलोण उतरी त्या ॥३॥
निळा म्हणे करोनी कोड । पाळी लाड प्रीतीनें ॥४॥
जसा आईला आपल्या बाळाचा कळवळा असतो, तसा देवाला आपल्या दासाचा असतो. तो भक्ताची भूक-तहान मोडू देत नाही, हाताने कुरवाळून प्रेमामृत पाजतो. भक्ताला कोणाची दृष्टी लागू नये म्हणून जणू निंबलोण उतरतो. संत निळोबाराय म्हणतात, देव प्रेमाने भक्तांचे सर्व लाड पुरवतो.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
भक्तांचिया घरा आला । सुख विश्रांति पावला ॥१॥
उपकार ते वेळोवेळां । आठवि घननीळ सांवळा ॥२॥
नाहीं कळिकाळा हे भ्याले । अग्नि विष वांटूनि प्याले ॥३॥
निळा म्हणे आभारला । म्हणवी भक्तांचा अंकिला ॥४॥
सावळ्या घननिळाने भक्तांच्या घरी येऊन परम विश्रांती मिळवली. भक्तांनी त्याच्यासाठी जे उपकार केले, ते देव वेळोवेळी आठवतो. जे भक्त काळाला भ्याले नाहीत आणि ज्यांनी हसत विष प्राशन केले, संत निळोबाराय म्हणतात, देव अशा भक्तांच्या उपकाराने भारावून जाऊन स्वतःला त्यांचा दास म्हणवतो.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
हातीं चक्र सुदर्शन । वागवितां न मनीं त्याचा शीण । आपुल्या भक्तांचे रक्षण । आणि निर्दाळण अरीवर्गा ॥१॥
भक्तस्तवनीं ठेविेले कान । भक्तांपाशीं जीवप्राण । भक्तांकडे लाविलें मन । कोणीं गांजिलें यासाठीं ॥२॥
नेणे भक्तांविण आणिक । करी दास्य होउनी सेवक । त्यांचे वचनाचें कौतुक । श्रवणीं मिरची भूषणें ॥३॥
भक्त पाहनि वाडेंकोडे । होऊनि ठाके तेचि पुढें । भक्त वनिती जे पवाडे । ऐके निवाडे बैसोनी ॥४॥
त्यांचि वचनें स्तवनमाळा । आवडी मिरवी आपुल्या गळां । त्यासि अवलोकितां डोळां । झाला देखण सर्वांगे ॥५॥
भक्तांच्या नामें नामांकित । त्यांचिया क्रिया कर्मे करित । त्यांचिया रुपें रुपमंडित । झाला भगवंत भक्तसुखें ॥६॥
निळा म्हणे भक्तांचिसाठीं । नाना स्वरुपें नटला नटीं । नाना अवतार त्यांचिये संकटी । नाना नामें धरियेलीं ॥७॥
हातात सुदर्शन चक्र बाळगताना देवाला कसलाही त्रास वाटत नाही, कारण त्याने भक्तांचे रक्षण व शत्रूंचा नाश करायचा असतो. देवाने आपले कान भक्तांच्या स्तुतीकडे, प्राण भक्तांच्या जवळ आणि मन भक्तांच्या काळजीकडे लावले आहे. तो भक्तांचा सेवक बनून चाकरी करतो. संत निळोबाराय म्हणतात, भक्तांच्या सुखासाठीच देवाने नटासारखी नाना रूपे, अवतार व नामे धारण केली आहेत.
भाग 21 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 23 (पुढे)