॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ भानुदास गाथा - भाग 5 (रामनाममहिमा)
भाग 5

सार्थ भानुदास गाथा : रामनाममहिमा

संत भानुदास महाराजांच्या रामनाममहिमा प्रकरणातील अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
श्रीराम आम्हां सोयरा सांगाती ।
नाहीं पुनरवृत्ति जन्म कर्म ॥१॥
तुटती यातना देहाचा संबध ।
श्रीराम बोध ठसतां जीवीं ॥२॥
वेरझार खुटली वासना तुटली ।
वॄत्ती हे जडली श्रीरामपायीं ॥३॥
भानुदास म्हणे कुळींचे दैवत ।
श्रीराम समर्थ अयोध्येचा ॥४॥
साक्षात श्रीराम हेच आमचे खरे नातेवाईक आणि अखंड सोबत असणारे सखे आहेत; त्यांच्या कृपेने जन्म-मरणाचा फेरा आणि कर्मबंध उरत नाही. अंतःकरणात श्रीरामाच्या ज्ञानाचा व भक्तीचा बोध बिंबताच देहाचे सोस, तादात्म्य आणि संसारातील सर्व यातना नष्ट होतात. विषयांची वासना तुटल्यामुळे संसाराचे फेरे थांबले असून आमची चित्तवृत्ती श्रीरामाच्या चरणी घट्ट जडली आहे. भानुदास महाराज म्हणतात, अयोध्येचा समर्थ श्रीराम हाच आमच्या कुळाचे मूळ दैवत आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
भवसिंधू तरावया सोपें हे वर्म ।
मुखीं तो श्रीराम जप सदा ॥१॥
यमाची यातना न घडे बंधन ।
तुटेल हें जाणा कर्माकर्म ॥२॥
योग याग तपें घडती तीर्थाटन ।
मुखीं गातां नारायण जोडे सर्व ॥३॥
भानुदास म्हणे कलिमाजी सोपें ।
नामस्मरण जपे श्रीविठ्ठलाचें ॥४॥
हा कठीण संसारसागर सहज पार करण्याचे सर्वात सोपे मर्म म्हणजे मुखाने निरंतर रामनामाचा जप करणे हेच होय. या नामस्मरणाने यमाच्या यातना किंवा संसाराचे कोणतेही बंधन उरत नाही आणि पाप-पुण्याच्या कर्मांची साखळी तुटते. मुखाने नारायणाचे नाव गाताच योग, याग, कठीण तपश्चर्या आणि सर्व तीर्थाटनांचे पुण्य सहजासहजी प्राप्त होते. भानुदास महाराज म्हणतात, कलियुगात श्रीविठ्ठलाच्या व रामाच्या नामाचा जप करणे हेच सर्वात सोपे व श्रेष्ठ साधन आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
बैसोनि अनुष्ठान रामनाम ध्यान ।
यापारि साधन नेणें कांहीं ॥१॥
एकविध भाव दृढता हें मन ।
यापरि साधन आन नाहीं ॥२॥
परद्रव्य परदारेचा विटाळ ।
यावीण निर्मळ तप नाहीं ॥३॥
भानुदास म्हणे रामनाम गुढी ।
लावली चोखडी कलियुगी ॥४॥
शांत बसून रामनामाचे ध्यान व अनुष्ठान करणे, यापेक्षा श्रेष्ठ साधन मला दुसरे कोणतेही माहीत नाही. अंतःकरणात एकाग्र भाव आणि मनात दृढ निष्ठा असणे, यासारखे दुसरे कोणतेही मोठे साधन नाही. दुसऱ्याच्या धनाची आणि परस्त्रीची अभिलाषा न धरणे (त्याचा विटाळ मानणे), याहून अधिक पवित्र व निर्मळ तप दुसरे कोणतेही नाही. भानुदास महाराज म्हणतात, आम्ही या कलियुगात रामनामाची विजयपताका (गुढी) अत्यंत उत्कटतेने उभारली आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
पशुपक्षी श्वापद कीटक भ्रमर ।
रामनामें उद्धार एकचि होय ॥१॥
म्हणोनियां करा नामाचें चिंतन ।
तुटेल बंधन यमपाश ॥२॥
सोपें वर्म तुम्हां सांगितलें गुज ।
भानुदास निज जप करी ॥३॥
पशु, पक्षी, श्वापदे, कीटक व भुंगे या सर्वांचा उद्धार केवळ एका रामनामानेच होतो. म्हणूनच सर्वांनी अहोरात्र भगवंताच्या नामाचे चिंतन करावे, ज्यामुळे यमपाशाचे सर्व बंध तुटून जातील. भानुदास महाराज म्हणतात, संसारातून मुक्त होण्याचे हे अत्यंत सोपे मर्म व अंतरीचे गुपित मी तुम्हाला सांगितले आहे आणि मी स्वतःही निरंतर याच नामाचा जप करत असतो.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
शरणागत जाहलिया उपेक्षीना देव ।
हा आहे अनुभव माझे देहीं ॥१॥
हो का राव रंक कुळ यातिहीन ।
करतां नामस्मरण न वंची देव ॥२॥
भानुदास म्हणे स्मरा त्या रामासी ।
चुकेल चौऱ्यांयंशी वेरझार ॥३॥
जो कोणी भगवंताला पूर्ण भावाने शरण जातो, त्याचा देव कधीही अव्हेर किंवा उपेक्षा करत नाही; हा माझ्या स्वतःच्या देहाचा आणि जीवनाचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे. माणूस राजा असो वा रंक, किंवा कोणत्याही हीन कुळातील असो, नामस्मरण करणाऱ्या भक्ताला देव कधीही अंतर देत नाही. भानुदास महाराज म्हणतात, त्या श्रीरामाचे मनापासून स्मरण करा, म्हणजे चौऱ्यांशी लक्ष योनींचा जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा चुकेल.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
कल्पना अविद्या सांदोनिया ।
गोडी रामनाम जोडी करी बापा ॥१॥
येर ते मायीक नको पडूं छंदा ।
आठवीं गोविंदा एकपणें ॥२॥
द्वैताची ते वाढ़ी छेदूनियां काढी ।
नामाची तुं गुढ़ी उभवीं सदा ॥३॥
भानुदास म्हणे सांडोनी कल्पना ।
चिंतीं तूं चरणा विठोबाच्या ॥४॥
मनातील व्यर्थ कल्पना आणि अज्ञान सोडून देऊन प्रेमाने रामनामाची गोडी व जोड प्राप्त करून घे. संसारातील इतर गोष्टी नाशिवंत व मायीक आहेत, त्यांच्या छंदात न पडता एकाग्रतेने गोविंदाचा आठव ठेव. मनातील द्वैताची भावना समूळ तोडून टाक आणि अंतःकरणात नामाची गुढी सदा उभारून ठेव. भानुदास महाराज म्हणतात, सर्व भ्रामक कल्पनांचा त्याग कर आणि विठोबाच्या चरणकमलांचे निरंतर चिंतन कर.
भाग 4 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 6 (पुढे)